Rozdział I
w którym rękopis starszej kobietystaje się zalążkiem niezwykłej historii
Czerwone słońce już jakiś czas temu schowało swoją ognistą tarczę za postrzępioną linią horyzontu. Cienie rzucane przez wysokie góry początkowo wyrwały do przodu jak w jakimś dzikim, szalonym tańcu, aż w końcu przygasły całkowicie, stopniowo wtapiając się w zapadającą nad całą doliną smolistą pomrokę. Bieszczad14 układał się do snu. Drzewa szepczące coś jeszcze przed chwilą, teraz umilkły jak zaczarowane i stały nieruchomo, wpatrując się w księżyc, którego blada poświata wznosiła się właśnie niemrawo ku górze na wschodzie. Leśne zwierzęta, gotowe w każdej chwili wyruszyć na żer, powyściubiały nosy ze swoich kryjówek i tylko czasem martwą ciszę przerywał odległy, dostojny głos puchacza. Nastał długo wyczekiwany przez wszystkich bez wyjątku ciepły sobotni czerwcowy wieczór.
Zza ściany lasu wyłonił się powoli nieokreślony na pierwszy rzut oka obiekt inżynieryjny i przybierając coraz wyraźniejsze zarysy parowozu, wjechał niespiesznie na porośniętą kwiatami łąkę. Puste wagony do przewozu drzewa, podskoczywszy na wybojach, zabrzęczały wniebogłosy, a następnie, skrzypiąc niemiłosiernie na zakrętach, minęły pierwsze zabudowania wsi Beniowa. Pociąg strzelił groźnie parą, odsapnął głośno i zatoczył szeroki łuk nad korytem pobliskiej rzeki, po czym, ociągając się jakby, zaczął oddalać się powoli w stronę znajdującej się nieopodal stacji kolejowej. Zanim jednak cały skład zdążył z powrotem zanurkować z impetem w leśną gęstwinę, z ostatniego wagonu wychylił się nagle jakiś człowiek i w jednej chwili wyskoczył z pociągu wprost na łąkę.
Poczuwszy pod nogami grunt, mężczyzna przekoziołkował kilka metrów, starając się wytracić energię własnego ciała. Łąka w jednej chwili zapachniała przyjemnie - aromatem kwitnących o tej porze roku kwiatów. Mężczyzna nie miał jednak czasu na to, ażeby rozkoszować się ich wonią. Widać było, że się spieszy. Pozbierawszy się z ziemi, otrzepał się; wyjął z włosów nadłamaną gałązkę i ździebko trawy. Następnie zaś skierował swoje kroki wprost ku rzece i naraz stanął w miejscu jak wryty.
To jakby nie ta sama wieś! Tyle się tu pozmieniało przez te wszystkie lata - aż trudno poznać! Jest przede wszystkim linia kolejowa. Oczywiście wiedział o tym wcześniej. To dlatego właśnie zdecydował się skorzystać z darmowej podwózki. Oddana do użytku przed dziewięciu laty, w roku tysiąc dziewięćset piątym, połączyła w końcu Sambor ze znajdującym się po węgierskiej stronie granicy Ungvárem15 i od tej pory stała się niejako oknem na świat dla wszystkich okolicznych miejscowości. Odcięte dotąd niemal całkowicie od cywilizacji zapyziałe górskie galicyjskie wioski w jednej chwili znalazły się w zasięgu ręki zamożnych turystów i inwestorów.
Jednymi z nich byli bracia Rubinstein, którzy jeszcze przed wybudowaniem linii, mając wgląd w rządowe plany i wyczuwając podskórnie nadchodzący interes, wraz z Hipolitem Frommerem wykupili na wyłączność dobra tabularne w Beniowej i w pobliskim Bukowcu. Zaraz też założone przez nich przedsiębiorstwo o wdzięcznej nazwie "Rubinstein & Frommer" rozpoczęło eksploatację drewna z pobliskich lasów na niespotykaną dotąd skalę. Już z miejsca, w którym stał mężczyzna, widać było, że wycięto sporą połać lasu. Był to jednak wyłącznie przedsmak tego, co działo się po drugiej stronie górującego nad miejscowością masywu Kiczory. Właściwą wycinkę prowadzono u podnóża Połoniny Bukowskiej, bezpośrednio w dolinie potoku Halicz. Aby usprawnić cały proces, Żydzi wybudowali w tym miejscu nawet leśną kolej wąskotorową, którą świeżo ścięte drzewa, po poddaniu wstępnej obróbce, wywożono w wagonach z lasu na stację. Tak też toczyły się one codziennie w dół zbocza - ku zgrozie miejscowych chłopów i pasterzy; całkowicie zresztą uzasadnionej. No bo i na co komu takie diabelskie wynalazki? Kopci to, śmierdzi, hałasuje! Do tego pędzi tak, że zatrzymać się tego nie da. Życie odebrać może. A kto wie, czy z czasem i na ludzką duszę się to nie targnie?!
Zanim jednak buczynę załadowano na wagoniki, trafiała ona wpierw do zakładu rozdrabniania drewna. Sprowadzone tu z Niemiec maszyny parowe huczały i buczały całymi godzinami, odrywając gałęzie od pni oraz wytrwale skubiąc z nich grubą korę. Jak łatwo się domyślić, również i to było nie w smak zamieszkującej okolicę miejscowej ludności. Jak świat długi i szeroki wiadomo bowiem, że trzoda podczas wypasu spokój mieć musi. A już zwłaszcza bydło; krowa na ten przykład, gdy takiego hałasu się nasłucha, trawy dobrze nie przeżuje i wówczas gorszej jakości mleko daje. Mleko takie z kolei zalążkiem wszelkiego plugastwa stać się może. I tak rodzą się na szkodę ludzi żmije, padalce i różne inne paskudne ohydztwa.
Gdy więc drzewo pomimo licznych przeciwności losu zwieziono w końcu szczęśliwie na dół, trafiało ono do tartaków. Te zaś rozbudowali Żydzi w ostatnich latach do tego stopnia, że powstał tu cały zakład; zwłaszcza w Bukowcu, a także pobliskich Sokolikach. Drzewa było bowiem tak dużo, że trzeba było całą tę pracę rozłożyć po okolicznych wioskach. A i tak zapotrzebowanie na nie było większe niż moc przerobowa wszystkich zakładów razem wziętych.
Zwieńczeniem całej inwestycji Rubinsteinów była zlokalizowana nad obrzeżem Sanu nowoczesna beczkarnia, w której to obrobione uprzednio drzewo stawało się właściwym surowcem produkcyjnym. Była to bez dwóch zdań inwestycja szczególnie wymagająca. Nic więc dziwnego, że do nadzoru nad nią sprowadzono tu inżyniera z odległych Czech. Produkt końcowy - pachnące żywicą beczki - zwożono do stacji przeładunkowej w Sokolikach. Tam też wraz z niewykorzystanym w procesie produkcji drewnem ładowano je na wagony kolei szerokotorowej i wywożono; najczęściej na Węgry, choć i z samych Niemiec otrzymywali Żydzi sporo zamówień.
Na całej trasie: od zrębu do stacji, zatrudniała spółka ponad tysiąc robotników. Interes kręcił się więc pełną parą i korzystał z niego każdy, choć oczywiście nie każdy zdawał sobie z tego w pełni sprawę. Bo choć większość zatrudnionych tu pracowników pochodziła z odległych miejscowości, to czasem i lokalni młodzieńcy garnęli się do pracy w łubni bądź tartaku, widząc w tym dla siebie szansę na zdobycie jakiegoś fachu. Później zaś zdobyta w ten sposób wiedza miała im pozwolić wyrwać się z tego zadupia na zawsze: do Turki, do Sambora, a kto wie... może i nawet jeszcze dalej?
Sytuacje takie budziły więc kolejne, zupełnie niepotrzebne wśród chłopów napięcia. Nie po to bowiem chowało się takiego młodzieńca, karmiło do syta i grzało zimą przy piecu, żeby teraz, kiedy dorosły już, pożytku z niego nie było żadnego. No bo kto pomoże teraz ojcu pole obsiać? Kto niby krowy do zagrody zagoni? Kto zboże wymłóci? Zamacha Żyd takiemu pieniądzem przed oczami i ten już, głupi, leci przed siebie na oślep. Rodzinę zostawia, obowiązki zaniedbuje, a ziemią przodków zwyczajnie gardzi. Można by zatem powiedzieć, że na oczach chłopów wypełniają się w ten sposób wszystkie najgorsze biblijne proroctwa. Wszak nie od dziś wiadomo, że same przez tych Żydów problemy!
Widać jednak wyraźnie, że domów przybyło, choć zabudowa nadal trzymała się wyłącznie lewego brzegu rzeki. Powstanie linii kolejowej oraz inwestycja Rubinsteinów bez dwóch zdań dały impuls do rozwoju całej okolicy.
Turystów w samej Beniowej nie bywało zbyt wielu; nie to, co w położonych nieopodal większych od niej Siankach. Te, zlokalizowane malowniczo pośrodku samej Przełęczy Użockiej, przyciągały ich jak magnes. W ciągu ostatnich lat zdążyło tam więc powstać całe zaplecze dla przyjezdnych. Jadąc pociągiem z Uzsoka16, mężczyzna widział tam schronisko, pensjonaty i restauracje. Z niektórych dobiegał nawet przyjemny dla ucha dźwięk lokalnej, ludowej muzyki; prostej, bo prostej - ot, zwykłe skrzypce i basy - ale jednak dobrej, skocznej muzyki. Słyszał też, jak bawią się wewnątrz majętni panowie i panie z odległych miast. Słyszał, jak drewniana podłoga dudni głucho pod naporem ich stóp.
Austriacy również ściągali do Sianek, choć zazwyczaj wyłącznie w sezonie późnozimowym. Położona u podnóża połonin miejscowość stanowiła bowiem dla nich doskonałą bazę wypadową na narty; przy okazji zaś stosunkowo niedrogą jak na zamożne austriackie kieszenie. Przyjeżdżali tu więc turyści z najodleglejszych zakątków monarchii, choć i mieszkańców samego Wiednia nigdy nie brakowało. Przyjeżdżali i godzinami włóczyli się po górach, urządzając sobie całodzienne prawdziwe narciarskie wyprawy. Zdarzyło się więc, i to wcale nierzadko, że zbłądziwszy nieco, zamiast do Sianek zjechali bokiem do Beniowej; albo jeszcze dalej - do Bukowca. Jakież wrażenie musiał wówczas zrobić na austriackich dostojnikach mizerny galicyjski krajobraz: rozpadające się niekiedy, kryte strzechą chyże o stromych dachach i drobnych oknach.
Mężczyzna wzdrygnął się gwałtownie. Z położonego nieopodal folwarku uderzyła w niego nagle fala gromkiego śmiechu. To musi być karczma, o której powstaniu słyszał tak wiele od swych krewnych. Tak, to karczma! Widzi ją teraz wyraźnie w świetle księżyca. Stoi nieopodal willi Rubinsteinów. Ze środka przez małe okienka przebija jasne światło lamp naftowych. Po dochodzącej z niej wrzawie można wnioskować, że budynek niemalże pęka w tym momencie w szwach. Nie sposób się temu dziwić. Koniec końców jest przecież właśnie letni, sobotni wieczór. Jutro Dzień Pański; fabryki nie pracują. Nic więc nie stoi na przeszkodzie, ażeby zabawić się trochę, nieprawdaż?
Karczma w Beniowej nigdy zresztą nie świeciła pustkami. Nawet w tygodniu. Były ku temu wielorakie powody. W promieniu kilku kilometrów nie było bowiem podobnego przybytku uciechy dla ciała oraz ducha. Fakt, prowadziły inne rodziny żydowskie karczmy zarówno w Siankach, jak i pobliskiej Tarnawie, ale to - jakkolwiek by patrzeć - kawał drogi. Wybrać się do nich to może nawet i jeszcze nie problem; gorzej z powrotem, bo głowa ciężka, a nogi się plączą. Lepiej więc pójść do Rubinsteinów, bo to wszak tuż za rogiem. Przychodzili tu więc robotnicy z łubni, tartaków i beczkarni i przesiadywali całymi wieczorami, wydając przy tym większość zarobionych w ciągu tygodnia pieniędzy. I tak oto grosz wracał tam, skąd wyszedł. Mieli Żydzi głowę do interesu.
Na ich obronę trzeba jednak przyznać, że świadczyła karczma w Beniowej usługi gastronomiczne najwyższej jakości. Ogromną popularnością cieszyło się tu przede wszystkim piwo, które bracia Rubinstein produkowali tuż obok: w zlokalizowanym na zapleczu prowizorycznym browarze. Nie było to może i piwo na miarę wiedeńskich salonów. Gdyby tak "z Bożej łaski cesarz Austrii" miał wątpliwą przyjemność kiedyś go spróbować, zapewne określiłby je jako mętne, słabe i pozbawione wyraźnego charakteru chmielowej goryczki. Było to jednak piwo tanie, a to już coś. Przede wszystkim zaś było, a to, cokolwiek by mówić, jeszcze ważniejsze!
Nie stroniono też oczywiście od wódki, którą właściciele sprowadzali tu ponoć aż z gorzelni w Stanisławowie. Mniejszą popularnością cieszyła się zaś pálinka17. Ta bowiem zawsze trąciła jakimś owocowym aromatem: a to śliwką, a to gruszką, a to znowu czymś jeszcze zupełnie innym. Poza tym mocne to, dech zapiera w piersiach, a głowa nazajutrz ciężka i boli, że hej! Skąd wytrzasnął Żyd ten przedziwny wynalazek, tego robotnicy folwarku woleli już chyba raczej nie wiedzieć. Znajomość świata przeciętnego mieszkańca Galicji i tak kończyła się zresztą mniej więcej na linii głównego łańcucha Karpat.
Dużą popularnością cieszył się także tytoń. Ten umilał gościom pobyt zwłaszcza podczas długich zimowych wieczorów. Przychodzili tu więc i palili całymi godzinami: jedni tradycyjnie, w drewnianych fajeczkach, inni zaś na nową modłę: zawinięty w drobny kawałek papieru.
Obok karczmy funkcjonowała także piekarnia. Zawsze można tu było więc liczyć na solidny bochen świeżego chleba. A skoro był chleb, to w ofercie musiała się też znaleźć słonina i obowiązkowo kiszona kapusta. Dodatkowo zatrudniali właściciele kilka kucharek, rekrutując je w głównej mierze spośród niezamężnych, miejscowych dziewcząt. Nie brakowało więc nigdy i dań ciepłych, tak bardzo popularnych na terenie całego Królestwa Galicji i Lodomerii: barszczu, kwasówki, placków ziemniaczanych, a także stolników czy też hreczniaków.
Nieznajomy poczuł, jak na myśl o lokalnych przysmakach ślina sama pociekła mu spod języka. Zaraz jednak odwrócił głowę i ruszył wprost ku rzece. Po lewej stronie widać już było zabudowania obu cerkwi: starej, z osiemnastego wieku, położonej nieco bliżej zakola Sanu, oraz nowej, dużo większej, wznoszącej się dumnie na szczycie niewielkiego pagórka. Rozpoznał ją. Cztery lata temu otrzymał od rodziny pocztówkę upamiętniającą wydarzenie erygowania nowej świątyni.
Jej wzniesienie nie było procesem łatwym. Wszak do podjęcia takiej inwestycji zawsze brakowało niezbędnych funduszy. I choć o planach budowy nowej cerkwi w Beniowej mówiło się już w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, to dopiero dzięki uporczywym staraniom miejscowego parocha Aleksieja Chtieja udało się przekuć plany w czyny. Nie było też tajemnicą, że do sfinansowania inwestycji przyczyniła się w znacznym stopniu spółka Rubinstein & Frommer. Cóż bowiem szkodziło lokalnym przedsiębiorcom oddać trochę pozyskanych z lasu desek i opłacić pracę rzemieślników, aby zyskać sobie przychylność parochów, a w ślad za nimi również i pozostałej części mieszkańców?
Beniowska świątynia nie była zresztą jedyną, do której powstania przyczynili się nowi właściciele dóbr tabularnych. Podobne cerkwie wyrosły ostatnio jak grzyby po deszczu we wszystkich okolicznych miejscowościach. Wielokrotnie widywano nawet jak sam Hipolit Frommer uczęszcza do nich w niedzielę na mszę świętą. Parochowie zaś, kiedy tylko się zjawiał, zawsze witali go bardzo wylewnie. Bo choć Żyd, to jednak swój; nawet porządny z niego człowiek. Nie jakieś tam wielkie panisko, ale po prostu dobry, poczciwy gospodarz. Losem mieszkańców się przejmuje, zarobić daje, a co sam zarobi, inwestuje. Sam zaś nie będzie przecież co tydzień jeździć na modlitwy do żydowskiej bożnicy18, najbliższa bowiem chyba w Dźwiniaczu. Bóg zaś jeden jest - ten sam: żydowski i chrześcijański. Cóż więc za różnica, gdzie Hipolit się do niego modli?
Mężczyzna dotarł do dna doliny. Trzeba było w tym miejscu przeprawić się na drugą stronę wąskiej rzeki. W górze Sanu, jakiś kilometr dalej, turkotał cicho wodny młyn. Można było wrócić się tam i przejść na drugą stronę groblą. San miał w tym miejscu jednak zaledwie kilka metrów szerokości. Był też stosunkowo płytki. Nie zastanawiając się długo, przybysz zzuł z nóg trzewiki oraz ciepłe wełniane skarpety, podwinął nogawki i przeprawił się śmiało na zabudowaną stronę rzeki. Usiadłszy na brzegu, osuszył stopy, włożył na nie z powrotem skórzane obuwie i starając się nie zwrócić na siebie niczyjej uwagi, ruszył w stronę znajdującej się nieopodal zabudowy.
W okolicy nie było widać żywej duszy. Jako że chłopi chodzili zazwyczaj spać razem z kurami, spotkania z nimi obawiać się nie musiał. Większość robotników odpoczywała z kolei, po ciężkim tygodniu pracy, w oberży. Ci zaś, którzy udali się do karczmy, nie zdążyli z niej jeszcze powrócić do swoich sienników. Ot, rzekłoby się: idealna pora, ażeby przemknąć się niepostrzeżenie. Gdzieś w oddali, od strony lasu, szczeknął tylko na niego jakiś pies. A może i nie na niego? Toć po zmroku kręciły się wokół wioski przeróżne dzikie zwierzęta.
Mężczyzna podszedł bliżej upatrzonego przez siebie gospodarstwa i wtedy właśnie ogarnął go nagle dziwny niepokój. Coś pusto. Jakby nikogo nie było. Nie wiedzieć czemu, ale dom wygląda na opuszczony. Poruszony tym spostrzeżeniem zatrzymał się w miejscu i przyjrzał się całemu gospodarstwu nieco dokładniej. Teraz już wie, skąd te przypuszczenia. W świetle księżyca widać wszystko wyraźnie jak na dłoni: płot zdemolowany, obejście zarośnięte trawą, a w dachu dziury na kilka metrów. Wszedł na podwórze. Nawet gdyby mieszkańcy już spali, z wnętrza powinien przebijać nikły blask naftowego kaganka. Nie przebija. Nie widać nic! Okna w chyży są brudne i ciemne jak smoła.
Co u licha? Może to nie ta chata? Minęło w końcu długich czternaście lat; pamięć lubi płatać figle. Obszedł ją dookoła. Po drugiej stronie było wyjście na gościniec. Rozejrzał się uważnie. Mruknął pod nosem. O pomyłce nie mogło być jednak mowy: to czwarta chata po prawej stronie, idąc od cerkwiska gościńcem w stronę Bukowca. A może nie czwarta? Może to piąta była?... Nie, nie, na pewno właśnie czwarta. Pamiętał dobrze: najpierw jest plebania, potem Kudrycze, Kloby i na końcu właśnie Hreczuchy. To ostatnia chata przed mostkiem. Pokręcił głową. A jednak coś tu się nie zgadza. Może dobudowali obok? Och, tyleż zmian rzuciło mu się w oczy, od kiedy tylko wyskoczył z pociągu na łąkę. A jednak nie! Fakt, dobudowali, ale wyłącznie bliżej samego Bukowca. Nawet las wycięli. Tu jednak nie zmieniło się nic. To musi być ta chata!
Odwrócił się. Wznosiła się przed nim majestatycznie: wysoka, przysadzista. No cóż, trzeba spróbować. Podszedł do drzwi i śmiało zapukał w nie z całej siły. Cisza. Zapukał ponownie. Nie było żadnej odpowiedzi. Ściskając w ręku klamkę, pociągnął ją ku sobie i powoli wszedł do środka ciemnej sieni. Pusto. Nie ma nikogo. Ktokolwiek tu mieszkał, już dawno opuścił był ten dom. W środku brakowało bowiem wszystkiego, co każdemu chłopu niezbędne jest do życia: i mebli, i narzędzi. Jedynie pieca nie rozebrali.
Zdenerwowany, wyszedł z powrotem na zewnątrz i raz jeszcze rozejrzał się nerwowo. I wtedy to właśnie przybyły do Beniowej nieznajomy dostrzegł ich tamtej nocy po raz pierwszy.
Stali na łące po przeciwnej stronie gościńca: dwie zgarbione postacie zmierzające w stronę wioski niespiesznym, chwiejnym krokiem.
- Wracają pijusy z karczmy - mruknął sam do siebie. - Po ciemku pomylili drogę.
Nie mając ochoty na żadne spotkania, mężczyzna zaklął cicho pod nosem i przeskoczywszy przez płot, skierował swoje kroki w stronę gmachu beniowskiej cerkwi.
Po drodze minął po prawej stronie budynek nowo powstałej szkoły: jeszcze jeden symbol zmian, jakie dokonały się w Beniowej na przestrzeni ostatnich lat. Oddana do użytku dziesięć lat temu zastąpiła w końcu prowizoryczną szkołę przyparafialną, którą chcąc nie chcąc, prowadził paroch. Teraz jednak władze kraju sprowadziły do Beniowej nauczyciela z prawdziwego zdarzenia: z odpowiednimi kwalifikacjami i po egzaminach. Był to Rusin polskiego pochodzenia - Jan Bobowski. Od razu też poziom kształcenia wśród najmłodszych dzieci podniósł się w Beniowej nad wyraz gwałtownie. Siedem lat później decyzją władz lokalnych kadra rozrosła się jeszcze bardziej. Do kierownika placówki dołączyła bowiem asystentka - pani Joanna Michajłowska. I tak oto, dzięki staraniom obojga nauczycieli, miała szkoła w Beniowej zostać wkrótce przekształcona na dwuklasową.
Dotarł do zabudowań plebanii. Z relacji listownej wiedział, że choć cerkiew nowa, to plebania mimo wszystko ta sama. Cóż, hojność Żydów miała jednak najwyraźniej swoje granice.
Tutaj to co innego! Tu od razu widać, że w tym budynku ktoś mieszka na stałe. Na podwórzu pełno ptasich odchodów, z komina snuje się dym, a przez okno przebija nikły blask naftowej lampy. Niezauważony, jak mu się zdawało, wślizgnął się prosto na podwórze i podszedł do drzwi wejściowych. Stał tak nad nimi jeszcze przez dłuższą chwilę, starając się opanować wezbrane w nim od jakiegoś czasu emocje, po czym wziąwszy głęboki oddech, zastukał z całej siły i cofnął się szybko o dwa kroki.
Ze środka dały się słyszeć odgłosy krzątaniny. Dwa różne głosy wymieniły szeptem kilka zdań, po czym jeden z nich powoli zbliżył się do wejścia.
- Kto tam? - zapytał.
- Swój - odpowiedział spokojnie nieznajomy.
Nie trzeba było dodatkowych wyjaśnień. Koniec końców przyszedł przecież "swój".
Drzwi do sieni otworzyły się z łoskotem i w jednej chwili pojawiła się w nich sylwetka barczystego mężczyzny: sylwetka znajoma... dobrze znajoma; może tylko nieco bardziej... jakby to powiedzieć... bardziej okrągła. Niewątpliwie jednak należąca do tej samej osoby: ot, wypisz wymaluj ksiądz Aleksiej Chtiej - paroch beniowski, dziekan wysoczański.
- Slava Isusu Chrystu! - przywitał się grzecznie mężczyzna, posługując się przy tym lokalnym ruskim dialektem.
- Slava na viky! - odpowiedział ksiądz, lustrując nieznajomego z góry na dół.
Od razu widać, że nietutejszy. Na nogach nosi skórzane trzewiki. Do tego ciemne spodnie i koszulę w kratę; brakuje mu tylko cylindra i krawata. Od razu widać, że miastowy. Ale język przechera zna!
- W czym mogę pomóc? - kontynuował duchowny po rusku. - Wyście chyba nie są stąd? Nie przyszliście zatem ani w sprawie chrztu, ani ślubu. Czyżby chodziło o czyjś pogrzeb? Ach, mówcie prędko, co was sprowadza w nasze progi tak późną porą?
- Przychodzę w odwiedziny - odrzekł przybysz, starając się opanować drżenie głosu. - W odwiedziny do starego przyjaciela.
- Starego przyjaciela? - zapytał zdziwiony ksiądz dziekan.
Wyszedł na zewnątrz i przyjrzał mu się ponownie. Kto to jest? Jakiż to niby znowu stary przyjaciel? Podszedł bliżej i spojrzał mu głęboko w oczy. Rzeczywiście, dawno temu gdzieś widział już tego człowieka. Złapał go za ramiona i nie przestając mu się przyglądać, obrócił twarzą w stronę światła.
I wtedy właśnie go rozpoznał.
- Grzegorz? - zapytał zdumiony paroch. - Grzegorz Duchacki?
- Aleks - wyszeptał cicho wzruszony mężczyzna.
- Chryste Panie! Skąd ty tu? Grzegorz! Grzegorz!!!
Padli sobie w ramiona. Nie szczędzili łez. Minęło długich czternaście lat.
- Grzegorz - powiedział po raz nie wiadomo już który paroch, puszczając go w końcu i ocierając całe wilgotne od łez policzki. - Skąd ty tu? Przecież...
- Nie było łatwo - wszedł mu w słowo Grzegorz, uśmiechając się przy tym szczerze. - Zaraz wszystko ci wyjaśnię. Tylko nie tutaj, proszę. Może zaprosisz mnie do środka?
- Do środka? - zapytał wciąż skołowany nieco paroch. - Ach, oczywiście. Wejdź no, proszę. Jakżeby nie?!
Zniknęli obaj we wnętrzu sieni, a drzwi wejściowe zamknęły się za nimi z głuchym łoskotem. Zaraz też z wnętrza izby mieszkalnej dał się słyszeć nieco skrzeczący kobiecy głos:
- I kogóż to licho niesie?
- Różo - odpowiedział paroch, krocząc powoli na przodzie przed gościem - szykuj no dla nas wykwintną wieczerzę. Oto bowiem odwiedził nas nasz stary przyjaciel i dobrodziej Grzegorz Duchacki.
- Grzegorz? - Parochini podniosła ciekawie oczy.
- Tak - odpowiedział mężczyzna. - To ja we własnej osobie.
- Mój Boże! - krzyknęła pani Rozalija, po czym przeżegnała się zamaszyście. Zrywając się z ławy, podbiegła do przybysza i natychmiast wyściskała go z całej siły.
Stali tak przez chwilę wszyscy we troje, przyglądając się sobie wzruszeni. Dopiero teraz, w świetle lampy naftowej, widzi Grzegorz, jak oboje bardzo się postarzeli. Czternaście lat zrobiło swoje. To już nie ci sami ludzie co wtedy, kiedy oglądał ich po raz ostatni: posiwiali, pomarszczeni - niczym litery w wiekowej książce: nadal pełne treści, lecz wypłowiałe.
- Ach, dość już tych uprzejmości! - przerwał w końcu to milczenie paroch, śmiejąc się przy tym nad wyraz rubasznie. - Szykuj wieczerzę, Różo. Toć takie spotkanie nie zdarza się często; może kilka razy w życiu. Będziemy świętować i bawić się do rana. W końcu, jak mawiają chłopi, gość w dom to i sam nasz Pan Bóg w dom!
Parochini skłoniła się grzecznie, po czym od razu poczęła uwijać się przy piecu. Paroch tymczasem zarechotał ponownie, schwycił Grzegorza pod ramię i tanecznym krokiem wprowadził go do alkierza.
Aleksiej nazywał go biblioteką. Owa mała izdebka służyła mu do modlitwy i kontemplacji. Fakt, rzeczywiście znajdowało się tu kilka książek, głównie na zawieszonej nad drzwiami niewielkiej półeczce, jednakże nazywanie tego pomieszczenia biblioteką było chyba lekką przesadą. To co najwyżej biblioteczka; przede wszystkim zaś coś na kształt niewielkiej, osobistej pracowni - wydzielone z głównej izby mieszkalnej pomieszczenie, w którym paroch mógł się skupić na tym, co dla niego i wiernych ważne, choć na chwilę izolując się od równie poczciwej, co i hałaśliwej gospodyni.
Naprzeciw drzwi, po drugiej stronie biblioteki, stało niewielkich rozmiarów ciemne biurko: porządne, sprowadzone na zamówienie - prawdziwy, solidny, drewniany mebel. Leżało na nim w zupełnym nieładzie kilka zapisanych burych kartek papieru. Obok nich zaś sterta rupieci: złamany krucyfiks, stare naczynia liturgiczne, a nawet pokaźnych rozmiarów nóż. Grzegorz wiedział dobrze, że paroch lubił szperać w zakamarkach starej świątyni. Po lewej stronie tuż przy oknie stał z kolei mały drewniany klęcznik, też kupny, dębowy chyba. Okno było skierowane w stronę rzeki. Codzienna modlitwa musiała zatem dostarczać duchownemu sporej dozy przyjemności. Już sam widok na San wijący się wężowato w dolinie zmuszał do kontemplacji nad pięknem dzieła stworzenia. Po prawej stronie zaraz za drzwiami stało z kolei niewielkie, prowizoryczne, rozklekotane łóżko. Oficjalnie do medytacji. Znał jednak Grzegorz jego prawdziwe przeznaczenie. To właśnie do niego uciekał w nocy paroch przed chrapaniem gospodyni. Nad łóżkiem wisiała zaś ogromna ikona przedstawiająca Matkę Bożą o wyjątkowo smutnym spojrzeniu. Jakby ku przestrodze, aby poczciwy duchowny nie zapomniał przypadkiem o swoich obowiązkach względem wiernych. W głównej izbie też roiło się od ikon - na każdym kroku jakaś przestroga.
Uprzątnąwszy szpargały, ksiądz wprowadził Grzegorza do środka i posadził na honorowym miejscu, przy samym biurku.
- Piwa? - zapytał serdecznie.
- Chętnie - odparł Grzegorz, rozsiadając się wygodnie na krześle. - Od Rubinsteinów?
- Chyba sobie żartujesz. - Paroch zarechotał. - Ja, mój drogi, nie pijam byle czego. Powinieneś to wiedzieć. Dzięki Bogu stać mnie jeszcze na dobre piwo.
Wyszedł, nie przestając się śmiać. Grzegorz tymczasem rozejrzał się ciekawie po bibliotece.
Plebania różniła się znacząco od okolicznych chałup. Była tu przede wszystkim drewniana podłoga z prawdziwego zdarzenia; nie to, co w opustoszałej chyży Hreczuchów. Brakowało też charakterystycznej dla chłopskich domostw części gospodarczej. Zamiast niej po drugiej stronie sieni zlokalizowana była kancelaria oraz izba czeladna. W części mieszkalnej, do której weszli, znajdował się z kolei nowoczesny piec kaflowy, niczym we dworze, oraz różnego rodzaju meble: łóżko, szafy, stół i krzesła.
Gdzieś z głębi plebanii zabrzęczało szkło i wkrótce w drzwiach ponownie pojawiła się sylwetka księdza dziekana. Niósł w ręku dwie butelki. Postawił je dumnie na biurku skierowane etykietą w stronę gościa.
- Okocim Bock - przeczytał zdumiony Duchacki, czując, jak narasta w nim pragnienie. - To rzeczywiście nie byle co.
- Z Łopienki sprowadzone - odparł dumnie Chtiej. - Przywiozłem ostatnio z odpustu.
Otworzyli butelki, wznieśli toast za spotkanie, skosztowali i obaj pokiwali z uznaniem głowami. Później wznieśli kolejny: za zdrowie parocha. Następnie zaś jeszcze jeden: za zdrowie jego gościa.
- Jak interes? - zagaił w końcu Grzegorz, kosztując po raz kolejny gorzkiego trunku.
- Interes? - zapytał zdumiony Aleksiej.
- Owczarnia. - Przybysz uśmiechnął się lekko.
- Owczarnia? Ach, owczarnia! - Paroch zarechotał, po czym jego oblicze przybrało nagle grymas zdenerwowania. - Z owczarnią jak zwykle problemy.
- Nie gadaj głupstw - przerwał mu przyjaciel. - Masz piękną cerkiew. Sam widziałem.
- Cerkiew, powiadasz?! - huknął paroch. - A kto niby sfinansował był tę cerkiew? Gdyby nie cała ta żydowska mafia, dalej gniłbym w tej zatęchłej, rozpadającej się szopie.
To mówiąc, wskazał głową przez okno, niewątpliwie w stronę budynku zabytkowej starej świątyni.
- Nawet kaplicą ciężko to nazwać. Kto to w ogóle widział, żeby wznosić takie budy?
Zrobił krótką pauzę, po czym kontynuował łagodniejszym już nieco tonem:
- Z owczarnią wiecznie jakieś problemy. I cóż z tego, że cerkiew nowa, jak wiecznie świeci tylko pustkami? Do karczmy chodzić to mają czas, łobuzy jedne. A do cerkwi już nie. Na każdym pogrzebie dokładnie to samo: nauka o świętowaniu niedziel i obowiązkowym uczestnictwie w nabożeństwach. Jeśli jakimś cudem już tu dotrą, to najczęściej wszyscy co do jednego pijani. Ale jak trwoga to do Boga! Nawet w samym środku nocy obudzić człowieka potrafią: a bo to na cmentarzu straszy, a bo to w lesie diabły... Zabobonni jak nie wiem co. A od sakramentów to się stroni. Mieliśmy niedawno Wielkanoc. W tym roku wyjątkowo mizerną: do spowiedzi tylko sześcioro. Byleby tylko złamanego grosza na tacę nie dać. Nic tylko fałsz, obłuda, prostactwo, chciwość i przebiegłość!
- Wykruszają się te twoje owieczki - zarechotał Grzegorz. - Wybrały wygodniejsze życie.
- Ach, dajże już spokój - fuknął na niego paroch. - Dobrze, że chrzcić jeszcze trzeba, do chorych chodzić i wyprawiać zmarłym pogrzeby. Inaczej interes trzeba byłoby zamknąć.
Zaśmiali się szczerze i obaj pociągnęli z namaszczeniem ze szklanych butelek. Słychać było, jak pani Rozalija tłucze się w izbie obok, przygotowując nakrycia do wieczerzy. Bibliotekę w jednej chwili wypełniła miła woń podgrzanego na piecu barszczu z czerwonych buraków.
- A mój bratanek? - zapytał ponownie Duchacki. - Co u niego słychać?
- Wendelin? - podchwycił paroch. - We Lwowie przecież, toć nie wiesz? Nauki kończy; w szkole. Z tego, co pisał ostatnio, ma przyjechać tu latem, ale to najwcześniej dopiero za miesiąc. Może zrobisz mu niespodziankę i odwiedzisz go osobiście?
- Chętnie. - Grzegorz uśmiechnął się. - A co... - zrobił dłuższą przerwę. - Co z naszą poczciwą seniorką Eupraksją?
- Jakże to? - zdziwił się Chtiej. - Czyżbyś nie otrzymał od nas listu?
- Otrzymałem list od niej - powiedział cicho gość - ponad sześć miesięcy temu.
- Eupraksja nie żyje - uciął chłodno paroch. - Zaraz po Nowym Roku wyprawiliśmy staruszce pogrzeb.
Grzegorz przygryzł dolną wargę. Spodziewał się tego, od kiedy zobaczył, że chyża stoi opustoszała. Do tej pory łudził się, że być może przyczyna tego stanu rzeczy jest jednak inna.
- Vichnaya pamyat - wyszeptał w końcu.
- Vichnaya pamyat - skwitował paroch. - Przykro mi, Grzesiu. Jeszcze przed pogrzebem wysłaliśmy do ciebie pisemną wiadomość.
- Musiałem być już wtenczas w drodze. - Duchacki przełknął łzę. - Opowiedz mi, proszę, jak to się stało, że Eupraksja odeszła.
- A o czym tu opowiadać? Wiek to zabójca. Robi swoje. Nasza seniorka przeżyła długie osiemdziesiąt dwa lata. Któż tutaj, na galicyjskiej prowincji, dożywa normalnie takiego wieku? Chyba tylko stary Krajewski, ten z Bukowca. Staruszek do dziś dnia upiera się, że pamięta jeszcze najazd Szwedów. Ponoć zostały po nim w Bukowcu tylko dwie zagrody. Jako człowiek uczony jestem jednak przekonany, iż to brednie. Tak więc wiek zebrał w końcu swoje żniwo, Grzegorz. Ty pamiętasz ją jeszcze młodą: pełną energii, krzepką i rześką. W ostatnich latach był to już jednak wyłącznie cień tamtej dawnej, silnej kobiety. Prawie nie wychodziła z domu. Przyszła sroga zima, a chyża stara, źle dogrzana. Eupraksję wzięły bóle w piersiach, później gorączka, kaszel. Ot, i cała historia: minęły trzy dni i nie masz człowieka!
Paroch podszedł do okna i wyjrzał w zamyśleniu na zewnątrz. Przez moment wydawało mu się, że na podwórzu dostrzega jakąś postać. Później jednak doszedł do wniosku, iż musiało to być wyłącznie jego własne odbicie w tafli szkła.
- A co z całą rodziną? - zapytał po chwili Grzegorz. - Co z Iwanem, Mariją, Tymkiem i Kateryną?
- U nich wszystko w porządku. - Aleksiej uśmiechnął się, siadając z powrotem na łóżku.
- Chwała Bogu - odetchnął Grzegorz. - W drodze na plebanię zajrzałem na chwilę do ich chyży. W środku nie zastałem nikogo.
- Hreczuchy wyprowadziły się stamtąd wczesną wiosną - potwierdził Chtiej. - Tymko pracuje teraz w beczkarni. Odłożył przez ostatnie lata sporo grosza. To roztropny chłopak. Nawet Wendelin go szanuje. W tartaku materiału nie brakuje. Postanowili zatem z Kateryną wznieść nową chatę w Sokolikach i rzecz jasna zabrali ze sobą rodziców. Och, żebyś tylko ją zobaczył, Grzegorz. To istne arcydzieło architektury: deski cięte na wymiar, nie darte na klinie jak dawniej; zamiast jednej izby osobne, prywatne alkierze; do tego podłoga drewniana. Nawet komin jest! Powiadają, że Tymko postępowy. Za Polaka się podaje. A i Iwan niegłupi przecież: toż w końcu pierworodny Eupraksji. Tak więc zamieszkały Hreczuchy w nowym domu jakieś dwa miesiące temu i wkrótce Kateryna powiła Tymkowi córeczkę. Ma na imię Jewa. Ach, wyjątkowo rozkoszne jest to dzieciątko: prawie w ogóle nie płacze i nawet "Amen" odpowiada przy pacierzu. Szkoda tylko - zająknął się - że seniorka rodu nie doczekała tego wszystkiego.
Grzegorz nie odpowiedział. W zamyśleniu próbował sobie przypomnieć twarz Eupraksji - twarz mądrą, wyjątkowo pogodną, ale i zawsze trochę zatroskaną, zupełnie jakby przez całe życie nosiła w sobie jakieś ciężkie, przytłaczające ją brzemię.
- Spodziewałem się tego - podjął z powrotem rozmowę.
- Wszyscy się tego spodziewaliśmy. Toć ludzie nie żyją wiecznie. Dlatego też rzecze pismo: "nie gromadźcie sobie skarbów na ziemi"...
- Dobrze, dobrze, wystarczy - przerwał mu Duchacki. - Chodzi o to, że napisała o tym w liście, który do mnie nadała.
- Co takiego?
- Że spodziewa się śmierci.
- Tak napisała?
- Mhm, mniej więcej coś w tym stylu, że: czuje się gorzej i nie wie już sama, czy dożyje kolejnej wiosny. Nie pamiętam dokładnie. Napisała też...
- Co?
- Ach, dziwny był to list.
- Mówże wreszcie! - podirytował się Chtiej.
- Może lepiej będzie, jak po prostu ci go przeczytam.
To mówiąc, sięgnął do swojej torby, którą zdjął był uprzednio i położył na podłodze. Pogrzebał w niej chwilę, po czym wyciągnął z niej niewielką, zmiętą, pożółkłą kopertę; z koperty zaś równie pożółkłe kartki. Spojrzał na przyjaciela. Ten siedział cały w napięciu, wiercąc się przy tym niespokojnie. Grzegorz wziął głęboki oddech i nie przestając spoglądać mu w oczy, przeczytał powoli, co następuje:
Beniowa, 14 września 1913 r.
Drogi Grzegorzu!
Przede wszystkim chciałam Cię przeprosić, że już od dłuższego czasu do Ciebie nie pisałam. Nie mam ja już tyle sił co dawniej. Ledwo pióro utrzymać potrafię. A i oczy już nie te same co kiedyś. Liter w ogóle nie rozpoznają.
Wendelin każe mi nosić binokle. Mówi, że dzięki temu wzrok mi się poprawi. Przywiózł mi nawet takie ze Lwowa. Noszę więc. Piszę w nich teraz właśnie do Ciebie ten list. Ale to już, mój drogi przyjacielu, chyba ostatni list do Ciebie.
Czuję, że zbliża się koniec. Każdego dnia jestem teraz coraz słabsza. Kolejnej wiosny już chyba nie doczekam. A szkoda! Uwielbiam patrzeć, jak San wije się bystro pośród barwinków.
Jest coś, o czym musisz wiedzieć, Grzegorzu. Coś, co spędzało mi sen z powiek przez ostatnie dwadzieścia z okładem lat. Otóż owej jesieni, kiedy brat Twój, Ambroż, zaginął był bez wieści pośród Bieszczadu, zjawił się on u mnie bez zapowiedzi. Przyszedł nocą i zostawił wiadomość o następującej treści:
"W samym sercu mej ojczyzny, na najwyższej górze
stoi drzewo, w blasku słońca rzuca długie cienie.
A o zmierzchu cień wskazuje miejsce, gdzie spoczywa
najcenniejszy skarb połonin skryty pod kamieniem".
Prosił też o to, żebym jak najszybciej nadała tę wiadomość do jakiegoś Bachtyza z Dwerniczka. Zostawił nawet adres. Później wyszedł zaś w pośpiechu i nawet się ze mną nie pożegnał.
Zapytasz teraz: dlaczego? Dlaczego nie wysłałam tej wiadomości pod wskazany przez niego wówczas adres? Dlaczego nigdy nikomu o tym nie powiedziałam? Nawet mojemu mężowi (świeć, Panie, nad jego duszą) Matwijowi?
Otóż uznałam, mój drogi Grzegorzu, iż tak właśnie będzie dla was wszystkich najlepiej. Tyleż nieszczęść spadło było przecież wtenczas na całą Waszą rodzinę. Nie chciałam, abyście i Wy podzielili ten sam los. I tak za dużo zostało już było powiedziane...
Wiem, że nigdy mi nie wybaczysz. Zresztą wcale o to nie proszę. Już wkrótce osądzi mnie sam Hospod19. Wiem jedno: dzięki temu, że zachowałam całą tę sprawę w tajemnicy, przynajmniej jednemu z Was się w życiu powiodło. Prawdziwie powiodło, zgodnie z wolą Twojego świętej pamięci ojca.
Trzymaj się, przyjacielu, i wspomnij mnie dobrze, kiedy gorycz i gniew opuszczą w końcu Twoje serce. Jestem przekonana, że kiedyś to zrozumiesz. Zmów za mnie pacierz. A jeśli odwiedzisz kiedyś Beniową, zapal, proszę, świecę na moim grobie.
- Podpisane - dokończył Grzegorz - "Eupraksja Matwijowa Hreczuchowa".
W budynku plebanii zapadła głucha, grobowa cisza. Butelka, która jakiś czas temu mimowolnie wypadła parochowi z rąk, zatrzymała się dopiero przy samej ścianie. Duchackiemu przez chwilę zdawało się, że słyszy przyspieszone bicie jego serca. Nawet gospodyni, pani Rozalija, ucichła teraz, podsłuchując z zaciekawieniem pod drzwiami do biblioteki.
- Nic z tego nie rozumiem. - Duchowny pokręcił głową.
- Ja również. - Duchacki rozłożył szeroko ręce. - Liczyłem na to, że dowiem się więcej, kiedy już dotrę na miejsce. Zaraz po otrzymaniu tego listu podjąłem decyzję o natychmiastowym powrocie z emigracji. Podróż jednak zajęła mi prawie pół roku. Alberta była tej zimy praktycznie całkowicie odcięta od świata. W rejs udało mi się wypłynąć dopiero wiosną. Gdy dotarłem do Anglii, ponad miesiąc przyszło mi czekać na dokumenty. Niespokojnie ostatnio na świecie. Wszystkie formalności zajmują dwa razy więcej czasu niż kilka lat temu. Ostatecznie jednak dotarłem do Wiednia, odwiedziłem Jadwigę i pokazałem jej ten list.
- I co? - Paroch wyglądał na wyraźnie zaciekawionego. - I co ona na to wszystko powiedziała?
- Nic nie powiedziała - mruknął Grzegorz. - Wzruszyła tylko ramionami. Znasz ją przecież, to cała Jadwiga. Wiesz dobrze, że już na samym początku odcięła się od całej tej przykrej sprawy. Trudno się jej dziwić. Biedna dziewczyna miała wtedy nieco ponad piętnaście lat. Zasadniczo prawie nie znała Ambroża. Trudno przy takiej różnicy wieku o głębszą relację między rodzeństwem. Pożegnałem ją więc naprędce i wyruszywszy w dalszą drogę, tak oto dotarłem właśnie tutaj. Szkoda tylko... - Westchnął głośno. - Szkoda tylko, że jest już na wszystko zwyczajnie za późno. - Zwiesił głowę na piersi.
Aleksiej siedział zamyślony. W jego mądrej głowie kotłowało się tysiąc myśli naraz. Przetwarzając zasłyszane słowa, analizował wydarzenia z odległej przeszłości i starał się w nie wpasować scenę z listu od Eupraksji - niczym brakujący element układanki.
I wtedy właśnie jego oczy otwarły się szeroko.
- Może nie jest za późno - powiedział. Zerwał się gwałtownie z łóżka i podszedł do siedzącego na krześle przyjaciela. - Pokaż no ten list - zadyrygował.
Duchacki podał mu go odruchowo. Ksiądz tymczasem podrapał swoją długą, siwą brodę i nie przestając wpatrywać się w rozmyte litery, zaczął chodzić po bibliotece tam i z powrotem.
- Może nie jest za późno - powtórzył po chwili.
- Hreczuchy? - zapytał Grzegorz.
- Nie! Oni raczej nic nie wiedzą. I niech tak lepiej pozostanie. Napisała tu przecież wyraźnie, że nawet Matwijowi nie powiedziała o swoim spotkaniu z twoim bratem. Tym bardziej dzieciom, a już na pewno nie wnukom. Ewidentnie z jakiegoś powodu chciała utrzymać to wszystko w tajemnicy.
- Bała się o nich.
- O was również; ale przede wszystkim właśnie o nich. To koniec końców sprawa Duchackich, nie Hreczuchów. Może przeczuwała podskórnie, że ta wiedza sprowadzi na was nieszczęście, niczym złe fatum? A może zdawała sobie sprawę, że Ambrożowi groziło wtenczas jakieś niebezpieczeństwo? Napisała przecież, że przyszedł do niej nocą, pozostawił wiadomość i wyszedł w pośpiechu, bez pożegnania. Ludzie tak nie postępują. Zupełnie jakby twojemu bratu deptali po piętach jacyś wrogowie.
- Jakże więc może nie być za późno, Aleks? Nikt przecież nie wie więcej ponad to, co zostało napisane w tym dziwnym liście.
- A Bachtyz?! - krzyknął paroch, wymachując rękopisem.
- Co: Bachtyz? Jaki Bach... Zaraz, zaraz; to ty go znasz?
- Nie, ale to już jakiś trop.
- Ech, to się nie trzyma kupy.
- Jakże to? - zdziwił się paroch. - To właśnie doskonale trzyma się kupy. Byliśmy przekonani, że Ambroż zwariował, że miesiącami włóczy się po górskich ostępach bez wyraźnego celu. On tymczasem szukał czegoś, Grzegorz. Czytaj tutaj: "najcenniejszy skarb połonin". I albo to znalazł i ukrył, albo przynajmniej wiedział dokładnie, gdzie należy tego szukać. W jego długotrwałych poszukiwaniach, jak wynika z tego listu, pomagał mu z kolei niejaki Bachtyz.
- Szukaj wiatru w polu - skwitował Duchacki.
- Jest kolejna wskazówka. - Chtiej nie dawał za wygraną. - Napisała przecież wyraźnie: "Bachtyza z Dwerniczka".
- Nie ma adresu - zaprotestował Grzegorz.
- I cóż z tego? W całym Dwerniczku mieszka nie więcej niż jakieś dwieście osób. Trzeba tam pojechać, przejść się od chyży do chyży i popytać wszystkich po kolei, jak leci.
- Po dwudziestu trzech latach? Skąd pewność, że ten człowiek mieszkał tam w ogóle kiedykolwiek na stałe? Może był w Dwerniczku wyłącznie przejazdem?
- Oczywiście - zadrwił paroch. - I zatrzymał się w pensjonacie dla miastowej burżuazji. W zapyziałej wsi pośrodku niczego, w której stoi raptem kilkanaście chyży na krzyż.
Grzegorz nie odpowiedział. Aleksiej wiedział doskonale, że jego przyjaciel już dawno stracił wszelką nadzieję. Przez kilka lat bezskutecznie szukał brata zarówno w Galicji, jak i na Węgrzech. Obaj szukali. Zbadali każdy trop: listy napisane do rodziny, służbowe telegramy. Nie znaleźli nic, żadnego śladu. Za przyzwoleniem metropolity rozesłał nawet Aleksiej zdjęcia Ambrożego po wszystkich parochiach w eparchii tak, aby każdy, kto widział zaginionego, mógł zgłosić ten fakt swojemu parochowi. Nie zgłosił się nikt. W urzędach rozkładali ręce - a bo to mało ludzi ginie co roku w całym kraju? Ostatecznie, zrezygnowani, poddali się. Grzegorz z kolei wyemigrował po kilku latach do Kanady.
Teraz jednak powrócił. List od Eupraksji sprawił, że wspomnienie brata odżyło na nowo w jego sercu. Do tego stopnia, że porzuciwszy wszystko, co budował na obczyźnie, zdecydował się ostatecznie zjechać w rodzinne strony. Aleksiej doskonale zdawał sobie sprawę z targających nim emocji. Znał swojego przyjaciela jak mało kto.
Podszedł do niego, złapał mocno za ramiona i spojrzał w jego smutne oczy.
- Odnajdziemy go, słyszysz?! - powiedział, przerywając tę niezręczną chwilę milczenia. - Zaczniemy wszystko powoli od nowa. Zbadamy każdy trop. Jutro po mszy natychmiast wyruszymy do Dwerniczka. Będziemy pytać o Bachtyza. Będziemy o niego pytać każdego, kogo tylko spotkamy na swojej drodze. A jeśli nie zastaniemy go w Dwerniczku, raz jeszcze przetrząśniemy wszystkie archiwalne dokumenty, jakie administracja tego kraju miała kiedykolwiek sposobność zgromadzić w swoich archiwach: księgi parafialne, katastry gruntowe, szematyzmy i wszelakie sprawozdania. Ambroż nie wymyślił go sobie. Gdzieś przecież musi być o nim jakakolwiek wzmianka, na litość boską!
Grzegorz nie odpowiedział. W milczeniu patrzył parochowi prosto w oczy.
- Odnajdziemy go - kontynuował Chtiej. - Odnajdziemy twojego brata.
- Odnajdziemy go - powtórzył bezwładnie i cicho Duchacki.
- Tak! - Paroch uścisnął go mocno.
Na zewnątrz plebanii coś zastukało nagle w szybę. Drewniane ściany budynku wydały z siebie głuchy szmer. Zaraz też dźwiękom tym zawtórowały inne, ale jakieś dziwne, jakby torsji.
- Cóż znowu? - Paroch podszedł do okna. - Żadnej świętości nie znają te hultaje. Nic tylko pijaństwo im w głowie i wygłupy. To właśnie jest moja owczarnia, przyjacielu. Widzisz teraz na własne oczy, z czym przychodzi mi się tu mierzyć każdego dnia.
To powiedziawszy, opuścił bibliotekę i udał się w stronę głównych drzwi wejściowych.
- Co? Znowu który diabła widział?! - zawołał basowym głosem. - A bodajby tak was wszystkich diabli porwali!
Huknęły drzwi frontowe. Na moment zrobiło się cicho, jednakże po chwili jego głos dał się słyszeć z powrotem z zewnątrz budynku:
- Widzę was! Wyłazić jeden z drugim! Już ja was nauczę szacunku do kościoła. Już ja wam pokażę. Niech no ja tylko was... W imię ojca i syna... - Paroch krzyknął cicho, po czym z zewnątrz plebanii dobiegły Grzegorza odgłosy szamotaniny.
- Aleks? - zapytał zaniepokojony Grzegorz. - Aleks! - Schwycił odruchowo leżący na biurku długi nóż i czym prędzej wybiegł z biblioteki.
Parochini stała przy piecu, trzymając w ręku garniec z parującym barszczem. Ominął ją zręcznie, kilkoma susami przemierzył izbę i prosto z sieni wyskoczył na podwórze. Nie zatrzymując się ani na chwilę, ruszył biegiem dookoła budynku w stronę okna od biblioteki. Minął pierwszy narożnik, okno od izby mieszkalnej i jeszcze jeden, kolejny narożnik.
I wtedy to właśnie przybyły do Beniowej nieznajomy dostrzegł ich tamtej nocy po raz drugi: dwie zgarbione postacie, dokładnie te same, które ujrzał był wówczas na łące obok chyży Hreczuchów. Dopiero teraz, w świetle księżyca, zobaczył Grzegorz ich przerażające twarze: blado-sine, pełne czarnych plam, na wpół pozbawione skóry oraz mięśni. Spod zanikłych warg wystawały im pożółkłe zęby; z głębokich oczodołów z kolei dwie pary białych, przekrwionych ślepi. U stóp jednego z nich leżał ksiądz dziekan. Jego ciało wciąż drgało jeszcze w śmiertelnych konwulsjach, choć na bladej twarzy parocha zdążył już zastygnąć charakterystyczny grymas przerażenia. Z jego rozszarpanej tętnicy szyjnej pulsowała krew. Rozlewała się dookoła. Wsiąkała w ziemię.
Grzegorz zakrzyknął głośno, odskoczył do tyłu, potknął się i upadł. Potwory, jakby tylko na to czekając, momentalnie ruszyły w jego stronę. Grzegorz krzyknął ponownie, po czym cały przerażony rzucił się w przeciwną stronę do ucieczki. Raz jeszcze się potknął i raz jeszcze przewrócił. Coś zimnego dotknęło na moment jego kostki. Wyrywając się, kopnął napastnika w głowę, po czym zerwał się ponownie na równe nogi. Przeskoczywszy przez płot jak szalony, pobiegł w kierunku, z którego przyszedł uprzednio na plebanię.
Obydwie postacie niczym ponure cienie pełzająco podążyły z kolei w ślad za nim.
Tupot jego stóp, dudniących o beniowski gościniec, umilkł wkrótce stłumiony silniejszym podmuchem górskiego wiatru. Zapanowała niczym niezmącona cisza. Nawet karczma Rubinsteinów zdążyła już opustoszeć. Było w końcu grubo po północy.
Po jakimś czasie przygłucha parochini, zdenerwowana, wybiegła w końcu na zewnątrz budynku. Nalany do talerzy barszcz zdążył już wystygnąć i nikomu najwyraźniej nie spieszyło się, aby zasiąść do wieczerzy. Nawołując swojego męża oraz ich wspólnego gościa, zdecydowała się w końcu obejść budynek plebanii dookoła. I właśnie wówczas, kiedy znalazła się na wysokości biblioteki, krzyknęła głośno, przeraźliwie.
San niósł jej krzyk na odległość wzdłuż całej doliny. Wysokie góry odbijały go głuchym, dudniącym echem.
14 Bieszczad - popularne na początku dwudziestego wieku określenie na pasmo Karpat rozciągające się wzdłuż granicy Galicji z Węgrami: od Spisza po Bukowinę.
15 Obecnie Użhorod.
16 Obecnie Użok.
17 Pálinka - mocna owocowa wódka bądź brandy, pochodząca z regionu Kotliny Panońskiej.
18 Bożnica - w gwarze galicyjskiej: synagoga.
19 boj. "Pan".