Bieszczadzka Klechda. Tom I: Źródło wrogości - Tytus Kurek

Kup ebooka

53.99 zł
43.19 zł (53,99 zł najniższa cena z 30 dni)

-
Proszę czekać

Prolog

Biesz­cza­dy - ba­śnio­wa kra­ina gó­rzy­sta po­ło­żo­na w sa­mym ser­cu Eu­ro­py: set­ki ty­się­cy mor­gów tra­wia­stych łąk, nie­prze­by­tych la­sów i osma­ga­nych wia­trem po­ło­nin. Czas pły­nie tu wol­niej niż w po­zo­sta­łej czę­ści Sta­re­go Kon­ty­nen­tu. Zu­peł­nie jak­by za­trzy­mał się w miej­scu lub po­dą­żył in­nym, spo­koj­niej­szym nie­co to­rem.

Wi­dzia­ła nie­jed­no owa kra­ina w swo­im ży­ciu i wie­le cho­wa­ła w swo­jej pa­mię­ci. Za­pa­mię­ta­ła też do­brze tę chwi­lę, kie­dy po raz pierw­szy po­sta­wi­li tu­taj swo­je sto­py lu­dzie.

Przy­by­li z po­łu­dnia. Wę­dru­jąc wzdłuż głów­ne­go łań­cu­cha Mon­tes Sar­ma­ti­ci1, do­tar­li wła­śnie w ów Be­in­scadh2: ich pół­noc­ne, chłod­ne, nie­za­miesz­ka­łe przez ni­ko­go, jak się zda­wa­ło, ru­bie­że. I choć wa­run­ki do ży­cia były tu sro­gie, umi­ło­wa­li oni so­bie tę zie­mię, któ­ra po­mi­mo licz­nych prze­ciw­no­ści losu po­tra­fi­ła ich wy­ży­wić. Bo choć upra­wa roli nie była tu ła­twa, las do­star­czał nie­ogra­ni­czo­nych ilo­ści drew­na. Po­zy­ska­na zaś z lo­kal­nych źró­deł sól po­zwa­la­ła za­kon­ser­wo­wać żyw­ność i prze­trwać naj­sroż­szą choć­by zimę.

Mó­wi­li o so­bie Khwel­ti, co w ich ję­zy­ku zna­czy­ło mniej wię­cej tyle, co "oświe­ce­ni". Nie bez po­wo­du: po­zio­mem roz­wo­ju prze­wyż­sza­li wszyst­kie ludy za­miesz­ku­ją­ce wów­czas Eu­ro­pę. A już na pew­no tę część Eu­ro­py po­ło­żo­ną na pół­noc od sze­ro­kie­go Du­na­ju i na wschód od mgli­ste­go Renu; w prze­ci­wień­stwie do za­miesz­ku­ją­cych są­sied­nie zie­mie pry­mi­tyw­nych, ko­czow­ni­czych ple­mion, Khwel­ti wy­twa­rza­li na­rzę­dzia użyt­ku co­dzien­ne­go z że­la­za, a usta­no­wio­ny przez nich sys­tem spo­łecz­no-mo­ral­ny ni­czym nie od­sta­wał od tego, któ­ry kształ­to­wał się wów­czas na po­łu­dniu Eu­ro­py. Po­nad­to Khwel­ti mie­li w za­na­drzu coś jesz­cze: coś, cze­go po­zaz­dro­ścić mo­gła im każ­da inna ludz­ka cy­wi­li­za­cja; coś, co po­zwo­li­ło im prze­trwać w tych dzi­kich gó­rach po­mi­mo pa­nu­ją­cych tu­taj trud­nych wa­run­ków. Mie­li swo­ją mi­strzy­nię - zmyśl­ną Si­nann3.

Po­wia­da­no o niej, że wy­szła z rze­ki w miej­scu, w któ­rym z gło­śnym szu­mem wpa­da­ła ona do oce­anu. Jej sto­py były bo­wiem ni­czym bia­łe musz­le. Jej dłu­gie, ciem­ne wło­sy wy­glą­da­ły zaś, jak­by zo­sta­ły utka­ne przez mor­ską bry­zę. Nikt nie był w sta­nie do­rów­nać jej siłą i mę­stwem. Nikt rów­nież nie do­rów­ny­wał jej mą­dro­ścią. To nie Si­nann przy­wio­dła w Be­in­scadh pierw­szych osad­ni­ków. To oni sami przy­wę­dro­wa­li tu­taj w ślad za swo­ją mi­strzy­nią. Każ­dy bo­wiem, kto po­znał Si­nann, od­na­lazł u jej boku to, cze­go naj­bar­dziej po­trze­bo­wał: sy­tość, cie­pło, bez­pie­czeń­stwo, ale tak­że spo­kój du­cha czy też szczę­ście.

Si­nann zaś nie po­żą­da­ła wła­dzy i nie­ustan­nie od­rzu­ca­ła wszel­kie pró­by uczy­nie­nia z niej pra­wo­wi­tej wo­dzy­ni ple­mie­nia. Była po pro­stu cie­ka­wa świa­ta i swo­im ży­ciu pra­gnę­ła prze­mie­rzyć go wzdłuż i wszerz. Be­in­scadh był tyl­ko przy­stan­kiem na jej dro­dze; nie­wiel­kim punk­ci­kiem na bia­łej ma­pie. I choć szcze­rze po­lu­bi­ła te wy­nio­słe wznie­sie­nia, ciem­no­zie­lo­ne do­li­ny i krę­te stru­my­ki, ni­g­dy nie prze­sta­ła ma­rzyć o ko­lej­nych kra­inach, któ­re w swo­jej na­dziei mia­ła za­miar kie­dyś zo­ba­czyć.

To­wa­rzy­szy­ła jej cór­ka, któ­rej Khwel­ti w póź­niej­szym okre­sie nada­li imię Tu­ath­fla­ith4. Nikt nie wie­dział, jak to się sta­ło, że nie­do­stęp­na Si­nann po­wi­ła dziec­ko. Nie mia­ła bo­wiem męża i nie­ustan­nie stro­ni­ła od wszel­kich za­lot­ni­ków; głów­nie ze wzglę­du na umi­ło­wa­ną przez sie­bie nie­za­leż­ność. Tu­ath­fla­ith wy­ro­sła zaś nie­ba­wem na ko­bie­tę nie tyl­ko nie­sły­cha­nie pięk­ną, ale przede wszyst­kim wy­jąt­ko­wo wraż­li­wą. W pro­sto­cie swo­je­go ser­ca umi­ło­wa­ła ona każ­dą isto­tę żywą za­miesz­ku­ją­cą dzi­ki Be­in­scadh: od kwia­tów po­ra­sta­ją­cych wcze­sną wio­sną wy­bu­ja­łe, zie­lo­ne łąki, przez bu­szu­ją­ce po­śród nich w po­cie czo­ła po­ży­tecz­ne, pra­co­wi­te owa­dy, po prze­mie­rza­ją­ce je w koń­cu póź­ną je­sie­nią ogrom­ne ro­ga­te je­le­nie.

Osie­dli­li się za­tem Khwel­ti w gó­rach na do­bre i wkrót­ce za­czę­li co­raz śmie­lej czer­pać z za­so­bów tej hoj­nej zie­mi. Ob­sie­wa­li pola, bu­do­wa­li za­gro­dy dla by­dła, kar­czo­wa­li gę­ste lasy. Z po­zy­ska­ne­go w ten spo­sób drew­na bu­do­wa­li dla sie­bie sza­ła­sy, ogni­ste kuź­nie oraz wa­rzel­nie. Nie­za­miesz­ka­łe do­tąd przez lu­dzi góry za­kwi­tły w jed­nej chwi­li praw­dzi­wym ży­ciem. Khwel­ti zaś uspo­so­bie­nia mie­li ła­god­ne i ko­rzy­sta­li z do­bro­dziejstw na­tu­ry tyl­ko w ta­kim za­kre­sie, w ja­kim sami po­trze­bo­wa­li. Tak też przy­ję­ła ich tu­tej­sza przy­ro­da z otwar­ty­mi ra­mio­na­mi i osta­tecz­nie sta­li się oni in­te­gral­ną czę­ścią lo­kal­nej bios­fe­ry.

Rów­no­wa­ga ta nie trwa­ła jed­nak dłu­go. Wkrót­ce bo­wiem tych po­god­nych lu­dzi za­czę­ły na­wie­dzać róż­ne pla­gi.

Za­czę­ło się od no­to­rycz­nych kra­dzie­ży. Nie było nocy, pod­czas któ­rej Khwel­ti nie okra­dzio­no by z ich do­byt­ku. Zni­ka­ło wszyst­ko: je­dze­nie, przed­mio­ty użyt­ku co­dzien­ne­go, a na­wet nie­wiel­kie ho­dow­la­ne zwie­rzę­ta. Roz­sta­wi­li więc lu­dzie war­ty, zde­ter­mi­no­wa­ni bro­nić swo­je­go do­byt­ku za wszel­ką cenę. Na nie­wie­le się to jed­nak zda­ło. Kto­kol­wiek bo­wiem ich okra­dał, był od Khwel­ti o wie­le spryt­niej­szy. Do tego szyb­szy; czę­sto za­nie­po­ko­je­ni na­głym ha­ła­sem wy­bie­ga­li w po­śpie­chu na obrze­ża wio­ski. Zdu­mie­ni, pod­no­si­li wów­czas swo­je gło­wy ku gó­rze. Po­śród buj­nych ko­ron drzew zni­ka­ły nie­wiel­kie, ko­sma­te sto­py.

Były małe, za­czep­ne i po­kracz­ne, choć na ogół po­dob­ne do lu­dzi i za­zwy­czaj za­baw­ne. Khwel­ti do­sko­na­le wie­dzie­li, z kim mają do czy­nie­nia: wieść o ist­nie­niu clu­ri­chau­nów5 prze­trwa­ła w ich naj­star­szych ple­mien­nych wie­rze­niach. Z cza­sem owe stwor­ki roz­be­stwi­ły się do tego stop­nia, że za­czę­ły do­ku­czać lu­dziom rów­nież za dnia. Za­chę­co­ne bra­kiem do­sta­tecz­nej re­ak­cji z ich stro­ny sta­ły się jesz­cze bar­dziej psot­ne i roz­bry­ka­ne. Roz­ga­nia­ły pa­są­ce się w polu by­dło, tra­to­wa­ły zbo­że, kar­czo­wa­ły świe­żo za­sa­dzo­ne drze­wa owo­co­we. Nie dość było nie­do­stat­ku, z któ­rym przy­szło się Khwel­ti mie­rzyć w tych su­ro­wych gó­rach każ­de­go dnia. Nie dość było tego, że przy­byw­szy tu z da­le­ka, mu­sie­li wszyst­ko za­czy­nać od zera. Od tej pory przy­szło im się jesz­cze uże­rać z ban­dą roz­wy­drzo­nych, psot­nych lu­dzi­ków.

Pew­ne­go razu po zmro­ku, gdy wszy­scy drwa­le uda­li się już na za­słu­żo­ny spo­czy­nek, Si­nann po­zo­sta­ła sama w le­sie i wy­trwa­le ści­na­ła sta­rą ol­chę. Wte­dy to jed­nak, gdy przy­ło­ży­ła to­pór do pnia, usły­sza­ła na­gle pi­skli­wy krzyk. Zwró­ciw­szy się ku gó­rze, uj­rza­ła nad sobą sie­dzą­ce­go na ga­łę­zi si­we­go, bro­da­te­go lu­dzi­ka. Stwo­rek wy­glą­dał na wy­cień­czo­ne­go i wy­głod­nia­łe­go; z trwo­gą w oczach przy­glą­dał się trzy­ma­ne­mu przez Si­nann w rę­kach że­la­zne­mu na­rzę­dziu. Od­rzu­ciw­szy to­pór da­le­ko od sie­bie i za­chę­ciw­szy czło­wiecz­ka, żeby ten ze­śli­zgnął się do niej na dół, Si­nann przy­wi­ta­ła się z nim po przy­ja­ciel­sku i na­wią­zaw­szy z nim kon­takt, po­czę­sto­wa­ła go swo­im po­sił­kiem. Wte­dy to też lu­dzik, wi­dząc oka­za­ną mu do­bro­dusz­ność, za­szlo­chał gorz­ko nad swo­im lo­sem. Wy­znał, że to wła­śnie on oraz jego bra­cia nie­ustan­nie szko­dzą bied­nym lu­dziom, li­cząc na to, że ci, znu­że­ni nie­ustan­ną wal­ką, odej­dą w koń­cu tam, skąd pier­wot­nie przy­by­li. Do­dał jed­nak, iż ro­bią to wy­łącz­nie dla­te­go, że od nie­daw­na sami nie mają gdzie się po­dziać. A dzia­ło się tak za spra­wą tego, że ostat­nio z ich wła­snych do­mów po­wy­pę­dzał ich zły Ci­náed6.

Ża­den z nich nie wie­dział, kim Ci­náed był tak na­praw­dę i skąd wła­ści­wie wziął się po­środ­ku Be­in­sca­dhu. Po­wia­da­no je­dy­nie, że pew­ne­go razu wy­pełzł on po pro­stu znie­nac­ka z ziem­skiej szcze­li­ny. Pew­ne było tyl­ko to, że po­ja­wił się on w gó­rach na dłu­go przed tym, nim za­wę­dro­wa­li w te stro­ny Khwe­li, i nie py­ta­jąc ni­ko­go o zda­nie, wziął tę kra­inę w po­sia­da­nie, sam sie­bie ty­tu­łu­jąc jej pra­wo­wi­tym wład­cą. A za­zdro­sny był o te pust­ko­wia do tego stop­nia, że na­wet dzi­kim zwie­rzę­tom nie po­zwa­lał ze sobą miesz­kać. I tak ucie­kły one w knie­je, raz na za­wsze opusz­cza­jąc bo­ga­te w do­rod­ną tra­wę po­ło­ni­ny. Ci­náed zaś prze­mie­rzał Be­in­scadh każ­de­go dnia, na­pa­wa­jąc się stwo­rzo­ną przez sie­bie pust­ką i sa­mot­no­ścią.

Po­stu­ry był po­noć czło­wie­czej, jed­nak­że więk­szy był od lu­dzi i znacz­nie ma­syw­niej od nich zbu­do­wa­ny. Za­miast ludz­kiej gło­wy miał łeb ro­ga­ty. Za­miast pal­ców u nóg szpo­ny jak u orła albo ja­strzę­bia. Clu­ri­chau­ny za­zwy­czaj wi­dy­wa­ły go, jak wy­pro­sto­wa­ny przy­glą­da się z gór­skich szczy­tów po­czy­na­niom nie­złom­nych lu­dzi. Kie­dy się jed­nak prze­miesz­czał, naj­czę­ściej wy­ko­rzy­sty­wał w tym celu wszyst­kie czte­ry swo­je koń­czy­ny. A bie­gał tak szyb­ko, że na­wet wil­ki i ry­sie nie były w sta­nie do­trzy­mać mu wów­czas tem­pa. Tym jed­nak, co czy­ni­ło go praw­dzi­wie nie­do­ści­gnio­nym, były jego ogrom­ne, roz­ło­ży­ste skrzy­dła. Wzno­sił się na nich w prze­stwo­rza i prze­miesz­czał mię­dzy szczy­ta­mi, nie­ustan­nie do­glą­da­jąc swo­ich wło­ści.

Tak też wy­pę­dził Ci­náed po­kracz­ne istot­ki z ich wła­snych do­mów i zmu­sił do nie­ustan­nej wal­ki o ży­cie. Te z ko­lei, po­zba­wio­ne da­chu nad gło­wą, pod­ję­ły he­ro­icz­ną pró­bę prze­pę­dze­nia z Be­in­sca­dhu przy­by­łych tu lu­dzi. Te­raz jed­nak, po tym jak Si­nann zde­cy­do­wa­ła się oca­lić jego dom na drze­wie i w do­bro­ci swe­go ser­ca po­dzie­li­ła się z nim po­sił­kiem, sta­ry czło­wie­czek za­de­kla­ro­wał jej do­zgon­ną wdzięcz­ność i obie­cał roz­mó­wić się ry­chło ze swo­im ple­mie­niem.

Nada­ła więc Si­nann czło­wiecz­ko­wi imię Cha­ra­id, co w ję­zy­ku Khwel­ti zna­czy­ło tyle samo co "przy­ja­ciel". Do­dat­ko­wo, wy­słu­chaw­szy uważ­nie hi­sto­rii o ro­ga­tym de­mo­nie, po­sta­no­wi­ła roz­pra­wić się z nim bez­zwłocz­nie.

A wie­dział Cha­ra­id, gdzie Ci­náed ma swo­ją kry­jów­kę. W swo­jej mą­drej gło­wie za­pa­mię­tał to miej­sce bar­dzo do­brze. Nie raz wi­dy­wał prze­cież, jak po­twór chra­pie w ło­pia­nach na nie­wiel­kiej prze­łę­czy po­mię­dzy gó­ra­mi. Nie chcąc na­ra­żać ni­ko­go na nie­bez­pie­czeń­stwo, Si­nann i Cha­ra­id po­sta­no­wi­li udać się w to miej­sce tyl­ko we dwo­je. Sta­nąw­szy na owej prze­łę­czy rów­no o świ­cie, rzu­ci­li de­mo­no­wi od­waż­nie wy­zwa­nie.

Ten sta­nął do wal­ki bez więk­szych opo­rów, bę­dąc prze­ko­na­nym o swo­jej prze­wa­dze. Sam co praw­da nie od­wa­żył się jesz­cze jak do­tąd wejść lu­dziom bez­po­śred­nio w dro­gę. Wie­dział, że w gru­pie są od nie­go sil­niej­si. Te­raz jed­nak nada­rzy­ła się dla nie­go oka­zja wręcz ide­al­na: oto przy­szło mu zmie­rzyć się z ich wo­dzy­nią w bez­po­śred­nim po­je­dyn­ku, sam na sam.

Star­li się za­tem obo­je po­śród le­śnych za­ro­śli i zma­ga­li bez chwi­li wy­tchnie­nia aż do za­cho­du. Uni­ka­ła zwin­nie Si­nann wy­mie­rzo­nych w jej stro­nę cio­sów, ale i jej to­pór nie mógł tego dnia się­gnąć za­mie­rzo­ne­go celu. Za­sko­czo­ny jej siłą de­mon słabł z każ­dą go­dzi­ną, jed­nak i ona sama za­czę­ła wkrót­ce zdra­dzać ozna­ki wy­cień­cze­nia. Gdy ostat­nie pro­mie­nie za­cho­dzą­ce­go słoń­ca za­czę­ły zni­kać za ho­ry­zon­tem, obo­je wal­czą­cy zma­ga­li się już ze sobą ostat­kiem sił. Wte­dy to też Ci­náed zro­zu­miał, że oto po la­tach od­na­lazł wresz­cie god­ne­go sie­bie prze­ciw­ni­ka. Prze­ra­żo­ny my­ślą, że może prze­grać tę wal­kę, roz­po­starł skrzy­dła. Spró­bo­wał uciec.

I już za­czął po­wo­li wzno­sić się po­nad po­wierzch­nię zie­mi, gdy wtem nie­spo­dzie­wa­nie prze­szko­dził mu w tym Cha­ra­id. Od­wdzię­cza­jąc się Si­nann za oka­za­ną mu do­broć, od­waż­nie wsko­czył po­two­ro­wi na gło­wę i wy­ko­rzy­stu­jąc im­pet tego sko­ku, po­wa­lił ogrom­ne, zmę­czo­ne wal­ką ciel­sko, strą­ca­jąc je z po­wro­tem na zie­mię. Ta krót­ka chwi­la wy­star­czy­ła, by Si­nann, za­mach­nąw­szy się w mig, wbi­ła be­stii to­pór mię­dzy że­bra.

Ugo­dzo­ny śmier­tel­nym cio­sem Ci­náed wy­dał z sie­bie strasz­li­wy ryk. Jego oczy zmęt­nia­ły; za­sty­gły nie­ru­cho­mo. Wszyst­kie jego człon­ki opa­dły wraz z tu­ło­wiem bez­wład­nie na zie­mię. W tym sa­mym mo­men­cie ska­ły wo­kół się roz­stą­pi­ły. I tak jak nie­gdyś z nich wy­pełzł, tak te­raz po­chło­nę­ły go z po­wro­tem. Z miej­sca tego wy­try­snę­ło zaś źró­dło wody tak sil­ne, że po­rwa­ło cia­ło znu­żo­nej wal­ką Si­nann ra­zem ze sobą.

Na próż­no szu­kał jej póź­niej Cha­ra­id. Pierw­sza wo­dzy­ni Khwel­ti prze­pa­dła gdzieś po­śród bez­kre­su Be­in­sca­dhu na za­wsze. Za­smu­co­ny tym fak­tem clu­ri­chaun jesz­cze tej sa­mej nocy udał się z po­sel­stwem do wio­ski lu­dzi. Tam spo­tkał się z Tu­ath­fla­ith i opo­wie­dziaw­szy całą hi­sto­rię, raz jesz­cze pro­sił o wy­ba­cze­nie dla swo­ich bra­ci.

Gdy na­stęp­ne­go dnia na prze­łęcz przy­by­li przed­sta­wi­cie­le obu zwa­śnio­nych do nie­daw­na ple­mion, na miej­scu nie za­sta­li już żad­nych śla­dów wal­ki. Za­miast wiel­kiej rze­ki w do­li­nie po­mię­dzy szczy­ta­mi są­czył się te­raz je­dy­nie wą­ski stru­mień. Na­zwa­li więc lu­dzie tę rze­kę imie­niem Si­nann i tak oto osia­dła już ona na za­wsze po­środ­ku tych gór.

Zło zo­sta­ło po­ko­na­ne. Za­rów­no ma­łym stwor­kom, jak i lu­dziom nie gro­zi­ło już od­tąd żad­ne nie­bez­pie­czeń­stwo. Wraz ze złem ode­szło jed­nak coś jesz­cze. Ode­szła od­wa­ga i nie­złom­ność. Już ni­g­dy w swo­jej hi­sto­rii nie mie­li Khwel­ti ta­kie­go wo­dza, ja­kim oka­za­ła się być dla nich męż­na Si­nann.

Oni zaś, nie wie­dząc, do kogo zwró­cić się po jej śmier­ci, ob­wo­ła­li swo­im no­wym wo­dzem Tu­ath­fla­ith. Przy­rze­kli jej wier­ność i po­słu­szeń­stwo i po­wie­rzy­li do­wódz­two nad ca­łym ple­mie­niem. Cha­ra­id tym­cza­sem zdo­łał prze­ko­nać swych bra­ci, aby i oni tak­że od­da­li się w jej opie­kę. I tak oto Khwel­ti oraz ich nowi przy­ja­cie­le Cha­ra­ide­an za­miesz­ka­li od­tąd na sta­łe ra­zem. Aby zaś ni­g­dy wię­cej nie do­szło po­śród nich do rów­nie wiel­kiej jak ta tra­ge­dii, Tu­ath­fla­ith oraz Cha­ra­id za­war­li na­wza­jem świę­te przy­mie­rze. Zo­bo­wią­za­li się w nim, że od­tąd ani lu­dzie, ani Cha­ra­ide­an nie wpusz­czą na te­ren Be­in­sca­dhu ni­ko­go, kto wy­wo­dził­by się spo­za za­przy­jaź­nio­nych ze sobą ple­mion.

Tak też po­wsta­ło kró­le­stwo Ekan­tu­ath7, któ­re w nie­zmie­nio­nej po­sta­ci prze­trwa­ło przez dwa ko­lej­ne ty­siąc­le­cia. Pil­no­wa­nie gra­nic po­wie­rzo­no Cha­ra­ide­an, któ­re w wy­peł­nia­niu tej mi­sji na­der szyb­ko wy­ka­za­ły się nie­zwy­kłą wręcz sku­tecz­no­ścią. Przez dwa ty­sią­ce lat wy­pro­wa­dza­ły na ze­wnątrz lasu każ­de­go zbłą­ka­ne­go wę­drow­ca, któ­ry nie­opatrz­nie lub może cza­sem i ce­lo­wo spró­bo­wał się za­głę­bić w te dzi­kie góry. Pa­no­wa­li więc Khwel­ti oraz Cha­ra­ide­an nie­po­dziel­nie nad swo­ją zie­mią i nikt nie za­kłó­cał ich spo­ko­ju. Ani Liu­gie, któ­rzy w cią­gu ko­lej­nych stu­le­ci za­ję­ci byli nie­ustan­ną wal­ką z Rzy­mem. Ani Slo­ve­ne, któ­rzy przy­byw­szy ze wscho­du, sze­ro­kim łu­kiem omi­nę­li te wy­nio­słe gór­skie szczy­ty. Ani Daoi, któ­rzy cie­pło po­łu­dnio­we­go słoń­ca umi­ło­wa­li bar­dziej niź­li po­wiew mroź­ne­go gór­skie­go wia­tru.

Po śmier­ci Tu­ath­fla­ith zgod­nie z usta­no­wio­nym przez Khwel­ti pra­wem pu­ści­zny, rolę wo­dza prze­ję­ła męż­na My­ach8. Była ona jej naj­star­szą cór­ką; i tak przez ko­lej­ne ty­siąc­le­cia to wła­śnie pier­wo­rod­ne cór­ki przej­mo­wa­ły w Ekan­tu­ath wła­dzę po mat­ce. I choć ko­lej­ne wład­czy­nie kró­le­stwa mia­ły w nim re­al­ną wła­dzę, za­wsze sta­ra­ły się ra­czej słu­żyć swo­je­mu lu­do­wi, ani­że­li czer­pać ko­rzy­ści dla sie­bie. Za­wsze też przed pod­ję­ciem waż­niej­szych de­cy­zji za­się­ga­ły rady u star­szy­zny ple­mie­nia, a w mniej istot­nych kwe­stiach po­zwa­la­ły na­wet to­czyć się spra­wom we­dług za­sad de­mo­kra­cji. Nie­sły­cha­na była to mą­drość, któ­rą wład­czy­nie Khwel­ti odzie­dzi­czy­ły po swo­jej wy­bit­nej świę­tej przod­ki­ni.

Na­de­szła jed­nak chwi­la, kie­dy po­wiał wiatr zmia­ny, a pier­wot­ne ludz­kie in­stynk­ty mia­ły wziąć górę nad pie­lę­gno­wa­ną przez lata ple­mien­ną mą­dro­ścią.

Była po­dob­na do Si­nann - na­sam­przód nie­ustra­szo­na, a tak­że nie­zwy­kle cie­ka­wa świa­ta. Już jako dziec­ko wy­my­ka­ła się z wio­ski i ca­ły­mi go­dzi­na­mi bie­ga­ła z Cha­ra­ide­an po ota­cza­ją­cych kró­le­stwo la­sach. Si­th­ma­ith9, bo o niej mowa, ob­ję­ła wła­dzę w Ekan­tu­ach w wie­ku za­le­d­wie szes­na­stu lat. Mat­ka jej bo­wiem umar­ła mło­do, zmo­żo­na na­głą, śmier­tel­ną cho­ro­bą. I choć nikt ze star­szy­zny nie miał śmia­ło­ści prze­ciw­sta­wić się usta­no­wio­ne­mu przed laty pra­wu pu­ści­zny, Khwel­ti po­trzą­sa­li z nie­za­do­wo­le­niem gło­wa­mi, wi­dząc, jak ich wo­dzy­ni włó­czy się bez celu, za­miast za­jąć się waż­ny­mi dla ca­łej spo­łecz­no­ści spra­wa­mi.

Si­th­ma­ith zaś w swo­jej nie­na­sy­co­nej cie­ka­wo­ści za­czę­ła co­raz czę­ściej zbli­żać się do gra­nic ukry­te­go kró­le­stwa, a na­wet urzą­dzać so­bie śmia­łe wy­ciecz­ki da­le­ko poza Ekan­tu­ath. A zło­ży­ło się tak, że prze­by­wa­li w są­sied­nich gó­rach Vla­si, któ­rzy za­wę­dro­wa­li w te stro­ny z da­le­kie­go sło­necz­ne­go Po­łu­dnia. Po­dob­nie jak Khwel­ti wie­dli oni ży­cie pro­ste. I tak oto Si­th­ma­ith po­zna­ła Be­shi­ma - ich mło­de­go przy­wód­cę - i po­ko­cha­ła go z wza­jem­no­ścią. Spo­ty­ka­li się więc od­tąd w wy­zna­czo­nym miej­scu i wkrót­ce Be­shim oświad­czył Si­th­ma­ith, iż pra­gnie po­jąć ją za żonę. Ona zaś, za­ko­cha­na w nim bez­gra­nicz­nie, przy­ję­ła z ra­do­ścią te oświad­czy­ny.

Dłu­go spie­ra­ła się Si­th­ma­ith ze star­szy­zną ple­mie­nia o to, co na­le­ży zro­bić w tej sy­tu­acji. Khwel­ti nie chcie­li, aby ode­szła. Mie­li bo­wiem świa­do­mość tego, że na­dal miesz­ka w niej duch Si­nann. Za nic w świe­cie nie chcie­li jed­nak zgo­dzić się na to, aby to Vla­si za­miesz­ka­li po­śród nich. Wpły­wo­wej księż­nicz­ce uda­ło się jed­nak wkrót­ce prze­ko­nać przy­wód­cę Cha­ra­ide­an, mło­de­go Tha­ra­na10, a za nim po­zo­sta­łe Cha­ra­ide­an i mło­dych Khwel­ti, że war­to w koń­cu otwo­rzyć gra­ni­ce kró­le­stwa. Ule­gli za­tem lu­dzie jej woli i już wkrót­ce Ekan­tu­ath sta­ło się do­mem dla no­we­go, ob­ce­go ple­mie­nia.

Za­miesz­ka­li więc Khwel­ti oraz Vla­si obok sie­bie i po­cząt­ko­wo sta­ra­li się da­rzyć sie­bie wza­jem­ną życz­li­wo­ścią. Mło­dzi Khwel­ti byli bo­wiem rów­nie cie­ka­wi świa­ta, jak ich wo­dzy­ni. Przy­by­cie są­sia­dów sta­no­wi­ło dla nich nie lada atrak­cję. Wkrót­ce jed­nak róż­ni­ce mię­dzy­ple­mien­ne dały się mło­dym Khwel­ti moc­no we zna­ki i z roz­cza­ro­wa­niem za­uwa­ży­li, że dużo wię­cej dzie­li ich od Vla­si, niź­li z nimi łą­czy. W ich ser­cach za­czę­ła na­ra­stać nie­chęć do przy­by­szów i tę­sk­no­ta za utra­co­nym na za­wsze świę­tym spo­ko­jem. Vla­si tym­cza­sem, ko­rzy­sta­jąc z nada­nych im praw, za­czę­li co­raz śmie­lej sze­rzyć tu swo­je wie­rze­nia i oby­cza­je.

Zgod­nie z tra­dy­cją przod­ków Si­th­ma­ith po­ślu­bi­ła Be­shi­ma pod­czas naj­krót­szej nocy w ca­łym roku i już wkrót­ce po­wi­ła mu pierw­sze dziec­ko: po­dob­ną do niej bar­dzo, pier­wo­rod­ną cór­kę. Za na­mo­wą męża nada­ła jej imię w ję­zy­ku Vla­si; na­zwa­ła ją Ra­di­ją po jego mat­ce. Be­shim jed­nak trak­to­wał ją jak zło ko­niecz­ne. Pra­gnął sy­nów i w cią­gu ko­lej­nych lat do­cze­kał się ich aż czte­rech: naj­star­sze­go - Prvu­la, po­tem Do­bro­sa­va, a za nim Vla­sko i Jo­ha­ina. Kie­dy wszy­scy sy­no­wie Be­shi­ma pod­ro­śli, ten ode­brał ich mat­ce, oso­bi­ście ich uczył i za­bie­rał na dłu­gie, da­le­kie wy­pra­wy.

Si­th­ma­ith zaś co­raz czę­ściej zo­sta­wa­ła sama, wraz ze swo­ją je­dy­ną cór­ką Ra­di­ją oraz swo­ją młod­szą sio­strą Eith­ne11. Nie ro­zu­mia­ła, dla­cze­go Be­shim po­świę­ca cały swój czas sy­nom, kwe­stię wy­cho­wa­nia cór­ki po­zo­sta­wia­jąc na wy­łącz­ność mat­ce. W na­iw­no­ści swo­je­go ser­ca łu­dzi­ła się, że jej mąż nie chce in­ge­ro­wać w wy­cho­wa­nie Ra­dii, wie­dząc, że to nie kto inny jak Si­th­ma­ith musi ją przy­go­to­wać do roli wład­cy kró­le­stwa. Jed­nak to do­pie­ro wów­czas, gdy ich naj­star­szy syn osią­gnął wiek do­ro­sły we­dle ra­chu­by ludu Vla­si, Be­shim po­le­cił Si­th­ma­ith zgro­ma­dzić wszyst­kich miesz­kań­ców kró­le­stwa na Óe­nach12 - i w obec­no­ści obu ple­mion ogło­sił Prvu­la przy­szłym wład­cą.

Tego było już dla Si­th­ma­ith za wie­le. Usta­no­wio­ne przed wie­ka­mi pra­wo pu­ści­zny było dla niej naj­wyż­szą, nie­zby­wal­ną świę­to­ścią. To Ra­di­ja mia­ła je­dy­ne i nie­pod­wa­żal­ne pra­wo zo­stać pra­wo­wi­tą wład­czy­nią ukry­te­go kró­le­stwa.

Upo­ko­rzo­na przez swo­je­go męża, przy­po­mnia­ła so­bie w koń­cu, kim tak wła­ści­wie jest. Ode­zwał się w niej duch Si­nann. Po­sta­no­wi­ła zrzu­cić z sie­bie jarz­mo znie­wo­lo­nej przez męża, stłam­szo­nej ko­bie­ty i spo­glą­da­jąc Be­shi­mo­wi pro­sto w oczy, pu­blicz­nie sprze­ci­wi­ła się jego woli. Za­raz też z tłu­mu dały się sły­szeć pierw­sze gło­sy po­par­cia dla Si­th­ma­ith. Sfru­stro­wa­ni Khwel­ti nie chcie­li bo­wiem, aby ko­lej­nym wo­dzem zo­stał po­ryw­czy, nie­lot­ny Prvul. Z ko­lei dla Vla­si było nie do po­my­śle­nia, żeby ko­bie­ta mo­gła się sprze­ci­wić woli męża. Mię­dzy Si­th­ma­ith a Be­shi­mem do­szło do szar­pa­ni­ny, w wy­ni­ku któ­rej Si­th­ma­ith upa­dła przy­pad­ko­wo na zie­mię. Ude­rzyw­szy gło­wą o ka­mień i roz­trza­skaw­szy na nim swą skroń, zgi­nę­ła nie­szczę­śli­wie; ode­szła na za­wsze.

Gdy Khwel­ti zo­ba­czy­li, co sta­ło się z ich wo­dzy­nią, wszy­scy bez wy­jąt­ku wpa­dli na­raz w dzi­ki szał. Na­ra­sta­ją­ca w nich przez lata fru­stra­cja zna­la­zła wresz­cie od­po­wied­ni mo­ment, aby wy­do­stać się na po­wierzch­nię. Jak opę­ta­ni rzu­ci­li się na swych do­tych­cza­so­wych sprzy­mie­rzeń­ców. Roz­pę­ta­ła się krwa­wa bi­twa po­mię­dzy nie­daw­ny­mi są­sia­da­mi. Po­cząt­ko­wo wy­da­wa­ło się, że to ki­pią­cy gnie­wem Khwel­ti zy­sku­ją w niej prze­wa­gę nad przy­by­sza­mi. Za­raz jed­nak do­świad­cze­ni w boju Vla­si za­czę­li wy­py­chać spad­ko­bier­ców Si­nann w góry.

Nie oszczę­dza­li ni­ko­go. Tyl­ko nie­licz­nym uda­ło się ujść z owej krwa­wej rze­zi. Ni­g­dy wię­cej nie zwar­li już Khwel­ti swo­ich sze­re­gów. Roz­bi­ci i odar­ci z dumy roz­pierz­chli się na czte­ry stro­ny świa­ta.

Wraz z Khwel­ti znik­nę­ły rów­nież Cha­ra­ide­an. Wi­dząc bra­to­bój­czą wal­kę obu ple­mion, prze­ra­żo­ne, wszyst­kie ucie­kły w las. Tam skry­ły się w naj­dal­szych jego za­ka­mar­kach i od­tąd słuch po nich za­gi­nął. Ekan­tu­ath, ukry­te kró­le­stwo lu­dzi i Cha­ra­ide­an, w jed­nej chwi­li prze­sta­ło ist­nieć. Nie­pil­no­wa­ne od­tąd gra­ni­ce co­raz czę­ściej za­czę­ły prze­kra­czać róż­ne inne wę­drow­ne ple­mio­na, któ­re ko­rzy­sta­jąc z do­bro­dziejstw tych ziem, za­czę­ły od­tąd osie­dlać się tu­taj na ma­so­wą ska­lę.

Be­shim, po­grze­baw­szy zmar­łą Si­th­ma­ith, oże­nił się nie­ba­wem po raz dru­gi i aż do śmier­ci prze­wo­dził Vla­si jako ich pra­wo­wi­ty wódz. Z bi­twy obu zwa­śnio­nych lu­dów szczę­śli­wym tra­fem oca­la­ła rów­nież naj­star­sza cór­ka jego Ra­di­ja, a jako że była ona już do­ro­sła, wy­dał ją Be­shim za mąż za przy­wód­cę osia­dłych w po­bli­żu wo­jow­ni­czych Ru­sy­nów. W ten spo­sób za­skar­bił so­bie ich przy­chyl­ność. Pra­wo­wi­ta spad­ko­bier­czy­ni Si­nann wsiąk­nę­ła zaś w obcy, nie­zna­ny so­bie lud.

Z bie­giem lat Vla­si za­czę­li po­wo­li przej­mo­wać oby­cza­je i wie­rze­nia no­wych są­sia­dów, a na­wet po­słu­gi­wać się ich ję­zy­kiem. Wraz ze śmier­cią swe­go ojca wła­dzę nad Vla­si prze­jął jego pier­wo­rod­ny syn - Prvul. Po­jął on był wcze­śniej za żonę księż­nicz­kę z ple­mie­nia Ru­sy­nów i tak oto Vla­si krok po kro­ku ule­gli stop­nio­wej asy­mi­la­cji. I choć za­wsze róż­ni­li się oni od nich nie­co, kil­ka­set lat póź­niej mało kto pa­mię­tał już o ich po­cho­dze­niu i ko­rze­niach.

Khwel­ti zaś znik­nę­li bez­pow­rot­nie. I tyl­ko Si­nann po­zo­sta­wi­ła po so­bie ślad w na­zwie naj­więk­szej rze­ki dzi­kie­go Be­in­sca­dhu.

Jed­nak­że pa­mięć o Ekan­tu­ath nie prze­pa­dła bez­pow­rot­nie. Oto bo­wiem sio­strze Si­th­ma­ith Eith­ne uda­ło się ujść z ży­ciem z owej krwa­wej rze­zi. Wę­dru­jąc cały czas wzdłuż ko­ry­ta wspo­mnia­nej rze­ki, do­tar­ła osta­tecz­nie na te­re­ny Co­ro­na Re­gni Po­lo­niae13. Tam, wy­cień­czo­na, wpa­dła szczę­śli­wie w do­bre ręce i roz­po­czę­ła od­tąd nowe ży­cie. A mia­ła ze sobą Eith­ne księ­gę, w któ­rej spi­sa­na była cała hi­sto­ria ukry­te­go przed świa­tem kró­le­stwa. I tak oto, zgod­nie z pra­wem pu­ści­zny, księ­ga ta była od­tąd prze­ka­zy­wa­na w jej ro­dzi­nie z po­ko­le­nia na po­ko­le­nie; do cza­su, gdy ostat­nie z dzie­ci z jej rodu nie mia­ło już komu prze­ka­zać jej w spad­ku da­lej.

Pięć­set lat póź­niej, gdy Be­in­scadh sta­no­wił in­te­gral­ną część mo­nar­chii au­stro-wę­gier­skiej, księ­ga Eith­ne do­sta­ła się w nie­po­wo­ła­ne ręce. Na te­re­nach sta­ro­żyt­ne­go kró­le­stwa wy­da­rzy­ła się z ko­lei hi­sto­ria na tyle cie­ka­wa, że zwa­żyw­szy na wszyst­kie to­wa­rzy­szą­ce jej oko­licz­no­ści, za­słu­gu­je ona na opi­sa­nie w osob­nej księ­dze.

1 łac. Góry Sar­mac­kie (Kar­pa­ty Wschod­nie).

2 khw. "prze­smyk mię­dzy gó­ra­mi".

3 khw. "Rze­ka".

4 khw. "Księż­nicz­ka Swo­je­go Ludu".

5 Clu­ri­chaun - w mi­to­lo­gii cel­tyc­kiej nie­wiel­ki stwo­rek, po­dob­ny do czło­wie­ka, bli­sko spo­krew­nio­ny z le­pre­chau­nem.

6 khw. "Zro­dzo­ny z Ognia".

7 khw. "ukry­ty lud".

8 khw. "Duma".

9 khw. "Na­sta­wio­na Po­ko­jo­wo".

10 khw. "Pio­run".

11 khw. "Ziar­no".

12 Óe­nach - w tra­dy­cji cel­tyc­kiej ze­bra­nie wszyst­kich miesz­kań­ców da­nej spo­łecz­no­ści.

13 łac. Ko­ro­na Kró­le­stwa Pol­skie­go.

Rozdział I

w któ­rym rę­ko­pis star­szej ko­bie­tysta­je się za­ląż­kiem nie­zwy­kłej hi­sto­rii

Czer­wo­ne słoń­ce już ja­kiś czas temu scho­wa­ło swo­ją ogni­stą tar­czę za po­strzę­pio­ną li­nią ho­ry­zon­tu. Cie­nie rzu­ca­ne przez wy­so­kie góry po­cząt­ko­wo wy­rwa­ły do przo­du jak w ja­kimś dzi­kim, sza­lo­nym tań­cu, aż w koń­cu przy­ga­sły cał­ko­wi­cie, stop­nio­wo wta­pia­jąc się w za­pa­da­ją­cą nad całą do­li­ną smo­li­stą po­mro­kę. Biesz­czad14 ukła­dał się do snu. Drze­wa szep­czą­ce coś jesz­cze przed chwi­lą, te­raz umil­kły jak za­cza­ro­wa­ne i sta­ły nie­ru­cho­mo, wpa­tru­jąc się w księ­życ, któ­re­go bla­da po­świa­ta wzno­si­ła się wła­śnie nie­mra­wo ku gó­rze na wscho­dzie. Le­śne zwie­rzę­ta, go­to­we w każ­dej chwi­li wy­ru­szyć na żer, po­wy­ściu­bia­ły nosy ze swo­ich kry­jó­wek i tyl­ko cza­sem mar­twą ci­szę prze­ry­wał od­le­gły, do­stoj­ny głos pu­cha­cza. Na­stał dłu­go wy­cze­ki­wa­ny przez wszyst­kich bez wy­jąt­ku cie­pły so­bot­ni czerw­co­wy wie­czór.

Zza ścia­ny lasu wy­ło­nił się po­wo­li nie­okre­ślo­ny na pierw­szy rzut oka obiekt in­ży­nie­ryj­ny i przy­bie­ra­jąc co­raz wy­raź­niej­sze za­ry­sy pa­ro­wo­zu, wje­chał nie­spiesz­nie na po­ro­śnię­tą kwia­ta­mi łąkę. Pu­ste wa­go­ny do prze­wo­zu drze­wa, pod­sko­czyw­szy na wy­bo­jach, za­brzę­cza­ły wnie­bo­gło­sy, a na­stęp­nie, skrzy­piąc nie­mi­ło­sier­nie na za­krę­tach, mi­nę­ły pierw­sze za­bu­do­wa­nia wsi Be­nio­wa. Po­ciąg strze­lił groź­nie parą, od­sap­nął gło­śno i za­to­czył sze­ro­ki łuk nad ko­ry­tem po­bli­skiej rze­ki, po czym, ocią­ga­jąc się jak­by, za­czął od­da­lać się po­wo­li w stro­nę znaj­du­ją­cej się nie­opo­dal sta­cji ko­le­jo­wej. Za­nim jed­nak cały skład zdą­żył z po­wro­tem za­nur­ko­wać z im­pe­tem w le­śną gę­stwi­nę, z ostat­nie­go wa­go­nu wy­chy­lił się na­gle ja­kiś czło­wiek i w jed­nej chwi­li wy­sko­czył z po­cią­gu wprost na łąkę.

Po­czuw­szy pod no­ga­mi grunt, męż­czy­zna prze­ko­zioł­ko­wał kil­ka me­trów, sta­ra­jąc się wy­tra­cić ener­gię wła­sne­go cia­ła. Łąka w jed­nej chwi­li za­pach­nia­ła przy­jem­nie - aro­ma­tem kwit­ną­cych o tej po­rze roku kwia­tów. Męż­czy­zna nie miał jed­nak cza­su na to, aże­by roz­ko­szo­wać się ich wo­nią. Wi­dać było, że się spie­szy. Po­zbie­raw­szy się z zie­mi, otrze­pał się; wy­jął z wło­sów nad­ła­ma­ną ga­łąz­kę i ździeb­ko tra­wy. Na­stęp­nie zaś skie­ro­wał swo­je kro­ki wprost ku rze­ce i na­raz sta­nął w miej­scu jak wry­ty.

To jak­by nie ta sama wieś! Tyle się tu po­zmie­nia­ło przez te wszyst­kie lata - aż trud­no po­znać! Jest przede wszyst­kim li­nia ko­le­jo­wa. Oczy­wi­ście wie­dział o tym wcze­śniej. To dla­te­go wła­śnie zde­cy­do­wał się sko­rzy­stać z dar­mo­wej pod­wóz­ki. Od­da­na do użyt­ku przed dzie­wię­ciu laty, w roku ty­siąc dzie­więć­set pią­tym, po­łą­czy­ła w koń­cu Sam­bor ze znaj­du­ją­cym się po wę­gier­skiej stro­nie gra­ni­cy Ungvárem15 i od tej pory sta­ła się nie­ja­ko oknem na świat dla wszyst­kich oko­licz­nych miej­sco­wo­ści. Od­cię­te do­tąd nie­mal cał­ko­wi­cie od cy­wi­li­za­cji za­py­zia­łe gór­skie ga­li­cyj­skie wio­ski w jed­nej chwi­li zna­la­zły się w za­się­gu ręki za­moż­nych tu­ry­stów i in­we­sto­rów.

Jed­ny­mi z nich byli bra­cia Ru­bin­ste­in, któ­rzy jesz­cze przed wy­bu­do­wa­niem li­nii, ma­jąc wgląd w rzą­do­we pla­ny i wy­czu­wa­jąc pod­skór­nie nad­cho­dzą­cy in­te­res, wraz z Hi­po­li­tem From­me­rem wy­ku­pi­li na wy­łącz­ność do­bra ta­bu­lar­ne w Be­nio­wej i w po­bli­skim Bu­kow­cu. Za­raz też za­ło­żo­ne przez nich przed­się­bior­stwo o wdzięcz­nej na­zwie "Ru­bin­ste­in & From­mer" roz­po­czę­ło eks­plo­ata­cję drew­na z po­bli­skich la­sów na nie­spo­ty­ka­ną do­tąd ska­lę. Już z miej­sca, w któ­rym stał męż­czy­zna, wi­dać było, że wy­cię­to spo­rą po­łać lasu. Był to jed­nak wy­łącz­nie przed­smak tego, co dzia­ło się po dru­giej stro­nie gó­ru­ją­ce­go nad miej­sco­wo­ścią ma­sy­wu Ki­czo­ry. Wła­ści­wą wy­cin­kę pro­wa­dzo­no u pod­nó­ża Po­ło­ni­ny Bu­kow­skiej, bez­po­śred­nio w do­li­nie po­to­ku Ha­licz. Aby uspraw­nić cały pro­ces, Ży­dzi wy­bu­do­wa­li w tym miej­scu na­wet le­śną ko­lej wą­sko­to­ro­wą, któ­rą świe­żo ścię­te drze­wa, po pod­da­niu wstęp­nej ob­rób­ce, wy­wo­żo­no w wa­go­nach z lasu na sta­cję. Tak też to­czy­ły się one co­dzien­nie w dół zbo­cza - ku zgro­zie miej­sco­wych chło­pów i pa­ste­rzy; cał­ko­wi­cie zresz­tą uza­sad­nio­nej. No bo i na co komu ta­kie dia­bel­skie wy­na­laz­ki? Kop­ci to, śmier­dzi, ha­ła­su­je! Do tego pę­dzi tak, że za­trzy­mać się tego nie da. Ży­cie ode­brać może. A kto wie, czy z cza­sem i na ludz­ką du­szę się to nie tar­gnie?!

Za­nim jed­nak bu­czy­nę za­ła­do­wa­no na wa­go­ni­ki, tra­fia­ła ona wpierw do za­kła­du roz­drab­nia­nia drew­na. Spro­wa­dzo­ne tu z Nie­miec ma­szy­ny pa­ro­we hu­cza­ły i bu­cza­ły ca­ły­mi go­dzi­na­mi, od­ry­wa­jąc ga­łę­zie od pni oraz wy­trwa­le sku­biąc z nich gru­bą korę. Jak ła­two się do­my­ślić, rów­nież i to było nie w smak za­miesz­ku­ją­cej oko­li­cę miej­sco­wej lud­no­ści. Jak świat dłu­gi i sze­ro­ki wia­do­mo bo­wiem, że trzo­da pod­czas wy­pa­su spo­kój mieć musi. A już zwłasz­cza by­dło; kro­wa na ten przy­kład, gdy ta­kie­go ha­ła­su się na­słu­cha, tra­wy do­brze nie prze­żu­je i wów­czas gor­szej ja­ko­ści mle­ko daje. Mle­ko ta­kie z ko­lei za­ląż­kiem wszel­kie­go plu­ga­stwa stać się może. I tak ro­dzą się na szko­dę lu­dzi żmi­je, pa­dal­ce i róż­ne inne pa­skud­ne ohydz­twa.

Gdy więc drze­wo po­mi­mo licz­nych prze­ciw­no­ści losu zwie­zio­no w koń­cu szczę­śli­wie na dół, tra­fia­ło ono do tar­ta­ków. Te zaś roz­bu­do­wa­li Ży­dzi w ostat­nich la­tach do tego stop­nia, że po­wstał tu cały za­kład; zwłasz­cza w Bu­kow­cu, a tak­że po­bli­skich So­ko­li­kach. Drze­wa było bo­wiem tak dużo, że trze­ba było całą tę pra­cę roz­ło­żyć po oko­licz­nych wio­skach. A i tak za­po­trze­bo­wa­nie na nie było więk­sze niż moc prze­ro­bo­wa wszyst­kich za­kła­dów ra­zem wzię­tych.

Zwień­cze­niem ca­łej in­we­sty­cji Ru­bin­ste­inów była zlo­ka­li­zo­wa­na nad obrze­żem Sanu no­wo­cze­sna becz­kar­nia, w któ­rej to ob­ro­bio­ne uprzed­nio drze­wo sta­wa­ło się wła­ści­wym su­row­cem pro­duk­cyj­nym. Była to bez dwóch zdań in­we­sty­cja szcze­gól­nie wy­ma­ga­ją­ca. Nic więc dziw­ne­go, że do nad­zo­ru nad nią spro­wa­dzo­no tu in­ży­nie­ra z od­le­głych Czech. Pro­dukt koń­co­wy - pach­ną­ce ży­wi­cą becz­ki - zwo­żo­no do sta­cji prze­ła­dun­ko­wej w So­ko­li­kach. Tam też wraz z nie­wy­ko­rzy­sta­nym w pro­ce­sie pro­duk­cji drew­nem ła­do­wa­no je na wa­go­ny ko­lei sze­ro­ko­to­ro­wej i wy­wo­żo­no; naj­czę­ściej na Wę­gry, choć i z sa­mych Nie­miec otrzy­my­wa­li Ży­dzi spo­ro za­mó­wień.

Na ca­łej tra­sie: od zrę­bu do sta­cji, za­trud­nia­ła spół­ka po­nad ty­siąc ro­bot­ni­ków. In­te­res krę­cił się więc peł­ną parą i ko­rzy­stał z nie­go każ­dy, choć oczy­wi­ście nie każ­dy zda­wał so­bie z tego w peł­ni spra­wę. Bo choć więk­szość za­trud­nio­nych tu pra­cow­ni­ków po­cho­dzi­ła z od­le­głych miej­sco­wo­ści, to cza­sem i lo­kal­ni mło­dzień­cy gar­nę­li się do pra­cy w łub­ni bądź tar­ta­ku, wi­dząc w tym dla sie­bie szan­sę na zdo­by­cie ja­kie­goś fa­chu. Póź­niej zaś zdo­by­ta w ten spo­sób wie­dza mia­ła im po­zwo­lić wy­rwać się z tego za­du­pia na za­wsze: do Tur­ki, do Sam­bo­ra, a kto wie... może i na­wet jesz­cze da­lej?

Sy­tu­acje ta­kie bu­dzi­ły więc ko­lej­ne, zu­peł­nie nie­po­trzeb­ne wśród chło­pów na­pię­cia. Nie po to bo­wiem cho­wa­ło się ta­kie­go mło­dzień­ca, kar­mi­ło do syta i grza­ło zimą przy pie­cu, żeby te­raz, kie­dy do­ro­sły już, po­żyt­ku z nie­go nie było żad­ne­go. No bo kto po­mo­że te­raz ojcu pole ob­siać? Kto niby kro­wy do za­gro­dy za­go­ni? Kto zbo­że wy­młó­ci? Za­ma­cha Żyd ta­kie­mu pie­nią­dzem przed ocza­mi i ten już, głu­pi, leci przed sie­bie na oślep. Ro­dzi­nę zo­sta­wia, obo­wiąz­ki za­nie­dbu­je, a zie­mią przod­ków zwy­czaj­nie gar­dzi. Moż­na by za­tem po­wie­dzieć, że na oczach chło­pów wy­peł­nia­ją się w ten spo­sób wszyst­kie naj­gor­sze bi­blij­ne pro­roc­twa. Wszak nie od dziś wia­do­mo, że same przez tych Ży­dów pro­ble­my!

Wi­dać jed­nak wy­raź­nie, że do­mów przy­by­ło, choć za­bu­do­wa na­dal trzy­ma­ła się wy­łącz­nie le­we­go brze­gu rze­ki. Po­wsta­nie li­nii ko­le­jo­wej oraz in­we­sty­cja Ru­bin­ste­inów bez dwóch zdań dały im­puls do roz­wo­ju ca­łej oko­li­cy.

Tu­ry­stów w sa­mej Be­nio­wej nie by­wa­ło zbyt wie­lu; nie to, co w po­ło­żo­nych nie­opo­dal więk­szych od niej Sian­kach. Te, zlo­ka­li­zo­wa­ne ma­low­ni­czo po­środ­ku sa­mej Prze­łę­czy Użoc­kiej, przy­cią­ga­ły ich jak ma­gnes. W cią­gu ostat­nich lat zdą­ży­ło tam więc po­wstać całe za­ple­cze dla przy­jezd­nych. Ja­dąc po­cią­giem z Uzso­ka16, męż­czy­zna wi­dział tam schro­ni­sko, pen­sjo­na­ty i re­stau­ra­cje. Z nie­któ­rych do­bie­gał na­wet przy­jem­ny dla ucha dźwięk lo­kal­nej, lu­do­wej mu­zy­ki; pro­stej, bo pro­stej - ot, zwy­kłe skrzyp­ce i basy - ale jed­nak do­brej, skocz­nej mu­zy­ki. Sły­szał też, jak ba­wią się we­wnątrz ma­jęt­ni pa­no­wie i pa­nie z od­le­głych miast. Sły­szał, jak drew­nia­na pod­ło­ga dud­ni głu­cho pod na­po­rem ich stóp.

Au­stria­cy rów­nież ścią­ga­li do Sia­nek, choć za­zwy­czaj wy­łącz­nie w se­zo­nie póź­no­zi­mo­wym. Po­ło­żo­na u pod­nó­ża po­ło­nin miej­sco­wość sta­no­wi­ła bo­wiem dla nich do­sko­na­łą bazę wy­pa­do­wą na nar­ty; przy oka­zji zaś sto­sun­ko­wo nie­dro­gą jak na za­moż­ne au­striac­kie kie­sze­nie. Przy­jeż­dża­li tu więc tu­ry­ści z naj­od­le­glej­szych za­kąt­ków mo­nar­chii, choć i miesz­kań­ców sa­me­go Wied­nia ni­g­dy nie bra­ko­wa­ło. Przy­jeż­dża­li i go­dzi­na­mi włó­czy­li się po gó­rach, urzą­dza­jąc so­bie ca­ło­dzien­ne praw­dzi­we nar­ciar­skie wy­pra­wy. Zda­rzy­ło się więc, i to wca­le nie­rzad­ko, że zbłą­dziw­szy nie­co, za­miast do Sia­nek zje­cha­li bo­kiem do Be­nio­wej; albo jesz­cze da­lej - do Bu­kow­ca. Ja­kież wra­że­nie mu­siał wów­czas zro­bić na au­striac­kich do­stoj­ni­kach mi­zer­ny ga­li­cyj­ski kra­jo­braz: roz­pa­da­ją­ce się nie­kie­dy, kry­te strze­chą chy­że o stro­mych da­chach i drob­nych oknach.

Męż­czy­zna wzdry­gnął się gwał­tow­nie. Z po­ło­żo­ne­go nie­opo­dal fol­war­ku ude­rzy­ła w nie­go na­gle fala grom­kie­go śmie­chu. To musi być karcz­ma, o któ­rej po­wsta­niu sły­szał tak wie­le od swych krew­nych. Tak, to karcz­ma! Wi­dzi ją te­raz wy­raź­nie w świe­tle księ­ży­ca. Stoi nie­opo­dal wil­li Ru­bin­ste­inów. Ze środ­ka przez małe okien­ka prze­bi­ja ja­sne świa­tło lamp naf­to­wych. Po do­cho­dzą­cej z niej wrza­wie moż­na wnio­sko­wać, że bu­dy­nek nie­mal­że pęka w tym mo­men­cie w szwach. Nie spo­sób się temu dzi­wić. Ko­niec koń­ców jest prze­cież wła­śnie let­ni, so­bot­ni wie­czór. Ju­tro Dzień Pań­ski; fa­bry­ki nie pra­cu­ją. Nic więc nie stoi na prze­szko­dzie, aże­by za­ba­wić się tro­chę, nie­praw­daż?

Karcz­ma w Be­nio­wej ni­g­dy zresz­tą nie świe­ci­ła pust­ka­mi. Na­wet w ty­go­dniu. Były ku temu wie­lo­ra­kie po­wo­dy. W pro­mie­niu kil­ku ki­lo­me­trów nie było bo­wiem po­dob­ne­go przy­byt­ku ucie­chy dla cia­ła oraz du­cha. Fakt, pro­wa­dzi­ły inne ro­dzi­ny ży­dow­skie karcz­my za­rów­no w Sian­kach, jak i po­bli­skiej Tar­na­wie, ale to - jak­kol­wiek by pa­trzeć - ka­wał dro­gi. Wy­brać się do nich to może na­wet i jesz­cze nie pro­blem; go­rzej z po­wro­tem, bo gło­wa cięż­ka, a nogi się plą­czą. Le­piej więc pójść do Ru­bin­ste­inów, bo to wszak tuż za ro­giem. Przy­cho­dzi­li tu więc ro­bot­ni­cy z łub­ni, tar­ta­ków i becz­kar­ni i prze­sia­dy­wa­li ca­ły­mi wie­czo­ra­mi, wy­da­jąc przy tym więk­szość za­ro­bio­nych w cią­gu ty­go­dnia pie­nię­dzy. I tak oto grosz wra­cał tam, skąd wy­szedł. Mie­li Ży­dzi gło­wę do in­te­re­su.

Na ich obro­nę trze­ba jed­nak przy­znać, że świad­czy­ła karcz­ma w Be­nio­wej usłu­gi ga­stro­no­micz­ne naj­wyż­szej ja­ko­ści. Ogrom­ną po­pu­lar­no­ścią cie­szy­ło się tu przede wszyst­kim piwo, któ­re bra­cia Ru­bin­ste­in pro­du­ko­wa­li tuż obok: w zlo­ka­li­zo­wa­nym na za­ple­czu pro­wi­zo­rycz­nym bro­wa­rze. Nie było to może i piwo na mia­rę wie­deń­skich sa­lo­nów. Gdy­by tak "z Bo­żej ła­ski ce­sarz Au­strii" miał wąt­pli­wą przy­jem­ność kie­dyś go spró­bo­wać, za­pew­ne okre­ślił­by je jako męt­ne, sła­be i po­zba­wio­ne wy­raź­ne­go cha­rak­te­ru chmie­lo­wej go­rycz­ki. Było to jed­nak piwo ta­nie, a to już coś. Przede wszyst­kim zaś było, a to, co­kol­wiek by mó­wić, jesz­cze waż­niej­sze!

Nie stro­nio­no też oczy­wi­ście od wód­ki, któ­rą wła­ści­cie­le spro­wa­dza­li tu po­noć aż z go­rzel­ni w Sta­ni­sła­wo­wie. Mniej­szą po­pu­lar­no­ścią cie­szy­ła się zaś pálin­ka17. Ta bo­wiem za­wsze trą­ci­ła ja­kimś owo­co­wym aro­ma­tem: a to śliw­ką, a to grusz­ką, a to zno­wu czymś jesz­cze zu­peł­nie in­nym. Poza tym moc­ne to, dech za­pie­ra w pier­siach, a gło­wa na­za­jutrz cięż­ka i boli, że hej! Skąd wy­trza­snął Żyd ten prze­dziw­ny wy­na­la­zek, tego ro­bot­ni­cy fol­war­ku wo­le­li już chy­ba ra­czej nie wie­dzieć. Zna­jo­mość świa­ta prze­cięt­ne­go miesz­kań­ca Ga­li­cji i tak koń­czy­ła się zresz­tą mniej wię­cej na li­nii głów­ne­go łań­cu­cha Kar­pat.

Dużą po­pu­lar­no­ścią cie­szył się tak­że ty­toń. Ten umi­lał go­ściom po­byt zwłasz­cza pod­czas dłu­gich zi­mo­wych wie­czo­rów. Przy­cho­dzi­li tu więc i pa­li­li ca­ły­mi go­dzi­na­mi: jed­ni tra­dy­cyj­nie, w drew­nia­nych fa­jecz­kach, inni zaś na nową mo­dłę: za­wi­nię­ty w drob­ny ka­wa­łek pa­pie­ru.

Obok karcz­my funk­cjo­no­wa­ła tak­że pie­kar­nia. Za­wsze moż­na tu było więc li­czyć na so­lid­ny bo­chen świe­że­go chle­ba. A sko­ro był chleb, to w ofer­cie mu­sia­ła się też zna­leźć sło­ni­na i obo­wiąz­ko­wo ki­szo­na ka­pu­sta. Do­dat­ko­wo za­trud­nia­li wła­ści­cie­le kil­ka ku­cha­rek, re­kru­tu­jąc je w głów­nej mie­rze spo­śród nie­za­męż­nych, miej­sco­wych dziew­cząt. Nie bra­ko­wa­ło więc ni­g­dy i dań cie­płych, tak bar­dzo po­pu­lar­nych na te­re­nie ca­łe­go Kró­le­stwa Ga­li­cji i Lo­do­me­rii: barsz­czu, kwa­sów­ki, plac­ków ziem­nia­cza­nych, a tak­że stol­ni­ków czy też hrecz­nia­ków.

Nie­zna­jo­my po­czuł, jak na myśl o lo­kal­nych przy­sma­kach śli­na sama po­cie­kła mu spod ję­zy­ka. Za­raz jed­nak od­wró­cił gło­wę i ru­szył wprost ku rze­ce. Po le­wej stro­nie wi­dać już było za­bu­do­wa­nia obu cer­kwi: sta­rej, z osiem­na­ste­go wie­ku, po­ło­żo­nej nie­co bli­żej za­ko­la Sanu, oraz no­wej, dużo więk­szej, wzno­szą­cej się dum­nie na szczy­cie nie­wiel­kie­go pa­gór­ka. Roz­po­znał ją. Czte­ry lata temu otrzy­mał od ro­dzi­ny pocz­tów­kę upa­mięt­nia­ją­cą wy­da­rze­nie ery­go­wa­nia no­wej świą­ty­ni.

Jej wznie­sie­nie nie było pro­ce­sem ła­twym. Wszak do pod­ję­cia ta­kiej in­we­sty­cji za­wsze bra­ko­wa­ło nie­zbęd­nych fun­du­szy. I choć o pla­nach bu­do­wy no­wej cer­kwi w Be­nio­wej mó­wi­ło się już w la­tach dzie­więć­dzie­sią­tych ubie­głe­go stu­le­cia, to do­pie­ro dzię­ki upo­rczy­wym sta­ra­niom miej­sco­we­go pa­ro­cha Alek­sie­ja Chtie­ja uda­ło się prze­kuć pla­ny w czy­ny. Nie było też ta­jem­ni­cą, że do sfi­nan­so­wa­nia in­we­sty­cji przy­czy­ni­ła się w znacz­nym stop­niu spół­ka Ru­bin­ste­in & From­mer. Cóż bo­wiem szko­dzi­ło lo­kal­nym przed­się­bior­com od­dać tro­chę po­zy­ska­nych z lasu de­sek i opła­cić pra­cę rze­mieśl­ni­ków, aby zy­skać so­bie przy­chyl­ność pa­ro­chów, a w ślad za nimi rów­nież i po­zo­sta­łej czę­ści miesz­kań­ców?

Be­niow­ska świą­ty­nia nie była zresz­tą je­dy­ną, do któ­rej po­wsta­nia przy­czy­ni­li się nowi wła­ści­cie­le dóbr ta­bu­lar­nych. Po­dob­ne cer­kwie wy­ro­sły ostat­nio jak grzy­by po desz­czu we wszyst­kich oko­licz­nych miej­sco­wo­ściach. Wie­lo­krot­nie wi­dy­wa­no na­wet jak sam Hi­po­lit From­mer uczęsz­cza do nich w nie­dzie­lę na mszę świę­tą. Pa­ro­cho­wie zaś, kie­dy tyl­ko się zja­wiał, za­wsze wi­ta­li go bar­dzo wy­lew­nie. Bo choć Żyd, to jed­nak swój; na­wet po­rząd­ny z nie­go czło­wiek. Nie ja­kieś tam wiel­kie pa­ni­sko, ale po pro­stu do­bry, po­czci­wy go­spo­darz. Lo­sem miesz­kań­ców się przej­mu­je, za­ro­bić daje, a co sam za­ro­bi, in­we­stu­je. Sam zaś nie bę­dzie prze­cież co ty­dzień jeź­dzić na mo­dli­twy do ży­dow­skiej boż­ni­cy18, naj­bliż­sza bo­wiem chy­ba w Dźwi­nia­czu. Bóg zaś je­den jest - ten sam: ży­dow­ski i chrze­ści­jań­ski. Cóż więc za róż­ni­ca, gdzie Hi­po­lit się do nie­go mo­dli?

Męż­czy­zna do­tarł do dna do­li­ny. Trze­ba było w tym miej­scu prze­pra­wić się na dru­gą stro­nę wą­skiej rze­ki. W gó­rze Sanu, ja­kiś ki­lo­metr da­lej, tur­ko­tał ci­cho wod­ny młyn. Moż­na było wró­cić się tam i przejść na dru­gą stro­nę gro­blą. San miał w tym miej­scu jed­nak za­le­d­wie kil­ka me­trów sze­ro­ko­ści. Był też sto­sun­ko­wo płyt­ki. Nie za­sta­na­wia­jąc się dłu­go, przy­bysz zzuł z nóg trze­wi­ki oraz cie­płe weł­nia­ne skar­pe­ty, pod­wi­nął no­gaw­ki i prze­pra­wił się śmia­ło na za­bu­do­wa­ną stro­nę rze­ki. Usiadł­szy na brze­gu, osu­szył sto­py, wło­żył na nie z po­wro­tem skó­rza­ne obu­wie i sta­ra­jąc się nie zwró­cić na sie­bie ni­czy­jej uwa­gi, ru­szył w stro­nę znaj­du­ją­cej się nie­opo­dal za­bu­do­wy.

W oko­li­cy nie było wi­dać ży­wej du­szy. Jako że chło­pi cho­dzi­li za­zwy­czaj spać ra­zem z ku­ra­mi, spo­tka­nia z nimi oba­wiać się nie mu­siał. Więk­szość ro­bot­ni­ków od­po­czy­wa­ła z ko­lei, po cięż­kim ty­go­dniu pra­cy, w obe­rży. Ci zaś, któ­rzy uda­li się do karcz­my, nie zdą­ży­li z niej jesz­cze po­wró­cić do swo­ich sien­ni­ków. Ot, rze­kło­by się: ide­al­na pora, aże­by prze­mknąć się nie­po­strze­że­nie. Gdzieś w od­da­li, od stro­ny lasu, szczek­nął tyl­ko na nie­go ja­kiś pies. A może i nie na nie­go? Toć po zmro­ku krę­ci­ły się wo­kół wio­ski prze­róż­ne dzi­kie zwie­rzę­ta.

Męż­czy­zna pod­szedł bli­żej upa­trzo­ne­go przez sie­bie go­spo­dar­stwa i wte­dy wła­śnie ogar­nął go na­gle dziw­ny nie­po­kój. Coś pu­sto. Jak­by ni­ko­go nie było. Nie wie­dzieć cze­mu, ale dom wy­glą­da na opusz­czo­ny. Po­ru­szo­ny tym spo­strze­że­niem za­trzy­mał się w miej­scu i przyj­rzał się ca­łe­mu go­spo­dar­stwu nie­co do­kład­niej. Te­raz już wie, skąd te przy­pusz­cze­nia. W świe­tle księ­ży­ca wi­dać wszyst­ko wy­raź­nie jak na dło­ni: płot zde­mo­lo­wa­ny, obej­ście za­ro­śnię­te tra­wą, a w da­chu dziu­ry na kil­ka me­trów. Wszedł na po­dwó­rze. Na­wet gdy­by miesz­kań­cy już spa­li, z wnę­trza po­wi­nien prze­bi­jać ni­kły blask naf­to­we­go ka­gan­ka. Nie prze­bi­ja. Nie wi­dać nic! Okna w chy­ży są brud­ne i ciem­ne jak smo­ła.

Co u li­cha? Może to nie ta cha­ta? Mi­nę­ło w koń­cu dłu­gich czter­na­ście lat; pa­mięć lubi pła­tać fi­gle. Ob­szedł ją do­oko­ła. Po dru­giej stro­nie było wyj­ście na go­ści­niec. Ro­zej­rzał się uważ­nie. Mruk­nął pod no­sem. O po­mył­ce nie mo­gło być jed­nak mowy: to czwar­ta cha­ta po pra­wej stro­nie, idąc od cer­kwi­ska go­ściń­cem w stro­nę Bu­kow­ca. A może nie czwar­ta? Może to pią­ta była?... Nie, nie, na pew­no wła­śnie czwar­ta. Pa­mię­tał do­brze: naj­pierw jest ple­ba­nia, po­tem Ku­dry­cze, Klo­by i na koń­cu wła­śnie Hre­czu­chy. To ostat­nia cha­ta przed most­kiem. Po­krę­cił gło­wą. A jed­nak coś tu się nie zga­dza. Może do­bu­do­wa­li obok? Och, ty­leż zmian rzu­ci­ło mu się w oczy, od kie­dy tyl­ko wy­sko­czył z po­cią­gu na łąkę. A jed­nak nie! Fakt, do­bu­do­wa­li, ale wy­łącz­nie bli­żej sa­me­go Bu­kow­ca. Na­wet las wy­cię­li. Tu jed­nak nie zmie­ni­ło się nic. To musi być ta cha­ta!

Od­wró­cił się. Wzno­si­ła się przed nim ma­je­sta­tycz­nie: wy­so­ka, przy­sa­dzi­sta. No cóż, trze­ba spró­bo­wać. Pod­szedł do drzwi i śmia­ło za­pu­kał w nie z ca­łej siły. Ci­sza. Za­pu­kał po­now­nie. Nie było żad­nej od­po­wie­dzi. Ści­ska­jąc w ręku klam­kę, po­cią­gnął ją ku so­bie i po­wo­li wszedł do środ­ka ciem­nej sie­ni. Pu­sto. Nie ma ni­ko­go. Kto­kol­wiek tu miesz­kał, już daw­no opu­ścił był ten dom. W środ­ku bra­ko­wa­ło bo­wiem wszyst­kie­go, co każ­de­mu chło­pu nie­zbęd­ne jest do ży­cia: i me­bli, i na­rzę­dzi. Je­dy­nie pie­ca nie ro­ze­bra­li.

Zde­ner­wo­wa­ny, wy­szedł z po­wro­tem na ze­wnątrz i raz jesz­cze ro­zej­rzał się ner­wo­wo. I wte­dy to wła­śnie przy­by­ły do Be­nio­wej nie­zna­jo­my do­strzegł ich tam­tej nocy po raz pierw­szy.

Sta­li na łące po prze­ciw­nej stro­nie go­ściń­ca: dwie zgar­bio­ne po­sta­cie zmie­rza­ją­ce w stro­nę wio­ski nie­spiesz­nym, chwiej­nym kro­kiem.

- Wra­ca­ją pi­ju­sy z karcz­my - mruk­nął sam do sie­bie. - Po ciem­ku po­my­li­li dro­gę.

Nie ma­jąc ocho­ty na żad­ne spo­tka­nia, męż­czy­zna za­klął ci­cho pod no­sem i prze­sko­czyw­szy przez płot, skie­ro­wał swo­je kro­ki w stro­nę gma­chu be­niow­skiej cer­kwi.

Po dro­dze mi­nął po pra­wej stro­nie bu­dy­nek nowo po­wsta­łej szko­ły: jesz­cze je­den sym­bol zmian, ja­kie do­ko­na­ły się w Be­nio­wej na prze­strze­ni ostat­nich lat. Od­da­na do użyt­ku dzie­sięć lat temu za­stą­pi­ła w koń­cu pro­wi­zo­rycz­ną szko­łę przy­pa­ra­fial­ną, któ­rą chcąc nie chcąc, pro­wa­dził pa­roch. Te­raz jed­nak wła­dze kra­ju spro­wa­dzi­ły do Be­nio­wej na­uczy­cie­la z praw­dzi­we­go zda­rze­nia: z od­po­wied­ni­mi kwa­li­fi­ka­cja­mi i po eg­za­mi­nach. Był to Ru­sin pol­skie­go po­cho­dze­nia - Jan Bo­bow­ski. Od razu też po­ziom kształ­ce­nia wśród naj­młod­szych dzie­ci pod­niósł się w Be­nio­wej nad wy­raz gwał­tow­nie. Sie­dem lat póź­niej de­cy­zją władz lo­kal­nych ka­dra roz­ro­sła się jesz­cze bar­dziej. Do kie­row­ni­ka pla­ców­ki do­łą­czy­ła bo­wiem asy­stent­ka - pani Jo­an­na Mi­chaj­łow­ska. I tak oto, dzię­ki sta­ra­niom oboj­ga na­uczy­cie­li, mia­ła szko­ła w Be­nio­wej zo­stać wkrót­ce prze­kształ­co­na na dwu­kla­so­wą.

Do­tarł do za­bu­do­wań ple­ba­nii. Z re­la­cji li­stow­nej wie­dział, że choć cer­kiew nowa, to ple­ba­nia mimo wszyst­ko ta sama. Cóż, hoj­ność Ży­dów mia­ła jed­nak naj­wy­raź­niej swo­je gra­ni­ce.

Tu­taj to co in­ne­go! Tu od razu wi­dać, że w tym bu­dyn­ku ktoś miesz­ka na sta­łe. Na po­dwó­rzu peł­no pta­sich od­cho­dów, z ko­mi­na snu­je się dym, a przez okno prze­bi­ja ni­kły blask naf­to­wej lam­py. Nie­zau­wa­żo­ny, jak mu się zda­wa­ło, wśli­zgnął się pro­sto na po­dwó­rze i pod­szedł do drzwi wej­ścio­wych. Stał tak nad nimi jesz­cze przez dłuż­szą chwi­lę, sta­ra­jąc się opa­no­wać wez­bra­ne w nim od ja­kie­goś cza­su emo­cje, po czym wziąw­szy głę­bo­ki od­dech, za­stu­kał z ca­łej siły i cof­nął się szyb­ko o dwa kro­ki.

Ze środ­ka dały się sły­szeć od­gło­sy krzą­ta­ni­ny. Dwa róż­ne gło­sy wy­mie­ni­ły szep­tem kil­ka zdań, po czym je­den z nich po­wo­li zbli­żył się do wej­ścia.

- Kto tam? - za­py­tał.

- Swój - od­po­wie­dział spo­koj­nie nie­zna­jo­my.

Nie trze­ba było do­dat­ko­wych wy­ja­śnień. Ko­niec koń­ców przy­szedł prze­cież "swój".

Drzwi do sie­ni otwo­rzy­ły się z ło­sko­tem i w jed­nej chwi­li po­ja­wi­ła się w nich syl­wet­ka bar­czy­ste­go męż­czy­zny: syl­wet­ka zna­jo­ma... do­brze zna­jo­ma; może tyl­ko nie­co bar­dziej... jak­by to po­wie­dzieć... bar­dziej okrą­gła. Nie­wąt­pli­wie jed­nak na­le­żą­ca do tej sa­mej oso­by: ot, wy­pisz wy­ma­luj ksiądz Alek­siej Chtiej - pa­roch be­niow­ski, dzie­kan wy­so­czań­ski.

- Sla­va Isu­su Chry­stu! - przy­wi­tał się grzecz­nie męż­czy­zna, po­słu­gu­jąc się przy tym lo­kal­nym ru­skim dia­lek­tem.

- Sla­va na viky! - od­po­wie­dział ksiądz, lu­stru­jąc nie­zna­jo­me­go z góry na dół.

Od razu wi­dać, że nie­tu­tej­szy. Na no­gach nosi skó­rza­ne trze­wi­ki. Do tego ciem­ne spodnie i ko­szu­lę w kra­tę; bra­ku­je mu tyl­ko cy­lin­dra i kra­wa­ta. Od razu wi­dać, że mia­sto­wy. Ale ję­zyk prze­che­ra zna!

- W czym mogę po­móc? - kon­ty­nu­ował du­chow­ny po ru­sku. - Wy­ście chy­ba nie są stąd? Nie przy­szli­ście za­tem ani w spra­wie chrztu, ani ślu­bu. Czyż­by cho­dzi­ło o czyjś po­grzeb? Ach, mów­cie pręd­ko, co was spro­wa­dza w na­sze pro­gi tak póź­ną porą?

- Przy­cho­dzę w od­wie­dzi­ny - od­rzekł przy­bysz, sta­ra­jąc się opa­no­wać drże­nie gło­su. - W od­wie­dzi­ny do sta­re­go przy­ja­cie­la.

- Sta­re­go przy­ja­cie­la? - za­py­tał zdzi­wio­ny ksiądz dzie­kan.

Wy­szedł na ze­wnątrz i przyj­rzał mu się po­now­nie. Kto to jest? Ja­kiż to niby zno­wu sta­ry przy­ja­ciel? Pod­szedł bli­żej i spoj­rzał mu głę­bo­ko w oczy. Rze­czy­wi­ście, daw­no temu gdzieś wi­dział już tego czło­wie­ka. Zła­pał go za ra­mio­na i nie prze­sta­jąc mu się przy­glą­dać, ob­ró­cił twa­rzą w stro­nę świa­tła.

I wte­dy wła­śnie go roz­po­znał.

- Grze­gorz? - za­py­tał zdu­mio­ny pa­roch. - Grze­gorz Du­chac­ki?

- Aleks - wy­szep­tał ci­cho wzru­szo­ny męż­czy­zna.

- Chry­ste Pa­nie! Skąd ty tu? Grze­gorz! Grze­gorz!!!

Pa­dli so­bie w ra­mio­na. Nie szczę­dzi­li łez. Mi­nę­ło dłu­gich czter­na­ście lat.

- Grze­gorz - po­wie­dział po raz nie wia­do­mo już któ­ry pa­roch, pusz­cza­jąc go w koń­cu i ocie­ra­jąc całe wil­got­ne od łez po­licz­ki. - Skąd ty tu? Prze­cież...

- Nie było ła­two - wszedł mu w sło­wo Grze­gorz, uśmie­cha­jąc się przy tym szcze­rze. - Za­raz wszyst­ko ci wy­ja­śnię. Tyl­ko nie tu­taj, pro­szę. Może za­pro­sisz mnie do środ­ka?

- Do środ­ka? - za­py­tał wciąż sko­ło­wa­ny nie­co pa­roch. - Ach, oczy­wi­ście. Wejdź no, pro­szę. Jak­że­by nie?!

Znik­nę­li obaj we wnę­trzu sie­ni, a drzwi wej­ścio­we za­mknę­ły się za nimi z głu­chym ło­sko­tem. Za­raz też z wnę­trza izby miesz­kal­nej dał się sły­szeć nie­co skrze­czą­cy ko­bie­cy głos:

- I ko­góż to li­cho nie­sie?

- Różo - od­po­wie­dział pa­roch, kro­cząc po­wo­li na przo­dzie przed go­ściem - szy­kuj no dla nas wy­kwint­ną wie­cze­rzę. Oto bo­wiem od­wie­dził nas nasz sta­ry przy­ja­ciel i do­bro­dziej Grze­gorz Du­chac­ki.

- Grze­gorz? - Pa­ro­chi­ni pod­nio­sła cie­ka­wie oczy.

- Tak - od­po­wie­dział męż­czy­zna. - To ja we wła­snej oso­bie.

- Mój Boże! - krzyk­nę­ła pani Ro­za­li­ja, po czym prze­że­gna­ła się za­ma­szy­ście. Zry­wa­jąc się z ławy, pod­bie­gła do przy­by­sza i na­tych­miast wy­ści­ska­ła go z ca­łej siły.

Sta­li tak przez chwi­lę wszy­scy we tro­je, przy­glą­da­jąc się so­bie wzru­sze­ni. Do­pie­ro te­raz, w świe­tle lam­py naf­to­wej, wi­dzi Grze­gorz, jak obo­je bar­dzo się po­sta­rze­li. Czter­na­ście lat zro­bi­ło swo­je. To już nie ci sami lu­dzie co wte­dy, kie­dy oglą­dał ich po raz ostat­ni: po­si­wia­li, po­marsz­cze­ni - ni­czym li­te­ry w wie­ko­wej książ­ce: na­dal peł­ne tre­ści, lecz wy­pło­wia­łe.

- Ach, dość już tych uprzej­mo­ści! - prze­rwał w koń­cu to mil­cze­nie pa­roch, śmie­jąc się przy tym nad wy­raz ru­basz­nie. - Szy­kuj wie­cze­rzę, Różo. Toć ta­kie spo­tka­nie nie zda­rza się czę­sto; może kil­ka razy w ży­ciu. Bę­dzie­my świę­to­wać i ba­wić się do rana. W koń­cu, jak ma­wia­ją chło­pi, gość w dom to i sam nasz Pan Bóg w dom!

Pa­ro­chi­ni skło­ni­ła się grzecz­nie, po czym od razu po­czę­ła uwi­jać się przy pie­cu. Pa­roch tym­cza­sem za­re­cho­tał po­now­nie, schwy­cił Grze­go­rza pod ra­mię i ta­necz­nym kro­kiem wpro­wa­dził go do al­kie­rza.

Alek­siej na­zy­wał go bi­blio­te­ką. Owa mała iz­deb­ka słu­ży­ła mu do mo­dli­twy i kon­tem­pla­cji. Fakt, rze­czy­wi­ście znaj­do­wa­ło się tu kil­ka ksią­żek, głów­nie na za­wie­szo­nej nad drzwia­mi nie­wiel­kiej pó­łecz­ce, jed­nak­że na­zy­wa­nie tego po­miesz­cze­nia bi­blio­te­ką było chy­ba lek­ką prze­sa­dą. To co naj­wy­żej bi­blio­tecz­ka; przede wszyst­kim zaś coś na kształt nie­wiel­kiej, oso­bi­stej pra­cow­ni - wy­dzie­lo­ne z głów­nej izby miesz­kal­nej po­miesz­cze­nie, w któ­rym pa­roch mógł się sku­pić na tym, co dla nie­go i wier­nych waż­ne, choć na chwi­lę izo­lu­jąc się od rów­nie po­czci­wej, co i ha­ła­śli­wej go­spo­dy­ni.

Na­prze­ciw drzwi, po dru­giej stro­nie bi­blio­te­ki, sta­ło nie­wiel­kich roz­mia­rów ciem­ne biur­ko: po­rząd­ne, spro­wa­dzo­ne na za­mó­wie­nie - praw­dzi­wy, so­lid­ny, drew­nia­ny me­bel. Le­ża­ło na nim w zu­peł­nym nie­ła­dzie kil­ka za­pi­sa­nych bu­rych kar­tek pa­pie­ru. Obok nich zaś ster­ta ru­pie­ci: zła­ma­ny kru­cy­fiks, sta­re na­czy­nia li­tur­gicz­ne, a na­wet po­kaź­nych roz­mia­rów nóż. Grze­gorz wie­dział do­brze, że pa­roch lu­bił szpe­rać w za­ka­mar­kach sta­rej świą­ty­ni. Po le­wej stro­nie tuż przy oknie stał z ko­lei mały drew­nia­ny klęcz­nik, też kup­ny, dę­bo­wy chy­ba. Okno było skie­ro­wa­ne w stro­nę rze­ki. Co­dzien­na mo­dli­twa mu­sia­ła za­tem do­star­czać du­chow­ne­mu spo­rej dozy przy­jem­no­ści. Już sam wi­dok na San wi­ją­cy się wę­żo­wa­to w do­li­nie zmu­szał do kon­tem­pla­cji nad pięk­nem dzie­ła stwo­rze­nia. Po pra­wej stro­nie za­raz za drzwia­mi sta­ło z ko­lei nie­wiel­kie, pro­wi­zo­rycz­ne, roz­kle­ko­ta­ne łóż­ko. Ofi­cjal­nie do me­dy­ta­cji. Znał jed­nak Grze­gorz jego praw­dzi­we prze­zna­cze­nie. To wła­śnie do nie­go ucie­kał w nocy pa­roch przed chra­pa­niem go­spo­dy­ni. Nad łóż­kiem wi­sia­ła zaś ogrom­na iko­na przed­sta­wia­ją­ca Mat­kę Bożą o wy­jąt­ko­wo smut­nym spoj­rze­niu. Jak­by ku prze­stro­dze, aby po­czci­wy du­chow­ny nie za­po­mniał przy­pad­kiem o swo­ich obo­wiąz­kach wzglę­dem wier­nych. W głów­nej izbie też ro­iło się od ikon - na każ­dym kro­ku ja­kaś prze­stro­ga.

Uprząt­nąw­szy szpar­ga­ły, ksiądz wpro­wa­dził Grze­go­rza do środ­ka i po­sa­dził na ho­no­ro­wym miej­scu, przy sa­mym biur­ku.

- Piwa? - za­py­tał ser­decz­nie.

- Chęt­nie - od­parł Grze­gorz, roz­sia­da­jąc się wy­god­nie na krze­śle. - Od Ru­bin­ste­inów?

- Chy­ba so­bie żar­tu­jesz. - Pa­roch za­re­cho­tał. - Ja, mój dro­gi, nie pi­jam byle cze­go. Po­wi­nie­neś to wie­dzieć. Dzię­ki Bogu stać mnie jesz­cze na do­bre piwo.

Wy­szedł, nie prze­sta­jąc się śmiać. Grze­gorz tym­cza­sem ro­zej­rzał się cie­ka­wie po bi­blio­te­ce.

Ple­ba­nia róż­ni­ła się zna­czą­co od oko­licz­nych cha­łup. Była tu przede wszyst­kim drew­nia­na pod­ło­ga z praw­dzi­we­go zda­rze­nia; nie to, co w opu­sto­sza­łej chy­ży Hre­czu­chów. Bra­ko­wa­ło też cha­rak­te­ry­stycz­nej dla chłop­skich do­mostw czę­ści go­spo­dar­czej. Za­miast niej po dru­giej stro­nie sie­ni zlo­ka­li­zo­wa­na była kan­ce­la­ria oraz izba cze­lad­na. W czę­ści miesz­kal­nej, do któ­rej we­szli, znaj­do­wał się z ko­lei no­wo­cze­sny piec ka­flo­wy, ni­czym we dwo­rze, oraz róż­ne­go ro­dza­ju me­ble: łóż­ko, sza­fy, stół i krze­sła.

Gdzieś z głę­bi ple­ba­nii za­brzę­cza­ło szkło i wkrót­ce w drzwiach po­now­nie po­ja­wi­ła się syl­wet­ka księ­dza dzie­ka­na. Niósł w ręku dwie bu­tel­ki. Po­sta­wił je dum­nie na biur­ku skie­ro­wa­ne ety­kie­tą w stro­nę go­ścia.

- Oko­cim Bock - prze­czy­tał zdu­mio­ny Du­chac­ki, czu­jąc, jak na­ra­sta w nim pra­gnie­nie. - To rze­czy­wi­ście nie byle co.

- Z Ło­pien­ki spro­wa­dzo­ne - od­parł dum­nie Chtiej. - Przy­wio­złem ostat­nio z od­pu­stu.

Otwo­rzy­li bu­tel­ki, wznie­śli to­ast za spo­tka­nie, skosz­to­wa­li i obaj po­ki­wa­li z uzna­niem gło­wa­mi. Póź­niej wznie­śli ko­lej­ny: za zdro­wie pa­ro­cha. Na­stęp­nie zaś jesz­cze je­den: za zdro­wie jego go­ścia.

- Jak in­te­res? - za­ga­ił w koń­cu Grze­gorz, kosz­tu­jąc po raz ko­lej­ny gorz­kie­go trun­ku.

- In­te­res? - za­py­tał zdu­mio­ny Alek­siej.

- Owczar­nia. - Przy­bysz uśmiech­nął się lek­ko.

- Owczar­nia? Ach, owczar­nia! - Pa­roch za­re­cho­tał, po czym jego ob­li­cze przy­bra­ło na­gle gry­mas zde­ner­wo­wa­nia. - Z owczar­nią jak zwy­kle pro­ble­my.

- Nie ga­daj głupstw - prze­rwał mu przy­ja­ciel. - Masz pięk­ną cer­kiew. Sam wi­dzia­łem.

- Cer­kiew, po­wia­dasz?! - huk­nął pa­roch. - A kto niby sfi­nan­so­wał był tę cer­kiew? Gdy­by nie cała ta ży­dow­ska ma­fia, da­lej gnił­bym w tej za­tę­chłej, roz­pa­da­ją­cej się szo­pie.

To mó­wiąc, wska­zał gło­wą przez okno, nie­wąt­pli­wie w stro­nę bu­dyn­ku za­byt­ko­wej sta­rej świą­ty­ni.

- Na­wet ka­pli­cą cięż­ko to na­zwać. Kto to w ogó­le wi­dział, żeby wzno­sić ta­kie budy?

Zro­bił krót­ką pau­zę, po czym kon­ty­nu­ował ła­god­niej­szym już nie­co to­nem:

- Z owczar­nią wiecz­nie ja­kieś pro­ble­my. I cóż z tego, że cer­kiew nowa, jak wiecz­nie świe­ci tyl­ko pust­ka­mi? Do karcz­my cho­dzić to mają czas, ło­bu­zy jed­ne. A do cer­kwi już nie. Na każ­dym po­grze­bie do­kład­nie to samo: na­uka o świę­to­wa­niu nie­dziel i obo­wiąz­ko­wym uczest­nic­twie w na­bo­żeń­stwach. Je­śli ja­kimś cu­dem już tu do­trą, to naj­czę­ściej wszy­scy co do jed­ne­go pi­ja­ni. Ale jak trwo­ga to do Boga! Na­wet w sa­mym środ­ku nocy obu­dzić czło­wie­ka po­tra­fią: a bo to na cmen­ta­rzu stra­szy, a bo to w le­sie dia­bły... Za­bo­bon­ni jak nie wiem co. A od sa­kra­men­tów to się stro­ni. Mie­li­śmy nie­daw­no Wiel­ka­noc. W tym roku wy­jąt­ko­wo mi­zer­ną: do spo­wie­dzi tyl­ko sze­ścio­ro. By­le­by tyl­ko zła­ma­ne­go gro­sza na tacę nie dać. Nic tyl­ko fałsz, ob­łu­da, pro­stac­two, chci­wość i prze­bie­głość!

- Wy­kru­sza­ją się te two­je owiecz­ki - za­re­cho­tał Grze­gorz. - Wy­bra­ły wy­god­niej­sze ży­cie.

- Ach, daj­że już spo­kój - fuk­nął na nie­go pa­roch. - Do­brze, że chrzcić jesz­cze trze­ba, do cho­rych cho­dzić i wy­pra­wiać zmar­łym po­grze­by. Ina­czej in­te­res trze­ba by­ło­by za­mknąć.

Za­śmia­li się szcze­rze i obaj po­cią­gnę­li z na­masz­cze­niem ze szkla­nych bu­te­lek. Sły­chać było, jak pani Ro­za­li­ja tłu­cze się w izbie obok, przy­go­to­wu­jąc na­kry­cia do wie­cze­rzy. Bi­blio­te­kę w jed­nej chwi­li wy­peł­ni­ła miła woń pod­grza­ne­go na pie­cu barsz­czu z czer­wo­nych bu­ra­ków.

- A mój bra­ta­nek? - za­py­tał po­now­nie Du­chac­ki. - Co u nie­go sły­chać?

- Wen­de­lin? - pod­chwy­cił pa­roch. - We Lwo­wie prze­cież, toć nie wiesz? Na­uki koń­czy; w szko­le. Z tego, co pi­sał ostat­nio, ma przy­je­chać tu la­tem, ale to naj­wcze­śniej do­pie­ro za mie­siąc. Może zro­bisz mu nie­spo­dzian­kę i od­wie­dzisz go oso­bi­ście?

- Chęt­nie. - Grze­gorz uśmiech­nął się. - A co... - zro­bił dłuż­szą prze­rwę. - Co z na­szą po­czci­wą se­nior­ką Eu­prak­sją?

- Jak­że to? - zdzi­wił się Chtiej. - Czyż­byś nie otrzy­mał od nas li­stu?

- Otrzy­ma­łem list od niej - po­wie­dział ci­cho gość - po­nad sześć mie­się­cy temu.

- Eu­prak­sja nie żyje - uciął chłod­no pa­roch. - Za­raz po No­wym Roku wy­pra­wi­li­śmy sta­rusz­ce po­grzeb.

Grze­gorz przy­gryzł dol­ną war­gę. Spo­dzie­wał się tego, od kie­dy zo­ba­czył, że chy­ża stoi opu­sto­sza­ła. Do tej pory łu­dził się, że być może przy­czy­na tego sta­nu rze­czy jest jed­nak inna.

- Vich­naya pa­my­at - wy­szep­tał w koń­cu.

- Vich­naya pa­my­at - skwi­to­wał pa­roch. - Przy­kro mi, Grze­siu. Jesz­cze przed po­grze­bem wy­sła­li­śmy do cie­bie pi­sem­ną wia­do­mość.

- Mu­sia­łem być już wten­czas w dro­dze. - Du­chac­ki prze­łknął łzę. - Opo­wiedz mi, pro­szę, jak to się sta­ło, że Eu­prak­sja ode­szła.

- A o czym tu opo­wia­dać? Wiek to za­bój­ca. Robi swo­je. Na­sza se­nior­ka prze­ży­ła dłu­gie osiem­dzie­siąt dwa lata. Któż tu­taj, na ga­li­cyj­skiej pro­win­cji, do­ży­wa nor­mal­nie ta­kie­go wie­ku? Chy­ba tyl­ko sta­ry Kra­jew­ski, ten z Bu­kow­ca. Sta­ru­szek do dziś dnia upie­ra się, że pa­mię­ta jesz­cze na­jazd Szwe­dów. Po­noć zo­sta­ły po nim w Bu­kow­cu tyl­ko dwie za­gro­dy. Jako czło­wiek uczo­ny je­stem jed­nak prze­ko­na­ny, iż to bred­nie. Tak więc wiek ze­brał w koń­cu swo­je żni­wo, Grze­gorz. Ty pa­mię­tasz ją jesz­cze mło­dą: peł­ną ener­gii, krzep­ką i rześ­ką. W ostat­nich la­tach był to już jed­nak wy­łącz­nie cień tam­tej daw­nej, sil­nej ko­bie­ty. Pra­wie nie wy­cho­dzi­ła z domu. Przy­szła sro­ga zima, a chy­ża sta­ra, źle do­grza­na. Eu­prak­sję wzię­ły bóle w pier­siach, póź­niej go­rącz­ka, ka­szel. Ot, i cała hi­sto­ria: mi­nę­ły trzy dni i nie masz czło­wie­ka!

Pa­roch pod­szedł do okna i wyj­rzał w za­my­śle­niu na ze­wnątrz. Przez mo­ment wy­da­wa­ło mu się, że na po­dwó­rzu do­strze­ga ja­kąś po­stać. Póź­niej jed­nak do­szedł do wnio­sku, iż mu­sia­ło to być wy­łącz­nie jego wła­sne od­bi­cie w ta­fli szkła.

- A co z całą ro­dzi­ną? - za­py­tał po chwi­li Grze­gorz. - Co z Iwa­nem, Ma­ri­ją, Tym­kiem i Ka­te­ry­ną?

- U nich wszyst­ko w po­rząd­ku. - Alek­siej uśmiech­nął się, sia­da­jąc z po­wro­tem na łóż­ku.

- Chwa­ła Bogu - ode­tchnął Grze­gorz. - W dro­dze na ple­ba­nię zaj­rza­łem na chwi­lę do ich chy­ży. W środ­ku nie za­sta­łem ni­ko­go.

- Hre­czu­chy wy­pro­wa­dzi­ły się stam­tąd wcze­sną wio­sną - po­twier­dził Chtiej. - Tym­ko pra­cu­je te­raz w becz­kar­ni. Odło­żył przez ostat­nie lata spo­ro gro­sza. To roz­trop­ny chło­pak. Na­wet Wen­de­lin go sza­nu­je. W tar­ta­ku ma­te­ria­łu nie bra­ku­je. Po­sta­no­wi­li za­tem z Ka­te­ry­ną wznieść nową cha­tę w So­ko­li­kach i rzecz ja­sna za­bra­li ze sobą ro­dzi­ców. Och, że­byś tyl­ko ją zo­ba­czył, Grze­gorz. To ist­ne ar­cy­dzie­ło ar­chi­tek­tu­ry: de­ski cię­te na wy­miar, nie dar­te na kli­nie jak daw­niej; za­miast jed­nej izby osob­ne, pry­wat­ne al­kie­rze; do tego pod­ło­ga drew­nia­na. Na­wet ko­min jest! Po­wia­da­ją, że Tym­ko po­stę­po­wy. Za Po­la­ka się po­da­je. A i Iwan nie­głu­pi prze­cież: toż w koń­cu pier­wo­rod­ny Eu­prak­sji. Tak więc za­miesz­ka­ły Hre­czu­chy w no­wym domu ja­kieś dwa mie­sią­ce temu i wkrót­ce Ka­te­ry­na po­wi­ła Tym­ko­wi có­recz­kę. Ma na imię Jewa. Ach, wy­jąt­ko­wo roz­kosz­ne jest to dzie­ciąt­ko: pra­wie w ogó­le nie pła­cze i na­wet "Amen" od­po­wia­da przy pa­cie­rzu. Szko­da tyl­ko - za­jąk­nął się - że se­nior­ka rodu nie do­cze­ka­ła tego wszyst­kie­go.

Grze­gorz nie od­po­wie­dział. W za­my­śle­niu pró­bo­wał so­bie przy­po­mnieć twarz Eu­prak­sji - twarz mą­drą, wy­jąt­ko­wo po­god­ną, ale i za­wsze tro­chę za­tro­ska­ną, zu­peł­nie jak­by przez całe ży­cie no­si­ła w so­bie ja­kieś cięż­kie, przy­tła­cza­ją­ce ją brze­mię.

- Spo­dzie­wa­łem się tego - pod­jął z po­wro­tem roz­mo­wę.

- Wszy­scy się tego spo­dzie­wa­li­śmy. Toć lu­dzie nie żyją wiecz­nie. Dla­te­go też rze­cze pi­smo: "nie gro­madź­cie so­bie skar­bów na zie­mi"...

- Do­brze, do­brze, wy­star­czy - prze­rwał mu Du­chac­ki. - Cho­dzi o to, że na­pi­sa­ła o tym w li­ście, któ­ry do mnie nada­ła.

- Co ta­kie­go?

- Że spo­dzie­wa się śmier­ci.

- Tak na­pi­sa­ła?

- Mhm, mniej wię­cej coś w tym sty­lu, że: czu­je się go­rzej i nie wie już sama, czy do­ży­je ko­lej­nej wio­sny. Nie pa­mię­tam do­kład­nie. Na­pi­sa­ła też...

- Co?

- Ach, dziw­ny był to list.

- Mów­że wresz­cie! - podi­ry­to­wał się Chtiej.

- Może le­piej bę­dzie, jak po pro­stu ci go prze­czy­tam.

To mó­wiąc, się­gnął do swo­jej tor­by, któ­rą zdjął był uprzed­nio i po­ło­żył na pod­ło­dze. Po­grze­bał w niej chwi­lę, po czym wy­cią­gnął z niej nie­wiel­ką, zmię­tą, po­żół­kłą ko­per­tę; z ko­per­ty zaś rów­nie po­żół­kłe kart­ki. Spoj­rzał na przy­ja­cie­la. Ten sie­dział cały w na­pię­ciu, wier­cąc się przy tym nie­spo­koj­nie. Grze­gorz wziął głę­bo­ki od­dech i nie prze­sta­jąc spo­glą­dać mu w oczy, prze­czy­tał po­wo­li, co na­stę­pu­je:

Be­nio­wa, 14 wrze­śnia 1913 r.

Dro­gi Grze­go­rzu!

Przede wszyst­kim chcia­łam Cię prze­pro­sić, że już od dłuż­sze­go cza­su do Cie­bie nie pi­sa­łam. Nie mam ja już tyle sił co daw­niej. Le­d­wo pió­ro utrzy­mać po­tra­fię. A i oczy już nie te same co kie­dyś. Li­ter w ogó­le nie roz­po­zna­ją.

Wen­de­lin każe mi no­sić bi­no­kle. Mówi, że dzię­ki temu wzrok mi się po­pra­wi. Przy­wiózł mi na­wet ta­kie ze Lwo­wa. No­szę więc. Pi­szę w nich te­raz wła­śnie do Cie­bie ten list. Ale to już, mój dro­gi przy­ja­cie­lu, chy­ba ostat­ni list do Cie­bie.

Czu­ję, że zbli­ża się ko­niec. Każ­de­go dnia je­stem te­raz co­raz słab­sza. Ko­lej­nej wio­sny już chy­ba nie do­cze­kam. A szko­da! Uwiel­biam pa­trzeć, jak San wije się by­stro po­śród bar­win­ków.

Jest coś, o czym mu­sisz wie­dzieć, Grze­go­rzu. Coś, co spę­dza­ło mi sen z po­wiek przez ostat­nie dwa­dzie­ścia z okła­dem lat. Otóż owej je­sie­ni, kie­dy brat Twój, Am­broż, za­gi­nął był bez wie­ści po­śród Biesz­cza­du, zja­wił się on u mnie bez za­po­wie­dzi. Przy­szedł nocą i zo­sta­wił wia­do­mość o na­stę­pu­ją­cej tre­ści:

"W sa­mym ser­cu mej oj­czy­zny, na naj­wyż­szej gó­rze

stoi drze­wo, w bla­sku słoń­ca rzu­ca dłu­gie cie­nie.

A o zmierz­chu cień wska­zu­je miej­sce, gdzie spo­czy­wa

naj­cen­niej­szy skarb po­ło­nin skry­ty pod ka­mie­niem".

Pro­sił też o to, że­bym jak naj­szyb­ciej nada­ła tę wia­do­mość do ja­kie­goś Bach­ty­za z Dwer­nicz­ka. Zo­sta­wił na­wet ad­res. Póź­niej wy­szedł zaś w po­śpie­chu i na­wet się ze mną nie po­że­gnał.

Za­py­tasz te­raz: dla­cze­go? Dla­cze­go nie wy­sła­łam tej wia­do­mo­ści pod wska­za­ny przez nie­go wów­czas ad­res? Dla­cze­go ni­g­dy ni­ko­mu o tym nie po­wie­dzia­łam? Na­wet mo­je­mu mę­żo­wi (świeć, Pa­nie, nad jego du­szą) Ma­twi­jo­wi?

Otóż uzna­łam, mój dro­gi Grze­go­rzu, iż tak wła­śnie bę­dzie dla was wszyst­kich naj­le­piej. Ty­leż nie­szczęść spa­dło było prze­cież wten­czas na całą Wa­szą ro­dzi­nę. Nie chcia­łam, aby­ście i Wy po­dzie­li­li ten sam los. I tak za dużo zo­sta­ło już było po­wie­dzia­ne...

Wiem, że ni­g­dy mi nie wy­ba­czysz. Zresz­tą wca­le o to nie pro­szę. Już wkrót­ce osą­dzi mnie sam Ho­spod19. Wiem jed­no: dzię­ki temu, że za­cho­wa­łam całą tę spra­wę w ta­jem­ni­cy, przy­naj­mniej jed­ne­mu z Was się w ży­ciu po­wio­dło. Praw­dzi­wie po­wio­dło, zgod­nie z wolą Two­je­go świę­tej pa­mię­ci ojca.

Trzy­maj się, przy­ja­cie­lu, i wspo­mnij mnie do­brze, kie­dy go­rycz i gniew opusz­czą w koń­cu Two­je ser­ce. Je­stem prze­ko­na­na, że kie­dyś to zro­zu­miesz. Zmów za mnie pa­cierz. A je­śli od­wie­dzisz kie­dyś Be­nio­wą, za­pal, pro­szę, świe­cę na moim gro­bie.

- Pod­pi­sa­ne - do­koń­czył Grze­gorz - "Eu­prak­sja Ma­twi­jo­wa Hre­czu­cho­wa".

W bu­dyn­ku ple­ba­nii za­pa­dła głu­cha, gro­bo­wa ci­sza. Bu­tel­ka, któ­ra ja­kiś czas temu mi­mo­wol­nie wy­pa­dła pa­ro­cho­wi z rąk, za­trzy­ma­ła się do­pie­ro przy sa­mej ścia­nie. Du­chac­kie­mu przez chwi­lę zda­wa­ło się, że sły­szy przy­spie­szo­ne bi­cie jego ser­ca. Na­wet go­spo­dy­ni, pani Ro­za­li­ja, uci­chła te­raz, pod­słu­chu­jąc z za­cie­ka­wie­niem pod drzwia­mi do bi­blio­te­ki.

- Nic z tego nie ro­zu­miem. - Du­chow­ny po­krę­cił gło­wą.

- Ja rów­nież. - Du­chac­ki roz­ło­żył sze­ro­ko ręce. - Li­czy­łem na to, że do­wiem się wię­cej, kie­dy już do­trę na miej­sce. Za­raz po otrzy­ma­niu tego li­stu pod­ją­łem de­cy­zję o na­tych­mia­sto­wym po­wro­cie z emi­gra­cji. Po­dróż jed­nak za­ję­ła mi pra­wie pół roku. Al­ber­ta była tej zimy prak­tycz­nie cał­ko­wi­cie od­cię­ta od świa­ta. W rejs uda­ło mi się wy­pły­nąć do­pie­ro wio­sną. Gdy do­tar­łem do An­glii, po­nad mie­siąc przy­szło mi cze­kać na do­ku­men­ty. Nie­spo­koj­nie ostat­nio na świe­cie. Wszyst­kie for­mal­no­ści zaj­mu­ją dwa razy wię­cej cza­su niż kil­ka lat temu. Osta­tecz­nie jed­nak do­tar­łem do Wied­nia, od­wie­dzi­łem Ja­dwi­gę i po­ka­za­łem jej ten list.

- I co? - Pa­roch wy­glą­dał na wy­raź­nie za­cie­ka­wio­ne­go. - I co ona na to wszyst­ko po­wie­dzia­ła?

- Nic nie po­wie­dzia­ła - mruk­nął Grze­gorz. - Wzru­szy­ła tyl­ko ra­mio­na­mi. Znasz ją prze­cież, to cała Ja­dwi­ga. Wiesz do­brze, że już na sa­mym po­cząt­ku od­cię­ła się od ca­łej tej przy­krej spra­wy. Trud­no się jej dzi­wić. Bied­na dziew­czy­na mia­ła wte­dy nie­co po­nad pięt­na­ście lat. Za­sad­ni­czo pra­wie nie zna­ła Am­bro­ża. Trud­no przy ta­kiej róż­ni­cy wie­ku o głęb­szą re­la­cję mię­dzy ro­dzeń­stwem. Po­że­gna­łem ją więc na­pręd­ce i wy­ru­szyw­szy w dal­szą dro­gę, tak oto do­tar­łem wła­śnie tu­taj. Szko­da tyl­ko... - Wes­tchnął gło­śno. - Szko­da tyl­ko, że jest już na wszyst­ko zwy­czaj­nie za póź­no. - Zwie­sił gło­wę na pier­si.

Alek­siej sie­dział za­my­ślo­ny. W jego mą­drej gło­wie ko­tło­wa­ło się ty­siąc my­śli na­raz. Prze­twa­rza­jąc za­sły­sza­ne sło­wa, ana­li­zo­wał wy­da­rze­nia z od­le­głej prze­szło­ści i sta­rał się w nie wpa­so­wać sce­nę z li­stu od Eu­prak­sji - ni­czym bra­ku­ją­cy ele­ment ukła­dan­ki.

I wte­dy wła­śnie jego oczy otwar­ły się sze­ro­ko.

- Może nie jest za póź­no - po­wie­dział. Ze­rwał się gwał­tow­nie z łóż­ka i pod­szedł do sie­dzą­ce­go na krze­śle przy­ja­cie­la. - Po­każ no ten list - za­dy­ry­go­wał.

Du­chac­ki po­dał mu go od­ru­cho­wo. Ksiądz tym­cza­sem po­dra­pał swo­ją dłu­gą, siwą bro­dę i nie prze­sta­jąc wpa­try­wać się w roz­my­te li­te­ry, za­czął cho­dzić po bi­blio­te­ce tam i z po­wro­tem.

- Może nie jest za póź­no - po­wtó­rzył po chwi­li.

- Hre­czu­chy? - za­py­tał Grze­gorz.

- Nie! Oni ra­czej nic nie wie­dzą. I niech tak le­piej po­zo­sta­nie. Na­pi­sa­ła tu prze­cież wy­raź­nie, że na­wet Ma­twi­jo­wi nie po­wie­dzia­ła o swo­im spo­tka­niu z two­im bra­tem. Tym bar­dziej dzie­ciom, a już na pew­no nie wnu­kom. Ewi­dent­nie z ja­kie­goś po­wo­du chcia­ła utrzy­mać to wszyst­ko w ta­jem­ni­cy.

- Bała się o nich.

- O was rów­nież; ale przede wszyst­kim wła­śnie o nich. To ko­niec koń­ców spra­wa Du­chac­kich, nie Hre­czu­chów. Może prze­czu­wa­ła pod­skór­nie, że ta wie­dza spro­wa­dzi na was nie­szczę­ście, ni­czym złe fa­tum? A może zda­wa­ła so­bie spra­wę, że Am­bro­żo­wi gro­zi­ło wten­czas ja­kieś nie­bez­pie­czeń­stwo? Na­pi­sa­ła prze­cież, że przy­szedł do niej nocą, po­zo­sta­wił wia­do­mość i wy­szedł w po­śpie­chu, bez po­że­gna­nia. Lu­dzie tak nie po­stę­pu­ją. Zu­peł­nie jak­by two­je­mu bra­tu dep­ta­li po pię­tach ja­cyś wro­go­wie.

- Jak­że więc może nie być za póź­no, Aleks? Nikt prze­cież nie wie wię­cej po­nad to, co zo­sta­ło na­pi­sa­ne w tym dziw­nym li­ście.

- A Bach­tyz?! - krzyk­nął pa­roch, wy­ma­chu­jąc rę­ko­pi­sem.

- Co: Bach­tyz? Jaki Bach... Za­raz, za­raz; to ty go znasz?

- Nie, ale to już ja­kiś trop.

- Ech, to się nie trzy­ma kupy.

- Jak­że to? - zdzi­wił się pa­roch. - To wła­śnie do­sko­na­le trzy­ma się kupy. By­li­śmy prze­ko­na­ni, że Am­broż zwa­rio­wał, że mie­sią­ca­mi włó­czy się po gór­skich ostę­pach bez wy­raź­ne­go celu. On tym­cza­sem szu­kał cze­goś, Grze­gorz. Czy­taj tu­taj: "naj­cen­niej­szy skarb po­ło­nin". I albo to zna­lazł i ukrył, albo przy­naj­mniej wie­dział do­kład­nie, gdzie na­le­ży tego szu­kać. W jego dłu­go­trwa­łych po­szu­ki­wa­niach, jak wy­ni­ka z tego li­stu, po­ma­gał mu z ko­lei nie­ja­ki Bach­tyz.

- Szu­kaj wia­tru w polu - skwi­to­wał Du­chac­ki.

- Jest ko­lej­na wska­zów­ka. - Chtiej nie da­wał za wy­gra­ną. - Na­pi­sa­ła prze­cież wy­raź­nie: "Bach­ty­za z Dwer­nicz­ka".

- Nie ma ad­re­su - za­pro­te­sto­wał Grze­gorz.

- I cóż z tego? W ca­łym Dwer­nicz­ku miesz­ka nie wię­cej niż ja­kieś dwie­ście osób. Trze­ba tam po­je­chać, przejść się od chy­ży do chy­ży i po­py­tać wszyst­kich po ko­lei, jak leci.

- Po dwu­dzie­stu trzech la­tach? Skąd pew­ność, że ten czło­wiek miesz­kał tam w ogó­le kie­dy­kol­wiek na sta­łe? Może był w Dwer­nicz­ku wy­łącz­nie prze­jaz­dem?

- Oczy­wi­ście - za­drwił pa­roch. - I za­trzy­mał się w pen­sjo­na­cie dla mia­sto­wej bur­żu­azji. W za­py­zia­łej wsi po­środ­ku ni­cze­go, w któ­rej stoi rap­tem kil­ka­na­ście chy­ży na krzyż.

Grze­gorz nie od­po­wie­dział. Alek­siej wie­dział do­sko­na­le, że jego przy­ja­ciel już daw­no stra­cił wszel­ką na­dzie­ję. Przez kil­ka lat bez­sku­tecz­nie szu­kał bra­ta za­rów­no w Ga­li­cji, jak i na Wę­grzech. Obaj szu­ka­li. Zba­da­li każ­dy trop: li­sty na­pi­sa­ne do ro­dzi­ny, służ­bo­we te­le­gra­my. Nie zna­leź­li nic, żad­ne­go śla­du. Za przy­zwo­le­niem me­tro­po­li­ty ro­ze­słał na­wet Alek­siej zdję­cia Am­bro­że­go po wszyst­kich pa­ro­chiach w epar­chii tak, aby każ­dy, kto wi­dział za­gi­nio­ne­go, mógł zgło­sić ten fakt swo­je­mu pa­ro­cho­wi. Nie zgło­sił się nikt. W urzę­dach roz­kła­da­li ręce - a bo to mało lu­dzi gi­nie co roku w ca­łym kra­ju? Osta­tecz­nie, zre­zy­gno­wa­ni, pod­da­li się. Grze­gorz z ko­lei wy­emi­gro­wał po kil­ku la­tach do Ka­na­dy.

Te­raz jed­nak po­wró­cił. List od Eu­prak­sji spra­wił, że wspo­mnie­nie bra­ta od­ży­ło na nowo w jego ser­cu. Do tego stop­nia, że po­rzu­ciw­szy wszyst­ko, co bu­do­wał na ob­czyź­nie, zde­cy­do­wał się osta­tecz­nie zje­chać w ro­dzin­ne stro­ny. Alek­siej do­sko­na­le zda­wał so­bie spra­wę z tar­ga­ją­cych nim emo­cji. Znał swo­je­go przy­ja­cie­la jak mało kto.

Pod­szedł do nie­go, zła­pał moc­no za ra­mio­na i spoj­rzał w jego smut­ne oczy.

- Od­naj­dzie­my go, sły­szysz?! - po­wie­dział, prze­ry­wa­jąc tę nie­zręcz­ną chwi­lę mil­cze­nia. - Za­cznie­my wszyst­ko po­wo­li od nowa. Zba­da­my każ­dy trop. Ju­tro po mszy na­tych­miast wy­ru­szy­my do Dwer­nicz­ka. Bę­dzie­my py­tać o Bach­ty­za. Bę­dzie­my o nie­go py­tać każ­de­go, kogo tyl­ko spo­tka­my na swo­jej dro­dze. A je­śli nie za­sta­nie­my go w Dwer­nicz­ku, raz jesz­cze prze­trzą­śnie­my wszyst­kie ar­chi­wal­ne do­ku­men­ty, ja­kie ad­mi­ni­stra­cja tego kra­ju mia­ła kie­dy­kol­wiek spo­sob­ność zgro­ma­dzić w swo­ich ar­chi­wach: księ­gi pa­ra­fial­ne, ka­ta­stry grun­to­we, sze­ma­ty­zmy i wsze­la­kie spra­woz­da­nia. Am­broż nie wy­my­ślił go so­bie. Gdzieś prze­cież musi być o nim ja­ka­kol­wiek wzmian­ka, na li­tość bo­ską!

Grze­gorz nie od­po­wie­dział. W mil­cze­niu pa­trzył pa­ro­cho­wi pro­sto w oczy.

- Od­naj­dzie­my go - kon­ty­nu­ował Chtiej. - Od­naj­dzie­my two­je­go bra­ta.

- Od­naj­dzie­my go - po­wtó­rzył bez­wład­nie i ci­cho Du­chac­ki.

- Tak! - Pa­roch uści­snął go moc­no.

Na ze­wnątrz ple­ba­nii coś za­stu­ka­ło na­gle w szy­bę. Drew­nia­ne ścia­ny bu­dyn­ku wy­da­ły z sie­bie głu­chy szmer. Za­raz też dźwię­kom tym za­wtó­ro­wa­ły inne, ale ja­kieś dziw­ne, jak­by tor­sji.

- Cóż zno­wu? - Pa­roch pod­szedł do okna. - Żad­nej świę­to­ści nie zna­ją te hul­ta­je. Nic tyl­ko pi­jań­stwo im w gło­wie i wy­głu­py. To wła­śnie jest moja owczar­nia, przy­ja­cie­lu. Wi­dzisz te­raz na wła­sne oczy, z czym przy­cho­dzi mi się tu mie­rzyć każ­de­go dnia.

To po­wie­dziaw­szy, opu­ścił bi­blio­te­kę i udał się w stro­nę głów­nych drzwi wej­ścio­wych.

- Co? Zno­wu któ­ry dia­bła wi­dział?! - za­wo­łał ba­so­wym gło­sem. - A bo­daj­by tak was wszyst­kich dia­bli po­rwa­li!

Huk­nę­ły drzwi fron­to­we. Na mo­ment zro­bi­ło się ci­cho, jed­nak­że po chwi­li jego głos dał się sły­szeć z po­wro­tem z ze­wnątrz bu­dyn­ku:

- Wi­dzę was! Wy­ła­zić je­den z dru­gim! Już ja was na­uczę sza­cun­ku do ko­ścio­ła. Już ja wam po­ka­żę. Niech no ja tyl­ko was... W imię ojca i syna... - Pa­roch krzyk­nął ci­cho, po czym z ze­wnątrz ple­ba­nii do­bie­gły Grze­go­rza od­gło­sy sza­mo­ta­ni­ny.

- Aleks? - za­py­tał za­nie­po­ko­jo­ny Grze­gorz. - Aleks! - Schwy­cił od­ru­cho­wo le­żą­cy na biur­ku dłu­gi nóż i czym prę­dzej wy­biegł z bi­blio­te­ki.

Pa­ro­chi­ni sta­ła przy pie­cu, trzy­ma­jąc w ręku gar­niec z pa­ru­ją­cym barsz­czem. Omi­nął ją zręcz­nie, kil­ko­ma su­sa­mi prze­mie­rzył izbę i pro­sto z sie­ni wy­sko­czył na po­dwó­rze. Nie za­trzy­mu­jąc się ani na chwi­lę, ru­szył bie­giem do­oko­ła bu­dyn­ku w stro­nę okna od bi­blio­te­ki. Mi­nął pierw­szy na­roż­nik, okno od izby miesz­kal­nej i jesz­cze je­den, ko­lej­ny na­roż­nik.

I wte­dy to wła­śnie przy­by­ły do Be­nio­wej nie­zna­jo­my do­strzegł ich tam­tej nocy po raz dru­gi: dwie zgar­bio­ne po­sta­cie, do­kład­nie te same, któ­re uj­rzał był wów­czas na łące obok chy­ży Hre­czu­chów. Do­pie­ro te­raz, w świe­tle księ­ży­ca, zo­ba­czył Grze­gorz ich prze­ra­ża­ją­ce twa­rze: bla­do-sine, peł­ne czar­nych plam, na wpół po­zba­wio­ne skó­ry oraz mię­śni. Spod za­ni­kłych warg wy­sta­wa­ły im po­żół­kłe zęby; z głę­bo­kich oczo­do­łów z ko­lei dwie pary bia­łych, prze­krwio­nych śle­pi. U stóp jed­ne­go z nich le­żał ksiądz dzie­kan. Jego cia­ło wciąż drga­ło jesz­cze w śmier­tel­nych kon­wul­sjach, choć na bla­dej twa­rzy pa­ro­cha zdą­żył już za­sty­gnąć cha­rak­te­ry­stycz­ny gry­mas prze­ra­że­nia. Z jego roz­szar­pa­nej tęt­ni­cy szyj­nej pul­so­wa­ła krew. Roz­le­wa­ła się do­oko­ła. Wsią­ka­ła w zie­mię.

Grze­gorz za­krzyk­nął gło­śno, od­sko­czył do tyłu, po­tknął się i upadł. Po­two­ry, jak­by tyl­ko na to cze­ka­jąc, mo­men­tal­nie ru­szy­ły w jego stro­nę. Grze­gorz krzyk­nął po­now­nie, po czym cały prze­ra­żo­ny rzu­cił się w prze­ciw­ną stro­nę do uciecz­ki. Raz jesz­cze się po­tknął i raz jesz­cze prze­wró­cił. Coś zim­ne­go do­tknę­ło na mo­ment jego kost­ki. Wy­ry­wa­jąc się, kop­nął na­past­ni­ka w gło­wę, po czym ze­rwał się po­now­nie na rów­ne nogi. Prze­sko­czyw­szy przez płot jak sza­lo­ny, po­biegł w kie­run­ku, z któ­re­go przy­szedł uprzed­nio na ple­ba­nię.

Oby­dwie po­sta­cie ni­czym po­nu­re cie­nie peł­za­ją­co po­dą­ży­ły z ko­lei w ślad za nim.

Tu­pot jego stóp, dud­nią­cych o be­niow­ski go­ści­niec, umilkł wkrót­ce stłu­mio­ny sil­niej­szym po­dmu­chem gór­skie­go wia­tru. Za­pa­no­wa­ła ni­czym nie­zmą­co­na ci­sza. Na­wet karcz­ma Ru­bin­ste­inów zdą­ży­ła już opu­sto­szeć. Było w koń­cu gru­bo po pół­no­cy.

Po ja­kimś cza­sie przy­głu­cha pa­ro­chi­ni, zde­ner­wo­wa­na, wy­bie­gła w koń­cu na ze­wnątrz bu­dyn­ku. Na­la­ny do ta­le­rzy barszcz zdą­żył już wy­sty­gnąć i ni­ko­mu naj­wy­raź­niej nie spie­szy­ło się, aby za­siąść do wie­cze­rzy. Na­wo­łu­jąc swo­je­go męża oraz ich wspól­ne­go go­ścia, zde­cy­do­wa­ła się w koń­cu obejść bu­dy­nek ple­ba­nii do­oko­ła. I wła­śnie wów­czas, kie­dy zna­la­zła się na wy­so­ko­ści bi­blio­te­ki, krzyk­nę­ła gło­śno, prze­raź­li­wie.

San niósł jej krzyk na od­le­głość wzdłuż ca­łej do­li­ny. Wy­so­kie góry od­bi­ja­ły go głu­chym, dud­nią­cym echem.

14 Biesz­czad - po­pu­lar­ne na po­cząt­ku dwu­dzie­ste­go wie­ku okre­śle­nie na pa­smo Kar­pat roz­cią­ga­ją­ce się wzdłuż gra­ni­cy Ga­li­cji z Wę­gra­mi: od Spi­sza po Bu­ko­wi­nę.

15 Obec­nie Użho­rod.

16 Obec­nie Użok.

17 Pálin­ka - moc­na owo­co­wa wód­ka bądź bran­dy, po­cho­dzą­ca z re­gio­nu Ko­tli­ny Pa­noń­skiej.

18 Boż­ni­ca - w gwa­rze ga­li­cyj­skiej: sy­na­go­ga.

19 boj. "Pan".

Rozdział II

w któ­rym nad lo­sa­mi tego świa­ta dy­wa­gu­ją eru­dy­ci i pi­ja­cy

Du­chac­ki gnał przed sie­bie ile sił w no­gach be­niow­skim go­ściń­cem w stro­nę Bu­kow­ca. Su­chy trakt dud­nił głu­cho pod jego sto­pa­mi. Drob­ne ka­mie­nie roz­pry­ski­wa­ły się do­oko­ła na wszyst­kie stro­ny. Wiatr sma­gał go po twa­rzy i świsz­czał do­oko­ła, gra­jąc w uszach ja­kąś zło­wro­gą, prze­raź­li­wą me­lo­dię; zu­peł­nie jak­by dźwię­ki po­szcze­gól­nych in­stru­men­tów or­kie­stry roz­brzmia­ły na­raz po­twor­nym dy­so­nan­sem.

Męż­czy­zna ob­ró­cił się w bie­gu i jego cia­ło od stóp do głów po­now­nie prze­szy­ło uczu­cie chło­du. Byli kil­ka­dzie­siąt me­trów za nim. Zu­peł­nie jak­by pły­nę­li po­śród wiej­skich za­bu­do­wań: mor­der­cy Alek­sie­ja Chtie­ja, dwie zgar­bio­ne po­sta­cie, na wpół żywe, na wpół mar­twe. Od­wró­cił wzrok i raz jesz­cze spró­bo­wał przy­spie­szyć tem­pa w sza­leń­czym bie­gu. Może uda mu się ich zgu­bić? Zdą­żył już prze­cież zy­skać nad nimi w bie­gu pew­ną prze­wa­gę. Był tak prze­ra­żo­ny, że nie zna­lazł do­tąd ani chwi­li, aby za­dać so­bie py­ta­nie, kto tak wła­ści­wie i dla­cze­go go ści­ga. Li­czy­ło się tyl­ko to, żeby uciec jak naj­da­lej od tego fa­tal­ne­go miej­sca.

Nogi nio­sły go same. Dro­ga była w tym miej­scu pro­sta, choć gdzie­nie­gdzie odro­bi­nę wy­bo­ista. Męż­czy­zna przy­mknął oczy, na­brał po­wie­trza w płu­ca, po czym wy­pu­ścił je po­wo­li, w sku­pie­niu. Opa­no­wał od­dech. Spró­bo­wał na spo­koj­nie przy­po­mnieć so­bie całą sy­tu­ację od sa­me­go po­cząt­ku; od mo­men­tu, kie­dy to pa­roch, za­nie­po­ko­jo­ny, wy­szedł w po­śpie­chu na ze­wnątrz ple­ba­nii. Od­two­rzył w gło­wie ciąg wy­da­rzeń. Od­two­rzył jego ci­chy krzyk. Na­stęp­nie to, jak ze­rwał się w my­ślach z krze­sła w bi­blio­te­ce, po­rwał z biur­ka nóż i w kil­ku su­sach wy­sko­czył do izby, mi­nął pa­ro­chi­nię i...

I wte­dy wła­śnie jego cia­łem wstrzą­snął na­gle gwał­tow­ny dreszcz:

- Pa­ro­chi­ni - wy­szep­tał Du­chac­ki.

Zo­sta­ła tam sama! Za­po­mniał o niej; zu­peł­nie sama. Ob­ró­cił się raz jesz­cze. Choć zno­wu zy­skał nie­co prze­wa­gi, po­two­ry nie­ustan­nie su­nę­ły w ślad za nim. Nic nie wska­zy­wa­ło na to, aby mia­ły za­miar od­pu­ścić.

Może to le­piej - po­my­ślał Grze­gorz, sta­ra­jąc się uspo­ko­ić sa­me­go sie­bie. - Było ich dwóch i obaj rzu­ci­li się za mną w po­ścig. Sku­pię na so­bie ich uwa­gę i tym sa­mym spró­bu­ję od­cią­gnąć ich jak naj­da­lej od bu­dyn­ku ple­ba­nii.

W mię­dzy­cza­sie Ro­za­lia zdą­ży obu­dzić są­sia­dów. Wte­dy po­win­na być już bez­piecz­na. Choć ci dwaj nie mie­li naj­mniej­szych skru­pu­łów, aby z zim­ną krwią za­mor­do­wać be­niow­skie­go pa­ro­cha, ca­łej wsi chy­ba się nie po­sta­wią. A je­śli było ich wię­cej niż dwóch? A je­śli je­den z nich wpełzł po kry­jo­mu do bu­dyn­ku ple­ba­nii i za­ata­ko­wał bez­bron­ną go­spo­dy­nię? Cóż, wów­czas bied­ny Grze­gorz i tak nic już na to wszyst­ko nie po­ra­dzi. Na wszyst­ko jest już za póź­no! Nie­po­trzeb­nie w ogó­le od­wie­dzał Chtie­jów tej nocy. Spro­wa­dził na nich tyl­ko nie­szczę­ście. Nie­po­trzeb­nie tu wra­cał. Trze­ba mu było zo­stać za oce­anem, w Ka­na­dzie. Po­wi­nien był to wie­dzieć od sa­me­go po­cząt­ku, że ten list i tak ni­cze­go już nie zmie­ni.

- List! - krzyk­nął zroz­pa­czo­ny Du­chac­ki.

Zo­stał w bi­blio­te­ce, na drew­nia­nym biur­ku Alek­sie­ja. Pa­roch odło­żył go tam, za­nim za­nie­po­ko­jo­ny ha­ła­sem wy­szedł zły na po­dwó­rze. To wszyst­ko przez za­war­tą w nim ta­jem­ni­czą wia­do­mość: wia­do­mość od Eu­prak­sji, wia­do­mość od jego bra­ta, Am­bro­że­go. To wła­śnie dla­te­go Grze­gorz po­wró­cił z emi­gra­cji. Za­raz, za­raz! Czyż­by w tym wszyst­kim cho­dzi­ło wła­śnie o jego bra­ta?

Za­in­try­go­wa­ny tym od­kry­ciem ro­zej­rzał się wo­kół. Mi­jał już wła­śnie ostat­nie za­bu­do­wa­nia Be­nio­wej. A może by tak na­ro­bić ra­ba­nu, obu­dzić miesz­kań­ców, pu­kać z ca­łej siły do drzwi i okien? W kil­ka osób, od­po­wied­nio uzbro­je­ni da­dzą chy­ba radę tym od­mień­com?... Nie, nie, tak nie moż­na. Jesz­cze ko­muś sta­nie się krzyw­da i co wte­dy? Bę­dzie mu­siał żyć wów­czas z tą świa­do­mo­ścią już na za­wsze, do koń­ca swych dni.

"To spra­wa Du­chac­kich" - za­dźwię­czał w jego gło­wie ba­so­wy głos pa­ro­cha.

Nie! Nie spro­wa­dzi już na ni­ko­go po­dob­ne­go nie­szczę­ścia. Wy­star­czy, że Bogu du­cha win­ny Alek­siej zgi­nął przez nie­go nie­szczę­śli­wie tej nocy. Musi ra­dzić so­bie sam!

Mi­nął nowe cha­ty i bie­gnąc da­lej go­ściń­cem, za­głę­bił się w za­ro­śla. Tuż obok ze­rwał się ba­żant i z gło­śnym krzy­kiem od­le­ciał w stro­nę rze­ki, trze­po­cząc skrzy­dła­mi. Prze­stra­szo­ny męż­czy­zna omal nie upadł na zie­mię. Szyb­ko jed­nak otrzą­snął się, opa­no­wał. Kon­ty­nu­ował uciecz­kę. Było tu ciem­no i na­wet księ­życ nie da­wał wy­star­cza­ją­co dużo świa­tła. Było też sto­sun­ko­wo ci­cho. Je­dy­nie ryt­micz­ny tu­pot jego stóp prze­ry­wał tę ci­szę mia­ro­wym tak­tem.

Grze­gorz otrzą­snął się z prze­ra­że­nia, zwol­nił nie­co tem­po; usta­bi­li­zo­wał przy­spie­szo­ny w bie­gu od­dech. Mi­nął wła­śnie prze­ci­na­ją­cą pod sko­sem go­ści­niec li­nię ko­lei wą­sko­to­ro­wej. U wy­lo­tu dro­gi ry­so­wa­ły się już wy­raź­nie kon­tu­ry pierw­szych za­bu­do­wań wsi Bu­ko­wiec. Trze­ba było po­my­śleć, co da­lej.

Ukryć się w le­śnej gę­stwi­nie? To chy­ba bez sen­su; po­two­ry i tak naj­pew­niej go tam znaj­dą. Wte­dy zaś bę­dzie po nim. Nie da prze­cież rady sta­wić czo­ła dwóm na­raz. Toć Alek­siej nie dał, a be­niow­ski pa­roch był - jak­kol­wiek by pa­trzeć - po­stu­ry nie­li­chej. Ukryć się wśród wiej­skich za­bu­do­wań, może w ja­kiejś staj­ni, tak, żeby nie bu­dzić śpią­cych już o tej po­rze miesz­kań­ców? Nie, to zbyt ry­zy­kow­ne! Nie bę­dzie na­ra­żał na nie­bez­pie­czeń­stwo nie­win­nych lu­dzi. To może ucie­kać w stro­nę So­ko­li­ków? Też nie­do­brze, do So­ko­li­ków nie jest bli­sko; to wszak ka­wa­łek dro­gi. Do­dat­ko­wo na od­cin­ku do sta­cji prze­ła­dun­ko­wej nie ma go­ściń­ca, są tyl­ko tory. Trud­no bę­dzie mu utrzy­mać tem­po. Poza tym o tej po­rze po­cią­gi już chy­ba ra­czej nie kur­su­ją. Co mu to da, że do­trze do sta­cji prze­ła­dun­ko­wej? W dal­szą dro­gę i tak nic go już te­raz nie za­bie­rze.

Na­gle oczy Grze­go­rza otwo­rzy­ły się sze­ro­ko. A może by tak za­alar­mo­wać po­ste­ru­nek żan­dar­me­rii? Żan­dar­mi udzie­lą mu schro­nie­nia. Do tego mają broń. Nie po­win­ni bać się sta­nąć oko w oko z tymi be­stia­mi. Nie, nie, to wy­klu­czo­ne, cał­ko­wi­cie po­zba­wio­ne ja­kie­go­kol­wiek sen­su. Naj­bliż­szy znaj­du­je się bo­wiem w Sian­kach. A za­tem trze­ba by­ło­by biec w prze­ciw­ną stro­nę, na­prze­ciw opraw­com pa­ro­cha. Jest też dru­gi, ten w Bo­ry­ni. To nie­ste­ty też nie do koń­ca do­bry po­mysł: po­nad dzie­sięć ki­lo­me­trów i dro­ga wie­dzie przez So­ko­li­ki. Do tego cza­su opad­nie z sił.

Mi­nął w pę­dzie pierw­sze go­spo­dar­stwa Bu­kow­ca i po­biegł da­lej głów­nym go­ściń­cem prze­ci­na­ją­cym wio­skę. Po le­wej stro­nie, zza nie­wiel­kie­go pa­gór­ka, wy­ło­nił się po­wo­li bu­dy­nek miej­sco­wej cer­kwi: pięk­nej, nowo wy­bu­do­wa­nej, choć nie tak oka­za­łej jak ta w Be­nio­wej. Nie ule­ga­ło wąt­pli­wo­ści, że wszy­scy miesz­kań­cy śpią. Gdzieś w od­da­li uja­da­ły tyl­ko za­wzię­cie psy. Biegł tak jesz­cze przez ja­kieś dwie­ście me­trów, czu­jąc, jak za­dysz­ka po­wo­li za­czy­na da­wać się mu we zna­ki, po czym, zna­la­zł­szy się mniej wię­cej po­środ­ku roz­pro­szo­nych za­bu­do­wań, pod­jął na­raz dra­stycz­ną de­cy­zję.

Od­bił w lewo w jed­ną z od­nóg głów­ne­go go­ściń­ca pro­wa­dzą­cą wprost ku wy­so­kim gó­rom. Ma­syw Po­ło­ni­ny Bu­kow­skiej za­ma­ja­czył w od­da­li mniej wię­cej na wy­so­ko­ści jego oczu. Po pra­wej stro­nie sa­mym dnem gór­skiej do­li­ny pły­nął wart­ko nie­wiel­ki stru­mień. Grze­gorz gnał tak jesz­cze przez dłuż­szą chwi­lę, ale wkrót­ce zmę­cze­nie wzię­ło górę nad jego cia­łem. Nogi po­ty­ka­ły się na wy­bo­istej na­wierzch­ni. Z każ­dym ko­lej­nym kro­kiem za­czy­na­ło mu co­raz bar­dziej bra­ko­wać tchu. Czuł, że musi się za­trzy­mać, od­sap­nąć na chwi­lę; od­po­cząć po sza­lo­nej, dłu­go­trwa­łej go­ni­twie. Bał się jed­nak, że stra­ci tym sa­mym prze­wa­gę wy­pra­co­wa­ną w dro­dze.

Zza roz­stę­pu­ją­cych się wła­śnie po­je­dyn­czych chmur wyj­rza­ła nie­mra­wo ja­sna tar­cza księ­ży­ca i roz­świe­tla­jąc na po­wrót noc­ne ciem­no­ści, do­da­ła męż­czyź­nie odro­bi­ny otu­chy. Mi­nął cer­kiew, do­biegł do gra­ni­cy zrę­bu, za­trzy­mał się i obej­rzał za sie­bie ner­wo­wo. Wy­tę­żył wzrok. Nie za­uwa­żył ni­ko­go.

- Może ich zgu­bi­łem? - mruk­nął sam do sie­bie.

Mi­nę­ło już prze­cież spo­ro cza­su i zdą­żył w koń­cu prze­biec kon­kret­ny ka­wał dro­gi. Roz­ma­so­wał obo­la­łe nogi i za­mknąw­szy na chwi­lę oczy, spró­bo­wał uspo­ko­ić przy­spie­szo­ny od­dech. Na­słu­chi­wał jesz­cze przez chwi­lę. Do jego uszu nie do­szedł ża­den dźwięk. Je­dy­nie woda w po­to­ku szem­ra­ła przy­jem­nie.

Męż­czy­zna ode­tchnął głę­bo­ko, uklęk­nął nad stru­mie­niem i chci­wie za­nu­rzył usta w zim­nej ka­ska­dzie. Uga­siw­szy pra­gnie­nie, pod­niósł się z zie­mi, otrze­pał z tra­wy i ru­szył po­wo­li w dal­szą dro­gę, gdy wtem do jego uszu po­now­nie do­tar­ły od­gło­sy zna­ne­go mu już zło­wro­gie­go char­cze­nia.

Od­wró­cił się gwał­tow­nie i z prze­ra­że­niem w oczach uj­rzał obu swo­ich prze­śla­dow­ców mniej wię­cej na wy­so­ko­ści, gdzie gór­ski stru­mień omi­ja sze­ro­kim łu­kiem bu­kow­ską cer­kiew.

Ser­ce po­now­nie za­bi­ło mu w pier­siach jak mło­tem. Po­czuł, jak w jed­nej chwi­li na ca­łym cie­le ob­le­wa go zim­ny pot. Ciar­ki prze­szły go po ple­cach, a w gło­wie za­wi­ro­wa­ło. Nie stra­cił jed­nak przy­tom­no­ści umy­słu. Zmę­czo­ne nogi po­nio­sły go same i wkrót­ce męż­czy­zna raz jesz­cze po­czął zy­ski­wać nad nimi prze­wa­gę. Dro­ga skrę­ca­ła tu­taj w pra­wo i za nie­wiel­kim bro­dem roz­pły­wa­ła się w po­wie­trzu gdzieś po­śród lasu. Wy­brał więc inną: wzdłuż li­nii ko­lei wą­sko­to­ro­wej.

Wo­kół nie­go w jed­nej chwi­li za­czę­ło się na­raz roić od róż­ne­go sprzę­tu do wy­cin­ki drze­wa. Po pra­wej stro­nie, na brze­gu stru­mie­nia sta­ło w nie­ła­dzie kil­ka po­rzu­co­nych po­tęż­nych ma­szyn, za­pew­ne ze­psu­tych lub obec­nie już nie­uży­wa­nych; na bocz­ni­cach zaś wa­go­ny spe­cjal­ne­go prze­zna­cze­nia - pra­cow­ni­cze i na­praw­cze. W od­da­li przed nim za­ma­ja­czy­ły za­bu­do­wa­nia za­kła­du do roz­drab­nia­nia drew­na. Te­ren po­czął stop­nio­wo wzno­sić się ku gó­rze. Z każ­dym kro­kiem czuł te­raz Grze­gorz, jak co­raz bar­dziej za­czy­na­ją go pa­lić uda.

Dy­sząc gło­śno, mi­nął wła­śnie sta­rą, nie­czyn­ną już od dłuż­sze­go cza­su po­ta­żar­nię i nie za­trzy­mu­jąc się ani na mo­ment, roz­po­czął mo­zol­ną wspi­nacz­kę ku gór­skiej prze­łę­czy. Te­ren był tu­taj wy­jąt­ko­wo stro­my. Po­ty­ka­jąc się co chwi­la i śli­zga­jąc nie­ustan­nie na błot­ni­stej po­wierzch­ni, zmu­szo­ny był więc ła­pać się rę­ka­mi po­ra­sta­ją­cych zbo­cze drzew i ich ga­łę­zi, aby nie­opatrz­nie po­sta­wiw­szy sto­pę w złym miej­scu, nie ru­nąć na łeb i szy­ję w dół. Ścież­ka, któ­rą jesz­cze przed chwi­lą piął się pod górę, już daw­no roz­my­ła się po­śród za­ro­śli, to­też męż­czy­zna mu­siał co chwi­la roz­glą­dać się uważ­nie, aby nie zbo­czyć z ob­ra­ne­go przez sie­bie kur­su. Za­raz też zna­lazł inne ścież­ki, za­pew­ne wy­dep­ta­ne przez prze­by­wa­ją­cych w gó­rach ju­ha­sów. Brnął tak przed sie­bie nie­stru­dze­nie, czu­jąc, jak po­wo­li zmie­nia się wo­kół po­wie­trze, i wi­dząc, jak z każ­dą mi­nu­tą rzed­nie do­oko­ła nie­wy­cię­ty w tym miej­scu las. Po­wia­ło gór­skim wia­trem. Prze­łęcz mu­sia­ła znaj­do­wać się już nie­da­le­ko przed nim. Du­chac­ki za­ci­snął zęby i parł przed sie­bie, nie­mal­że cał­kiem po omac­ku, gdy na­gle, nie­spo­dzie­wa­nie, las wo­kół się skoń­czył, a pod no­ga­mi za­sze­le­ści­ły mu dłu­gie tra­wy Po­ło­ni­ny Bu­kow­skiej.

Prze­łęcz za­ma­ja­czy­ła w świe­tle księ­ży­ca i gwiazd kil­ka­set me­trów przed jego ocza­mi. Po pra­wej stro­nie szczyt Roz­sy­pań­ca gó­ro­wał zło­wro­go nad oko­li­cą. Jego po­szar­pa­ne wznie­sie­nia wy­glą­da­ły jak zęby go­to­we w każ­dej chwi­li zmiaż­dżyć swo­ją ofia­rę. Ostat­kiem sił, nie­mal­że du­sząc się ze zmę­cze­nia, Grze­gorz rzu­cił się bie­giem pro­sto przed sie­bie. Zza jego ple­ców do­bie­ga­ło go już po­now­nie mro­żą­ce krew w ży­łach nie­ludz­kie char­cze­nie. Za­raz też zza ścia­ny lasu wy­ło­ni­ły się dwie zna­jo­me syl­wet­ki - te same, przy­gar­bio­ne.

Be­stie, do­strze­gł­szy swo­ją ofia­rę, unio­sły na­raz wy­so­ko gło­wy, po czym, po­trzą­sa­jąc nimi trium­fal­nie, z fu­rią rzu­ci­ły się w stro­nę ucie­ki­nie­ra. Ser­ce za­ło­mo­ta­ło Du­chac­kie­mu w pier­si. Nogi za­czę­ły od­ma­wiać mu po­słu­szeń­stwa. Sły­szał już wy­raź­nie za swo­imi ple­ca­mi od­gło­sy obu po­two­rów. Czuł nie­mal­że, jak ką­sa­ją go po łyd­kach. Jesz­cze tyl­ko po­ło­wa dro­gi na prze­łęcz... jesz­cze tyl­ko jed­na trze­cia... jed­na czwar­ta... I cóż z tego?! Sam nie wie­dząc dla­cze­go, bę­dąc jesz­cze w Bu­kow­cu, ob­rał wła­śnie tę dro­gę: w góry. Cóż mu to da, że osią­gnie prze­łęcz? Uciek­nie na Wę­gry? A po­two­ry to co? Za­wró­cą, bo boją się Ma­dzia­rów?

Zroz­pa­czo­ny tą my­ślą po­tknął się i prze­wró­cił, roz­ci­na­jąc so­bie na ska­le czo­ło. Zza jego ple­ców w jed­nej chwi­li do­szedł go jak­by dia­bel­ski, szy­der­czy chi­chot. Po­czuł, jak coś zim­ne­go ła­pie go za nogę, zu­peł­nie tak jak wte­dy na dole, na be­niow­skiej ple­ba­nii, lecz ostat­kiem sił zdo­łał za­ci­snąć dru­gą rękę w pięść i wy­mie­rzyć na­past­ni­ko­wi bo­le­sny cios. Be­stia jęk­nę­ła ude­rzo­na z roz­ma­chem i po­tur­la­ła się bez­wład­nie kil­ka me­trów po tra­wie w dół zbo­cza. Za­raz jed­nak wsta­ła, otrze­pa­ła się i wark­nę­ła w jego stro­nę gniew­nie, zło­wro­go. Dru­gi po­twór w tym sa­mym cza­sie już wy­ła­niał się obok z noc­nych ciem­no­ści. Dzie­lił ich od sie­bie dy­stans dzie­się­ciu, może mak­sy­mal­nie pięt­na­stu me­trów.

Na­past­ni­cy ru­szy­li po­spiesz­nie w jego stro­nę. Du­chac­ki tym­cza­sem nie miał już sił na to, żeby raz jesz­cze po­de­rwać się z zie­mi. Oparł się tyl­ko ple­ca­mi o ska­łę. Wie­dział, że to ko­niec. Cała ta mo­zol­na uciecz­ka na nic!

Po­de­szli bli­żej, wy­cią­ga­jąc w jego stro­nę swo­je zim­ne, ohyd­ne ręce. Ich po­żół­kłe zę­bi­ska i prze­krwio­ne oczy za­bły­sły zło­wiesz­czo w świe­tle księ­ży­ca. Ale na wpół przy­tom­ny Grze­gorz już tego nie wi­dział. Do­oko­ła wy­peł­zła na­raz jak­by gę­sta mgła. Przy­kry­ła go ca­łe­go, otu­li­ła bia­łą sza­tą i unio­sła po­wo­li wy­so­ko ku gó­rze. Nie wi­dział już ich wstręt­nych twa­rzy. Wi­dział jej twarz; tym ra­zem jed­nak bar­dzo wy­raź­nie: mą­drą, wy­jąt­ko­wo po­god­ną, ale i za­wsze tro­chę za­tro­ska­ną - zu­peł­nie jak­by przez całe ży­cie no­si­ła w so­bie ja­kieś cięż­kie, przy­tła­cza­ją­ce brze­mię.

I na­gle, po­środ­ku tej mgły, do­bie­gło do uszu Grze­go­rza prze­ni­kli­we wy­cie. Otrzą­snął się gwał­tow­nie. Wi­dze­nie oraz mgła znik­nę­ły tak samo na­gle, jak się po­ja­wi­ły. Reszt­ka­mi świa­do­mo­ści doj­rzał, jak dwie smu­kłe syl­wet­ki prze­ska­ku­ją tuż nad jego gło­wą i siłą roz­pę­du po­wa­la­ją jego nie­do­szłych opraw­ców na zie­mię. Inne, ni­czym cie­nie, prze­mknę­ły ci­chut­ko tuż obok nie­go, po czym do­łą­czyw­szy do dwóch po­zo­sta­łych, zla­ły się z nimi w je­den wiel­ki, ciem­ny kłę­bek. Prze­raź­li­wy kwik prze­szył noc­ną ci­szę i upior­nym ję­kiem roz­lał się po ca­łym gór­skim pust­ko­wiu. Ja­kieś kil­ka me­trów po­ni­żej nie­go coś sza­mo­ta­ło się gwał­tow­nie w wy­so­kiej tra­wie. Sza­mo­ta­ło się jesz­cze przez dłuż­szą chwi­lę, a na­stęp­nie w jed­nej chwi­li prze­sta­ło. Cie­nie wark­nę­ły po­nu­ro, po czym tak gwał­tow­nie jak się za­czę­ło, wszyst­ko na­raz wo­kół uci­chło.

Grze­gorz po­czuł, jak ucho­dzą z nie­go siły. Chciał coś po­wie­dzieć, ale sil­ny wiatr wci­skał z po­wro­tem sło­wa do jego ust. Tar­gał za wło­sy i wył prze­raź­li­wie. A może to nie wiatr? Może to cie­nie, może to wła­śnie one wyły? Gło­wa po­le­cia­ła mu na bok. Upa­da­jąc, zdą­żył jesz­cze zo­ba­czyć parę by­strych, bursz­ty­no­wych oczu, któ­re na­chy­liw­szy się tuż nad jego gło­wą, po chwi­li jak­by roz­pły­nę­ły się w po­wie­trzu. Po­tem nie wi­dział już nic. Tra­wa mu­ska­ła mu po­licz­ki. Po­zba­wio­ny sił le­żał nie­przy­tom­nie u pod­nó­ża Prze­łę­czy Bu­kow­skiej.

***

- A w wał­kań­skim ko­tle jak wrza­ło, tak wrze. Zu­peł­nie jak­by kto barszcz go­to­wał i to w do­dat­ku na peł­nym ogniu. Trze­ba bę­dzie coś z tym zro­bić, za­pro­wa­dzić tam w koń­cu ja­kiś po­rzą­dek, nie są­dzi pa­nien­ka? Ja na ten przy­kład na­je­chał­bym tych głu­pich Ser­bów, roz­bił w perzy­nę, wziął wszyst­kich do nie­wo­li i już! Był­by spo­kój. Do­bry ze mnie wo­jak i stra­teg, pa­nien­ka przy­zna. By­łem ja w woj­sku i swo­je ja tam wiem. Nie­wie­le bra­kło, a zo­stał­bym ofi­ce­rem. A to za spra­wą tego, żem pew­ne­go razu ży­cie ar­cy­księ­dzu ura­to­wał. Zna pa­nien­ka ar­cy­księ­dza Fran­cisz­ka Jó­ze­fa? Tego tam... no, wie pa­nien­ka... Niem­ca chy­ba... tak mi się zda­je...

Pra­cow­nicz­ka urzę­du pocz­to­wo-te­le­gra­ficz­ne­go w Sian­kach, zna­na w ca­łej oko­li­cy ze swo­ich nie­zwy­kłych wa­lo­rów pan­na Le­wic­ka, unio­sła znad biur­ka swo­je ślicz­ne oczy, spoj­rza­ła ką­tem na sie­dzą­ce­go w rogu sali mło­de­go męż­czy­znę, a na­stęp­nie, mru­żąc wy­jąt­ko­wo dłu­gie rzę­sy w nie­zwy­kle uro­czy i po­cią­ga­ją­cy spo­sób, opu­ści­ła gło­wę i wes­tchnę­ła gło­śno po raz ko­lej­ny już tego dnia:

- Ar­cy­księ­cia, są­sie­dzie Py­meć - po­pra­wi­ła go uprzej­mie. - Oczy­wi­ście, że go znam. Któż w na­szej Ga­li­cji nie zna Naj­ja­śniej­sze­go Pana? O, pro­szę, oto i on - do­da­ła, wska­zu­jąc wzro­kiem na za­wie­szo­ny na ścia­nie por­tret.

- Tak, tak, wła­śnie temu! - Dmy­tro Py­meć pod­szedł bli­żej, wy­raź­nie oży­wio­ny. - Ar­cy­ksiądz Fran­ci­szek Jó­zef: po­rząd­ny z nie­go chłop, ale nie­ste­ty strasz­ny pi­jus. Ja zaś, dro­ga pa­nien­ko, al­ko­ho­lu nie spo­ży­wam, a pi­jań­stwem na ogół się brzy­dzę.

Wy­glą­dał na nie­ca­łe trzy­dzie­ści lat, a jego apa­ry­cja dość do­bit­nie świad­czy­ła o ab­so­lut­nym nie­chluj­stwie. Roz­czo­chra­ne wło­sy nie­okre­ślo­ne­go ko­lo­ru ster­cza­ły po­skle­ja­ne na wszyst­kie stro­ny i po­my­śleć moż­na by było, że umy­te zo­sta­ły po raz ostat­ni je­sie­nią ze­szłe­go roku, kie­dy to Dmy­tro, wra­ca­jąc do domu z karcz­my, wpadł przez przy­pa­dek po pi­ja­ku do Sanu. Nie­ogo­lo­na twarz już od pierw­sze­go wej­rze­nia stra­szy­ła kil­ku­ty­go­dnio­wym za­ro­stem, a krzy­wy nos, ogrom­ny si­niak pod okiem i brak dwóch sie­ka­czy w gór­nej szczę­ce dość do­bit­nie wska­zy­wa­ły na sto­czo­ną nie­daw­no bój­kę z nie­ja­kim On­drasz­kiem - miej­sco­wym osił­kiem. Ca­ło­ści do­peł­nia­ły: po­pla­mio­na ko­szu­la, wy­pra­na po raz ostat­ni przed pię­ciu laty na Bło­ho­wiesz­cze­nie20, kie­dy to Dmy­tro miesz­kał jesz­cze z ro­dzi­ca­mi, oraz spodnie wy­dzie­la­ją­ce cha­rak­te­ry­stycz­ny fe­tor po­łą­czo­nych ze sobą za­pa­chów: potu, bru­du, mo­czu i prze­tra­wio­ne­go al­ko­ho­lu.

- Na ca­łej li­nii za­prze­sta­no kro­ków nie­przy­ja­ciel­skich - wy­re­cy­to­wał, roz­sia­da­jąc się z po­wro­tem wy­god­nie na krze­śle i za­nu­rza­jąc swo­ją po­dob­ną do mio­tły czu­pry­nę w be­żo­wych stro­ni­cach "Ga­ze­ty Lwow­skiej". - I co pa­nien­ka na to?

Nie umiał czy­tać, ale przed pan­ną Le­wic­ką wstyd mu się było do tego przy­znać. Od­wie­dzał więc raz na ty­dzień swo­je­go sta­re­go zna­jo­me­go Wła­dy­sła­wa Mül­le­ra, pra­cow­ni­ka sta­cji ko­le­jo­wej, sta­wiał mu wód­kę i pro­sił, aby ten w za­mian prze­czy­tał mu frag­ment ga­ze­ty. To nic, że Dmy­tro tak wła­ści­wie nic z tego nie ro­zu­miał. Naj­waż­niej­sze, że spra­wiał do­bre wra­że­nie.

- To było pra­wie mie­siąc temu - od­par­ła te­le­gra­fist­ka, po­now­nie uno­sząc swo­je ślicz­ne oczy znad ma­ho­nio­we­go biur­ka. - Od kil­ku dni jest zno­wu nie­spo­koj­nie. Do­dat­ko­wo, może nie wie­cie, ale trzy­ma­cie dzien­nik do góry no­ga­mi.

Usły­szaw­szy to, pi­jak spoj­rzał na nią cały prze­ra­żo­ny, po czym bły­ska­wicz­nie zwi­nął w rę­kach ga­ze­tę w ru­lon, sza­mo­cząc się przy tym do tego stop­nia, że sam o mało co nie spadł z krze­sła. Ob­raz­ki w "Ga­ze­cie Lwow­skiej" sta­no­wi­ły dla nie­go je­dy­ny wi­docz­ny punkt od­nie­sie­nia. Tych jed­nak ni­g­dy zbyt wie­le w niej nie było.

- Nie, nie, na pew­no do­brze trzy­ma­łem - po­wie­dział, szcze­rząc szczer­ba­ty uśmiech. - To tyl­ko ta ga­ze­ta ja­kaś dziw­na, jak­by wy­dru­ko­wa­na do góry no­ga­mi. Może kto pa­pier na od­wrót do pra­sy wło­żył?

Le­wic­ka po­ki­wa­ła z po­li­to­wa­niem gło­wą, po czym za­bra­ła się z po­wro­tem do wy­peł­nia­nia swo­ich służ­bo­wych obo­wiąz­ków.

Przy­cho­dził do niej już któ­ryś z ko­lei ty­dzień. Oczy­wi­ście tyl­ko wte­dy, kie­dy był w sta­nie ze­brać się rano z ławy. Gdy jed­nak już przy­szedł, po­tra­fił u niej prze­sia­dy­wać ca­ły­mi go­dzi­na­mi. Po co przy­cho­dził? Tego te­le­gra­fist­ka wo­la­ła się ra­czej nie do­my­ślać. Chcąc nie chcąc, mu­sia­ła więc zno­sić cier­pli­wie obec­ność za­lot­ni­ka. Pocz­ta była miej­scem pu­blicz­nym i nikt nie bro­nił tu wstę­pu na­wet ta­kim nie­chlu­jom jak sam Py­meć.

Ona tym­cza­sem z na­dzie­ją w ser­cu od­li­cza­ła już dni do za­pla­no­wa­ne­go od kil­ku ty­go­dni wy­jaz­du.

Przy­je­cha­ła do Sia­nek po­nad pół roku temu i nie­mal na­tych­miast sta­ła się głów­ną atrak­cją ca­łej gmi­ny; zwłasz­cza po­śród przed­sta­wi­cie­li płci prze­ciw­nej. Nie cho­dzi­ło już o to, że w miej­sco­wym urzę­dzie po raz pierw­szy za­sia­dła wła­śnie ko­bie­ta. Cho­dzi­ło przede wszyst­kim o to, że była to ko­bie­ta ob­da­rzo­na nie­zwy­kłą wręcz uro­dą; do tego mło­da, nie­za­męż­na, uro­cza, za­wsze uśmiech­nię­ta i po­moc­na.

Nic więc dziw­ne­go, że już wkrót­ce o wzglę­dy Le­wic­kiej za­czę­ła za­bie­gać więk­sza część za­miesz­ka­łych w oko­li­cy męż­czyzn: za­rów­no ka­wa­le­rów, jak i tych żo­na­tych. W jed­nej chwi­li za­po­trze­bo­wa­nie na usłu­gi pocz­to­we wzro­sło w Sian­kach do tego stop­nia, że w pew­nym mo­men­cie za­in­te­re­so­wa­ła się tym na­wet Dy­rek­cja Poczt i Te­le­gra­fów we Lwo­wie. Nie było bo­wiem dnia, aby wia­do­mo­ści nie nada­no wię­cej, niż bied­na dziew­czy­na była w sta­nie sa­mo­dziel­nie ob­słu­żyć. A nada­wa­li wszy­scy, bez wy­jąt­ku: pań­stwo­wi urzęd­ni­cy i wła­ści­cie­le obiek­tów tu­ry­stycz­nych, woj­sko­wi, Ży­dzi, umie­ją­cy pi­sać ro­bot­ni­cy i rze­mieśl­ni­cy, nie­umie­ją­cy pi­sać, ale ko­niecz­nie chcą­cy nadać do są­sia­da te­le­gram chło­pi, a na­wet pa­ro­cho­wie. Aż strach po­my­śleć, ja­kiż to cel mógł przy­świe­cać tym ostat­nim.

Głów­nym atu­tem pan­ny Le­wic­kiej były jej krót­ko ścię­te wło­sy w ko­lo­rze ciem­ne­go orze­cha. W prze­ci­wień­stwie do miej­sco­wych dziew­cząt, któ­re zgod­nie z tra­dy­cją za­wsze upi­na­ły je w dłu­gi war­kocz, te­le­gra­fist­ka pre­zen­to­wa­ła swo­je wdzię­ki w ca­łej ich oka­za­ło­ści: roz­pusz­czo­ne, swo­bod­nie opa­da­ją­ce po­śród uszu aż za ra­mio­na. Wy­ma­ga­ło to od niej nie lada od­wa­gi. Na­wet wła­ści­ciel­ka dóbr dwor­skich, za­moż­na pani Wan­da Stro­iń­ska, nie od­wa­ży­ła się ni­g­dy na tak śmia­ły ruch. Tak też wkrót­ce część za­miesz­ku­ją­cych Sian­ki gaz­dyń za­czę­ła pan­nę Le­wic­ką prze­zy­wać wiedź­mą.

Ta jed­nak zda­wa­ła się tym w ogó­le nie przej­mo­wać. Nie mia­ła też zresz­tą naj­mniej­szych po­wo­dów do obaw. W są­siedz­twie urzę­du znaj­do­wał się po­ste­ru­nek żan­dar­me­rii. Wie­dzia­ła, że w ra­zie cze­go ma w nim pew­ne, trwa­łe opar­cie. Wie­dzia­ła, że mło­dy po­ste­run­ko­wy Igor Do­rosz go­tów jest przyjść jej z po­mo­cą o każ­dej po­rze dnia i nocy. Wie­dział też o tym każ­dy. Te­le­gra­fist­ka po­zo­sta­wa­ła za­tem w Sian­kach nie­ty­kal­na.

Za to ho­łu­bie­nie rzecz ja­sna mógł po­ste­run­ko­wy li­czyć u mło­dej pa­nien­ki na spe­cjal­ne wzglę­dy. Być może z bie­giem cza­su zro­dzi­ło­by się z tego na­wet ja­kieś głęb­sze, szcze­re uczu­cie. Pro­blem w tym, że nad­miar obo­wiąz­ków służ­bo­wych pra­wie nie po­zwa­lał im oboj­gu zna­leźć dla sie­bie cza­su. Na­wet w nie­dzie­le, za­zwy­czaj wol­ne od pra­cy, Do­rosz zni­kał z Sia­nek na cały dzień.

Po­nad­to Le­wic­ka była świa­do­mą ko­bie­tą i do­sko­na­le zda­wa­ła so­bie spra­wę z przy­słu­gu­ją­cych jej praw. Wie­dzia­ła, że Sian­ki są tyl­ko przy­stan­kiem na jej dro­dze; przy­stan­kiem na dro­dze do lep­sze­go ży­cia. Przy­stan­kiem, za któ­rym w prze­szło­ści mu­sia­ła się mimo wszyst­ko spo­ro na­cho­dzić. Któż to bo­wiem wi­dział, aby w urzę­dzie pocz­to­wo-te­le­gra­ficz­nym klien­tów ob­słu­gi­wa­ła ja­kaś ko­bie­ta? Fakt, w mniej­szych wsiach, gdzie li­sty raz w ty­go­dniu na­da­ją wójt i pa­roch, to może jesz­cze się zda­rza, ale w Sian­kach? Prze­cież z taką pra­cą wią­że się ogrom­na od­po­wie­dzial­ność! Od­po­wie­dzial­ność, któ­rej przed­sta­wi­ciel­ka płci żeń­skiej, zwłasz­cza mło­da, może naj­zwy­czaj­niej w świe­cie nie udźwi­gnąć.

Nie było więc ła­two. W urzę­dach w jej ro­dzin­nym mie­ście nie­ustan­nie od­sy­ła­no ją z kwit­kiem. Nie po­mo­gła per­fek­cyj­na zna­jo­mość ję­zy­ka pol­skie­go, nie­miec­kie­go i ru­skie­go. Nie po­mo­gła wro­dzo­na eru­dy­cja oraz wy­nie­sio­ne z domu do­bre ma­nie­ry. Nie po­mógł też dy­plom ukoń­cze­nia pry­wat­ne­go żeń­skie­go li­ceum ogól­no­kształ­cą­ce­go. Za­bra­kło eg­za­mi­nu doj­rza­ło­ści, oczy­wi­ście nie­moż­li­we­go do prze­pro­wa­dze­nia w rze­czo­nej pla­ców­ce oświa­to­wej.

Oka­zja po­ja­wi­ła się do­pie­ro po ja­kimś cza­sie. Praw­do­po­dob­nie przez zwy­kły przy­pa­dek wy­bra­no ją w koń­cu z li­sty re­zer­wo­wej. I tak oto pan­na Le­wic­ka zo­sta­ła przy­dzie­lo­na jako asy­stent­ka dla Eu­ge­niu­sza Skrzy­szow­skie­go, miej­sco­we­go po­czmi­strza za de­kre­tem, któ­ry w ostat­nim cza­sie za­czął cier­pieć na na­głe za­ni­ki pa­mię­ci. Za­trud­nio­no ją jako eks­pe­dient­kę pocz­to­wą na kontr­ak­cie, przy­zna­no zim­ne miesz­kal­ne pod­da­sze w bu­dyn­ku pocz­ty i po­wie­rzo­no pie­czę nad całą pla­ców­ką wraz z miesz­ka­ją­cym w nim Skrzy­szow­skim. Za to wszyst­ko przy­zna­no jej trzy­krot­nie mniej­sze po­bo­ry od tych, któ­re otrzy­my­wał po­czmistrz. Mło­da dziew­czy­na mia­ła się nim opie­ko­wać, go­to­wać, sprzą­tać, prać i wy­peł­niać jego obo­wiąz­ki.

Nie było rady. Trze­ba było brać, co dają. Zde­ter­mi­no­wa­na Le­wic­ka spa­ko­wa­ła na­pręd­ce swo­je ba­ga­że, wy­je­cha­ła na pro­win­cję i tak oto już od kil­ku mie­się­cy ob­słu­gi­wa­ła lo­kal­ną klien­te­lę: za­rów­no tę, któ­ra rze­czy­wi­ście mia­ła w urzę­dzie do za­ła­twie­nia ja­kiś in­te­res, jak i tę, któ­ra przy­cho­dzi­ła tu z in­nych niż czy­sto urzę­do­we po­bu­dek.

Dmy­tro Py­meć chrząk­nął za­kło­po­ta­ny i nie da­jąc za wy­gra­ną, kon­ty­nu­ował po­ża­ło­wa­nia god­ny flirt:

- A bo to wi­dzi pa­nien­ka, toć zresz­tą cały czas na świe­cie ostat­nio nie­spo­koj­nie. Nie tyl­ko na tych, no, jak­że im tam... Wał­ka­nach. U nas prze­cież, jak­by nie pa­trzeć, do­kład­nie to samo. A to zbó­je na­pa­dli na kup­ców w Wy­soc­ku; a to go­spo­dę ktoś pod­pa­lił w Bo­ry­ni; a to zno­wu w Be­nio­wej pa­roch zgi­nął, ot, nie­ca­łe dwa dni temu.

- Co do be­niow­skie­go pa­ro­cha - pod­chwy­ci­ła dziew­czy­na - to spra­wa rze­czy­wi­ście war­ta pod­ję­cia dys­ku­sji. A to za spra­wą śmier­ci, jaką zgi­nął.

- Przez upi­rza za­gry­zio­ny po­noć - od­po­wie­dział męż­czy­zna wy­raź­nie za­do­wo­lo­ny z fak­tu, że uda­ło mu się wresz­cie zna­leźć te­mat, któ­ry za­in­te­re­so­wał obiekt jego wes­tchnień.

- Co też po­wia­da­cie, są­sie­dzie Py­meć? - obu­rzy­ła się Le­wic­ka. - Prze­cież upio­ry nie ist­nie­ją.

- Jak to nie ist­nie­ją? - bro­nił się pi­jak. - Pa­nien­ka nie­tu­tej­sza; to co tam pa­nien­ka może o tym wie­dzieć? Upi­rze ist­nie­ją, a jak­że! U nas co chwi­la ktoś na cmen­ta­rzu upi­rza wi­du­je.

Ła­two ta­kie­go po­znać po czer­wo­nej twa­rzy. Nocą cięż­ko do­strzec, bo wo­kół ciem­no, ale i za dnia już u nas upi­rze wi­dy­wa­no. Gra­su­ją głów­nie po zmro­ku. Wy­cho­dzą z gro­bów przez dziu­ry i zsy­ła­ją na lu­dzi wsze­la­kie cho­ro­by. Msz­czą się na nich, po­ry­wa­ją dzie­ci, a cza­sem i na ży­cie do­ro­słe­go po­tra­fią się tar­gnąć. Wi­dzie­li­śmy już tu­taj, w Sian­kach, nie raz po­dob­ne przy­pad­ki jak ten z Be­nio­wej. Po­wta­rzam pa­nien­ce jesz­cze raz: wszyst­ko przez te prze­klę­te upi­rze!

Aże­by nie wy­cho­dzi­ły z gro­bu, trze­ba w usta zmar­łych lub na mo­gi­łę maku sy­pać; rów­nież przez całą dro­gę z domu aż na cmen­tarz pod­czas wy­pra­wia­nia zmar­łe­mu po­grze­bu. Upi­rze bo­wiem, nim za­czną wo­jo­wać, mu­szą wszyst­kie ziar­na maku po­zli­czać. Dzię­ki temu czas mija i za­nim szkód na­ro­bią, na polu za­czy­na po­wo­li świ­tać. Moż­na też dziu­ry koł­kiem za­tkać albo sło­mę pro­sto w otwo­ry po­wty­kać. Wów­czas upi­rze nie wyj­dą z gro­bów, do­pó­ki nie znaj­dą so­bie in­nej dziu­ry.

Nocą mają nad­przy­ro­dzo­ną moc. Zna­ją zio­ła wsze­la­kie i umie­ją cza­ro­wać, zu­peł­nie jak wiedź­my. Do­pie­ro o świ­cie, kie­dy ko­gu­ty za­pie­ją, tra­cą swo­ją nad­ludz­ką siłę. W prze­ciw­nym wy­pad­ku le­piej zejść ta­kie­mu z dro­gi i ucie­kać hen da­le­ko, gdzie pieprz ro­śnie. Nie­raz zda­rzy się, że gdy czło­wiek zbłą­dzi w le­sie i zaj­dzie gdzieś przy­pad­kiem na wer­te­py, usły­szy tam na­gle mu­zy­kę; do tego śmie­chy i wrza­ski. To wła­śnie upi­rze tak har­cu­ją! Gdy czło­wiek taki zdą­ży się w porę prze­że­gnać, uj­dzie z ży­ciem. Ina­czej zgi­nie. Upi­rze za­tra­cą go ra­zem z du­szą.

Od­cza­ro­wać ta­kie­go nie spo­sób. Je­że­li nie po­dzia­ła­ją za­klę­cia ani tym bar­dziej po­po­wskie mo­dły, na­ten­czas zbie­ra­ją się na cmen­ta­rzu naj­star­si nasi gaz­do­wie, od­ko­pu­ją grób zmar­łe­go, kła­dą tru­po­wi sierp za ple­cy, guzy od sie­ra­ka wci­ska­ją zaś w jego usta. Tra­ci wów­czas swo­ją moc. A je­śli i to nie po­ma­ga, uci­na­ją mu łeb wra­ży i ci­ska­ją mię­dzy nogi, a krew, co się z nie­go wy­są­czy, do gli­nia­nych na­czyń po­spo­łu zbie­ra­ją. Na­ma­zu­ją nią po­tem wro­ta do­mów, zwłasz­cza tych bli­żej gro­bów cmen­tar­nych sto­ją­cych. Wi­dy­wa­łem ja też, jak piją ją z wód­ką dla od­strę­cze­nia in­nych upi­rzy.

Są też inne spo­so­by. Po dru­giej stro­nie Be­ski­du po­noć całe cia­ło zmar­łe­go ćwiar­tu­ją i każ­dy z człon­ków z osob­na osi­ko­wy­mi koł­ka­mi na wy­lot dziu­ra­wią. Aże­by po­zbyć się ta­kie­go raz na za­wsze, trze­ba jed­nak nie byle fa­chow­ca. Je­śli cia­ło źle po­ćwiar­tu­je, człon­ki zro­sną się sa­mo­ist­nie na­stęp­nej nocy. Wte­dy zaś upirz...

- Dość! - krzyk­nę­ła Le­wic­ka, ła­piąc się za gło­wę i wkła­da­jąc wszyst­kie swo­je pal­ce mię­dzy wło­sy, dzię­ki cze­mu jej awan­gar­do­wa fry­zu­ra sta­ła się w tym mo­men­cie jesz­cze bar­dziej atrak­cyj­na. - Jak­że wam nie wstyd - huk­nę­ła na nie­go - opo­wia­dać po­dob­ne bzde­ty?! Gro­by od­ko­py­wać?! Zwło­ki ćwiar­to­wać?! Toż to za­cho­wa­nia są ha­nieb­ne! Krew zmar­łych pić?! Słu­chać tego się nie da! Słu­chać tego tedy nie będę.

- Cie­ka­we za­tem kto za­mor­do­wał popa - mruk­nął Py­meć wy­raź­nie nie­za­do­wo­lo­ny z ta­kie­go ob­ro­tu spra­wy. - Może wil­ko­łak, co? A może sam prze­gryzł so­bie szy­ję i sam wy­krwa­wił się na śmierć, hę?

- Czło­wiek za­mor­do­wał - od­po­wie­dzia­ła Le­wic­ka, te­raz już nie­co spo­koj­niej. - Pa­ro­chi­ni ze­zna­ła, że tam­tej nocy, kie­dy ksiądz dzie­kan zgi­nął w owych fa­tal­nych oko­licz­no­ściach, ple­ba­nię w Be­nio­wej od­wie­dził ich daw­ny zna­jo­my, przy­ja­ciel ro­dzi­ny Chtie­jów. Po­cząt­ko­wo spo­tka­nie prze­bie­ga­ło po­noć w mi­łej at­mos­fe­rze, jed­nak wkrót­ce mię­dzy księ­dzem dzie­ka­nem a jego go­ściem do­szło do ja­kie­goś nie­spo­dzie­wa­ne­go na­pię­cia. Co do­kład­nie się wy­da­rzy­ło, tego nikt nie wie. Pa­ro­chi­ni jest nie­ste­ty, jak za­pew­ne wie­cie, odro­bi­nę przy­głu­cha. Nie do­sły­sza­ła szcze­gó­łów roz­mo­wy. Wi­dzia­ła tyl­ko, jak po chwi­li obaj uda­li się na po­dwó­rze. Gdy za­nie­po­ko­jo­na ich prze­dłu­ża­ją­cą się nie­obec­no­ścią po­sta­no­wi­ła w koń­cu rów­nież wyjść na ze­wnątrz, zna­la­zła już tyl­ko zma­sa­kro­wa­ne cia­ło swo­je­go męża po­śród gę­stej ka­łu­ży krwi. Po ich wspól­nym go­ściu nie zo­stał ża­den ślad. Zu­peł­nie jak­by roz­pły­nął się w po­wie­trzu.

- Od po­cząt­ku mó­wi­łem, że to ja­kieś cza­ry - bro­nił się męż­czy­zna.

- Żad­ne tam cza­ry. Mó­wię tyl­ko, że znik­nął przez ni­ko­go nie­zau­wa­żo­ny. I choć po­czci­wa pa­ro­chi­ni za­rze­ka­ła się, iż ów męż­czy­zna na pew­no nie ma z tym wszyst­kim nic wspól­ne­go, nasz by­stry po­ste­run­ko­wy Igor Do­rosz po­dej­rze­wa wła­śnie jego. Od razu, po­mi­mo wczo­raj­sze­go świę­ta, roz­po­czął po­szu­ki­wa­nia mor­der­cy pa­ro­cha. Na na­sze szczę­ście zna­ne jest po­noć imię, na­zwi­sko oraz ry­so­pis po­dej­rza­ne­go. Ten zaś, aby za­my­dlić oczy ta­kim jak wy, upo­zo­ro­wał to mor­der­stwo w ten spo­sób, żeby rze­czy­wi­ście wy­glą­da­ło na do­ko­na­ne przez ja­kąś prze­dziw­ną, nad­przy­ro­dzo­ną isto­tę: upio­ra, wil­ko­ła­ka czy też inną be­stię, w któ­rej ist­nie­nie tak ła­two wie­rzy­cie. Nie wie­dział jed­nak, że oto tra­fił on wła­śnie na jed­ne­go z naj­lep­szych śled­czych w ca­łej mo­nar­chii, któ­ry nie da się zwieść ta­kim ta­nim pod­stę­pom i ry­chło wy­mie­rzy praw­dzi­we­mu mor­der­cy spra­wie­dli­wość.

- A bo to, wi­dzi pa­nien­ka - pod­chwy­cił pi­jak - ci popi to i sami ostat­nio kło­po­tów szu­ka­ją. Wszę­dzie nos wty­ka­ją. Na­wet w ta­kie dziu­ry, z któ­rych wy­cią­gnąć go już nie spo­sób. Po­wia­da­ją prze­cież, że sam nasz wła­dy­ka, pró­bu­jąc wy­pę­dzić ostat­nio złe­go du­cha, stra­cił przy tym nogę, któ­rą sam dia­beł mu od­gryzł, wy­cho­dząc z wrza­skiem z opę­ta­ne­go.

- Nie nogę, tyl­ko pa­lec u ręki - spro­sto­wa­ła dziew­czy­na. - I nie sam me­tro­po­li­ta Szep­tyc­ki ucier­piał, ale to­wa­rzy­szą­cy mu wi­ka­ry. A i nie­praw­da, że dia­bła sa­me­go była to spraw­ka, bo czart cia­ła nie ma prze­cież. To opę­ta­ny pod­czas eg­zor­cy­zmu rzu­cił się na księ­dza i oka­le­czył go do­tkli­wie.

W tym mo­men­cie drzwi wej­ścio­we otwar­ły się z chrzę­stem i do wnę­trza urzę­du wkro­czył nie­wy­so­ki męż­czy­zna. Na no­gach no­sił skó­rza­ne trze­wi­ki, po­wy­żej zaś sza­re spodnie i wy­mię­tą, kra­cia­stą ko­szu­lę. Zdjął z gło­wy dziu­ra­wy ka­pe­lusz i oczom pan­ny Le­wic­kiej uka­za­ła się wy­chu­dła twarz męż­czy­zny w śred­nim wie­ku. Smut­ne, piw­ne oczy wy­ra­ża­ły ogrom­ną tro­skę. Twarz z ko­lei po­kry­wał kil­ku­dnio­wy za­rost. Jego wło­sy przy­pró­szo­ne były si­wi­zną. Ogól­nie spra­wiał wra­że­nie moc­no wy­czer­pa­ne­go. Czo­ło męż­czy­zny zdo­bi­ła ogrom­na, świe­żo ze­stru­pio­na szra­ma, przez któ­rą w jego ob­li­czu na­wet naj­bliż­si nie roz­po­zna­li­by te­raz Grze­go­rza Du­chac­kie­go.

Dwa dni mi­nę­ły od pa­mięt­ne­go wy­da­rze­nia na Prze­łę­czy Bu­kow­skiej i wie­le zdą­ży­ło się od tam­tej pory wy­da­rzyć, choć Du­chac­ki tak w za­sa­dzie nie­wie­le z tych prze­peł­nio­nych lę­kiem i trwo­gą dni za­pa­mię­tał.

Naj­pierw było wi­dze­nie. Czuł, że leży na wznak, a do­oko­ła nie­go pa­nu­je gę­sta, nie­prze­nik­nio­na ciem­ność. Wiał sil­ny wiatr, a tra­wy Po­ło­ni­ny Bu­kow­skiej de­li­kat­nie mu­ska­ły jego po­licz­ki. Na­gle po­czuł za­pach zie­mi i zbu­twia­łych li­ści. Coś wil­got­ne­go do­tknę­ło lek­ko jego czo­ła, a na­stęp­nie kil­ka razy, za­ma­szy­ście oczy­ści­ło krwa­wią­cą na­dal ranę. Du­chac­ki syk­nął z bólu i od­ru­cho­wo się­gnął ręką ku roz­cię­ciu na swo­jej gło­wie. Do­tknął cze­goś fu­trza­ste­go. W od­po­wie­dzi tuż nad jego twa­rzą coś po­ru­szy­ło się nie­spo­koj­nie. W bla­sku księ­ży­ca uj­rzał sza­ry cień oraz parę by­strych, bursz­ty­no­wych śle­pi. Prze­ra­żo­ny, ze­mdlał po­now­nie.

Gdy wy­bu­dził się po raz ko­lej­ny, do­oko­ła było już cał­kiem ja­sno. Gór­ski wiatr zdą­żył ze­lżeć tro­chę na mocy. Stę­ka­jąc z bólu i wy­trwa­le wal­cząc z bó­lem mię­śni, ze­brał się z zie­mi i drżą­cą dło­nią do­tknął wciąż pie­ką­ce­go nie­mi­ło czo­ła. Ze zdzi­wie­niem za­uwa­żył, że rana nie krwa­wi. Po­wo­li ro­zej­rzał się do­oko­ła. Po wy­da­rze­niach ostat­niej nocy, któ­rych był na­ocz­nym świad­kiem, nie było wi­dać więk­szych śla­dów. Je­dy­nie licz­ne wgnie­ce­nia w tra­wie po­ni­żej miej­sca, gdzie upadł, oraz po­je­dyn­cze kłacz­ki srebr­no­sza­rej sier­ści, do­bit­nie świad­czy­ły o tym, że ubie­głej nocy rze­czy­wi­ście mia­ło tu miej­sce ja­kieś nie­zwy­kłe zda­rze­nie.

W od­le­gło­ści oko­ło trzech ki­lo­me­trów u pod­nó­ża Ha­li­cza do­strzegł pro­wi­zo­rycz­ny pa­ster­ski sza­łas. Wal­cząc z po­ku­są szu­ka­nia po­mo­cy u ju­ha­sów, osta­tecz­nie wy­ru­szył w kie­run­ku do­kład­nie prze­ciw­nym. Prze­szedł na dru­gą stro­nę prze­łę­czy, po­biegł szyb­ko w dół i wkrót­ce znik­nął za ścia­ną lasu.

Nie był pe­wien tego, czy tak wła­ści­wie jest nie­dzie­la, czy może jed­nak już po­nie­dzia­łek. Wy­wnio­sko­wał jed­nak, że musi być nie­dzie­la. We wszyst­kich do­li­nach po­czę­ły bo­wiem wkrót­ce hu­czeć cer­kiew­ne dzwo­ny. Wie­dział do­brze, że w Dzień Pań­ski wszyst­ko bę­dzie po­za­my­ka­ne: po­ste­run­ki żan­dar­me­rii, pań­stwo­we urzę­dy. Nie wie­dział zresz­tą, co po­cząć w tej sy­tu­acji. Po tym, co przy­szło mu oglą­dać ze­szłej nocy, nie ufał już ni­ko­mu. I ni­cze­mu. Bał się po­nad­to, że swo­ją oso­bą spro­wa­dzi na lu­dzi tyl­ko ja­kieś nie­bez­pie­czeń­stwo. Po­sta­no­wił za­szyć się za­tem na ja­kiś czas w gó­rach, po­wia­do­miw­szy uprzed­nio o swo­im po­ło­że­niu je­dy­ną bli­ską mu oso­bę: swo­je­go bra­tan­ka.

Po­dą­ża­jąc wzdłuż po­łu­dnio­we­go sto­ku gór, do­tarł osta­tecz­nie do po­ło­żo­nych na Prze­łę­czy Użoc­kiej Sia­nek i sta­ra­jąc się nie zwró­cić na sie­bie ni­czy­jej uwa­gi, zja­wił się na po­czcie ósme­go czerw­ca roku Pań­skie­go ty­siąc dzie­więć­set czter­na­ste­go.

Grze­gorz skło­nił się ci­cho, uchy­lił ka­pe­lu­sza i pod­szedł do sto­li­ka, przy któ­rym sie­dział ad­o­ra­tor pan­ny Le­wic­kiej, a na­stęp­nie - chwy­ciw­szy le­żą­ce na bla­cie ołó­wek i kart­kę - za­czął kre­ślić pierw­sze li­te­ry.

Pi­jak przy­glą­dał się temu po­dejrz­li­wie. Nie lu­bił kon­ku­ren­cji, a Du­chac­ki nie­wąt­pli­wie na kon­ku­ren­ta wy­glą­dał. Na do­da­tek umiał pi­sać!

- Te­le­gra­fem - wy­rzu­cił z sie­bie Grze­gorz po pol­sku, pod­cho­dząc pro­sto do okien­ka.

Le­wic­ka wzię­ła od nie­go świ­stek i prze­czy­ta­ła po ci­chu, sta­ra­jąc się przy tym od­szy­fro­wać na­kre­ślo­ne przez nie­go gry­zmo­ły. Na­stęp­nie zmie­rzy­ła męż­czy­znę prze­ni­kli­wym wzro­kiem. Przez krót­ką chwi­lę ich spoj­rze­nia skrzy­żo­wa­ły się ze sobą w lo­cie. Nie, nie, to z całą pew­no­ścią nie mo­gły być oczy mor­der­cy be­niow­skie­go pa­ro­cha. Były to wy­łącz­nie oczy za­tro­ska­ne­go, do­świad­czo­ne­go ży­ciem star­sze­go czło­wie­ka.

Dziew­czy­na uśmiech­nę­ła się ser­decz­nie, wzię­ła w ręce li­czy­dło i po­czę­ła zwin­nie ope­ro­wać ko­ra­li­ka­mi.

- Czte­ry ko­ro­ny i osiem­dzie­siąt ha­le­rzy, pro­szę - od­par­ła, zwra­ca­jąc się uprzej­mie do przy­by­sza.

Męż­czy­zna drżą­cy­mi rę­ka­mi się­gnął do kie­sze­ni spodni i po­grze­baw­szy w nich do­głęb­nie, wy­cią­gnął z nich kil­ka drob­nych mo­net. Prze­li­czył je i w jed­nej chwi­li po­bladł na twa­rzy. Do peł­nej sumy bra­ko­wa­ło mu pra­wie dwóch ko­ron. Wszyst­kie pie­nią­dze, ja­kie za­brał ze sobą w dro­gę, zo­sta­ły w jego wę­drow­nej tor­bie, na ple­ba­nii.

- Czy na pew­no aż tyle? - za­py­tał, opa­no­wu­jąc drże­nie gło­su i za­glą­da­jąc do za­wie­szo­ne­go na ścia­nie cen­ni­ka. - Tu prze­cież jest na­pi­sa­ne wy­raź­nie, że na­le­ży się dwa­dzie­ścia ha­le­rzy za każ­de sło­wo.

Dziew­czy­na uśmiech­nę­ła się grzecz­nie, spoj­rza­ła na cen­nik i raz jesz­cze spo­rzą­dzi­ła do­kład­ną wy­ce­nę. Na­stęp­nie przy­gry­zła war­gi, odło­ży­ła li­czy­dło na bok i po­krę­ci­ła prze­czą­co gło­wą.

- Nie­ste­ty wszyst­ko się zga­dza - po­wie­dzia­ła. - Są do­dat­ko­we opła­ty za mile pocz­to­we. Do dwu­dzie­stu by­ło­by trzy ko­ro­ny i osiem­dzie­siąt ha­le­rzy. Ale do Lwo­wa bę­dzie już o jed­ną ko­ro­nę wię­cej.

- Nie mam wię­cej pie­nię­dzy. - Du­chac­ki za­tro­skał się, wy­cią­ga­jąc przed sie­bie brud­ną dłoń z kil­ko­ma mo­ne­ta­mi.

- Może nada pan z Tur­ki? Wte­dy po­wi­nien pan przy­naj­mniej czę­ścio­wo zmie­ścić się w tej kwo­cie. Albo przyj­dzie pan w inny dzień? Z pie­niędz­mi jak z pie­niędz­mi; jed­ne­go dnia ich nie ma, a dru­gie­go już są.

- To nie wcho­dzi w grę - od­parł Du­chac­ki, krę­cąc przy tym gwał­tow­nie gło­wą. - Pro­szę wy­kre­ślić zwrot grzecz­no­ścio­wy oraz mój pod­pis na koń­cu wia­do­mo­ści.

- To nie­ste­ty na­dal bę­dzie o sie­dem słów za dużo.

- W ta­kim ra­zie pro­szę wy­kre­ślić cał­ko­wi­cie pierw­sze zda­nie.

- Zo­sta­je czter­na­ście słów. W tej kwo­cie może pan nie­ste­ty nadać je­dy­nie dzie­więć.

- Za­raz coś wy­my­ślę - po­wie­dział Grze­gorz, wy­ry­wa­jąc te­le­gra­fi­st­ce świ­stek pa­pie­ru.

Wy­cią­gnął przed sie­bie drżą­cą rękę, w któ­rej kur­czo­wo ści­skał kró­ciu­teń­ki ołó­wek, i za­czął ner­wo­wo skre­ślać po­szcze­gól­ne wy­ra­zy. Na jego skro­niach po­ja­wi­ły się żyły. W po­wie­trzu dało się wy­czuć jego przy­spie­szo­ny, nie­rów­ny od­dech.

- Jest dzie­więć słów - krzyk­nął uśmiech­nię­ty, od­da­jąc jej z po­wro­tem po­kre­ślo­ną kart­kę pa­pie­ru i jed­no­cze­śnie kła­dąc mo­ne­ty na ma­ho­nio­wym biur­ku.

- Może jed­nak war­to po­cze­kać? - spy­ta­ła te­le­gra­fist­ka. - Ad­re­sat może nie zro­zu­mieć tre­ści tej wia­do­mo­ści.

- Nie! - od­po­wie­dział ner­wo­wo Du­chac­ki. - To dla mnie spra­wa ży­cia i śmier­ci; pro­szę na­tych­miast nadać ten te­le­gram.

- Hej­że tam! - za­wo­łał sie­dzą­cy do­tąd w mil­cze­niu Py­meć. - Grzecz­niej pro­szę. To jest na­sza te­lew­ra­sist­ka. Albo bę­dzie­cie roz­ma­wiać z nią grzecz­nie, albo za­raz się z wami roz­pra­wię!

- A może...? - za­czę­ła Le­wic­ka, przy­glą­da­jąc się jego ra­nie. - A może po­trze­bu­je pan po­mo­cy? Jest u nas tuż obok po­ste­ru­nek żan­dar­me­rii. Może po­dej­dę tam ra­zem z pa­nem?

Tego wła­śnie oba­wiał się przez całą dro­gę: że zwró­ci na sie­bie czy­jąś uwa­gę; że ktoś coś za­uwa­ży, że bę­dzie chciał po­móc; że wcią­gnie tę oso­bę w ta­ra­pa­ty. Nie! Za nic w świe­cie nie uwi­kła w spra­wy Du­chac­kich tej mi­łej, nie­win­nej dziew­czy­ny!

Trze­ba było ro­ze­grać to ina­czej; ot, choć­by za po­śred­nic­twem tego tu­taj wiej­skie­go pi­ja­ka. Po­sta­wić mu w go­spo­dzie kwa­ter­kę si­wu­chy i po­pro­sić, żeby w za­mian wy­świad­czył mu tę przy­słu­gę. Ten z pew­no­ścią nie za­da­wał­by żad­nych py­tań, a za por­cję go­rzał­ki zro­bił­by wszyst­ko. Sęk w tym, że po za­ku­pie wód­ki zo­sta­ło­by mu jesz­cze mniej pie­nię­dzy.

Nie wie­dząc sam, co po­cząć, Du­chac­ki zer­k­nął od­ru­cho­wo w stro­nę urzęd­nicz­ki. Ich spoj­rze­nia po­now­nie spo­tka­ły się w lo­cie, tym ra­zem jed­nak zde­cy­do­wa­nie na dłu­żej. I wów­czas po­czuł, że po­mię­dzy nim a te­le­gra­fist­ką za­wią­za­ła się na­gle ja­kaś nie­wi­dzial­na nić po­ro­zu­mie­nia; zu­peł­nie jak­by obo­je zna­li się od lat. Nie prze­sta­jąc pa­trzeć jej w oczy, po­wo­li po­krę­cił prze­czą­co gło­wą.

Spu­ści­ła wzrok, wzię­ła na po­wrót do rąk le­żą­cą na biur­ku kart­kę pa­pie­ru, się­gnę­ła po ma­ni­pu­la­tor i sama nie wie­dząc, dla­cze­go to robi, za­czę­ła w nie­rów­nych od­stę­pach do­ci­skać klucz. Wnę­trze urzę­du pocz­to­wo-te­le­gra­ficz­ne­go w Sian­kach w jed­nej chwi­li wy­peł­nił cha­rak­te­ry­stycz­ny dla sta­lo­we­go urzą­dze­nia stu­kot. Sie­dzą­cy w rogu sali Dmy­tro Py­meć przy­glą­dał się temu za­bie­go­wi z wy­ra­zem szcze­re­go za­chwy­tu na twa­rzy. Za­wsze eks­cy­to­wa­ła go ta sce­na. Nie wie­dział do­kład­nie, co tak na­praw­dę wów­czas się dzie­je, ale już sam wi­dok de­li­kat­nej, ko­bie­cej dło­ni tań­czą­cej z gra­cją na zim­nym, sta­lo­wym urzą­dze­niu, roz­bu­dzał w nim naj­bar­dziej pier­wot­ne, zwie­rzę­ce wręcz in­stynk­ty.

Ku jego nie­szczę­ściu wszyst­ko to trwa­ło nie­ca­łą mi­nu­tę. Po tym cza­sie dziew­czy­na za­ma­szy­ście odło­ży­ła ma­ni­pu­la­tor, po­dar­ła kart­kę pa­pie­ru, wy­rzu­ci­ła do ko­sza i po­now­nie spoj­rza­ła męż­czyź­nie w oczy.

- Go­to­we - oznaj­mi­ła cie­pło. - Wy­sła­łam całą wia­do­mość; łącz­nie z tym, co pan wcze­śniej z niej po­wy­kre­ślał.

- Mó­wi­łem, że nie mam tyle pie­nię­dzy - od­po­wie­dział zmie­sza­ny.

- Pro­szę je za­trzy­mać - szep­nę­ła ci­cho.

To po­wie­dziaw­szy, wło­ży­ła mu z po­wro­tem wszyst­kie mo­ne­ty do brud­nej dło­ni.

Je­śli ist­niał ja­ki­kol­wiek po­wód, dla któ­re­go Le­wic­ka nie po­win­na była ni­g­dy otrzy­mać po­sa­dy po­czmi­strzy­ni, była nim em­pa­tia: chęć nie­sie­nia po­mo­cy słab­szym za wszel­ką cenę, któ­rą ża­den urzęd­nik pań­stwo­wy sta­ra­ją­cy się rze­tel­nie wy­peł­niać swo­je obo­wiąz­ki nie po­wi­nien się kie­ro­wać; a przy­naj­mniej nie do tego stop­nia.

- Dzię­ku­ję - wy­du­sił z sie­bie oszo­ło­mio­ny Du­chac­ki. - Po sto­kroć dzię­ku­ję ko­cha­nej pa­nien­ce.

- Nie ma za co - od­po­wie­dzia­ła ci­cho, spusz­cza­jąc skrom­nie wzrok.

Nie bę­dąc w peł­ni świa­dom tego, co robi, oszo­ło­mio­ny Grze­gorz schwy­cił mło­dą dziew­czy­nę za bla­de dło­nie, uca­ło­wał je za­ma­szy­ście, po czym chwiej­nym kro­kiem skie­ro­wał się w stro­nę wyj­ścia z urzę­du.

- Łap­ska precz! - usły­szał za sobą zde­ner­wo­wa­ny głos Py­me­cia. - Też coś! A to im się za­chcie­wa. Za dar­mo by wszyst­ko chcie­li: i te­lew­ra­my, i dziew­czy­ny. Tfu, tfu... łaj­da­ki jed­ne!

Wy­szedł na ze­wnątrz. Po­wiew świe­że­go wia­tru po­wo­li otrzeź­wił jego umysł. Wra­ca­ła mu świa­do­mość. Wia­do­mość zo­sta­ła nada­na. Te­raz po­zo­sta­ło tyl­ko cze­kać.

Po­krze­pio­ny tą my­ślą ru­szył przed sie­bie dziar­sko w stro­nę gó­ru­ją­ce­go nad wio­ską ma­sy­wu Be­skid­ca21. [...]

Pozostało jeszcze 90% treści tej książki.

20 boj. "Wiel­ka­noc".

21 Obec­nie Pi­niasz­ko­we.