BIBLIA W RODZINIE

Drodzy Czytelnicy!

Prawie każda rodzina posiada drogie sobie pamiątki po własnych przodkach: obrączki ślubne, cenne obrazy, listy, fotografie. Rodzina Boża - Kościół - szczyci się także cennymi pamiątkami, do których zaliczamy Eucharystię i Pismo Święte.

Pewna księżniczka dostała na urodziny od swego narzeczonego ciężką, choć niezbyt dużą paczkę, o dziwnym okrągłym kształcie. Zaciekawiona, rozpakowała szybko i znalazła w środku... kulę armatnią. Rozczarowana, ze złością rzuciła ją na podłogę. Wtedy pękła zewnętrzna czarna powłoka i ukazała się mniejsza kula w pięknym srebrzystym kolorze. Księżniczka pobiegła i ujęła ją w dłonie. Obracając ją, przypadkowo przycisnęła lekko w pewnym punkcie jej powierzchnię. I oto srebrna otoczka otworzyła się, odsłaniając wspaniałą złotą szkatułkę. Teraz księżniczka łatwo otworzyła złote pudełeczko, w środku którego na miękkiej czarnej materii spoczywał cudowny pierścionek, połyskujący brylantami tworzącymi dwa słowa: Kocham Cię (B. Ferrero).

Pismo Święte jest takim właśnie prezentem od Boga.

Dla wielu ludzi taki podarunek nie jest czymś atrakcyjnym. Może być zbyt trudny, czasem nudny, obfituje w powtórzenia, niektórych może nawet gorszyć. Jeśli jednak ktoś zdecyduje się na ,,rozpakowanie" tego prezentu i uda się mu zdjąć tę pierwszą zewnętrzną "warstwę", to przez skupienie i modlitwę odkryje nowe i zaskakujące rzeczywistości. Odkryje przede wszystkim wspaniałe orędzie Boga skierowane do człowieka: Kocham Cię! Kocham Cię, Człowieku!

Biblia powinna stawać się naszym "przyjacielem" i "domownikiem", powinna znajdować szczególne miejsce w naszej rodzinie, winna znajdować się zawsze pod ręką, gdyż w różnych momentach naszego życia Bóg pragnie stanąć przy nas i do nas przemawiać.

Dobrze wiemy, że życie rodzinne to nie tylko same radosne wydarzenia jak np. chrzest, I Komunia Święta, bierzmowanie, sakrament małżeństwa. Są też i smutne chwile, jak choroba, cierpienie, śmierć, które dotykają członków naszej rodziny. Wtedy jakże potrzebne nam jest światło, aby zrozumieć te bolesne doświadczenia. Tym światłem, blaskiem, nadzieją w te trudne dni jest "Słowo Życia", które możemy odczytać z kart Pisma Świętego.

Wymowne jest tu świadectwo pisarza i poety Romana Brandstaettera, który wspomina: Biblia leżała na biurku mojego dziadka... Nigdy w bibliotece. Zawsze na podręczu. W naszym domu nikt Biblii nigdy nie szukał, nigdy również nie słyszałem, aby ktokolwiek pytał, gdzie ona leży. Wiadomo było, że u dziadka na biurku, u nas na małym stoliku (...). Miejsce, na którym leżała Biblia, było dla mnie miejscem wyróżnionym. Dziadek od wczesnej młodości zapisywał drobnym pismem na wewnętrznych stronach okładek Biblii, a potem na wklejonych do niej arkusikach papieru, przyciętych z pedantyczną dokładnością do rozmiarów Księgi, daty śmierci swoich przodków i najbliższych z rodziny, a na koniec mojej babki. Gdy wpisywał jej imię - stałem właśnie obok niego - zapytałem: Dlaczego zapisujesz w Biblii imiona umarłych? Bo jest księgą żywych - odparł na to, nie przerywając pisania (R. Brandstaetter, Krąg biblijny i franciszkański).

I dlatego zachęcamy Cię, Drogi Czytelniku, do ,,ożywiania" Biblii. Nie bójmy się notować na marginesie tej księgi naszych wzruszeń, które przeżywamy podczas jej czytania (...). Nie bójmy się stawiać znaków zapytania przy tekście, którego nie rozumiemy (...). I wreszcie nie bójmy się podkreślać ołówkiem albo ujmować w nawiasy tych fragmentów, do których (...) pragniemy wielokrotnie powracać (...). I oto nawet nie spostrzeżemy się, jak dzięki naszym podkreśleniom, nawiasom, umownym znakom, uwagom zapisywanym skrupulatnie na kartach Pisma Świętego stanie się ono dziennikiem naszej duszy, zaufanym powiernikiem, którego wtajemniczymy w najtrudniejsze związki łączące nas z Bogiem, ludźmi, ze światem (R. Brandstaetter, Krąg biblijny i franciszkański).

Wydawca

KOMENTARZ DO KSIĘGI RODZAJU

PREHISTORIA BIBLIJNA - 1,1-11,9

Stworzenie świata i człowieka - Rdz 1,1-31

- Niebo mieszkaniem żywego Boga

Gdy w języku biblijnym "niebo" występuje w połączeniu z "ziemią", oznacza część wszechświata. W opisie stworzenia Pismo Święte stwierdza: "Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię" (Rdz 1,1). W sensie metaforycznym niebo pojmowane jest jako mieszkanie Boga, który tym odróżnia się od ludzi (por. Ps 104[103],2n; 115[113b],16; Iz 66,1). Spogląda z wysokości niebios i osądza (por. Ps 113[112],4-9) oraz zstępuje, gdy człowiek Go przywołuje (por. Ps 18[17],7.10; 144[143],5). Jednakże metafora biblijna daje jasno do zrozumienia, że Bóg nie utożsamia się z niebem, nie można też ograniczać Jego obecności do nieba (por. 1 Krl 8,27); jest to prawda.

Niebo przedstawiane jest jako transcendentne mieszkanie żywego Boga, a ponadto jako miejsce, do którego dzięki łasce mogą wstąpić również wierzący, co poświadcza w Starym Testamencie historia Henocha (por. Rdz 5,24) oraz Eliasza (por. 2 Krl 2,11). Niebo staje się zatem figurą życia w Bogu. W tym sensie Jezus mówi o "nagrodzie w niebie" (Mt 5,12) i zachęca do "gromadzenia skarbów w niebie" (Mt 6,20; por. 19,21). (...)

Nowy Testament pogłębia ideę nieba również w odniesieniu do tajemnicy Chrystusa. Aby ukazać, że ofiara Odkupiciela ma wartość doskonałą i ostateczną, List do Hebrajczyków stwierdza, iż Jezus "przeszedł przez niebiosa" (4,14) i "wszedł nie do świątyni, zbudowanej rękami ludzkimi, będącej odbiciem prawdziwej [świątyni], ale do samego nieba" (9,24). Ponadto wierzący, jako umiłowani w sposób szczególny przez Ojca, zmartwychwstają wraz z Chrystusem i stają się obywatelami nieba... Stworzenia doświadczają ojcostwa Boga, bogatego w miłosierdzie, poprzez miłość Syna Bożego, ukrzyżowanego i zmartwychwstałego, który jako Pan zasiada na niebiosach po prawicy Ojca.

Kiedy zatem po zakończeniu naszej ziemskiej drogi dostępujemy udziału w pełni życia z Ojcem, urzeczywistnia się to przez włączenie w misterium paschalne Chrystusa (...) (Aud. gen., 27.07.1998).

- Duch Święty źródłem życia wszystkich stworzeń

W tradycji chrześcijańskiej Ducha Świętego zawsze łączono z życiem i z darem życia... Wiele komentarzy Księgi Rodzaju widziało Ducha Świętego w wietrze, poruszającym powierzchnię wód (por. Rdz 1,2). Jest On obecny od pierwszego momentu stworzenia, jako pierwszy przejaw miłości Boga Trójjedynego, zawsze też jest obecny w świecie jako Jego siła dająca życie. Ponieważ stworzenie jest zapoczątkowaniem historii zbawienia, Duch Święty jest w pewnym sensie ukrytą mocą, która działa w historii, kierując ją na drogę prawdy i dobra. (...)

W myśli chrześcijańskiej uważany jest On za źródło życia wszystkich stworzeń. Stworzenie jest całkowicie dobrowolnym udzieleniem się miłości Boga, który z nicości powołuje do istnienia wszystkie rzeczy. Wszystko, co zostało stworzone, jest wypełnione tą nieustanną wymianą, która charakteryzuje wewnętrzne życie Trójcy, co znaczy, że jest napełnione Duchem Świętym:

"Duch Pański wypełnił zamieszkaną ziemię" (Mdr 1,7). Obecność Ducha w stworzeniach rodzi we wszystkim, co istnieje, ład, harmonię i współzależność.

Stworzone na obraz Boga istoty ludzkie stają się miejscem przebywania Ducha na nowy sposób, wtedy gdy zostają wyniesione do godności przybranych dzieci Bożych (por. Ga 4,5)... Moce śmierci izolują wzajemnie od siebie narody, społeczeństwa i wspólnoty religijne oraz rodzą podejrzenia i rywalizacje prowadzące do konfliktów. Duch Święty przeciwnie: podtrzymuje ludzi w dążeniu do porozumienia i wzajemnej akceptacji (...) (Adh. ap. Ecclesia in Asia, 15).

- Stworzenie powołane do istnienia pełnym mocy Słowem Stwórcy

"Wtedy Bóg rzekł: "Niechaj się stanie światłość!" I stała się światłość" (Rdz 1,3). Już w tej części pierwszego opowiadania o stworzeniu możemy dostrzec działanie Słowa Bożego, o którym św. Jan powie: "Na początku było Słowo, (...) i Bogiem było Słowo. (...) Wszystko przez Nie się stało, a bez Niego nic się nie stało, co się stało" (J 1,1.3). Św. Paweł powtórzy w hymnie z Listu do Kolosan, że "w Nim [Chrystusie] zostało wszystko stworzone: i to, co w niebiosach, i to, co na ziemi, byty widzialne i niewidzialne, czy Trony, czy Panowania, czy Zwierzchności, czy Władze. Wszystko przez Niego i dla Niego zostało stworzone. On jest przed wszystkim i wszystko w Nim ma istnienie" (Kol 1,16-17). Jednakże w pierwszym momencie stworzenia pojawia się również w ciemnościach Duch Święty: "Duch Boży unosił się nad wodami" (Rdz 1,2). Zgodnie z tradycją chrześcijańską możemy stwierdzić, że chwała Trójcy Świętej jaśnieje w stworzeniu.

W świetle Objawienia można bowiem dostrzec, że akt stwórczy przynależy w pierwszym rzędzie do "Ojca świateł, u którego nie ma przemiany ani cienia zmienności" (Jk 1,17)... W Piśmie Świętym stworzenie związane jest również ze Słowem Bożym, które zostaje wypowiedziane i działa: "Przez słowo Pana powstały niebiosa i wszystkie ich zastępy przez tchnienie ust Jego. (...) Bo On przemówił, a wszystko powstało; On rozkazał, a zaczęło istnieć. (...) Na ziemię zsyła swoje orędzie, mknie chyżo Jego słowo" (Ps 33[32],6.9; 147[146-147],15). (...)

Gdzie indziej znów Pismo Święte podkreśla rolę Ducha Bożego w akcie stwórczym: "Stwarzasz je, gdy ślesz swego Ducha i odnawiasz oblicze ziemi" (Ps 104[103],30). Tenże Duch przedstawiony jest symbolicznie przez tchnienie ust Bożych. Daje ono człowiekowi życie i świadomość (por. Rdz 2,7) oraz przywraca mu życie poprzez zmartwychwstanie... Dla człowieka wierzącego kontemplacja stworzenia to również wsłuchiwanie się w treść posłania, słuchanie jego tajemniczego i niesłyszalnego głosu, jak mówi "Psalm słońca": "Niebiosa głoszą chwałę Boga, dzieło rąk Jego nieboskłon obwieszcza. Dzień dniowi głosi opowieść, a noc nocy przekazuje wiadomość. Nie jest to słowo, nie są to mowy, których by dźwięku nie usłyszano; ich głos się rozchodzi na całą ziemię i aż po krańce świata ich mowy" (Ps 19[18],2-5). Przyroda staje się zatem Ewangelią mówiącą nam o Bogu: "Bo z wielkości i piękna stworzeń poznaje się przez podobieństwo ich Stwórcę" (Mdr 13,5). Św. Paweł poucza nas, że "od stworzenia świata niewidzialne Jego [Boga] przymioty - wiekuista Jego potęga oraz bóstwo - stają się widzialne dla umysłu przez Jego dzieła" (Rz 1,20). Jednakże ta zdolność kontemplacji i poznania, to odkrycie transcendentnej obecności w stworzeniu powinno nas doprowadzić do odkrycia na nowo braterskich więzi z ziemią, z którą jesteśmy złączeni, poczynając od naszego stworzenia (por. Rdz 2,7) (Aud. gen., 26.01.2000).

- Zdumienie człowieka w obliczu ogromu stworzenia

Poetycki styl narracji Księgi Rodzaju dobrze wyraża zdumienie człowieka w obliczu ogromu stworzenia oraz płynące stąd uwielbienie dla Tego, który wszystkie rzeczy wyprowadził z nicości. Stronice te mają głęboką wymowę religijną - są hymnem na cześć Stwórcy wszechświata i ukazują Go jako jedynego Pana, przez co odpierają pojawiające się wciąż na nowo pokusy ubóstwienia samego świata, a zarazem są hymnem opiewającym dobroć rzeczywistości stworzonej, ukształtowanej przez wszechmocną i miłosierną dłoń Boga. "Bóg widział, że były dobre" (por. Rdz 1,10nn). Ten refren, powracający kilkakrotnie w opowiadaniu, rzuca pozytywne światło na wszystko, co znajduje się we wszechświecie, a zarazem wnika w tajemnicę, która pozwala go właściwie zrozumieć i otwiera przed nim możliwość odrodzenia: świat jest dobry w takiej mierze, w jakiej pozostaje złączony ze swoim źródłem, a gdy oszpeci go grzech, staje się na powrót dobry, jeśli z pomocą łaski powraca do Tego, który go stworzył. Jest oczywiste, że ta dialektyka nie dotyczy bezpośrednio rzeczy nieożywionych ani zwierząt, lecz istot ludzkich, które otrzymały niezrównany dar wolności, ale zarazem ponoszą ryzyko z nią związane. Bezpośrednio po opisach stworzenia Biblia celowo uwypukla dramatyczny kontrast między wielkością człowieka, stworzonego na obraz i podobieństwo Boże, a jego upadkiem, który rozpoczyna w świecie mroczną historię grzechu i śmierci (por. Rdz 3).

Wszechświat jest dziełem rąk Boga, nosi zatem znamię Jego dobroci. Jest piękny i godny podziwu, zasługuje na to, byśmy się nim cieszyli, ale istnieje też po to, abyśmy go uprawiali i rozwijali. Potrzeba "dokończenia" dzieła Bożego otwiera w świecie przestrzeń dla ludzkiej pracy. "Bóg ukończył w dniu szóstym swe dzieło, nad którym pracował" (Rdz 2,2). Przez ten antropomorficzny opis "pracy" Boga Biblia nie tylko otwiera nam drogę do zrozumienia tajemniczej relacji między Stwórcą a światem stworzonym, ale rzuca też światło na zadanie, jakie człowiek ma do spełnienia wobec świata. "Praca" Boga jest niejako przykładem dla człowieka. Jest on bowiem powołany nie tylko do tego, by mieszkać w świecie, ale by go "budować", stając się w ten sposób "współpracownikiem" Boga (List ap. Dies Domini, 9-10).

- Bóg stworzył człowieka mężczyzną i kobietą

W Księdze Rodzaju dochodzimy do wyodrębnienia ludzkiego rodzicielstwa, a więc także ludzkiej rodziny. Kluczem do tego jest bardzo mocno uwydatniona w tym samym tekście zasada "obrazu" i "podobieństwa" Boga samego (por. Rdz 1,26). Bóg stwarza mocą swego słowa: "Niechaj się stanie" (np. Rdz 1,3). Rzeczą znamienną jest, iż to stwórcze słowo Boga - w przypadku stworzenia człowieka - dopełnione jest zwrotem: "Uczyńmy człowieka

na Nasz obraz, podobnego Nam" (Rdz 1,26). Stwórca jak gdyby wchodził w siebie przed stworzeniem człowieka, szukając wzoru i natchnienia w tajemnicy swojego Bytu, która poniekąd już tutaj objawia się jako Boskie "My". Z tej tajemnicy Bóg wyprowadza stwórczo ludzką istotę. Czytamy: "Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz, na obraz Boży go stworzył: stworzył mężczyznę i niewiastę" (Rdz 1,27).

Do tych nowych istot Stwórca mówi, błogosławiąc: "Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną" (Rdz 1,28). Księga Rodzaju używa tych samych słów co przy stworzeniu innych istot żyjących: "rozmnażajcie się" - równocześnie jednak ich sens analogiczny jest bardzo wyraźny. Czyż nie jest to właśnie analogia rodzenia i rodzicielstwa, którą trzeba odczytywać poprzez cały kontekst? Żadna z istot żyjących poza człowiekiem nie została stworzona "na obraz i podobieństwo Boga". Ludzkie rodzicielstwo jest biologicznie podobne do prokreacji innych istot żyjących w przyrodzie, ale istotowo jest "podobne" - ono jedno - do Boga samego. Takie właśnie rodzicielstwo stoi u podstaw rodziny jako ludzkiej wspólnoty życia: jako wspólnoty osób zjednoczonych w miłości (communio personarum).

W świetle Nowego Testamentu widać wyraźnie, że odniesienia dla tej wspólnoty, jej pierwowzoru, należy szukać w Bogu samym. Zawiera się on w trynitarnej tajemnicy Jego Życia. Boskie "My" jest przedwiecznym prawzorem dla ludzkiego "my" - tego przede wszystkim, jakie mają stanowić mężczyzna i kobieta, stworzeni na obraz i podobieństwo Boga samego. Słowa Księgi Rodzaju zawierają prawdę o człowieku, której odpowiada najszerzej rozumiane doświadczenie ludzkości: człowiek jako mężczyzna i kobieta "od początku" - całe życie ludzkiej zbiorowości - wspólnoty, społeczności i społeczeństwa noszą znamię tej pierwotnej dwoistości. Stanowi o niej męskość i kobiecość poszczególnych osób, a każda wspólnota czy społeczność czerpie z tej dwoistości swą szczególną charakterystykę i szczególne bogactwo we wzajemnym dopełnianiu się osób. Zapis Księgi Rodzaju dotyczący dzieła stworzenia zdaje się mówić o tym nade wszystko, gdy stwierdza: "mężczyzną i kobietą stworzył ich" (por. Rdz 1,27). Jest to również pierwsze stwierdzenie jednakowej godności obojga: oboje na równi są osobami. Osobowa konstytucja obojga oraz osobowa godność jest "od początku" wyznacznikiem dobra wspólnego ludzkości w różnych wymiarach i zakresach. Do tego dobra wspólnego wnoszą oboje: mężczyzna i kobieta, właściwy sobie wkład. Dzięki temu dobro wspólne ludzi ma u samych podstaw charakter komunijny i komplementarny zarazem (List Gratissimam sane, 6).

- Bóg stworzył człowieka na swój obraz i podobieństwo

"Uczyńmy człowieka na Nasz obraz, podobnego Nam" (Rdz 1,26). Pamiętamy wszyscy tę piękną opowieść z Księgi Rodzaju, która ukazuje nam Boga tworzącego najwspanialsze ze swych dzieł. Posłuszny Jego słowu, znika pierwotny chaos; to właśnie słowo Boże porządkuje wszechświat, napełniając go światłem gwiazd i zaludniając wszelkiego rodzaju istotami żywymi. Następnie święty autor, jak gdyby uchylając zasłonę, podsłuchuje - rzec można - intymny dialog Stwórcy, sygnał wskazujący istnienie Bożej Rodziny, którym zamyka swą opowieść: "Uczyńmy człowieka na Nasz obraz, podobnego Nam" (Rdz 1,26). Ażeby bardziej z bliska prześledzić tę opowieść i aby lepiej zrozumieć jej głęboki sens, zastanówmy się wspólnie nad trzema momentami obecnymi w świętym tekście. Przede wszystkim, Drodzy Bracia, tekst Księgi Rodzaju przedstawia człowieka, ludzkość, nas wszystkich, w myśli Boga, jako przedmiot Jego planów. Uczynieni zostaliśmy według niepowtarzalnego projektu, poczętego w nieskończonej mądrości: "Uczyńmy człowieka na Nasz obraz, podobnego Nam" (Rdz 1,26). Oto najwyższa przyczyna godności ludzkiej: jesteśmy wyrazem serca Boga Żywego, objawieniem się Jego odwiecznych planów, wedle których Bóg udziela się człowiekowi, czyni nas na swój obraz. Mężczyzna i kobieta, uczynieni na obraz i podobieństwo Boże, od początku pomyślani zostali tak, aby mogli rozwijać w czasie dialog miłości istniejący w sercu Boga i przekazywać Jego stwórcze słowo, źródło życia... Drugi moment - autor Księgi Rodzaju mówi nam o realizacji zamysłu Bożego dotyczącego człowieka: "Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz, na obraz Boży go stworzył: stworzył mężczyznę i niewiastę" (Rdz 1,27). Instytucja wspólnoty małżeńskiej, zgodnie z planem Bożym, jest więc pierwszym zalążkiem, pierwszym wyrazem powołania człowieka na ziemi. Pierwsza wspólnota ludzka nosi w sobie wezwanie do jedności z Bogiem i do komunii osób. Miłość Boża zatem będzie znajdowała swe odbicie nie w samotności człowieka (por. Rdz 2,19n), ale w jego relacjach międzyosobowych, stając się zaproszeniem do dialogu z Bogiem i z innymi ludźmi. W tym to celu - i tu dochodzimy do trzeciego momentu biblijnej narracji - Stwórca błogosławi mężczyznę i kobietę. W tym błogosławieństwie zawiera się wyraz i znak stwórczej miłości. Miłość tworzy dobro i "raduje się z dobra": "Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną" (Rdz 1,28). Bóg, udzielając swego błogosławieństwa, zanim jeszcze obiecał parze ludzkiej objęcie ziemi w posiadanie, obdarzył ją płodnością i powierzył jej misję prokreacji i przekazywania ziarna życia, jako owoc i znak małżeńskiej miłości. Na ową płodność miłości, dobro małżonków i potomstwa, trzeba patrzeć w świetle Bożej łaskawości, jako na odbicie obrazu Boga i znak stopniowego wzrastania we wspólnocie życia: "A tak już nie są dwoje, lecz jedno ciało" (Mt 19,6). Opis owego najwspanialszego dnia stworzenia autor zamyka konkluzją: "Bóg widział, że wszystko, co uczynił, było bardzo dobre" (Rdz 1,31) (4.07.1986 - Cali, homilia w czasie Mszy św. dla rodzin).

Bóg stworzył człowieka na swój obraz i podobieństwo (por. Rdz 1,26n); powołując go do istnienia z miłości, powołał go jednocześnie do miłości. Bóg jest miłością (1 J 4,8) i w samym sobie przeżywa tajemnicę osobowej komunii miłości. Stwarzając człowieka na swój obraz i nieustannie podtrzymując go w istnieniu, Bóg wpisuje w człowieczeństwo mężczyzny i kobiety powołanie, a więc zdolność i odpowiedzialność za miłość i wspólnotę. Miłość jest zatem podstawowym i wrodzonym powołaniem każdej istoty ludzkiej.

Człowiek jako duch ucieleśniony, czyli dusza, która się wyraża poprzez ciało, i ciało formowane przez nieśmiertelnego ducha, powołany jest do miłości w tej właśnie swojej zjednoczonej całości. Miłość obejmuje również ciało ludzkie, a ciało uczestniczy w miłości duchowej.

Objawienie chrześcijańskie zna dwa właściwe sposoby urzeczywistnienia powołania osoby ludzkiej - w jej jedności wewnętrznej - do miłości: małżeństwo i dziewictwo. Zarówno jedno, jak i drugie, w formie im właściwej, są konkretnym wypełnieniem najgłębszej prawdy o człowieku, o jego istnieniu "na obraz Boży" (Adh. ap. Familiaris consortio, 11).

- Z aktu stworzenia wypływa równa godność kobiety i mężczyzny

Nauka Kościoła poucza, że zasada równości kobiety i mężczyzny w sferze godności osobistej i podstawowych praw ludzkich musi być w pełni realizowana. Samo Pismo Święte ukazuje nam tę równość. W związku z tym warto zauważyć, że o ile w najstarszej redakcji opisu stworzenia Adama i Ewy (por. Rdz 2,4b-25) kobieta zostaje przez Boga stworzona "z żebra" mężczyzny, to jest postawiona obok niego jako drugie "ja", z którym może on w odróżnieniu od wszelkich innych stworzeń prowadzić partnerski dialog. Tę samą perspektywę przyjmuje inny opis stworzenia (por. Rdz 1,26-28), w którym od razu spotykamy stwierdzenie, że człowiek stworzony na obraz Boga jest "mężczyzną i niewiastą". "Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz, na obraz Boży go stworzył: stworzył mężczyznę i niewiastę" (Rdz 1,27). W ten sposób zostaje wyrażona różnica płci, a zwłaszcza ich konieczna komplementarność. Można by powiedzieć, że święty autor pragnie z naciskiem podkreślić, że ostatecznie kobieta w stopniu nie mniejszym niż mężczyzna nosi w sobie podobieństwo do Boga i że została stworzona na obraz Boży w tym, co jest specyficzne dla jej osoby jako kobiety, a nie tylko w tym, co ma wspólnego z mężczyzną. Jest to równość w różnorodności. A więc doskonałość kobiety nie polega na upodobnieniu się do mężczyzny, przyjęciu cech męskich aż do utraty specyficznych cech kobiecych: jej doskonałość, która pozwala jej również zdobyć sukces i względną autonomię, polega na tym, by być kobietą, równą mężczyźnie, lecz inną. W społeczeństwie, a także w Kościele należy uznawać równość i odrębność kobiet.

Różnorodność nie oznacza koniecznej i niemal nie do pokonania opozycji. W tym samym opowiadaniu biblijnym o stworzeniu współpraca mężczyzny i kobiety zostaje przedstawiona jako warunek rozwoju ludzkości i zapanowania nad wszechświatem: "Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną" (Rdz 1,28). (...) W kontekście bardziej ogólnym możemy powiedzieć, że ustanowienie porządku doczesnego powinno być wynikiem współpracy mężczyzny i kobiety.

Z dalszego tekstu Księgi Rodzaju wynika również, że zgodnie z Bożym zamiarem współpraca mężczyzny i kobiety powinna się urzeczywistnić na wyższym poziomie w perspektywie związku między nowym Adamem i nową Ewą. Istotnie, w Protoewangelii zostaje wprowadzona nieprzyjaźń między szatanem i kobietą (por. Rdz 3,15). Jako pierwszy nieprzyjaciel złego, kobieta jest pierwszym sprzymierzeńcem Boga. W świetle Ewangelii w kobiecie tej możemy rozpoznać Dziewicę Maryję. Jednak w tym tekście możemy również odczytać prawdę, która odnosi się do kobiet w ogóle; za sprawą wolnego wyboru Boga została im przydzielona pierwszorzędna rola w Boskim przymierzu. Potwierdzają to postaci tylu świętych kobiet, prawdziwych bohaterek Królestwa Bożego; również w ludzkiej historii i kulturze liczne są dokonania kobiet w służbie dobra (Aud. gen., 22.06.1994).

Jaka jest różnica między "stwórcą" a "twórcą"? Ten, kto stwarza, daje samo istnienie, wydobywa coś z nicości (...) i ten ściśle określony sposób działania jest właściwy wyłącznie Wszechmogącemu. Twórca natomiast wykorzystuje coś, co już istnieje i czemu on nadaje formę i znaczenie. Taki sposób działania jest właściwy człowiekowi jako obrazowi Boga. Biblia bowiem stwierdza, że Bóg stworzył mężczyznę i kobietę "na swój obraz" (por. Rdz 1,27), po czym dodaje, że powierzył im misję panowania nad ziemią (por. Rdz 1,28). Było to w ostatnim dniu stworzenia (por. Rdz 1,28-31). W ciągu poprzednich dni Jahwe stwarzał wszechświat jak gdyby w rytmie kosmicznej ewolucji. Na końcu stworzył człowieka jako najdoskonalszy owoc swego zamysłu. Jemu to poddał widzialny świat niczym ogromne pole, na którym może wyrażać swoje twórcze zdolności.

Bóg powołał zatem człowieka do istnienia, powierzając mu zadanie bycia twórcą. W "twórczości artystycznej" człowiek bardziej niż w jakikolwiek inny sposób objawia się jako "obraz Boży" i wypełnia to zadanie, przede wszystkim kształtując wspaniałą "materię" własnego człowieczeństwa, a z kolei także sprawując twórczą władzę nad otaczającym go światem. Boski Artysta, okazując artyście ludzkiemu łaskawą wyrozumiałość, użycza mu iskry swej transcendentnej mądrości i powołuje go do udziału w swej stwórczej mocy (List do artystów, 4-5).

- Człowiek jest szczytem całego porządku stworzenia w świecie widzialnym

Trzeba, ażebyśmy znaleźli się w orbicie tego biblijnego "początku", w którym objawiona prawda o człowieku jako "obrazie i podobieństwie Boga" stanowi niezmienną podstawę całej chrześcijańskiej antropologii. "Stworzył (...) Bóg człowieka na swój obraz, na obraz Boży go stworzył: stworzył mężczyznę i niewiastę" (Rdz 1,27). Ten zwięzły tekst zawiera podstawowe prawdy antropologiczne: człowiek jest szczytem całego porządku stworzenia w świecie widzialnym; rodzaj ludzki, który bierze początek w powołaniu do istnienia mężczyzny i kobiety, wieńczy całe dzieło stworzenia; istotami ludzkimi są oboje, w równym stopniu mężczyzna i kobieta, oboje stworzeni na obraz Boga. Ten istotowy dla człowieka obraz - podobieństwo Boże mężczyzny i kobiety jako małżonków i rodziców - zostaje przekazany ich potomkom: "Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną" (Rdz 1,28). Stwórca powierza "panowanie" nad ziemią rodzajowi ludzkiemu, wszystkim ludziom, wszystkim mężczyznom i wszystkim kobietom, którzy swą godność i powołanie czerpią ze wspólnego "początku". (...)

Tekst biblijny daje wystarczające podstawy do stwierdzenia zasadniczej równości mężczyzny i kobiety pod względem człowieczeństwa. Oboje są od początku osobami w odróżnieniu od otaczającego ich świata istot żyjących. Niewiasta jest drugim "ja" we wspólnym człowieczeństwie. Od początku jawią się jako "jedność dwojga", co oznacza wyjście z pierwotnej samotności człowieka, w której nie znajdował on "pomocy do siebie podobnej" (por. Rdz 2,20). Czy chodzi tu tylko o "pomoc" w działaniu, w "czynieniu sobie ziemi poddaną?" (por. Rdz 1,28). Z pewnością chodzi o towarzyszkę życia, z którą mężczyzna jako z żoną może się połączyć, stając się z nią "jednym ciałem" i opuszczając swego "ojca i matkę" (por. Rdz 2,24). Opis biblijny mówi więc o ustanowieniu przez Boga małżeństwa wraz ze stworzeniem mężczyzny i kobiety jako nieodzownego warunku przekazywania życia nowym pokoleniom ludzi, do którego małżeństwo i miłość oblubieńcza ze swej natury są przeznaczone: "Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną" (Rdz 1,28) (List ap. Mulieris dignitatem, 6).

- Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną

"Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną" (Rdz 1,28); "Cierń i oset będzie ci ona rodziła (...). W pocie więc oblicza twego będziesz musiał zdobywać pożywienie" (Rdz 3,18-19). Te dwa stwierdzenia Boga na początku Biblii, na progu historii, wyjaśniają z mocą i prawdą dramat pracy człowieka. Ukazana jest tutaj przede wszystkim intencja Boga powierzenia człowiekowi zadania, aby zrealizował siebie samego, zdobywając swoją pracą prawdziwe panowanie nad światem. Zapowiedziana jest tutaj także porażka jako następstwo grzechu, która miała doprowadzić człowieka do tego, że będzie musiał znosić jako ciężar to, co zostało mu ofiarowane jako dar. Dramat kończy się nie na klęsce człowieka, jakoby praca była dla niego przekleństwem, lecz na zbawczej miłości Boga, który wyciąga rękę ku człowiekowi, aby pomóc mu odzyskać naruszony zamysł. (...)

Człowiek może być sobą i osiągnąć cel swojego życia za pośrednictwem stałego wysiłku w przeobrażaniu siebie i aktywnego oddziaływania na świat, który go otacza: przezwyciężać przeszkody, planować nowe warunki egzystencji, starać się o dobra potrzebne dla ciała i dla ducha, o chleb i kulturę. Ludzkie doświadczenie, podlegające zawodom i deformacjom, otrzymuje ze strony wizji chrześcijańskiej ogromne wsparcie. Uderza nas fakt, że w Biblii Bóg ukazuje się po raz pierwszy światu i oczom człowieka jako Stwórca, to znaczy jako Ten, który z mądrością i dobrocią buduje świat. Sam Bóg ukazuje się jako robotnik, w postaci budowniczego (Rdz 1) albo rzemieślnika (Rdz 2). Daleki od tego, by być zazdrosnym panem swojego stworzenia, Bóg czyni z niego bez zastrzeżeń radosny dar dla człowieka i powierza mu zadanie przedłużania jego aktywności stosownie do nigdy niezakończonego postępu. W ten sposób - a nie przez statyczną i pełną przerażenia rezygnację - człowiek może uświadomić sobie i stwierdzić wobec wszystkich stworzeń, że nosi w sobie pieczęć pochodzenia i przeznaczenia Bożego. Jego praca, każdy rodzaj pracy, staje się w jakiś sposób przedłużeniem i dopełnieniem planu Bożego (24.03.1985, orędzie telewizyjne do robotników).

- Praca zawiera się w tajemnicy Stworzenia

Panie, Boże wszechświata! Pragniemy naprzód rozważyć tajemnicę stworzenia, czyli prawdę o Twojej ojcowskiej hojności. Stworzenie bowiem jest pierwszym i podstawowym obdarowaniem. Wszystko, co istnieje, istnieje dzięki Tobie, który sam jeden "jesteś Istnieniem". Dzięki Tobie, którego imię (jak wiemy z Księgi Wyjścia i świadectwa Mojżesza) jest: "Ten, który JEST" (por. 3,14). Dlatego też tylko Ty - "ten, który JEST" - jesteś Początkiem i Kresem. W Tobie "żyjemy, poruszamy się i jesteśmy" (Dz 17,28). Stworzenie człowieka jest szczególnym obdarowaniem, albowiem człowiek - mężczyzna i niewiasta - został stworzony na obraz i podobieństwo Boga, swego Stwórcy. "Po czym Bóg im błogosławił, mówiąc do nich: "Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną" (...). A Bóg widział, że wszystko, co uczynił, było bardzo dobre" (Rdz 1,28.31).

Tak oto początek ludzkiej pracy zawiera się w tajemnicy Stworzenia - w owej przedziwnej "pracy" samego Stwórcy. Opis Księgi Rodzaju ukazuje nam Boga Stwórcę na podobieństwo człowieka, który pracuje sześć dni, aby dnia siódmego odpocząć. Praca ludzka łączy w sobie dwa elementy. Jednym jest talent, a drugim trud. Talent jest tym, co każdy człowiek otrzymuje od Stwórcy poprzez swoich rodziców, a także za pośrednictwem innych ludzi, otoczenia, wychowawców, nauczycieli. Przypowieść o talentach, jak czytamy w dzisiejszej Ewangelii, wskazuje, że talent musi być dobrze wykorzystany, nie może być zmarnowany ("zakopany w ziemi"). Aby wykorzystywać talenty, człowiek musi podjąć trud pracy. Ten "trud" to nic innego jak wysiłek rozumu i woli, podejmowany przez każdego człowieka, by przyswoić sobie dar, który darmo otrzymuje od Stwórcy, oraz dziedzictwo przekazane mu przez jego własną kulturę. W ten sposób przez swą pracowitość człowiek rozwija otrzymane "talenty" i pomnaża je; sprawia, że coraz lepiej odpowiadają aktualnym i przyszłym potrzebom. W tej perspektywie historia pracy to dzieje twórczego rozwoju owego ludzkiego "trudu" w świetle nieustannie odnawianej świadomości potrzeb, z natury swej nigdy do końca niezaspokojonych; to także dzieje rozwoju możliwości rodzących się z dziedzictwa "talentów", czyli z dorobku materialnego i wiedzy nagromadzonej w przeszłości.

Dlatego praca nigdy nie jest anonimową siłą, ale dynamicznym wyrazem kultury. Taki właśnie jest pierwotny i podmiotowy sens tego "trudu", którego celem jest panowanie nad ziemią: jest on aktem osoby, "obrazu Bożego", to znaczy podmiotu "zdolnego do stanowienia o sobie i zmierzającego do spełnienia siebie" (Laborem exercens, 6). Praca nie powinna być tylko wydajną produkcją rzeczy, elementem machiny społecznej, ale przede wszystkim humanizacją natury i wzrastaniem człowieka w jego człowieczeństwie, decydującym potwierdzeniem prawdy o człowieku. Ten etyczny fundament pracy - którego realność potwierdza godność osób wykonujących pracę oraz powstałą na drodze wolnego wyboru łączącą ich więź i solidarność - ukazuje bezzasadność wszelkich prób kwestionowania odpowiedzialności człowieka, zredukowanego do roli jednego z wielu trybów machiny, która funkcjonuje według rzekomo nieubłaganych praw materii. Cała mądrość zawarta w sławnej maksymie ora et labora (módl się i pracuj) opiera się na współzależności między "talentami" i "trudem", między suwerenną inicjatywą Boga i wolną współpracą człowieka. Kontemplacja daru i odpowiedzialna, wytrwała praca ubogacają się wzajemnie. Niech praca będzie zawsze przeżyciem syntezy piękna, prawdy i dobra, niech dzięki niej życie staje się coraz bardziej godne człowieka! (20.08.1989 - Oviedo, homilia w czasie Mszy św.)

- Człowiek jest sługą planu ustalonego przez Stwórcę

Człowiek - powołany, aby być płodnym i rozmnażać się, by czynić sobie ziemię poddaną i panować nad wszystkimi istotami niższymi od niego (por. Rdz 1,28) - jest królem i panem nie tylko rzeczy, ale także i przede wszystkim samego siebie, a w pewnym sensie życia, które zostało mu dane i które może przekazywać przez dzieło rodzenia, wypełniane w miłości i z poszanowaniem dla zamysłu Bożego. Nie jest to jednak panowanie absolutne, ale służebne - rzeczywisty odblask jedynego i nieskończonego panowania Boga. Dlatego człowiek powinien je wypełniać z mądrością i miłością, uczestnicząc w niezmierzonej mądrości i miłości Boga. Dokonuje się to przez posłuszeństwo Jego świętemu Prawu: posłuszeństwo wolne i radosne (por. Ps 119[118]), którego źródłem i pokarmem jest świadomość, że przykazania Pańskie są darem łaski, powierzonym człowiekowi tylko i wyłącznie dla jego dobra, aby strzec jego godności osobowej i prowadzić go do szczęścia.

Człowiek nie jest absolutnym władcą i samowolnym sędzią rzeczy, a tym bardziej życia, ale jest sługą planu ustalonego przez Stwórcę - i na tym polega jego niezrównana wielkość. Życie zostaje powierzone człowiekowi jako skarb, którego nie wolno mu roztrwonić, i jako talent do wykorzystania. Człowiek musi się z niego rozliczyć przed swoim Panem (por. Mt 25,14-30; Łk 19,12-27) (Enc. Evangelium vitae, 52).

- Praca stanowi podstawowy wymiar bytowania człowieka na ziemi

Źródło przeświadczenia o tym, że praca stanowi podstawowy wymiar bytowania człowieka na ziemi, znajduje Kościół już na pierwszych stronach Księgi Rodzaju. Analiza tych tekstów uświadamia nam, że zostały w nich - przy całym nieraz archaicznym sposobie wyrażania myśli - wypowiedziane zasadnicze prawdy o człowieku, że zostały one wypowiedziane już w kontekście tajemnicy Stworzenia. Są to prawdy, które stanowią o człowieku od początku i równocześnie wytyczają główne linie jego bytowania na ziemi, zarówno w stanie pierwotnej sprawiedliwości, jak też i po złamaniu przez grzech pierwotnego przymierza Stwórcy ze swoim stworzeniem w człowieku. Kiedy człowiek, stworzony "na obraz Boży (...) jako mężczyzna i niewiasta" (por. Rdz 1,27), słyszy słowa: "Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną" (Rdz 1,28) - to chociaż słowa te nie mówiły wprost i wyraźnie o pracy, pośrednio wskazują na nią ponad wszelką wątpliwość jako na działanie, które ma on wykonywać na ziemi. Owszem, ukazują samą jej istotę. Człowiek jest obrazem Boga między innymi dzięki nakazowi otrzymanemu od swojego Stwórcy, by czynił sobie ziemię poddaną, by panował nad nią. W wypełnianiu tego polecenia człowiek, każda istota ludzka, odzwierciedla działanie samego Stwórcy wszechświata.

Praca rozumiana jako działalność "przechodnia" - to znaczy taka, która biorąc początek w ludzkim podmiocie, skierowana jest ku zewnętrznemu przedmiotowi, zakłada swoiste panowanie człowieka nad "ziemią", z kolei zaś panowanie to potwierdza i rozwija. Oczywiście, że przez "ziemię", o której mówi tekst biblijny, należy rozumieć przede wszystkim ten fragment widzialnego wszechświata, którego człowiek jest mieszkańcem, pośrednio jednak można rozumieć cały świat widzialny, o ile może on znaleźć się w zasięgu wpływu człowieka i jego poszukiwań w celu zaspokojenia własnych potrzeb. Prócz tego słowa o "czynieniu sobie ziemi poddaną" mają ogromną nośność. Wskazują na wszystkie zasoby, które ziemia (a pośrednio świat widzialny) kryje w sobie, a które za pomocą świadomego działania człowieka mogą być odkryte i celowo wykorzystywane przez niego. Tak więc owe słowa, zapisane już na samym początku Biblii, nie przestają nigdy być aktualne. Są nimi objęte wszystkie minione epoki cywilizacji i ekonomii, równie dobrze jak cała współczesność oraz przyszłe fazy rozwoju, które może częściowo już się zarysowują, ale w znacznej mierze pozostają przed człowiekiem jako jeszcze nieznane i zakryte (Enc. Laborem exercens, 1-4).

- Prawda o stworzeniu wszystkiego przez Boga

Sam opis dzieła stworzenia zasługuje na to, aby był często odczytywany i rozważany, w liturgii i poza liturgią. Zachodzi w nim ścisła ciągłość, a zarazem wyrazista analogia, gdy chodzi o poszczególne dni. Rozpoczyna się od słów: "Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię", to znaczy cały widzialny wszechświat. Z kolei opis każdego dnia zaczyna się od słów: "Bóg rzekł: "Niechaj się stanie"", lub też od innego zwrotu analogicznego. W mocy tego słowa Stwórcy: fiat, "Niechaj się stanie", powstaje stopniowo świat widzialny. Ziemia na początku "była bezładem i pustkowiem" (chaos), następnie pod działaniem stwórczego słowa Boga uładziła się, stała się zdatna do życia, stopniowo też napełniła się wielorakimi istotami żyjącymi, roślinami i zwierzętami, pośród których na końcu stworzył Bóg człowieka "na obraz Boży" (Rdz 1,27).

W całości obraz świata, jaki wyszedł spod pióra natchnionego autora, odpowiada ówczesnej kosmologii, w którą została wpisana jako całkowicie oryginalna prawda o stworzeniu wszystkiego przez Boga: prawda objawiona. Tekst biblijny wyraża z jednej strony całkowitą zależność świata widzialnego od Boga, który jako Stwórca ma całkowitą władzę nad wszelkim stworzeniem (tzw. dominium altum), równocześnie jednak uwydatnia wartość wszystkich stworzeń w oczach Boga. Wiadomo, że opis poszczególnych dni stworzenia kończy się zdaniem: "a widział Bóg, że były dobre". Gdy chodzi o dzień szósty po stworzeniu człowieka, będącego ośrodkiem wszechświata, czytamy: "A Bóg widział, że wszystko, co uczynił, było bardzo dobre" (Rdz 1,31). Biblijny opis stworzenia ma charakter ontologiczny: mówi o bycie, i zarazem aksjologiczny: daje świadectwo wartości. Tak więc stwarzając świat ze swej nieskończonej dobroci, Bóg stworzył go dobrym. Taka jest zasadnicza nauka, jaką wydobywamy z kosmogonii biblijnej, przede wszystkim z wstępnego opisu Księgi Rodzaju.

Opis ten, wraz ze wszystkim, co Pismo Święte mówi w różnych miejscach o dziele stworzenia i o Bogu Stworzycielu, pozwala nam uwydatnić następujące elementy: Bóg stworzył świat sam. Potęga stwórcza Boga jest nieprzekazywalna: incommunicabilis. Bóg stworzył świat z własnej woli, bez żadnego zewnętrznego przymusu ani też wewnętrznego zobowiązania. Mógł stworzyć albo nie stworzyć. Mógł stworzyć świat taki albo inny. Świat został stworzony przez Boga w czasie, a więc nie jest odwieczny: ma początek w czasie. Świat stworzony przez Boga jest też stale podtrzymywany przez Stwórcę w istnieniu. Podtrzymywanie to jest poniekąd ciągłym stwarzaniem (conservatio est continua creatio) (Aud. gen., 29.01.1986).

- Każde stworzenie nosi w sobie znamię daru jako najbardziej pierwotne i podstawowe

Mężczyzna i kobieta widzą siebie według tego tekstu jakby wzrokiem samej tajemnicy stworzenia; widzą siebie w ten sposób, zanim "poznają, że są nadzy". Ich wzajemne widzenie jest nie tylko udziałem w "zewnętrznej" widzialności świata, ale ma wewnętrzny wymiar uczestnictwa w widzeniu samego Stwórcy w tym widzeniu, o którym kilkakrotnie mówi opis stworzenia z pierwszego rozdziału: "Widział Bóg, że było dobre (...), że było bardzo dobre" (Rdz 1,31). Nagość oznacza całą prostotę i pełnię tego widzenia, poprzez które ujawnia się "czysta" wartość człowieka jako mężczyzny i kobiety, "czysta" wartość ciała i płci. Sytuacja, na którą pierwotne objawienie ciała, a w szczególności Księga Rodzaju 2,25, wskazuje tak zwięźle, a zarazem tak sugestywnie, nie zna wewnętrznego pęknięcia i przeciwstawienia pomiędzy tym, co po ludzku osobowe, a tym, co w człowieku stanowi płeć: co męskie i kobiece.

Widząc siebie wzajemnie jakby wzrokiem samej tajemnicy stworzenia, mężczyzna i kobieta widzą siebie tym pełniej i wyraziściej nie tylko samym zmysłem wzroku, czyli oczyma ciała. Widzą bowiem i ogarniają siebie z całym pokojem wewnętrznego wejrzenia, który właśnie stwarza pełnię osobowej intymności. Jeśli "wstyd" niesie z sobą swoiste ograniczenie widzenia oczyma ciała, to dzieje się to przede wszystkim na gruncie przez takie widzenie zachwianej i jakby "zagrożonej" osobowej intymności. Wedle Księgi Rodzaju 2,25 mężczyzna i kobieta "nie doznają wobec siebie wstydu"; widząc i ogarniając siebie z całym pokojem wewnętrznego wejrzenia, "komunikują" w pełni człowieczeństwa, które objawia się w nich jako wzajemnie dopełnione właśnie dlatego, że jest "męskie" i "kobiece". A zarazem "komunikują" na gruncie tej komunii osób, w której poprzez swą kobiecość i męskość stają się wzajemnym darem dla siebie. W ten sposób osiągają we wzajemności szczególne poczucie sensu swego ciała. Pierwotne znaczenie nagości odpowiada takiej prostocie i pełni widzenia, w której poczucie sensu ciała rodzi się jakby w samym sercu ich wspólnoty - komunii. Nazwiemy je "oblubieńczym". Mężczyzna i kobieta w Księdze Rodzaju 2,23-25 wyłaniają się u samego "początku" z takim właśnie poczuciem sensu swego ciała. To zasługuje na pogłębioną analizę.

Jeśli opis stworzenia człowieka w obu swych wersjach, jahwistycznej i kapłańskiej, pozwala nam ustalić pierwotne znaczenie samotności, jedności i nagości, to tym samym pozwala także odnaleźć się na terenie adekwatnej antropologii, która stara się rozumieć i tłumaczyć człowieka w tym, co istotowo ludzkie.

Teksty biblijne zawierają w sobie zasadnicze elementy takiej właśnie antropologii, które odsłaniają się w teologicznym kontekście "obrazu Boga". To pojęcie kryje w sobie sam rdzeń prawdy o człowieku, objawionej poprzez ów "początek", do którego odwołał się Chrystus w rozmowie z faryzeuszami (por. Mt 19,3-9), mówiąc o stworzeniu człowieka jako mężczyzny i kobiety. Trzeba pamiętać, iż wszystkie analizy, jakie tutaj podejmujemy, bodaj pośrednio nawiązują do tych właśnie Jego słów. Człowiek, którego Bóg stworzył "mężczyzną i niewiastą", jest obrazem Bożym wyrażonym w ciele "od początku", przy czym mężczyzna i kobieta stanowią jakby dwa różne sposoby ludzkiego "bycia ciałem" w jedności tego obrazu. (...)

Słowo "stworzył" w ustach Chrystusa zawiera tę samą prawdę, którą odczytujemy w Księdze Rodzaju. Pierwszy opis stworzenia powtarza to słowo wielokrotnie od Księgi Rodzaju 1,1 ("na początku Bóg stworzył niebo i ziemię") aż do 1,27 ("stworzył człowieka na obraz Boży"). Bóg objawia siebie przede wszystkim jako Stwórca. Chrystus odwołuje się do tego podstawowego objawienia zawartego w Księdze Rodzaju. Pojęcie stworzenia ma tam nie tylko swą metafizyczną, ale na wskroś teologiczną głębię. Stwórca to Ten, który "powołuje do istnienia z nicości", który "ustanawia w bycie" świat i człowieka w świecie, dlatego że jest miłością" (1 J 4,8).

Wprawdzie tego wyrażenia "Bóg jest miłością" nie znajdujemy w opisie stworzenia, niemniej opis ów wielokrotnie powtarza "widział Bóg, że było dobre (...), że było bardzo dobre". Poprzez te słowa odsłania się droga do miłości jako Boskiego motywu stworzenia jako jego źródła, z którego ono się wywodzi. Tylko miłość bowiem daje początek dobru i "raduje się dobrem" (1 Kor 13). Dlatego stworzenie jako działanie Boże oznacza nie tylko powołanie do istnienia z nicości i ustanowienia bytu świata i człowieka w świecie, oznacza ono zarazem wedle pierwszego opisu (berešit bara, Rdz 1,1) obdarowanie, i to obdarowanie podstawowe i "radykalne", w którym dar pochodzi z nicości.

Lektura pierwszych rozdziałów Księgi Rodzaju wprowadza nas w tajemnicę stworzenia, czyli zaistnienia świata z woli Boga, który jest wszechmocą i miłością. Wobec tego każde stworzenie nosi w sobie znamię daru jako najbardziej pierwotne i podstawowe. Równocześnie jednak pojęcie "obdarowania" nie może być odniesione do nicości. Wskazuje ono na obdarowującego i obdarowanego oraz na relację, jaka pomiędzy nimi powstaje. Otóż relacja ta wyłania się w opisie stworzenia wraz ze stworzeniem człowieka. O tej to relacji mówi przede wszystkim zwrot "stworzył Bóg człowieka, na obraz Boży go stworzył" (Rdz 1,27). W opisie stworzenia świata widzialnego obdarowanie ma sens tylko ze względu na człowieka. O nim tylko w całym dziele stworzenia należy myśleć jako o obdarowanym: świat widzialny jest stworzony "dla niego" (Aud. gen., 2.01.1980).

Drugie opowiadanie o stworzeniu człowieka - Rdz 2,1-25

- Trójca Święta znajduje się u początków bytu oraz dziejów

Boska Trójca znajduje się bowiem u początków bytu oraz dziejów i jest obecna u ich ostatecznego celu. Stanowi początek i cel historii zbawienia. Pomiędzy dwoma krańcowymi punktami, ogrodem w Eden (por. Rdz 2) a drzewem życia w niebiańskim Jeruzalem (por. Ap 22), zawiera się długa historia, wypełniona mrokiem i światłem, grzechem i łaską. Grzech oddalił nas od blasku Bożego raju; odkupienie prowadzi nas z powrotem do chwały nowego nieba i ziemi nowej, gdzie "(...) śmierci już odtąd nie będzie. Ani żałoby, ni krzyku, ni trudu już [odtąd] nie będzie" (Ap 21,4).

Pierwszym spojrzeniem w kierunku tego horyzontu jest początek Pisma Świętego, ukazujący moment, w którym stwórcza moc Boża wyprowadza świat z nicości: "Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię" (Rdz 1,1). Spojrzenie pogłębia się w Nowym Testamencie, docierając aż do serca życia Bożego, kiedy na początku swej Ewangelii św. Jan ogłasza: "Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo" (J 1,1). Jeszcze przed stworzeniem i jako jego fundament objawienie pozwala nam kontemplować tajemnicę jedynego Boga w Trójcy Osób: Ojca i Jego Syna, złączonych w Duchu. Biblijny autor, który spisał kartę o stworzeniu, nie mógł domyślać się głębi tej tajemnicy. Tym bardziej nie był zdolny do czystej refleksji filozoficznej, jako że Trójca Święta przerasta możliwości naszego rozumu i można Ją poznać tylko dzięki objawieniu. Jednakże tajemnica ta, przerastająca nas w sposób nieskończony, jest również rzeczywistością bardzo nam bliską, ponieważ znajduje się u źródeł naszego bytu. W Bogu bowiem "żyjemy, poruszamy się i jesteśmy" (Dz 17,28). (...)

W głębiach naszego jestestwa, gdzie nie dociera nawet nasze spojrzenie, dzięki łasce jest obecny Ojciec, Syn i Duch Święty, jeden Bóg w trzech Osobach. Tajemnica Trójcy, w żadnym wypadku niebędąca suchą prawdą przekazaną naszemu rozumowi, jest życiem mieszkającym w nas i nas wspierającym (Aud. gen., 19.01.2000).

- Akt stwórczy, stanowiący fundament świata, jest ze swej natury nieustanny

Skoro "praca" Boga, opisana na pierwszych stronicach Księgi Rodzaju, jest przykładem dla człowieka, to jest nim również Boży "odpoczynek". "Odpoczął dnia siódmego po całym swym trudzie, jaki podjął" (Rdz 2,2). Także tutaj mamy do czynienia z wizją antropomorficzną, której bogate przesłanie staje się zaczynem płodnej refleksji. "Odpoczynku" Boga nie należy rozumieć powierzchownie jako swego rodzaju "braku działania". Akt stwórczy, stanowiący fundament świata, jest bowiem ze swej natury nieustanny, Bóg zatem nigdy nie przestaje działać, o czym sam Jezus z naciskiem przypomina, mówiąc właśnie o nakazie świętowania szabatu: "Ojciec mój działa aż do tej chwili i Ja działam" (J 5,17). Odpoczynek Boga w siódmym dniu nie wskazuje zatem na Boga, który przestał "pracować", ale podkreśla doskonałość wykonanej pracy i ma raczej oznaczać, że zatrzymał się On przed dziełem swoich rąk, kierując ku niemu spojrzenie pełne radości i zadowolenia, gdyż było "bardzo dobre" (Rdz 1,31). Jest to więc spojrzenie "kontemplacyjne", które nie zwraca się ku następnym dziełom, lecz pozwala raczej zachwycić się pięknem tego, co już zostało dokonane. Kieruje się ono ku wszystkim rzeczom, ale w szczególny sposób ku człowiekowi, który jest zwieńczeniem stwórczego dzieła. W tym spojrzeniu można już w pewien sposób dostrzec "oblubieńczy" charakter relacji, jaką Bóg pragnie nawiązać ze stworzeniem uczynionym na Jego obraz, powołując je do zawarcia z Nim przymierza miłości. Bóg zrealizuje ten zamysł stopniowo, otwierając perspektywę zbawienia przed całą ludzkością poprzez zbawcze przymierze, zawarte najpierw z Izraelem i doprowadzone do pełni w Chrystusie: właśnie Wcielone Słowo sprawi, zsyłając eschatologiczny dar Ducha Świętego i ustanawiając Kościół jako swoje ciało i oblubienicę, że miłosierdzie i miłość Ojca zostaną ofiarowane całej ludzkości.

W zamyśle Stwórcy porządek stworzenia i porządek zbawienia są od siebie odrębne, ale zarazem wewnętrznie związane. Podkreśla to już Stary Testament, gdy wskazuje, że przykazanie dotyczące "szabatu" wiąże się nie tylko z tajemniczym "odpoczynkiem" Boga po dniach twórczego działania (por. Wj 20,8-11), ale także z wybawieniem, jakie Bóg ofiarował Izraelowi przez wyzwolenie go z niewoli egipskiej (por. Pwt 5,12-15). Bóg, który odpoczywa siódmego dnia, radując się swoim stworzeniem, jest tym samym Bogiem, który objawia swą chwałę, wyzwalając swe dzieci z ucisku faraona. W jednym i w drugim przypadku można by powiedzieć - posługując się obrazem chętnie stosowanym przez Proroków - że Bóg objawia się tu jako oblubieniec wobec swojej oblubienicy (por. Oz 2,16-24; Jr 2,2; Iz 54,4-8). Jak bowiem wskazują niektóre elementy samej tradycji żydowskiej, aby zrozumieć istotę "szabatu", Bożego "odpoczynku", należy uświadomić sobie głęboko oblubieńczy charakter więzi, jaka w Starym i Nowym Testamencie łączy Boga z Jego ludem. Tak na przykład zostaje ona ukazana w przepięknej wizji Ozeasza: "W owym dniu zawrę z nią przymierze, ze zwierzem polnym i ptactwem powietrznym, i z tym, co pełza po ziemi. Łuk, miecz i wojnę wyniszczę z jej kraju, i pozwolę jej żyć bezpiecznie. I poślubię cię sobie [znowu] na wieki, poślubię przez sprawiedliwość i prawo, przez miłość i miłosierdzie. Poślubię cię sobie przez wierność, a poznasz Pana" (Oz 2,20-22) (List ap. Dies Domini, 11-12).

- Stworzenie a wewnętrzna struktura człowieka

Uwzględniając wielką zwięzłość tekstu biblijnego, nie można oczywiście rozszerzać zbytnio tej implikacji. Jest jednak rzeczą pewną, że dotykamy tutaj centralnego problemu antropologii. Świadomość ciała wydaje się utożsamiać w tym przypadku z odkryciem złożoności własnej struktury, która według antropologii filozoficznej polega ostatecznie na stosunku między duszą i ciałem. Opowiadanie jahwistyczne wyraża to swoim językiem (czyli właściwą sobie terminologią), mówiąc: "Jahwe Bóg ulepił człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia, wskutek czego stał się człowiek istotą żywą" (Rdz 2,7). I właśnie ten człowiek, "istota żywa", odróżnia się w dalszym ciągu od wszystkich innych istot żywych świata widzialnego. Przesłanką tego odróżniania się człowieka jest właśnie fakt, że tylko on jest zdolny "uprawiać ziemię" (por. Rdz 2,5) i "czynić ją sobie poddaną" (por. Rdz 1,28). Można powiedzieć, że świadomość "wyższości", wpisana w definicję człowieczeństwa, powstaje od początku na podstawie praktyki lub typowo ludzkiego postępowania. Ta świadomość pociąga za sobą szczególne dostrzeganie znaczenia własnego ciała, jakie wyłania się właśnie z faktu, że człowiek ma obowiązek "uprawiać ziemię" i "czynić ją sobie poddaną". To wszystko byłoby niemożliwe bez typowo ludzkiej intuicji znaczenia własnego ciała.

Wydaje się więc, że należy mówić przede wszystkim raczej o tym aspekcie niż o problemie antropologicznej złożoności w sensie metafizycznym. Jeżeli pierwotny opis świadomości ludzkiej, podany przez tekst jahwistyczny, zawiera w całości opowiadania także ciało, jeżeli on zawiera niejako pierwsze świadectwo o odkryciu własnej cielesności (a nawet, jak powiedziano, dostrzeżenie znaczenia własnego ciała), to wszystko odsłania się nie na podstawie jakiejś pierwotnej analizy metafizycznej, lecz na podstawie konkretnej podmiotowości człowieka, wystarczająco wyraźnej. Człowiek jest podmiotem nie tylko przez swoją samoświadomość i samostanowienie, lecz także na podstawie własnego ciała. Struktura tego ciała jest taka, że pozwala mu być sprawcą prawdziwie ludzkiego działania. W tym działaniu ciało wyraża osobę. Jest ono zatem, w całej swojej materialności ("ulepił człowieka z prochu ziemi"), jakby przenikliwe i przezroczyste, tak że ukazuje, kim jest człowiek (i kim powinien być) dzięki strukturze swojej świadomości i swojego samostanowienia. Na tym opiera się podstawowe dostrzeganie znaczenia własnego ciała, którego nie można nie odkryć, analizując pierwotną samotność człowieka.

I oto z takim podstawowym zrozumieniem znaczenia własnego ciała człowiek, jako podmiot starego Przymierza ze Stwórcą, zostaje postawiony wobec tajemnicy drzewa poznania. "Z wszelkiego drzewa tego ogrodu możesz spożywać według upodobania; ale z drzewa poznania dobra i zła nie wolno ci jeść, bo gdy z niego spożyjesz, niechybnie umrzesz" (Rdz 2,16-17). Pierwotne znaczenie samotności człowieka opiera się na doświadczeniu istnienia otrzymanego od Stwórcy. Znamieniem tego istnienia ludzkiego jest właśnie podmiotowość, która obejmuje także znaczenie ciała. Czy jednak człowiek, który w swojej pierwotnej świadomości zna wyłącznie doświadczenie istnienia, a więc życia, mógł zrozumieć, co mogłoby znaczyć słowo "umrzesz"? Czy był zdolny dojść do zrozumienia sensu tego słowa poprzez złożoną strukturę życia otrzymanego, kiedy "Jahwe Bóg tchnął w jego nozdrza tchnienie życia"? Trzeba przypuszczać, że to słowo, całkowicie nowe, pojawiło się na horyzoncie świadomości człowieka bez jakiegokolwiek doświadczenia jego rzeczywistości i że jednocześnie to słowo pojawiło się przed nim jako radykalna antyteza tego wszystkiego, w co człowiek został wyposażony.

Człowiek usłyszał po raz pierwszy słowo "umrzesz" bez oswojenia się z nim w jakiś sposób w dotychczasowym doświadczeniu, ale z drugiej strony nie mógł nie łączyć znaczenia śmierci z tym wymiarem życia, którym dotąd się cieszył. Słowa Boga - Jahwe skierowane do człowieka potwierdzały taką zależność w istnieniu, w następstwie której człowiek jest istotą ograniczoną i ze swej natury podatną na nieistnienie. Te słowa stawiały problem śmierci warunkowo: "bo gdy z niego spożyjesz (...), umrzesz". Człowiek, który usłyszał te słowa, winien był odnaleźć ich prawdę w samej wewnętrznej strukturze swojej samotności. I ostatecznie zależało od niego, od jego decyzji i wolnego wyboru, czy ze swoją samotnością wkroczy także w krąg antytezy ujawnionej mu przez Stwórcę razem z drzewem poznania dobra i zła, i w ten sposób swoim uczyni doświadczenie umierania i śmierci. Słuchając słów Boga - Jahwe, człowiek winien był zrozumieć, że drzewo poznania zapuściło korzenie nie tylko w "ogrodzie Eden", lecz także w jego człowieczeństwie. Prócz tego winien był zrozumieć, że to tajemnicze drzewo kryło w sobie wymiar samotności, dotąd nieznany, jakim obdarzył go Stwórca wśród świata istot żyjących, którym on, człowiek, wobec samego Stwórcy, "dał nazwy", aby dojść do zrozumienia, że żadna z nich nie jest do niego podobna.

Kiedy więc podstawowe znaczenie jego ciała zostało już ustalone przez odróżnienie od reszty stworzeń, kiedy przez to samo stało się rzeczą oczywistą, że "niewidzialne" określa człowieka bardziej niż "widzialne", wtedy stanęła przed nim alternatywa, ściśle i bezpośrednio związana przez Boga z drzewem poznania dobra i zła. Alternatywa śmierci i nieśmiertelności, która wyłania się z Rdz 2,17, wychodzi poza istotne znaczenie ciała człowieka, o ile dotyczy eschatologicznego znaczenia nie tylko ciała, lecz samego człowieczeństwa, różnego od wszystkich istot żyjących, od "ciał". Ta alternatywa odnosi się jednak w sposób całkiem szczególny do ciała stworzonego "z prochu ziemi". Aby już nie przedłużać tej analizy, ograniczamy się do stwierdzenia, że alternatywa śmierci i nieśmiertelności wchodzi od początku do definicji człowieka i że "od początku" należy do znaczenia jego samotności wobec samego Boga. To pierwotne znaczenie samotności, przeniknięte alternatywą śmierci i nieśmiertelności, ma także podstawowe znaczenie dla całej teologii ciała.

Tym stwierdzeniem kończymy na teraz nasze rozważanie na temat znaczenia pierwotnej samotności człowieka. To stwierdzenie, które w sposób jasny i zwięzły wyłania się z tekstów Księgi Rodzaju, skłania także do refleksji zarówno nad tekstami, jak i nad człowiekiem, który może ma zbyt skąpą świadomość prawdy odnoszącej się do niego, a która jest zawarta już w pierwszych rozdziałach Biblii (Aud. gen., 31.10.1979).

- Grzech a tajemnica stworzenia

Jeśli się przyjmuje istnienie grzechu, uznaje się równocześnie dogłębną więź człowieka z Bogiem, gdyż poza tą więzią zło grzechu nie ukazuje się w swoim prawdziwym wymiarze, choć oczywiście nie przestaje być obecne w życiu człowieka i w jego dziejach. Grzech tym bardziej zagraża człowiekowi jako mroczna i zgubna rzeczywistość, im mniej jest poznawany i uznawany, im mniej zostaje zidentyfikowany w swej istocie odrzucenia i sprzeciwu wobec Boga. Podmiotem i sprawcą tego wyboru jest oczywiście człowiek, który może postępować wbrew własnemu sumieniu, nawet jeśli czyni to bez wyraźnego odniesienia do Boga. Jednakże ten szaleńczy i zgubny akt nabiera całkowicie negatywnej wymowy tylko na gruncie stosunku człowieka do Boga.

Dlatego też sam "początek" grzechu został w Piśmie Świętym wpisany w tajemnicę stworzenia. Innymi słowy: grzech popełniony na początku ludzkich dziejów tłumaczy się na tle całego stworzenia, czyli obdarowania przez Boga istnieniem. Człowiek w kontekście widzialnego wszechświata zostaje obdarowany istnieniem na poziomie obrazu i podobieństwa Bożego, to znaczy na poziomie bytu rozumnego, obdarzonego umysłem i wolą, a taki poziom stwórczego obdarowania przez Boga tłumaczy bliżej również istotę grzechu od "początku", jako wyboru dokonanego przez człowieka w wyniku złego wykorzystania otrzymanych zdolności. Jest rzeczą oczywistą, iż mowa tu nie o początku dziejów, który już w sposób hipotetyczny jest ukazywany przez naukę, lecz o "początku", który wyłania się ze stronic Pisma Świętego. Ono też odkrywa w owym "początku" źródło moralnego zła, którego ludzkość nieustannie doświadcza i które utożsamia z "grzechem".

Księga Rodzaju w pierwszym opisie stworzenia (Rdz 1,1-28, który jest chronologicznie późniejszy niż opis w Rdz 2,4-15) uwydatnia pierwotną "dobroć" wszystkiego, co stworzone, w szczególności zaś "dobroć" człowieka, którego Bóg stworzył jako "mężczyznę i niewiastę" (Rdz 1,27). Kilkakrotnie w opis stworzenia wplecione jest stwierdzenie: "I widział Bóg, że było dobre" (por. Rdz 1,12.18.21.25), na końcu zaś, po stworzeniu człowieka: "A Bóg widział, że wszystko, co uczynił, było bardzo dobre" (Rdz 1,31). Ponieważ chodzi o istotę stworzoną na obraz Boży, a więc rozumną i wolną, zdanie powyższe wskazuje na "dobroć" właściwą dla takiej istoty wedle planu i zamierzenia Boga - Stwórcy.

Stąd pochodzi prawda wiary nauczana przez Kościół o pierwotnej niewinności człowieka, o pierwotnej jego sprawiedliwości (iustitia originalis), ukazanej w opisie z Księgi Rodzaju, który mówi, że człowiek powstał z rąk Boga i żył z Nim w pełnej zażyłości (por. Rdz 2,8-25). Także w Księdze Koheleta czytamy, że "Bóg uczynił ludzi prawymi" (Koh 7,29). Jeśli Sobór Trydencki uczy, że już pierwszy człowiek, Adam, utracił świętość i sprawiedliwość, w które został wyposażony (Dekret o grzechu pierworodnym, kanon 1), znaczy to, że przed grzechem udziałem człowieka była łaska uświęcająca i to wszystko, co składa się na nadprzyrodzone wyposażenie duchowej istoty człowieka, co stanowi o jego "sprawiedliwości" wobec Boga. Można to wszystko wyrazić w syntetycznym stwierdzeniu, że na początku człowiek pozostawał w przyjaźni z Bogiem.

Stan człowieka przed grzechem jawi się w świetle Pisma Świętego jako stan pierwotnej szczęśliwości, której odpowiada niejako przedstawiony w Księdze Rodzaju obraz Raju. Źródeł tej szczęśliwości należy szukać nade wszystko w przyjaźni z Bogiem przez łaskę uświęcającą oraz w innych darach, które teologia określa jako "pozanaturalne", a które zostały utracone przez grzech. Na gruncie tego całościowego obdarowania człowiek nie tylko pozostawał w przyjaźni i harmonii z Bogiem, ale posiadał i utrzymywał też w sobie samym wewnętrzną równowagę i nie martwił się perspektywą starości i śmierci. "Panowanie" nad światem, jakim Stwórca obdarzył człowieka od początku, realizowało się przede wszystkim w człowieku jako panowanie nad sobą. I właśnie w tym panowaniu nad sobą i równowadze tkwiła "pełnia" bytowania (integritas), polegająca na tym, że człowiek był nieskazitelny i uporządkowany w całym swoim bycie, gdyż był wolny od troistej pożądliwości: od pożądliwości zmysłowej, od żądzy dóbr doczesnych i od afirmacji samego siebie wbrew wszelkim nakazom rozumu. Dlatego panował także porządek w stosunkach z drugim człowiekiem, w owym uszczęśliwiającym obcowaniu i zażyłości, jak w przypadku pierwotnego związku pomiędzy mężczyzną i kobietą, pomiędzy Adamem i Ewą, tworzącymi pierwszą parę, a także pierwszą komórkę ludzkiej społeczności. Wiele mówiące wydaje się pod tym względem jedno krótkie zdanie z Księgi Rodzaju: "Chociaż mężczyzna i jego żona byli nadzy, nie odczuwali wobec siebie wstydu" (Rdz 2,25).

Wszystko to, co Objawienie mówi na temat stanu pierwotnej sprawiedliwości i szczęśliwości człowieka stworzonego na obraz Boży, nie zmienia faktu, że człowiek ten jako stworzenie obdarzone wolnością został, podobnie jak inne istoty duchowe, poddany od początku próbie wolności. To samo Objawienie, które ukazuje nam stan pierwotnej sprawiedliwości człowieka przed grzechem, panujący na mocy jego przyjaźni z Bogiem i dający mu szczęście bytowania, mówi równocześnie o zasadniczej próbie, jakiej człowiek został poddany i w której poniósł porażkę.

Księga Rodzaju opisuje tę próbę jako zakaz spożywania owoców z "drzewa poznania dobra i zła". Oto tekst: "Pan Bóg dał człowiekowi taki rozkaz: "Z wszelkiego drzewa tego ogrodu możesz spożywać według upodobania; ale z drzewa poznania dobra i zła nie wolno ci jeść, bo gdy z niego spożyjesz, niechybnie umrzesz"" (Rdz 2,16-17). W ten sposób Bóg - Stwórca objawia się od początku istocie rozumnej i wolnej jako Bóg Przymierza, a więc przyjaźni i radości, ale także jako źródło dobra, a zatem i rozróżnienia dobra i zła w znaczeniu moralnym. Drzewo poznania dobra i zła jest symbolem nieprzekraczalnej granicy, którą człowiek, jako stworzenie, winien uznawać i przestrzegać. Człowiek zależy od Stwórcy i podlega prawom, na których tenże Stwórca oparł ład stworzonego przez siebie świata: zasadniczy porządek istnienia (ordo rerum); podlega więc także normom moralnym regulującym korzystanie z wolności. Pierwotna próba skierowana jest zatem do wolnej woli człowieka, do jego wolności: czy potwierdzi swoim postępowaniem podstawowy ład stworzenia, a zarazem prawdę o swojej własnej stworzoności? O właściwej sobie, jako stworzeniu, godności Bożego obrazu, ale także o wyznaczonej sobie, jako stworzeniu, granicy? Znamy, niestety, rezultat tej próby: człowiek poniósł porażkę. Mówi nam o tym Objawienie. Jednakże przekazuje ono tę smutną wiadomość w kontekście prawdy Odkupienia, co pozwala nam wpatrywać się z ufnością w naszego miłosiernego Stwórcę i Pana (Aud. gen., 3.09.1986).

- Istota grzechu pierworodnego

Wedle świadectwa początku, jakie odczytujemy w całym Piśmie Świętym i Tradycji, znajdując pierwszy jego (i zarazem najpełniejszy) zapis w Księdze Rodzaju, grzech w swoim pierworodnym kształcie jest rozumiany jako "nieposłuszeństwo", które oznacza wprost i bezpośrednio przekroczenie zakazu Boga (por. Rdz 2,16n). Równocześnie jednak w świetle całego kontekstu staje się jawne, że korzenie tego nieposłuszeństwa sięgają głęboko w całą sytuację ontyczną człowieka. Powołany do istnienia człowiek - mężczyzna i niewiasta - jest stworzeniem. "Obraz Boga", polegający na rozumności i wolności, mówi o wielkości i godności podmiotu ludzkiego, który jest osobą. Równocześnie ten osobowy podmiot jest zawsze tylko stworzeniem; w swoim istnieniu i istocie zależy od Stwórcy. Według Księgi Rodzaju "drzewo poznania dobra i zła" miało wyrażać i stale przypominać człowiekowi "granicę" nieprzekraczalną dla istoty stworzonej. W tym znaczeniu należy rozumieć zakaz Boga: Stwórca zabrania mężczyźnie i niewieście spożywać owoców z drzewa poznania dobra i zła. Słowa namowy, czyli pokusy, sformułowanej w tekście biblijnym, nakłaniają do złamania tego zakazu - czyli do przekroczenia tej "granicy": "Gdy spożyjecie owoc z tego drzewa, otworzą się wam oczy i tak jak Bóg ("jako bogowie") będziecie znali dobro i zło" (Rdz 3,5).

"Nieposłuszeństwo" oznacza więc przekroczenie owej granicy, która dla woli i wolności człowieka jako istoty stworzonej pozostaje nieprzekraczalna. Bóg Stwórca jest bowiem jedynym i ostatecznym źródłem ładu moralnego w świecie przez siebie stworzonym. Człowiek nie może sam od siebie stanowić o tym, co jest dobre i złe - nie może "znać dobra i zła, tak jak Bóg". W świecie stworzonym Bóg pozostaje pierwszym i suwerennym źródłem stanowienia o dobru i złu poprzez wewnętrzną prawdę bytu, będącą odbiciem Słowa, które jest współistotnym i odwiecznym Synem Ojca. Stworzony na obraz Boga człowiek zostaje przez Ducha Prawdy obdarowany sumieniem, ażeby obraz wiernie odzwierciedlał swój Pierwowzór, który jest zarazem Mądrością i Prawem odwiecznym, źródłem ładu moralnego w człowieku i w świecie.

"Nieposłuszeństwo" jako wymiar pierworodny grzechu człowieka oznacza odepchnięcie tego źródła, aby samemu stawać się autonomicznym i wyłącznym źródłem stanowienia o tym, co dobre i złe. Duch, który "przenika głębokości Boże", On - który równocześnie jest światłem dla sumienia człowieka i źródłem ładu moralnego - zna najgłębiej ten wymiar grzechu, jaki wpisuje się w tajemnicę ludzkiego początku. On też nie przestaje o nim "przekonywać świata" w relacji do Krzyża Chrystusa na Golgocie (Enc. Dominum et Vivificantem, 36).

- Prawo Boże a wolność człowieka

"Z drzewa poznania dobra i zła nie wolno ci jeść" (Rdz 2,17). Czytamy w Księdze Rodzaju: "Pan Bóg dał człowiekowi taki rozkaz: "Z wszelkiego drzewa tego ogrodu możesz spożywać według upodobania; ale z drzewa poznania dobra i zła nie wolno ci jeść, bo gdy z niego spożyjesz, niechybnie umrzesz"" (Rdz 2,16-17). Poprzez ten obraz Objawienie poucza nas, że władza decydowania o dobru i złu nie należy do człowieka, ale wyłącznie do Boga. Człowiek oczywiście jest wolny od chwili, kiedy może pojąć i przyjąć Boże przykazania. Cieszy się wolnością niezwykle rozległą, może bowiem jeść "z wszelkiego drzewa tego ogrodu". Nie jest to jednak wolność nieograniczona: musi się zatrzymać przed "drzewem poznania dobra i zła", została bowiem powołana, aby przyjąć prawo moralne, które Bóg daje człowiekowi. W rzeczywistości właśnie przez to przyjęcie prawa moralnego ludzka wolność naprawdę i w pełni się urzeczywistnia. "Jeden tylko Dobry" wie bowiem doskonale, co jest dobre dla człowieka, i dlatego z miłości doń dobro to mu nakazuje w przykazaniach.

Prawo Boże nie umniejsza zatem, a tym bardziej nie eliminuje, wolności człowieka, przeciwnie - jest jej gwarancją i sprzyja jej rozwojowi. W zupełnie innym kierunku zmierzają jednak niektóre współczesne tendencje kulturowe, stanowiące podłoże dość licznych nurtów myśli etycznej, które podkreślają rzekomy konflikt między wolnością a prawem. Należą do nich doktryny, które przyznają poszczególnym jednostkom lub grupom społecznym prawo decydowania o tym, co jest dobre, a co złe: według nich ludzka wolność może "stwarzać wartości" i cieszy się pierwszeństwem przed prawdą do tego stopnia, że sama prawda uznana jest za jeden z wytworów wolności. Wolność zatem rościłaby sobie prawo do takiej autonomii moralnej, która w praktyce oznaczałaby zupełną jej suwerenność (Enc. Veritatis splendor, 35).

- Złamanie przymierza z Bogiem w ludzkim sercu

Pożądliwość ciała, a wraz z nią pożądliwość oczu i pycha tego życia, jest "na świecie" i zarazem pochodzi "od świata" nie jako owoc tajemnicy stworzenia, lecz jako owoc drzewa poznania dobra i zła (por. Rdz 2,17) w sercu człowieka. Owocuje w niej nie sam "świat" stworzony przez Boga dla człowieka, świat, o którego podstawowej "dobroci" czytamy tyle razy w Rdz 1: "Widział Bóg, że było dobre (...), że było bardzo dobre". W troistej pożądliwości owocuje natomiast zerwane u początku przymierze ze Stwórcą: z Bogiem - Elohim, i Bogiem - Jahwe. Przymierze to zostało złamane w sercu ludzkim. Musielibyśmy tutaj podjąć bardzo wnikliwą analizę wydarzeń opisanych w Rdz 3,1-6, czego jednak nie czynimy. Odwołujemy się tylko ogólnie do tajemnicy grzechu u początku dziejów człowieka. Dopiero bowiem jako następstwo grzechu, jako owoc złamanego w ludzkim sercu wewnątrz człowieka przymierza z Bogiem, "świat" Księgi Rodzaju stał się "światem" słów Janowych z 1 J 2,15-16: miejscem pożądliwości, a także jej źródłem.

Tak więc ta wypowiedź, która stwierdza, że pożądliwość "nie pochodzi od Ojca, lecz od świata", zdaje się raz jeszcze skierowywać nas w stronę biblijnego "początku". Geneza Janowej "troistej pożądliwości" w nim znajduje swe pierwsze i podstawowe wyjaśnienie. Jest to zaś wyjaśnienie istotne dla naszej teologii ciała. Aby przybliżyć ową ogólnie ważną prawdę o człowieku "historycznym", jaką zawierają w sobie słowa Chrystusa z Kazania na Górze (Mt 5,27-28), wypada nam raz jeszcze powrócić do Księgi Rodzaju, raz jeszcze stanąć "na progu" objawienia człowieka "historycznego". Jest to tym bardziej konieczne, że ów próg historii zbawienia okazuje się równocześnie - stwierdzimy to w kolejnych analizach - progiem autentycznie ludzkich doświadczeń. Odżyją w nim te same podstawowe znaczenia, które udało nam się wydobyć w uprzednich analizach, widząc w nich konstytutywne elementy adekwatnej antropologii, a zarazem głębokie tworzywo teologii ciała. (...)

Wracamy więc raz jeszcze do opisu jahwistycznego, w obrębie którego ten sam człowiek, mężczyzna i kobieta, jawi się naprzód jako człowiek pierwotnej niewinności przed grzechem pierworodnym, a następnie jako ten, który tę niewinność utracił, łamiąc pierwotne przymierze ze swym Stwórcą, Bogiem - Jahwe. Nie zamierzamy tutaj podejmować adekwatnej analizy kuszenia i grzechu, odwołując się do samego tekstu Rdz 3,1-5, do nauki Kościoła na ten temat oraz teologii. Wypada tylko zauważyć, że sam opis biblijny zdaje się szczególnie uwydatniać ów kluczowy moment zakwestionowania daru w sercu człowieka. Człowiek, który zrywa owoc z "drzewa poznania dobra i zła", dokonuje zarazem podstawowego wyboru, dokonuje go wbrew woli Stwórcy, Boga - Jahwe, przyjmując motywację podsuniętą przez kusiciela ("Na pewno nie umrzecie! Ale wie Bóg, że gdy spożyjecie owoc z tego drzewa, otworzą się wam oczy i tak jak Bóg będziecie znali dobro i zło"; dawniejsze tłumaczenie: "będziecie jako bogowie znający dobro i zło"). W tej motywacji zawiera się wyraźne zakwestionowanie daru i miłości, z której bierze początek stworzenie jako obdarowanie. W stosunku do człowieka jest to właśnie obdarowanie "światem", a równocześnie "obrazem Boga", czyli samym człowieczeństwem w całej pierwotnej prawdzie męskiej i kobiecej dwoistości tego "obrazu". Wystarczy się gruntownie wmyślić w cały fragment Rdz 3,1-5, aby zidentyfikować zawartą tam tajemnicę odwrócenia się człowieka "od Ojca" (chociaż w opisie nie spotykamy się z takim imieniem Boga). Kwestionując w swoim sercu sam najgłębszy sens obdarowania, kwestionując miłość jako właściwy motyw stworzenia i pierwotnego przymierza (por. zwłaszcza Rdz 3,5!), człowiek odwraca się od Boga Miłości, od "Ojca", poniekąd odrzuca Go w swoim sercu. Równocześnie więc odrywa swe serce, niejako odcina je od tego, co "pochodzi od Ojca". Pozostaje w nim to, co "pochodzi od świata".

"A wtedy otworzyły się im obojgu oczy i poznali, że są nadzy; spletli więc gałązki figowe i zrobili sobie przepaski" (Rdz 3,6). Jest to pierwsze zdanie w opisie jahwistycznym, które odnosi się do "sytuacji" człowieka po grzechu, które wskazuje na nowy stan ludzkiej natury. Czy nie naprowadza ono równocześnie na początek "pożądliwości w sercu człowieka"? Aby dać gruntowniejszą odpowiedź na to pytanie, nie możemy zatrzymać się na tym pierwszym zdaniu. Musimy odczytać do końca cały ów tekst. Jednakże już przy pierwszym zdaniu trzeba przypomnieć to, co w uprzednich analizach zostało powiedziane na temat wstydu jako doświadczenia "granicznego". Księga Rodzaju odwołuje się do tego doświadczenia, aby ukazać granicę pomiędzy stanem pierwotnej niewinności (por. zwłaszcza Rdz 2,25, któremu wiele poświęciliśmy uwagi w poprzednich analizach) a stanem grzeszności człowieka u samego "początku". Skoro Rdz 2,25 podkreśla, że "byli nadzy, [lecz] nie odczuwali wobec siebie wstydu", to Rdz 3,6 mówi wyraźnie o narodzinach wstydu wraz z grzechem. Ów wstyd jest jak gdyby pierwszym źródłem ujawnienia się w człowieku - w obojgu: mężczyźnie i kobiecie - tego, co "nie pochodzi od Ojca, ale od świata" (Aud. gen., 30.04.1980).

- Osobowy charakter bytu ludzkiego

Wmyślając się w całokształt opisu z Księgi Rodzaju (2,18-25) oraz interpretując go w świetle prawdy o obrazie i podobieństwie Bożym (por. Rdz 1,26-27), możemy jeszcze pełniej zrozumieć, na czym polega osobowy charakter bytu ludzkiego, dzięki któremu oboje: mężczyzna i niewiasta, są podobni do Boga. Każdy bowiem człowiek zdolny jest na Boże podobieństwo, jako stworzenie rozumne i wolne, poznać Go i miłować. Czytamy, że człowiek nie może bytować "samotnie" (por. Rdz 2,18). Może bytować tylko jako "jedność dwojga", a zatem - w relacji do drugiego człowieka. Chodzi tu o relację wzajemną: mężczyzny do kobiety oraz kobiety do mężczyzny. Być osobą na obraz i podobieństwo Boga oznacza także bytować w relacji, w odniesieniu do drugiego "ja". Przygotowuje to ostateczne samoobjawienie się Boga Trójjedynego: jedności żyjącej w komunii Ojca, Syna i Ducha Świętego.

Na początku Biblii jeszcze o tym wprost nie słyszymy. Cały Stary Testament jest nade wszystko objawieniem prawdy o jedyności i jedności Boga. W tę zasadniczą prawdę o Bogu Nowy Testament wprowadzi objawienie niezgłębionej tajemnicy wewnętrznego życia Bożego. Bóg, który pozwala się poznać ludziom przez Chrystusa, jest jednością Trójcy: jednością w komunii. W ten sposób zostaje rzucone nowe światło również na to podobieństwo i obraz Boga w człowieku, o jakim mowa w Księdze Rodzaju. To, że człowiek stworzony jako mężczyzna i kobieta jest obrazem Boga, znaczy nie tylko, iż każdy z nich z osobna jest podobny do Boga, będąc istotą rozumną i wolną. Znaczy to również, że mężczyzna i kobieta, stworzeni jako "jedność dwojga" we wspólnym człowieczeństwie, są wezwani do życia we wspólnocie miłości i do odzwierciedlania w ten sposób w świecie tej komunii miłości, jaka jest w Bogu, komunii, poprzez którą trzy Osoby Boskie miłują się w wewnętrznej tajemnicy jednego życia Bożego. Ojciec, Syn i Duch Święty, jeden Bóg poprzez jedność Bóstwa, bytują jako Osoby w niezgłębionej Boskiej relacji. Tylko w ten sposób staje się zrozumiałą prawda, że Bóg sam w sobie jest miłością (por. 1 J 4,16).

Obraz i podobieństwo Boga w człowieku stworzonym jako mężczyzna i kobieta (w tej analogii, jaką można przyjąć pomiędzy Stwórcą a stworzeniem) oznacza więc także "jedność dwojga" we wspólnym człowieczeństwie. Ta "jedność dwojga", będąca znakiem komunii interpersonalnej, wskazuje na to, że w stworzenie człowieka zostało wpisane również pewne podobieństwo do Boskiej komunii (communio). To podobieństwo zostało wpisane jako właściwość osobowego bytu obojga, mężczyzny i kobiety - równocześnie jako wezwanie i zadanie. W obrazie i podobieństwie Bożym, które rodzaj ludzki nosi w sobie od "początku", tkwi fundament całego ethosu ludzkiego. Ethos ten będzie rozwijany przez Stary i Nowy Testament i jego szczytem jest przykazanie miłości.

W "jedności dwojga" mężczyzna i kobieta są od "początku" wezwani nie tylko do tego, aby bytować "obok" siebie czy nawet "razem z sobą", ale są też wezwani do tego, aby bytować wzajemnie "jedno dla drugiego".

Tak też tłumaczy się znaczenie owej "pomocy", o jakiej mowa w Księdze Rodzaju (2,18-25): "uczynię mu pomoc jemu podobną". Kontekst biblijny pozwala rozumieć to także w ten sposób, że kobieta ma "pomagać" mężczyźnie - a zarazem on ma jej pomagać - przede wszystkim w samym "byciu człowiekiem"; pozwala im niejako stale na nowo odkrywać i potwierdzać integralny sens człowieczeństwa. Łatwo zrozumieć, że na tej podstawowej płaszczyźnie chodzi o "pomoc" obustronną, o "pomoc" wzajemną. Człowieczeństwo oznacza wezwanie do międzyosobowej komunii. Tekst Księgi Rodzaju (2,18-25) wskazuje, iż małżeństwo jest pierwszym i poniekąd podstawowym wymiarem tego wezwania. Ale nie jedynym. Całe dzieje człowieka na ziemi urzeczywistniają się w ramach tego wezwania. Na zasadzie wzajemnego bycia "dla" drugiego, w międzyludzkiej "komunii" osób rozwija się w tych dziejach zamierzona przez Stwórcę integracja w samym człowieczeństwie tego, co "męskie", i tego, co "kobiece". Teksty biblijne, począwszy od Księgi Rodzaju, pozwalają nam stale odnajdować grunt, w którym zakorzenia się prawda o człowieku - grunt trwały i nienaruszalny pośród tylu zmienności bytowania ludzi (List ap. Mulieris dignitatem, 7).

- Człowiek jest duszą ucieleśnioną i ciałem obdarzonym nieśmiertelną duszą

Człowiek stworzony na obraz Boży jest istotą złożoną z duszy i ciała, istotą, która z jednej strony należy do świata zewnętrznego, z drugiej zaś jest w stosunku do niego transcendentna. Jako istota złożona zarówno z ciała, jak i z duszy jest on osobą. Ta prawda o człowieku jest przedmiotem naszej wiary, podobnie jak prawda biblijna o tym, że jest on stworzony na "obraz i podobieństwo" Boga; tę prawdę podaje stale na przestrzeni dziejów Magisterium Kościoła. Prawda o człowieku nie przestaje być na przestrzeni dziejów przedmiotem poznania rozumowego, zarówno na gruncie filozofii, jak też w orbicie wielu nauk szczegółowych: jednym słowem jest ona przedmiotem antropologii.

O tym, że człowiek jest duszą ucieleśnioną, albo mówiąc inaczej, ciałem obdarzonym nieśmiertelną duszą, dowiadujemy się już poniekąd z opisu stworzenia w Księdze Rodzaju, a zwłaszcza z opisu "jahwistycznego", który jest w pewnym sensie "inscenizacją" i posługuje się wyobrażeniami antropomorficznymi. Tak więc czytamy, że "Pan Bóg ulepił człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia, wskutek czego stał się człowiek istotą żywą" (Rdz 2,7). Dalszy ciąg tekstu biblijnego pozwala nam wyraźnie zrozumieć, że stworzony w taki sposób człowiek różni się od całego świata widzialnego, a w szczególności od istot zwierzęcych. "Tchnienie życia" sprawiło, że człowiek poznaje te istoty, nadaje im nazwy, a równocześnie rozpoznaje, że jest od nich różny (por. Rdz 2,18-20). Chociaż więc w opisie "jahwistycznym" nie ma mowy o "duszy", to jednak łatwo z tego opisu wywnioskować, iż życie, jakim człowiek został obdarzony w akcie stworzenia, ma naturę, która przerasta zwykły wymiar cielesny (właściwy zwierzętom). Jest obdarzone ponadmaterialnym wymiarem duchowym, w którym zawiera się istotna podstawa "obrazu Bożego", którym według opisu z Księgi Rodzaju 1,27 jest człowiek.

Człowiek jest jednością: kimś jednym, a równocześnie w tej jedności zawiera się dwoistość. Pismo Święte daje świadectwo zarówno owej jedności (osoba), jak też dwoistości (dusza - ciało). Można tu przytoczyć np. Księgę Syracha: "Pan stworzył człowieka z ziemi i znów go jej zwróci"; a równocześnie: "Dał im [ludziom] wolną wolę, język i oczy, uszy i serce zdolne do myślenia. Napełnił ich wiedzą i rozumem, o złu i dobru ich pouczył" (17,1.6-7). Szczególnie znany jest pod tym względem Psalm 8, który sławi dzieło stworzenia człowieka, zwracając się do Boga w następujących słowach: "czym jest człowiek, że o nim pamiętasz, i czym syn człowieczy, że się nim zajmujesz? Uczyniłeś go niewiele mniejszym od istot niebieskich, chwałą i czcią go uwieńczyłeś. Obdarzyłeś go władzą nad dziełami rąk Twoich, złożyłeś wszystko pod jego stopy" (ww. 5-7).

Podkreśla się często, że tradycja biblijna uwydatnia przede wszystkim osobową jedność człowieka, nie wahając się tej jedności nazywać również "ciałem" dla określenia całego człowieka (por. np. Ps 145[144],21; Jl 3,1; Iz 66,23; J 1,14). Jest to słuszne spostrzeżenie. Niemniej przekonanie o dwoistości człowieka daje o sobie również znać w tradycji biblijnej, i to czasem w sposób bardzo wyrazisty. Ta tradycja odzwierciedla się w słowach Chrystusa: "Nie bójcie się tych, którzy zabijają ciało, lecz duszy zabić nie mogą. Bójcie się raczej Tego, który duszę i ciało może zatracić w piekle" (Mt 10,28) (Aud. gen., 16.04.1986).

Upadek pierwszych ludzi - Rdz 3,1-24

W kontekście dzieła stworzenia oraz obdarowania, poprzez które Stwórca nadał człowiekowi stan pierwotnej świętości i sprawiedliwości, opis pierwszego grzechu, jaki znajdujemy w trzecim rozdziale Księgi Rodzaju, nabiera pełnej wyrazistości. W interpretacji tego opisu, w centrum którego znajduje się przekroczenie wydanego przez Boga zakazu spożywania "owoców z drzewa poznania dobra i zła", należy uwzględniać, rzecz jasna, starożytny charakter tekstu, a zwłaszcza jego gatunek literacki. Równocześnie jednak, dokonując analizy pierwszej księgi Pisma Świętego zgodnie z wymaganiami naukowymi, trudno nie stwierdzić, że pewnym elementem, jaki najwcześniej wyłania się z tej specyficznej opowieści o grzechu, jest to, że mówi ona o wydarzeniu pierwotnym, czyli o fakcie, jaki wedle Objawienia miał miejsce u początku dziejów człowieka. Fakt ten ma - i jest to następny pewny element - podstawowe i decydujące znaczenie dla stosunków pomiędzy człowiekiem i Bogiem, a także dla "sytuacji" wewnętrznej człowieka samego, dla wzajemnego obcowania ludzi z sobą, wreszcie dla stosunku człowieka do świata.

Fakt, który najbardziej się liczy w wyżej wspomnianym opisie, jest natury moralnej, a jego korzenie tkwią w ludzkiej duszy. Powoduje on podstawową zmianę "sytuacji": człowiek zostaje wytrącony ze stanu pierwotnej sprawiedliwości, ażeby znaleźć się w stanie grzeszności (status naturae lapsae): w stanie natury naznaczonej grzechem i zawierającej w sobie skłonność do grzechu. Odtąd też całe dzieje ludzkości będą obciążone tym stanem. Pierwszy człowiek (mężczyzna i kobieta) otrzymał od Boga łaskę uświęcającą nie tylko dla siebie, ale jako protoplasta ludzkości dla wszystkich swoich potomków. Tak więc wraz z grzechem, który zwrócił go przeciwko Bogu, utracił łaskę (popadł w niełaskę) także w perspektywie dziedzictwa swoich potomków. W tym pozbawieniu łaski przyznanej naturze zawiera się, według nauki Kościoła opartej na Objawieniu, sama istota grzechu pierworodnego, jako dziedzictwa pozostawionego nam przez pierwszych rodziców.

Aby lepiej zrozumieć charakter tego dziedzictwa, należy naprzód poddać analizie opis pierwszego grzechu, jaki zawiera się w trzecim rozdziale Księgi Rodzaju. Opis ten zaczyna się od rozmowy, jaką kusiciel pod postacią węża prowadzi z niewiastą. Sam ten moment jest całkowicie nowy. Dotychczas Księga Rodzaju nie mówiła niczego o istnieniu w świecie stworzonym innych istot rozumnych i wolnych poza człowiekiem. Opis stworzenia w rozdziałach 1-2 Księgi Rodzaju dotyczy bowiem świata "istot widzialnych". Kusiciel należy do świata "istot niewidzialnych", czysto duchowych, jednakże na czas niniejszej rozmowy przyjmuje widzialną postać. To pierwsze pojawienie się złego ducha w Biblii należy rozumieć w kontekście wszystkiego, co na jego temat znajdujemy w księgach Starego i Nowego Testamentu (była już o tym mowa w dawniejszych katechezach). Szczególnie wymowna jest Apokalipsa (a więc ostatnia księga Pisma Świętego), wedle której zostaje strącony "wielki Smok, Wąż starodawny" (tu wyraźna aluzja do Rdz 3), "który się zwie diabeł i szatan, zwodzący całą zamieszkałą ziemię" (Ap 12,9). Z tej racji, że "zwodzi całą zamieszkałą ziemię", został on też nazwany gdzie indziej "ojcem kłamstwa" (J 8,44).

Grzech ludzkiego początku - ów pierwotny grzech, o którym czytamy w Rdz 3 - rodzi się więc pod wpływem tej właśnie istoty.

"Wąż starodawny" mówi do niewiasty: "Czy rzeczywiście Bóg powiedział: Nie jedzcie owoców ze wszystkich drzew tego ogrodu?". Niewiasta odpowiedziała wężowi: "Owoce z drzew tego ogrodu jeść możemy, tylko o owocach z drzewa, które jest w środku ogrodu, Bóg powiedział: Nie wolno wam jeść z niego, a nawet go dotykać, abyście nie pomarli". Wtedy wąż rzekł do niewiasty: "Na pewno nie umrzecie! Ale wie Bóg, że gdy spożyjecie owoc z tego drzewa, otworzą się wam oczy i tak jak Bóg będziecie znali dobro i zło" (Rdz 3,1-5).

Nietrudno w tym tekście dostrzec sprawy istotne i podstawowe, które kryją się pod osłoną treści pozornie błahej. Samo w sobie zjedzenie lub niezjedzenie owocu z jakiegoś drzewa może się łatwo wydać sprawą błahą. Jednakże drzewo "poznania dobra i zła" oznacza sprawę istotną i podstawową dla ludzkiego życia.

Kusiciel wie o tym doskonale, skoro mówi: "gdy spożyjecie owoc (...), będziecie znali dobro i zło tak jak Bóg". Tak więc drzewo to oznacza granicę nieprzekraczalną nie tylko dla człowieka, ale w ogóle dla stworzenia, choćby było ono najdoskonalsze. Stworzenie bowiem jest zawsze tylko stworzeniem, a nie jest Bogiem. Nie może też "tak jak Bóg" znać dobra i zła. On jeden jest źródłem wszelkiego bytu i On jeden jako absolutna Prawda i absolutne Dobro stanowi o tym, co jest dobrem, a co złem. On jeden jest odwiecznym Prawodawcą, źródłem wszelkiego prawa w świecie stworzonym, a w szczególności prawa o naturze ludzkiej (lex naturae). Człowiek, jako stworzenie rozumne, winien poznawać to prawo i nim się kierować we własnym postępowaniu. Nie może sam ustanawiać praw moralnych, sam stanowić o tym, co jest dobre i złe, niezależnie od Stwórcy i co więcej: wbrew Stwórcy. Nie może człowiek ani żadne stworzenie stawiać siebie na miejscu Boga, uważając się za pana porządku moralnego wbrew ontologicznej strukturze dzieła stworzenia, która poprzez podstawowe nakazy sumienia, a więc ludzkiego postępowania, odzwierciedla się w sferze psychoetycznej.

Tak więc odkrywamy w Księdze Rodzaju, pod osłoną pozornie błahego wątku, sprawy istotne i podstawowe dla człowieka, uzależnionego od swej kondycji jako stworzenia. Człowiek, jako istota rozumna, musi kierować się "pierwotną Prawdą", która jest również prawdą jego istnienia. Nie może on rościć sobie prawa do tego, by samemu zająć miejsce owej prawdy lub stawiać się na równi z nią. W chwili gdy zostaje zachwiana ta zasada, zostaje także podważona u podstaw ludzkiego działania "sprawiedliwość" stworzenia wobec Stwórcy. W istocie słowa kusiciela, "ojca kłamstwa", podając w wątpliwość prawdę o więzi z Bogiem, podważają sam stan pierwotnej sprawiedliwości. Ulegając kusicielowi, człowiek popełnia grzech osobisty i zakorzenia stan grzechu pierworodnego w naturze ludzkiej.

Z opowieści biblijnej wynika, że grzech ten nie "poczyna się" w sercu (i sumieniu) człowieka, z jego samorodnej inicjatywy. Staje się on poniekąd odbiciem i konsekwencją grzechu, który już wcześniej zaistniał w świecie istot niewidzialnych. Kusiciel, "wąż starodawny", należy do tego świata. Już wcześniej (in antico) te obdarzone rozumem i wolnością istoty zostały poddane "próbie", w której miały dokonać wyboru na miarę swojej czysto duchowej natury. To w nich zrodziła się "wątpliwość", którą kusiciel - jak mówi trzeci rozdział Księgi Rodzaju - wzbudza w pierwszych rodzicach. Już wcześniej Bóg, który jako Stwórca jest jedynym źródłem obdarowania wszystkich stworzeń, a stworzeń duchowych w szczególności, musiał być postawiony w stan podejrzenia i oskarżenia. Prawda istnienia, prawda bytu, która domaga się podporządkowania stworzenia Temu, który stworzył, została zakwestionowana i wyparta przez pierworodną pychę, która doprowadziła te istoty do uczynienia z własnego ducha źródła i normy wolności. Ci, którzy uznali, że mogą "tak jak Bóg znać dobro i zło", wybrali siebie wbrew Bogu, zamiast zgodnie z prawdą swej stworzoności wybierać siebie "w Bogu": bo "któż jak Bóg!". Człowiek zaś, ulegając namowom kusiciela, stał się uległy wobec zbuntowanych duchów i ich wspólnikiem!

Słowa, które wedle Rdz 3 słyszy pierwszy człowiek w pobliżu "drzewa poznania dobra i zła", kryją w sobie cały ładunek zła, jakie może się zrodzić w wolnej woli stworzenia wobec Tego, który jako Stwórca jest źródłem wszelkiego bytu i dobra, wszelkiego obdarowania, do jakiego zdolna jest absolutnie bezinteresowna i prawdziwie ojcowska Miłość. Właśnie ta obdarowująca Miłość spotyka się z zakwestionowaniem, z zaprzeczeniem, z odrzuceniem. Stworzenie, które chce być "tak jak Bóg", głosi to, co bardzo trafnie wyraził św. Augustyn: "miłość własną, posuniętą aż do pogardy Boga" (por. De civitate Dei, XIV, 28 [PL 41, 436]). Jest to chyba najbardziej przenikliwe określenie tego grzechu, jaki dał o sobie znać u początku dziejów człowieka przez słowo kusiciela. Contemptus Dei: odrzucenie Boga, wzgardzenie Bogiem, nienawiść do tego wszystkiego, kim jest Bóg i co jest z Boga. Nie jest to, niestety, fakt odosobniony, który wydarzył się tylko u zarania dziejów. Jakże często stajemy wobec faktów, gestów, słów, sytuacji życiowych, z których wyziera dziedzictwo pierwszego grzechu! Opis z Księgi Rodzaju wiąże grzech z szatanem. Taka prawda o "wężu starodawnym" zostanie potwierdzona na wielu innych miejscach Biblii.

Jak na tym tle przedstawia się grzech człowieka? Czytamy dalej w Rdz 3: "Wtedy niewiasta spostrzegła, że drzewo to ma owoce dobre do jedzenia, że jest ono rozkoszą dla oczu i że owoce tego drzewa nadają się do zdobycia wiedzy. Zerwała zatem z niego owoc, skosztowała i dała swemu mężowi, który był z nią: a on zjadł" (Rdz 3,6). O czym świadczy ten, na swój sposób bardzo precyzyjny, zapis? Świadczy o tym, że pierwszy człowiek postąpił wbrew woli Stwórcy, przyjmując pod wpływem słów kusiciela, że "owoce tego drzewa nadają się do zdobycia wiedzy". Nie widać, ażeby człowiek przyjął w pełni ów ładunek negacji i nienawiści do Boga, jaki zawierał się w słowach "ojca kłamstwa". Przyjął natomiast sugestię posłużenia się rzeczą stworzoną wbrew zakazowi Stwórcy z myślą, że i on, człowiek, może "tak jak Bóg znać dobro i zło".

Wedle słów św. Pawła, pierwszy grzech człowieka jest nade wszystko "nieposłuszeństwem" wobec Boga (por. Rz 5,19). Analiza Rdz 3 i refleksja nad tym zdumiewająco głębokim tekstem ukazuje, w jaki sposób owo "nieposłuszeństwo" może się ukształtować i w jakim kierunku rozwinąć w woli człowieka. Można powiedzieć, że grzech "początku", opisany w Rdz 3, zawiera w sobie poniekąd pierwotny "model" wszelkiego grzechu, do jakiego zdolny jest człowiek (Aud. gen., 10.09.1986).

- Narodziny "człowieka pożądliwości"

Mówiąc o narodzinach "człowieka pożądliwości" na podstawie Księgi Rodzaju, przeanalizowaliśmy dotychczas znaczenie wstydu, który pojawił się wraz z pierwszym grzechem człowieka. Analiza tego wstydu w świetle tekstu jahwistycznego pozwala nam głębiej jeszcze zrozumieć, jakie znaczenie ma on dla całokształtu relacji mężczyzna-kobieta, relacji międzyosobowej. Rdz 3 wskazuje ponad wszelką wątpliwość na to, że ów wstyd pojawił się we wzajemnym odniesieniu mężczyzny do kobiety, że odniesienie to doznało z tego powodu radykalnego przeobrażenia. Ponieważ zaś wstyd narodził się w ich sercach wraz z pożądliwością ciała, analiza tego pierwotnego wstydu pozwala nam równocześnie prześledzić, w jakim stosunku pozostaje pożądliwość do tej komunii osób, danej od początku i zarazem zadanej mężczyźnie i kobiecie przez fakt stworzenia ich "na obraz Boży". Dalszym przeto etapem studium pożądliwości, która "u początku" ujawniła się przez wstyd mężczyzny i kobiety z Księgi Rodzaju 3, jest analiza niedosytu zjednoczenia, komunii osób, jaką miały wyrażać również ich ciała w całej swojej męskości i kobiecości.

Przede wszystkim więc ten wstyd, który wedle opisu biblijnego każe mężczyźnie i kobiecie ukryć przed sobą nawzajem swe ciała, a zwłaszcza to, co stanowi o ich męskiej i kobiecej odrębności, dowodzi, że załamała się w nich owa pierwotna zdolność wzajemnego komunikowania siebie, o czym mówi Księga Rodzaju 2,25.

Radykalna zmiana znaczenia pierwotnej nagości każe się domyślać negatywnych przeobrażeń całego międzyosobowego układu mężczyzna-kobieta. Owo wzajemne komunikowanie w samym człowieczeństwie poprzez ciało, poprzez męskość i kobiecość tego ciała, co tak mocnym akcentem odezwało się w poprzednim fragmencie opisu jahwistycznego (Rdz 2,23-25), w tej chwili zostaje zachwiane. Jak gdyby ciało w swej męskości i kobiecości przestało stanowić "niepodejrzane" tworzywo komunii osób, jak gdyby zostało w swojej pierwotnej funkcji "zakwestionowane" w świadomości mężczyzny i kobiety. Znika owa szczególna prostota i pierwotna "czystość" przeżycia, która umożliwiała im swoistą pełnię wzajemnego komunikowania siebie. Oczywiście, że nie przestali komunikować się wzajemnie za pomocą ciała, jego ruchów, gestów, wyrazu. Natomiast proste i bezpośrednie komunikowanie siebie związane z pierwotnym przeżyciem wzajemnej nagości zanikło. Jakby nieoczekiwanie wyrósł w ich świadomości nieprzekraczalny próg, ograniczający to pierwotne "dawanie siebie" drugiemu w pełnym zawierzeniu wszystkiego, co stanowi o własnej tożsamości, a zarazem odrębności, z jednej strony kobiecej, z drugiej męskiej. Odrębność czy też odmienność płci, męskość i kobiecość, została nagle odczuta i uświadomiona jako element wzajemnego przeciwstawienia osób. O tym wszystkim świadczy ów zwięzły zwrot z Księgi Rodzaju 3,7: "poznali, że są nadzy" i cały jego bezpośredni kontekst w ramach opisu jahwistycznego. To wszystko też należy do analizy pierwotnego wstydu. Księga Rodzaju rysuje nam nie tylko jego genezę w człowieku, ale także pozwala odsłonić poszczególne jego warstwy w obojgu: mężczyźnie i kobiecie (...) (Aud. gen., 4.06.1980).

- Obciążenie dziedzictwem grzechu

Nawiązując tutaj do dokładności opowiadania, jaka była możliwa dla autora tekstu jahwistycznego, dochodzimy do rozważania stopni doświadczenia człowieka "historycznego", obciążonego dziedzictwem grzechu, które jednak metodologicznie wychodzą właśnie od stanu pierwotnej niewinności. Stwierdziliśmy już poprzednio, że w odwołaniu się "do początku" (poddanym tutaj przez nas kolejnym analizom kontekstowym) Chrystus pośrednio ustala ideę ciągłości i więzi między tymi dwoma stanami, jak gdyby pozwalał nam cofnąć się od progu grzeszności "historycznej" człowieka do jego pierwotnej niewinności. Właśnie Rdz 2,25 domaga się w sposób szczególny przekroczenia tego progu. Łatwo też zauważyć, jak ten fragment, razem z tkwiącym w nim znaczeniem pierwotnej nagości, włącza się w całość kontekstu opowiadania jahwistycznego. Rzeczywiście, kilka wersetów dalej ten sam autor pisze: "A wtedy otworzyły się im obojgu oczy i poznali, że są nadzy; spletli więc gałązki figowe i zrobili sobie przepaski" (Rdz 3,7). Przysłówek "wtedy" wskazuje na nowy moment i nową sytuację wynikającą z zerwania pierwszego Przymierza; jest to sytuacja, jaka nastąpiła po nieudanej próbie związanej z drzewem poznania dobra i zła, która równocześnie stanowiła pierwszą próbę posłuszeństwa, czyli posłuchu dla Słowa w całej jego prawdzie i przyjęcia Miłości według pełni wymagań Woli stwórczej. Ten nowy moment lub nowa sytuacja pociąga za sobą także nową treść i nową jakość doświadczenia ciała, tak że nie można już powiedzieć: "byli nadzy, [lecz] nie odczuwali wobec siebie wstydu". Wstyd zatem jest doświadczeniem nie tylko pierwotnym, ale "granicznym".

Znamienna dlatego jest różnica sformułowań, jaka dzieli Rdz 2,25 od Rdz 3,7. W pierwszym przypadku: "byli nadzy, [lecz] nie odczuwali wobec siebie wstydu"; w drugim przypadku: "poznali, że są nadzy". Czy to znaczy, że poprzednio "nie poznali, że są nadzy?", że nie wiedzieli o tym i nie widzieli wzajemnie nagości swoich ciał? Znamienna przemiana, o której świadczy tekst biblijny w odniesieniu do doświadczenia wstydu (o którym mówi jeszcze Księga Rodzaju, zwłaszcza w rozdziale 3,10-12), dokonuje się na poziomie głębszym niż czyste i zwykłe posługiwanie się zmysłem wzroku. Analiza porównawcza między Rdz 2,25 i Rdz 3,7 prowadzi z konieczności do wniosku, że tutaj nie chodzi o przejście od "niepoznania" do "poznania", lecz o radykalną zmianę znaczenia pierwotnej nagości kobiety wobec mężczyzny i mężczyzny wobec kobiety. Ona wypływa z ich świadomości jako owoc drzewa znajomości dobra i zła: "Któż ci powiedział, że jesteś nagi? Czy może zjadłeś z drzewa, z którego ci zakazałem jeść?" (Rdz 3,11). Ta zmiana odnosi się bezpośrednio do doświadczenia znaczenia własnego ciała wobec Stwórcy i stworzeń. Potwierdzają to następnie słowa mężczyzny: "Usłyszałem Twój głos w ogrodzie: przestraszyłem się, bo jestem nagi, i ukryłem się" (Rdz 3,10). Ale w szczególności ta zmiana, którą tekst jahwistyczny szkicuje w sposób tak zwięzły i dramatyczny, odnosi się bezpośrednio, może w sposób najbardziej bezpośredni, do relacji mężczyzna-kobieta, kobiecość-męskość.

Do analizy tej przemiany będziemy musieli powrócić jeszcze w innych częściach naszych dalszych rozważań. Teraz, doszedłszy do tej granicy, która przechodzi przez sferę "początku", do którego odwołał się Chrystus, musimy zapytać, czy można odtworzyć w jakiś sposób pierwotne znaczenie nagości, które w Księdze Rodzaju stanowi najbliższy kontekst nauki o jedności istoty ludzkiej jako mężczyzny i kobiety. Wydaje się to możliwe, jeżeli jako punkt odniesienia przyjmiemy doświadczenie wstydu, tak jak ono w dawnym tekście biblijnym zostało jasno przedstawione jako doświadczenie "graniczne" (Aud. gen., 12.12.1979).

- Pierwsza zapowiedź Mesjasza, Odkupiciela - Rdz 3,15

W IV Modlitwie eucharystycznej (Kanon IV) Kościół przemawia do Boga w słowach następujących: "Wysławiamy Cię, Ojcze Święty, bo jesteś wielki, i w mądrości oraz miłości stworzyłeś wszystkie swoje dzieła. Ty stworzyłeś człowieka na obraz i podobieństwo swoje i powierzyłeś mu cały świat, aby służąc Tobie samemu jako Stwórcy, rządził wszelkim stworzeniem. A gdy człowiek przez nieposłuszeństwo stracił Twoją przyjaźń, nie pozostawiłeś go pod władzą śmierci". Zgodnie z prawdą, którą wyraża ta modlitwa Kościoła, w poprzedniej katechezie ukazaliśmy złożoną treść słów Rdz 3, stanowiących odpowiedź Boga na pierwszy grzech człowieka. Słowa te mówią o walce przeciwko "mocom ciemności", w jaką uwikłany został człowiek z powodu grzechu od początku swych dziejów na ziemi. Równocześnie słowa te świadczą o tym, że Bóg nie pozostawia człowieka samemu sobie. Nie pozostawia go "pod władzą śmierci", nie pozostawia go w "niewoli grzechu" (por. Rz 6,17). Oto bowiem, zwracając się do węża - kusiciela, Bóg przemawia następująco: "Wprowadzam nieprzyjaźń między ciebie a niewiastę, między potomstwo twoje a potomstwo jej: ono zmiażdży ci głowę, a ty zmiażdżysz mu piętę" (Rdz 3,15).

Powyższe słowa Księgi Rodzaju bywają określane jako Protoewangelia, pierwsza zapowiedź Mesjasza, Odkupiciela. Słowa te mówią o zbawczym zamierzeniu Boga w stosunku do rodzaju ludzkiego, który po grzechu pierworodnym znalazł się w stanie upadku, który jest nam znany (status naturae lapsae). Przede wszystkim słowa Protoewangelii mówią o tym, co stanowi w zbawczym planie Boga wydarzenie centralne. Do tego wydarzenia nawiązuje przytoczona już IV Modlitwa eucharystyczna, gdy zwraca się do Boga z następującym wyznaniem wiary: "Ojcze Święty, tak umiłowałeś świat, że gdy nadeszła pełnia czasów, zesłałeś nam Jednorodzonego Syna swojego, aby nas zbawił. On to za sprawą Ducha Świętego stał się człowiekiem, narodził się z Maryi Dziewicy i był do nas podobny we wszystkim oprócz grzechu".

Zapowiedź Rdz 3,15 dlatego nosi nazwę Protoewangelii, że znalazła ona potwierdzenie oraz wypełnienie dopiero w Objawieniu Nowego Przymierza: w Ewangelii Chrystusa. W Starym Przymierzu zapowiedź ta stale była przypominana na różne sposoby: w rytach, w symbolice, w modlitwach, w proroctwach, w samych dziejach Izraela jako "Ludu Bożego" idącego ku mesjańskiemu celowi, jednakże zawsze pod osłoną niedoskonałej wiary Starego Testamentu. Wypełnienie zapowiedzi przyjścia Chrystusa przyniesie z sobą pełne objawienie trynitarnej i mesjańskiej treści monoteizmu Izraela. Z kolei Nowy Testament pozwala nam odkryć pełne znaczenie tekstów Starego Testamentu, zgodnie ze słynnym aforyzmem św. Augustyna: in vetere [Testamento] novum latet, in novo vetus patet, to znaczy: "W Starym Testamencie ukryty jest Nowy, w Nowym zaś Stary staje się jasny" (por. Quaestiones in Heptateuchum, II, 73).

Analiza Protoewangelii, wraz z zawartą w niej zapowiedzią i obietnicą, prowadzi do stwierdzenia, że Bóg nie pozostawił człowieka pod władzą grzechu i śmierci. Zechciał przyjść mu z pomocą i go ocalić. Dokonał zaś tego w sposób sobie właściwy, na miarę swojej transcendentnej świętości, a zarazem na miarę takiej "kondescendencji", do której zdolny jest tylko Bóg-Miłość. Już słowa Protoewangelii mówią o tej zbawczej kondescendencji, gdy zapowiadają walkę ("położę nieprzyjaźń!") pomiędzy tym, który reprezentuje "moce ciemności", a Tym, którego Księga Rodzaju nazywa "potomkiem niewiasty" ("potomstwo jej"). Walka ta skończy się zwycięstwem Chrystusa ("zmiażdży ci głowę"), ale będzie to zwycięstwo okupione ofiarą Krzyża ("ty zmiażdżysz mu piętę"). "Tajemnica zmiłowania" rozwieje "tajemnicę grzechu". Ale właśnie ta ofiara Krzyża pozwoli wejść niejako w sam rdzeń grzechu i zrozumieć choć trochę jego mroczną tajemnicę. Daje temu szczególny wyraz św. Paweł w Liście do Rzymian, pisząc:

"Jak przez nieposłuszeństwo jednego człowieka wszyscy stali się grzesznikami, tak przez posłuszeństwo Jednego wszyscy staną się sprawiedliwymi" (Rz 5,19). "Jak przestępstwo jednego sprowadziło na wszystkich ludzi wyrok potępiający, tak czyn sprawiedliwy Jednego sprowadza na wszystkich ludzi usprawiedliwienie dające życie" (Rz 5,18).

W Protoewangelii po raz pierwszy jest zapowiedziany Chrystus jako "nowy Adam" (por. 1 Kor 15,45). Co więcej, Jego zwycięstwo nad grzechem, okupione "posłuszeństwem aż do śmierci krzyżowej" (por. Flp 2,8), przyniesie z sobą taką obfitość przebaczenia i zbawiającej łaski, która niepomiernie przewyższy zło pierwszego i wszelkiego grzechu człowieka. "Jeżeli (...) przestępstwo jednego sprowadziło na wszystkich śmierć, to o ileż obficiej spłynęła na nich wszystkich łaska i dar Boży, łaskawie udzielony przez jednego Człowieka, Jezusa Chrystusa" (Rz 5,15). Tak więc należy stwierdzić, że pozostając na gruncie Protoewangelii, człowiek upadły (status naturae lapsae) zostaje zarazem wprowadzony w perspektywę przyszłego odkupienia (status naturae redemptae).

Pierwsza odpowiedź Boga na grzech człowieka zawarta w Rdz 3 pozwala nam od początku poznać Boga jako nieskończenie sprawiedliwego i miłosiernego zarazem. Jest to już od owej pierwszej zapowiedzi ten Bóg, który tak "umiłował świat, że Syna swego Jednorodzonego dał" (J 3,16), który "posłał Syna swojego jako ofiarę przebłagalną za nasze grzechy" (1 J 4,10). Bóg, który "własnego Syna nie oszczędził, ale Go za nas wszystkich wydał" (Rz 8,32). W tym właśnie potwierdza się, że Bóg, który w swej transcendentnej świętości odrzuca grzech, sprawiedliwie karząc grzesznika, w swym niewysłowionym miłosierdziu ogarnia go równocześnie zbawczą Miłością. Protoewangelia zapowiada owo zbawcze zwycięstwo dobra nad złem, które objawi się w Ewangelii poprzez paschalną tajemnicę ukrzyżowanego i zmartwychwstałego Chrystusa.

Jest rzeczą znamienną, że słowa Rdz 3,15: "położę nieprzyjaźń" wysuwają poniekąd na pierwsze miejsce niewiastę: "położę nieprzyjaźń między tobą a niewiastą". Nie: pomiędzy tobą a mężczyzną, ale właśnie niewiastą. Komentatorzy od najdawniejszych czasów podkreślają, że zachodzi tu znamienny paralelizm. Kusiciel, "wąż starodawny", zwrócił się według Rdz 3,4 naprzód do niewiasty i przez nią odniósł swe zwycięstwo. Z kolei więc Bóg, zapowiadając Odkupiciela, ustanawia Niewiastę pierwszą "nieprzyjaciółką" Księcia ciemności. Ona ma być poniekąd pierwszym adresatem ostatecznego Przymierza, w którym moce zła zostaną zwyciężone przez Mesjasza: Jej Syna ("potomstwo jej").

Jest to, powtarzam, szczegół niezmiernie znamienny, jeśli zważyć, że w dziejach Przymierza Bóg zwracał się przede wszystkim do mężczyzn (Noe, Abraham, Mojżesz). W tym wypadku pierwszeństwo zdaje się należeć do Niewiasty, oczywiście ze względu na Jej Potomka, na Chrystusa. Wielu bowiem Ojców i Doktorów Kościoła widzi w niewieście z Protoewangelii Matkę Chrystusa: Maryję. Ona też jako pierwsza ma udział w owym zwycięstwie nad grzechem, jakie odniósł Chrystus. Jest bowiem wolna od grzechu pierworodnego i każdego innego, co zgodnie z Tradycją zaznaczył już Sobór Trydencki, a uroczyście zdefiniował, zwłaszcza gdy chodzi o to, co odnosi się do grzechu pierworodnego, Pius IX, ogłaszając dogmat Niepokalanego Poczęcia (Aud. gen., 17.12.1986).

- Szatan obiecuje człowiekowi wszechmoc i wszechwiedzę Bożą - Rdz 3,5

Mnogość i różnorodność pokus znajduje swoją podstawę w tej potrójnej pożądliwości, o której mówi Pierwszy List św. Jana: "Nie miłujcie świata ani tego, co jest na świecie! Jeśli kto miłuje świat, nie ma w nim miłości Ojca. Wszystko bowiem, co jest na świecie, a więc: pożądliwość ciała, pożądliwość oczu i pycha tego życia nie pochodzi od Ojca, lecz od świata" (1 J 2,15-16). Jak wiadomo, w pojęciu św. Jana "świat", od którego chrześcijanin winien się oddalać, to nie jest stworzenie, dzieło Boże, które zostało powierzone panowaniu człowieka, ale jest to symbol i znak tego wszystkiego, co nas oddziela od Boga lub co chce wykluczyć Boga; to znaczy, że jest przeciwne Królestwu Bożemu. Są zatem trzy aspekty świata, od którego chrześcijanin, aby pozostać wiernym orędziu Jezusowemu, winien trzymać się z dala: pożądania zmysłowe; nadmierne pożądanie dóbr ziemskich, na których człowiek łudzi się, że zdoła zbudować całe swoje życie, i w końcu zarozumiała samowystarczalność w odniesieniu do Boga. Trzem "kuszeniom", z którymi szatan przystąpił do Chrystusa na pustyni, można łatwo przeciwstawić "trzy pożądliwości" już wspomniane; są to trzy wielkie pokusy, którym również chrześcijanin będzie poddany w ciągu swego życia ziemskiego. Ale na podstawie tej potrójnej pokusy odnajdujemy pierwotną i wszystko obejmującą pokusę, skierowaną przez samego szatana do naszych pierwszych rodziców: "Otworzą się wam oczy i tak jak Bóg będziecie znali dobro i zło" (Rdz 3,5). Szatan obiecuje człowiekowi wszechmoc i wszechwiedzę Bożą, to jest całkowitą samowystarczalność i niezależność. Otóż człowiek nie jest taki, chyba tylko przez swoją możliwość "wybrania" Boga, na którego obraz został stworzony. Ale pierwszy Adam wybrał siebie samego na miejsce Boga; uległ pokusie i odnalazł siebie nędznym, kruchym, słabym, "nagim", "niewolnikiem grzechu" (por. J 8,34). Drugi natomiast Adam, Chrystus, stwierdza na nowo, wbrew szatanowi, podstawową, strukturalną i ontologiczną zależność człowieka od Boga. Człowiek - mówi nam Chrystus - nie zostaje poniżony, raczej wywyższony w swojej godności, ilekroć kłania się, aby oddać cześć Bytowi Nieskończonemu, swemu Stwórcy i Ojcu: "Panu, Bogu swemu, będziesz oddawał pokłon i Jemu samemu służyć będziesz" (Mt 4,10) (8.03.1981, homilia w czasie Mszy św. w rzymskiej parafii św. Jana dei Fiorentini).

- Wstyd wzajemny mężczyzny i kobiety jako symptom upadku

Pierwsze zdanie opisu jahwistycznego na ten temat brzmi następująco: "a wtedy otworzyły się im obojgu oczy i poznali, że są nadzy; spletli więc gałązki figowe i zrobili sobie przepaski" (Rdz 3,7). Zdanie to, które mówi o wstydzie wzajemnym mężczyzny i kobiety jako symptomie upadku (status naturae lapsae), należy osadzić w całości tegoż opisu. Wstyd sięga głębiej, zdaje się poruszać w tym momencie same podstawy ich bytowania. "Gdy zaś mężczyzna i jego żona usłyszeli kroki Boga Jahwe przechadzającego się po ogrodzie, (...) skryli się przed Bogiem Jahwe wśród drzew ogrodu" (Rdz 3,8). Potrzeba ukrycia się wskazuje na to, że w głębi wstydu, który wzajemnie im się udzielił jako bezpośredni owoc drzewa poznania dobra i zła, dojrzał lęk wobec Boga, lęk, którego przedtem nie znali. "Bóg - Jahwe zawołał na mężczyznę i zapytał go: "Gdzie jesteś?" On odpowiedział: "Usłyszałem Twój głos w ogrodzie, przestraszyłem się, bo jestem nagi, i ukryłem się"" (Rdz 3,9-10). Do istoty wstydu zawsze należy jakiś lęk, jednakże ten pierworodny wstyd w szczególnej mierze odsłania oblicze lęku: "przestraszyłem się, bo jestem nagi". Czujemy, że chodzi tu o coś głębszego niż sam tylko wstyd ciała połączony ze świeżo uświadomioną jego nagością. Mężczyzna usiłuje wstydem swej nagości pokryć właściwe źródło lęku. Poniekąd wskazuje na skutek, aby nie nazwać po imieniu samej przyczyny. I wtedy Bóg - Jahwe czyni to za niego: "Któż ci powiedział, że jesteś nagi? Czy może zjadłeś z drzewa, z którego ci zakazałem jeść?" (Rdz 3,11).

Przejmująca jest precyzja tego dialogu, przejmująca precyzja całego opisu. Ujawnia ona powierzchnię ludzkich przeżyć w ten sposób, że odsłania zarazem ich głębię. Wśród tego wszystkiego "nagość" ma nie tylko znaczenie dosłowne, nie tylko odnosi się do ciała i nie tylko ze względu na ciało jest źródłem zawstydzenia. Oto przez "nagość" ujawnia się człowiek pozbawiony uczestnictwa w Darze, człowiek wyobcowany z tej Miłości, która była źródłem pierwotnego obdarowania, źródłem pełnej miary dobra przeznaczonej dla stworzenia. Człowiek ten, wedle formuł teologicznego nauczania Kościoła, został pozbawiony darów nadprzyrodzonych i pozaprzyrodzonych, które należały do jego "wyposażenia" przed grzechem, doznał też uszczerbku w tym, co należy do samej natury, do człowieczeństwa, w pierwotnej pełni "Bożego daru". Trojaka pożądliwość nie odpowiada pełni tego obrazu, ale właśnie owym uszczerbkom, brakom i ograniczeniom, które pojawiły się wraz z grzechem. Pożądliwość tłumaczy się brakiem. Brak zapuszcza jednak swe korzenie w pierwotnej głębi ludzkiego ducha. Jeśli próbujemy to śledzić u samego początku, na progu doświadczeń człowieka "historycznego", musimy wziąć pod uwagę zarówno wszystkie słowa Boga - Jahwe wypowiedziane do niewiasty (Rdz 3,16) i do mężczyzny (Rdz 3,17-19), musimy również poddać analizie stan świadomości obojga, co tekst jahwistyczny wyraźnie nam ułatwia. Już wcześniej zwróciliśmy uwagę na jego literacką specyfikę w tym względzie.

Jaki stan świadomości może wyrażać się w tych słowach: "przestraszyłem się, bo jestem nagi, i ukryłem się"? Jakiej prawdzie wewnętrznej słowa te odpowiadają? O jakim poczuciu sensu własnego ciała świadczą? Z pewnością jest to stan głęboko różniący się od pierwotnego. Słowa z Księgi Rodzaju 3,10 świadczą wprost i bezpośrednio o radykalnej wręcz zmianie znaczenia pierwotnej nagości. W stanie pierwotnej niewinności nagość ta, jak stwierdziliśmy już dawniej, nie była wyrazem braku, oznaczała ona pełną akceptację ciała w całej człowieczej, a więc osobowej prawdzie tego ciała. Ciało jako wyraz osoby było pierwszym znakiem obecności człowieka w widzialnym świecie. W świecie tym człowiek potrafił od początku wyodrębnić siebie, jakby "wyosobnić", czyli potwierdzić jako osobę również przez swoje ciało. Nosiło ono na sobie jakby widoczny rys tej transcendencji, mocą której człowiek jako osoba przerasta widzialny świat istot żyjących (animalia). W tym znaczeniu ciało ludzkie było od początku wiernym świadkiem i wrażliwym sprawdzianem pierwotnej "samotności" człowieka w świecie, stając się zarazem przez swą męskość i kobiecość przejrzystym wymiarem wzajemnego obdarowania w komunii osób. W ten sposób ciało ludzkie w tajemnicy stworzenia nosiło na sobie niepowątpiewalne znamię "obrazu Boga", stanowiło też swoiste źródło pewności tego obrazu wyrażonego w całym człowieczeństwie. Pierwotna akceptacja ciała była poniekąd podstawą akceptacji świata widzialnego w jego szczytowym punkcie. Dawała ona z kolei człowiekowi gwarancję panowania nad światem, nad ziemią, którą miał czynić sobie poddaną (por. Rdz 1,28).

Słowa: "przestraszyłem się, bo jestem nagi, i ukryłem się" (Rdz 3,10) świadczą o radykalnej zmianie tego układu. Człowiek traci niejako tę pierwotną pewność "obrazu Boga" wyrażoną w swoim ciele. Traci też niejako poczucie prawa do udziału w tej widzialności świata, jaką cieszył się w tajemnicy stworzenia. Prawo to znajdowało swą podstawę w głębi człowieka, w tym, że on sam uczestniczył w Boskim oglądzie świata i swego własnego człowieczeństwa, co dawało mu głęboki pokój i radość przeżywania prawdy i wartości swego ciała, w całej tej prostocie, jaką przejęło ono od Stwórcy: "widział Bóg, że było bardzo dobre" (Rdz 1,31).

Słowa Księgi Rodzaju 3,10: "przestraszyłem się, bo jestem nagi, i ukryłem się" mówią o załamaniu się tej pierwotnej akceptacji ciała jako znaku osoby w widzialnym świecie. Wraz z tym zdaje się ulegać zachwianiu akceptacja świata materialnego w relacji do człowieka. Słowa Boga - Jahwe zapowiadają jakby wrogość świata, opór przyrody w stosunku do człowieka i jego zadań, zapowiadają trud, jakiego dozna ludzkie ciało w zetknięciu z poddaną sobie ziemią (por. Rdz 3,17-19: "przeklęta niech będzie ziemia z twego powodu: w trudzie będziesz zdobywał od niej pożywienie dla siebie po wszystkie dni twego życia. Cierń i oset będzie ci ona rodziła, a przecież pokarmem twym są płody roli. W pocie więc oblicza twego będziesz musiał zdobywać pożywienie, póki nie wrócisz do ziemi, z której zostałeś wzięty"). Kresem tego trudu, tego zmagania się człowieka z ziemią, jest śmierć: "bo prochem jesteś i w proch się obrócisz" (Rdz 3,19).

W tym kontekście, a raczej w tej perspektywie, słowa Księgi Rodzaju 3,10: "przestraszyłem się, bo jestem nagi, i ukryłem się" zdają się wyrażać jakby poczucie bezbronności człowieka wobec świata, bezbronności całej jego somatycznej struktury wobec procesów przyrody działających z nieuchronną koniecznością. Może więc tkwi w tej przejmującej wypowiedzi jakiś "wstyd kosmiczny", w którym dochodzi do głosu istota stworzona "na obraz Boga", powołana do tego, aby "ziemię czynić sobie poddaną", aby nad nią "panować" (por. Rdz 1,18), a która zarazem u początku swych historycznych doświadczeń, w tak wyraźny sposób poddana zostaje ziemi tą w szczególności "częścią" swej transcendentnej konstytucji, którą stanowi właśnie ciało (Aud. gen., 14.05.1980).

- "Inwazja" grzechu w dziejach ludzkości

Zapis z Księgi Rodzaju jest tutaj źródłem pierwszorzędnym. Widzimy w nim, jak człowiek, "za poduszczeniem Złego (...) ("gdy spożyjecie owoc z tego drzewa (...), tak jak Bóg będziecie znali dobro i zło" (Rdz 3,5), nadużył swej wolności, przeciwstawiając się Bogu i pragnąc osiągnąć swój cel poza Nim" (Gaudium et spes, 13). I oto "otworzyły się oczy" obojgu (tj. mężczyźnie i niewieście) "i poznali, że są nadzy" (Rdz 3,7). A gdy Pan Bóg "zawołał na mężczyznę i zapytał go "gdzie jesteś?", on odpowiedział: "(...) przestraszyłem się, bo jestem nagi, i ukryłem się"" (Rdz 3,9-10). Ogromnie wiele mówiąca odpowiedź. Człowiek, który przedtem (w stanie pierwotnej sprawiedliwości) obcował w przyjaźni i w zaufaniu ze Stwórcą w całej prawdzie swojej duchowo-cielesnej istoty, stworzonej na obraz Boga, obecnie utracił podstawę owej przyjaźni i przymierza. Utracił łaskę uczestnictwa w życiu Boga: dobro należenia do Boga w świętości pierwotnego poddania i synostwa. Grzech natychmiast dał znać o sobie w całym istnieniu i zachowaniu mężczyzny i niewiasty, objawiając się wstydem z powodu popełnionego przewinienia i wynikłej stąd sytuacji grzeszników, a następnie bojaźnią wobec Boga. Występujące w tym opisie biblijnym połączenie prawdy objawionej z analizą psychologiczną służy wyrażeniu "stanu" człowieka po upadku.

Mówiliśmy już o tym, że Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu zawiera także prawdę o "inwazji" grzechu w dziejach ludzkości. Grzech stał się powszechnym udziałem człowieka, stał się jego dziedzictwem "od łona matki". "W grzechu poczęła mnie matka" - zawoła Psalmista (Ps 51[50],7). Szczególnym rzecznikiem tej prawdy stał się św. Paweł. W Liście do Rzymian (...) Apostoł pisze: "Wszyscy są pod panowaniem grzechu" (por. Rz 3,9). "I stąd każde usta muszą zamilknąć i cały świat musi się uznać winnym wobec Boga" (Rz 3,19); "byliśmy potomstwem z natury zasługującym na gniew" (Ef 2,3). Wszystko to odnosi się do ludzkiej natury pozostawionej samej sobie, bez pomocy łaski - komentują bibliści; do tej natury, której granice wyznaczył grzech pierwszych rodziców, a więc do sytuacji, w jakiej żyjemy my wszyscy, ich potomkowie i dziedzice.

Teksty biblijne mówiące o powszechności grzechu, o jego charakterze dziedzicznym, związanym z "naturą ludzką" tak, jak ją człowiek otrzymuje od rodziców już w samym poczęciu w łonie matki, wprowadzają nas w prawdę wiary katolickiej o grzechu pierworodnym. Prawda ta, przekazywana w nauczaniu Kościoła od początku, stała się przedmiotem wykładu na XVI Synodzie w Kartaginie (418 r.) i Synodzie w Orange w 529 r., głównie przeciw błędom Pelagiusza. Później zaś, w okresie reformacji, została uroczyście sformułowana na Soborze Trydenckim w 1546 r. Dekret Soboru Trydenckiego o grzechu pierworodnym wyraża tę prawdę w takiej postaci, w jakiej jest ona przedmiotem wiary i nauczania Kościoła. Odwołując się do tego Dekretu, podajemy z kolei jej zasadnicze treści.

Nasi pierwsi rodzice (Dekret mówi: primum hominem Adam) w raju ziemskim (a więc w stanie pierwotnej sprawiedliwości i szczęśliwości) zgrzeszyli ciężko, przekraczając Boże przykazanie. Przez swój grzech pierwsi rodzice utracili łaskę uświęcającą, utracili więc świętość i sprawiedliwość, w której byli "postanowieni" od początku, ściągając na siebie gniew Boży. Następstwem tego grzechu stała się śmierć, której my doświadczamy. Należy tu przypomnieć słowa Boga z Rdz 2,17: "ale z drzewa poznania dobra i zła nie wolno ci jeść, bo gdy z niego spożyjesz, niechybnie umrzesz". Znaczenie tego zakazu zostało wyjaśnione w poprzednich katechezach. W następstwie grzechu szatan zdołał rozciągnąć swe "panowanie" na człowieka (Aud. gen., 24.09.1986).

- Serce ludzkie przechowuje w sobie równocześnie pożądliwość i wstyd

Serce ludzkie przechowuje w sobie równocześnie pożądliwość i wstyd. Narodziny wstydu kierują nas do tego momentu, w którym człowiek wewnętrzny, "serce", zamykając się na to, co "pochodzi od Ojca", otworzył się na to, co "pochodzi od świata". Narodziny wstydu w sercu ludzkim idą w parze z początkiem pożądliwości, troistej pożądliwości wedle teologii Janowej (por. 1 J 2,16), w szczególności pożądliwości ciała. Człowiek wstydzi się ciała na skutek pożądliwości. I nie tyle wstydzi się ciała, ile właśnie pożądliwości, wstydzi się ciała ze względu na nią. Wstydzi się ciała ze względu na ten stan swojego ducha, któremu teologia i psychologia nadają tę samą nazwę: pożądanie - pożądliwość, chociaż nie całkiem w tym samym znaczeniu. Biblijne i teologiczne znaczenie pożądania - pożądliwości różni się od tego, z jakim spotykamy się w psychologii. Dla tej ostatniej pożądanie wynika z braku lub potrzeby, co wartość pożądana ma zaspokoić. Biblijna pożądliwość, jak wnosimy z Pierwszego Listu św. Jana (1 J 2,16), wskazuje na stan ducha ludzkiego odsuniętego od tej pierwotnej prostoty i pełni wartości, jaką człowiek i świat mają "w wymiarach Boga". Taka właśnie prostota i pełnia wartości ludzkiego ciała w pierwotnym przeżyciu jego męskości i kobiecości, o której mówi Księga Rodzaju 2,23-25, doznała z kolei w "wymiarach świata" radykalnego przeobrażenia. Wówczas to w parze z pożądliwością ciała narodził się wstyd.

Wstyd ma znaczenie podwójne: wskazuje na zagrożenie wartości i równocześnie wartość tę wewnętrznie chroni. Fakt, że serce ludzkie przechowuje w sobie od momentu, kiedy się w nim zrodziła pożądliwość ciała, również wstyd, wskazuje na to, że można i trzeba odwoływać się doń, gdy chodzi o zachowanie wartości, którym pożądliwość odbiera ich pierwotną i pełną miarę. Jeśli o tym pamiętamy, możemy lepiej zrozumieć, dlaczego Chrystus, mówiąc o pożądliwości, odwołuje się do "serca" ludzkiego (Aud. gen., 28.05.1980).

- Zerwanie z Bogiem powoduje podziały wśród ludzi

Zerwanie z Bogiem staje się w sposób dramatyczny podziałem wśród braci. W opisie "pierwszego grzechu" zerwanie z Bogiem niszczy równocześnie nić przyjaźni, która jednoczyła rodzinę ludzką; stąd dalsze stronice Księgi Rodzaju ukazują nam mężczyznę i niewiastę, którzy niemal oskarżają się wzajemnie (por. Rdz 3,12); następnie brat, wrogo usposobiony wobec brata, pozbawia go w końcu życia (por. Rdz 4,2-16). Według opowieści o wieży Babel, skutkiem grzechu jest rozbicie rodziny ludzkiej, które zapoczątkowane zostało już przez pierwszy grzech, a które teraz dochodzi do szczytu w swym wymiarze społecznym.

Kto chce badać tajemnicę grzechu, nie może nie dostrzegać owego powiązania przyczyny i skutku. Grzech, jako zerwanie z Bogiem, jest aktem nieposłuszeństwa stworzenia, które, przynajmniej w sposób pośredni, odrzuca Tego, od którego pochodzi i który utrzymuje je przy życiu; jest to zatem akt samobójczy. Ponieważ przez grzech człowiek odmawia podporządkowania się Bogu, zburzeniu ulega również jego wewnętrzna równowaga, w jego wnętrzu wybuchają sprzeczności i konflikty. Zraniony w ten sposób człowiek niejako nieuchronnie narusza tkankę łączącą go z innymi ludźmi i ze światem stworzonym. Jest to prawo i fakt obiektywny, który potwierdza się bardzo często w psychologii i w życiu duchowym człowieka, jak również w rzeczywistości życia społecznego, gdzie łatwo można dostrzec skutki i oznaki owego wewnętrznego nieładu.

Na tajemnicę grzechu składa się ta podwójna rana, którą grzesznik otwiera w sobie i w stosunkach z bliźnim. Stąd można mówić o grzechu osobistym i społecznym: pod pewnym względem każdy grzech jest osobisty; pod pewnym zaś - każdy grzech jest społeczny, ponieważ pociąga za sobą również skutki społeczne (Adh. ap. Reconciliatio et paenitentia, 15).

- Człowiek uczestniczy w historii ludzkiej grzeszności oraz w historii zbawienia

Symbolicznie można łączyć tę granicę [między grzechem a niewinnością] z drzewem poznania dobra i zła, które w tekście jahwistycznym odgranicza dwie wprost przeciwne sytuacje: sytuację pierwotnej niewinności i sytuację grzechu pierworodnego. Te sytuacje mają swój wymiar w człowieku, w jego wnętrzu, w jego świadomości, sumieniu, wyborze i decyzji, i to wszystko w stosunku do Boga Stwórcy, który w tekście jahwistycznym (Rdz 2 i 3) jest jednocześnie Bogiem Przymierza, najdawniejszego przymierza Stwórcy ze swoim stworzeniem, czyli z człowiekiem. Drzewo poznania dobra i zła, jako wyraz i symbol przymierza z Bogiem złamanego w sercu człowieka, rozgranicza i przeciwstawia dwie sytuacje i dwa stany wprost przeciwne: stan pierwotnej niewinności i stan grzechu pierworodnego, i równocześnie dziedzicznej grzeszności człowieka, która z niego się wywodzi. Jednakże słowa Chrystusa, które odnoszą się do "początku", pozwalają nam znaleźć w człowieku istotną ciągłość i związek między tymi dwoma odmiennymi stanami lub wymiarami istoty ludzkiej. Stan grzechu jest udziałem "człowieka historycznego", zarówno tego, o którym czytamy u św. Mateusza (rozdz. 19), czyli ówczesnego rozmówcy wszystkich czasów historii, i stąd naturalnie także dzisiejszego człowieka. Ten stan jednak, stan "historyczny", właśnie w każdym człowieku, bez żadnego wyjątku, sięga korzeniami do swojej własnej "prehistorii" teologicznej, która jest stanem pierwotnej niewinności. (...)

Kiedy Chrystus, według 19. rozdziału Ewangelii św. Mateusza, odwołuje się do "początku", to tym wyrażeniem nie wskazuje On jedynie na stan pierwotnej niewinności jako na utracony horyzont ludzkiej egzystencji w historii. Słowom, które On wypowiada właśnie swoimi ustami, mamy prawo przypisywać jednocześnie całą wymowę tajemnicy odkupienia. Już bowiem w ramach tekstu jahwistycznego (Rdz 2 i 3) jesteśmy świadkami, jak człowiek, mężczyzna i niewiasta, po zerwaniu pierwotnego przymierza ze swoim Stwórcą otrzymuje pierwszą obietnicę odkupienia w słowach tak zwanej Protoewangelii (por. Rdz 3,15) i zaczyna żyć w teologicznej perspektywie odkupienia. Tak więc człowiek "historyczny" - zarówno rozmówca Chrystusa z tego czasu, o którym mówi Mateusz w rozdziale 19, jak i dzisiejszy człowiek - uczestniczy w tej perspektywie. Uczestniczy nie tylko w historii ludzkiej grzeszności jako dziedziczący i jednocześnie osobowy i niepowtarzalny podmiot tej historii, lecz uczestniczy także w historii zbawienia także tutaj jako jej podmiot i współtwórca. Jest on zatem nie tylko zamknięty, z powodu swojej grzeszności, w odniesieniu do pierwotnej niewinności, lecz równocześnie otwarty w kierunku tajemnicy odkupienia, które dokonało się w Chrystusie i przez Chrystusa. Paweł, autor Listu do Rzymian, wyraża tę perspektywę odkupienia, w której żyje człowiek "historyczny", kiedy pisze: "ale i my sami, którzy już posiadamy pierwsze dary Ducha, i my również całą istotą swoją wzdychamy, oczekując (...) odkupienia naszego ciała" (Rz 8,23). Nie możemy tracić z oczu tej perspektywy, podążając za słowami Chrystusa, który w swojej rozmowie o nierozerwalności małżeństwa odwołuje się do "początku". Gdyby ten początek wskazywał tylko na stworzenie człowieka jako "mężczyzny i kobiety", gdyby - jak już wspomnieliśmy - prowadził rozmówców tylko przez granicę stanu grzechu człowieka do pierwotnej niewinności, a nie otworzył równocześnie perspektywy "odkupienia ciała", odpowiedź Chrystusa nie byłaby bynajmniej zrozumiana w sposób odpowiedni. Właśnie ta perspektywa odkupienia ciała gwarantuje ciągłość i jedność między dziedzicznym stanem grzechu człowieka i jego pierwotną niewinnością, chociaż ta niewinność została historycznie przez niego utracona w sposób bezpowrotny. Jest także rzeczą oczywistą, że Chrystus ma najwyższe prawo odpowiedzieć na pytanie postawione Mu przez uczonych w Prawie i Przymierzu (jak czytamy w Mt 19 i Mk 10) w perspektywie odkupienia, na której opiera się samo Przymierze (Aud. gen., 26.09.1979).

- Dobra Nowina z Księgi Rodzaju - Rdz 3,15

Pan mówi do węża, przedstawiającego złego ducha: "Wprowadzam nieprzyjaźń między ciebie a niewiastę, pomiędzy potomstwo twoje a potomstwo jej: ono zmiażdży ci głowę, a ty zmiażdżysz mu piętę" (Rdz 3,15).

Słowa te, określane przez Tradycję chrześcijańską od XVI w. jako Protoewangelia, czyli pierwsza Dobra Nowina, pozwalają odgadywać, na czym polega zbawczy zamiar Boży od samych początków ludzkości. Istotnie, zgodnie z przekazem świętego autora, pierwszą reakcją Pana na grzech nie jest ukaranie winnych, lecz otwarcie im perspektywy zbawienia oraz czynne włączenie ich w dzieło zbawienia; okazuje On w ten sposób wielką wspaniałomyślność tym, którzy Go obrazili.

Słowa Protoewangelii ukazują ponadto szczególne przeznaczenie kobiety, która chociaż uległa wężowi-kusicielowi wcześniej niż mężczyzna, stała się później w planach Boga Jego pierwszym sprzymierzeńcem. Ewa sprzymierzyła się z wężem, by doprowadzić mężczyznę do grzechu. Bóg zapowiada, że całkowicie odwróci tę sytuację i sprawi, iż kobieta stanie się nieprzyjacielem węża.

Egzegeci przyznają zgodnie, że - jak mówi oryginał hebrajski Księgi Rodzaju - wężowi ma się przeciwstawić nie bezpośrednio niewiasta, lecz jej potomstwo. Tekst ów podkreśla jednak, że w walce z kusicielem odegra ona ważną rolę: jej potomek okaże się bowiem zwycięzcą węża. Kim jest ta niewiasta? Tekst biblijny nie nazywa jej po imieniu, lecz ukazuje obraz nowej niewiasty, która zgodnie z wolą Bożą zadośćuczyni upadkowi Ewy: jest ona bowiem powołana, by odnowić rolę i godność kobiety i przyczynić się do zmiany losu ludzkości, wspomagając poprzez swe macierzyńskie posłannictwo zwycięstwo Boga nad szatanem. W świetle Nowego Testamentu oraz Tradycji Kościoła wiemy, że zapowiadaną przez Protoewangelię nową niewiastą jest Maryja i rozpoznajemy w "jej potomstwie" Syna, Jezusa, który odnosi zwycięstwo nad władzą szatana w tajemnicy paschalnej.

Widzimy ponadto, że zaprowadzona przez Boga nieprzyjaźń między wężem a niewiastą urzeczywistnia się w Maryi w podwójny sposób. Jako doskonały sprzymierzeniec Boga i nieprzyjaciółka szatana, została całkowicie wyzwolona spod jego władzy przez niepokalane poczęcie, kiedy została poczęta w łasce przez Ducha Świętego i zachowana od wszelkiej zmazy grzechu. Ponadto, włączona w zbawcze dzieło Syna, Maryja została w pełni włączona w walkę przeciw duchowi zła.

Tak więc tytuły Niepokalanego Poczęcia oraz Współpracownicy Odkupiciela, pod jakimi wzywa Maryję wiara Kościoła, wychwalając Jej duchowe piękno i istotny udział w cudownym dziele zbawienia, ukazują krańcową opozycję między wężem a nową Ewą. Egzegeci i teologowie twierdzą, że światło nowej Ewy, Maryi, opromienia z kart Księgi Rodzaju całą ekonomię zbawienia i już w tym tekście dostrzegają więź pomiędzy Maryją a Kościołem. Podkreślamy tu z radością, że pojęcie "niewiasta", mające w Księdze Rodzaju wymowę ogólną, pozwala wiązać z Dziewicą z Nazaretu i z Jej rolą w dziele zbawienia inne kobiety, przede wszystkim te, które zgodnie z planem Bożym powołane są do podjęcia walki ze złym duchem.

Kobiety, które mogłyby, podobnie jak Ewa, ulec pokusom szatana, z solidarności Maryi czerpią siły potrzebne do pokonania nieprzyjaciela, stając się w ten sposób pierwszymi sprzymierzeńcami Boga na drodze zbawienia.

To tajemnicze przymierze Boga z kobietami wyraża się na różne sposoby również w naszych czasach: w gorliwości kobiet oddających się modlitwie osobistej i kultowi liturgicznemu, w posłudze katechetycznej i świadectwach miłości, w licznych powołaniach żeńskich do życia konsekrowanego, w religijnym wychowaniu w rodzinie.

Wszystkie te znaki świadczą o urzeczywistnieniu się przepowiedni Protoewangelii w sposób bardzo konkretny. Sugerując bowiem rozszerzenie znaczenia słowa "niewiasta" w obrębie widzialnych granic Kościoła i poza nimi, ukazuje ona, że niepowtarzalnego powołania Maryi nie można oddzielić od powołania ludzkości, a zwłaszcza od powołania każdej kobiety, czerpiącej wzór z posłannictwa Maryi, nazwanej pierwszym Sprzymierzeńcem Boga w walce z szatanem i złem (Aud. gen., 24.01.1996).

- Odczytanie "tajemnicy grzechu" - Rdz 3,16

Nie sposób odczytać "tajemnicy grzechu" bez odniesienia do całej prawdy o "obrazie i podobieństwie" Boga, która stoi u podstaw biblijnej antropologii. Prawda ta ukazuje stworzenie człowieka jako szczególne obdarowanie ze strony Stwórcy, w którym zawierają się nie tylko podstawa i źródło istotnej godności człowieka - mężczyzny i kobiety - w stworzonym świecie, ale także "początek" powołania obojga do uczestniczenia w wewnętrznym życiu Boga samego. W świetle Objawienia stworzenie oznacza zarazem początek dziejów zbawienia. W ten właśnie początek grzech wpisuje się i kształtuje jako kontrast i zaprzeczenie.

W sensie paradoksalnym można powiedzieć, iż grzech przedstawiony w trzecim rozdziale Księgi Rodzaju jest potwierdzeniem prawdy o obrazie i podobieństwie Boga w człowieku, o ile prawda ta oznacza wolność, czyli wolną wolę, której człowiek może użyć, wybierając dobro, ale może też nadużyć, wybierając - wbrew woli Boga - zło. W znaczeniu istotowym jednakże grzech jest zaprzeczeniem tego, kim Bóg jest - jako Stwórca - w stosunku do człowieka oraz tego, czego Bóg od początku i odwiecznie chce dla człowieka. Stwarzając mężczyznę i kobietę na swój obraz i podobieństwo, Bóg chce dla nich pełni dobra, czyli szczęśliwości nadprzyrodzonej, płynącej z uczestniczenia w Jego własnym życiu. Popełniając grzech, człowiek odrzuca ten dar, równocześnie zaś sam chce stać się jak Bóg, znając dobro i zło (por. Rdz 3,5), czyli stanowiąc o dobru i złu niezależnie od Boga, swego Stwórcy. Grzech początku ma swą ludzką "miarę", wewnętrzną miarę w wolnej woli człowieka, równocześnie zaś nosi w sobie pewien rys "diaboliczny", co w Księdze Rodzaju (3,1-5) zostało wyraźnie uwydatnione. Grzech sprawia rozbicie tej pierwotnej jedności, jaką człowiek cieszył się w stanie sprawiedliwości pierwotnej: jedność z Bogiem jako źródło jedności wewnątrz własnego "ja" oraz we wzajemnym odniesieniu mężczyzny i kobiety (communio personarum), wreszcie w stosunku do świata zewnętrznego, do przyrody.

Biblijny opis pierwotnego grzechu w trzecim rozdziale Księgi Rodzaju w pewien sposób "rozdziela role", jakie w nim odegrali kobieta i mężczyzna. Do tego jeszcze później nawiążą niektóre teksty biblijne, jak np. Pawłowy Pierwszy List do Tymoteusza:

"Adam został pierwszy ukształtowany, potem - Ewa. I nie Adam został zwiedziony, lecz zwiedziona kobieta popadła w przestępstwo" (2,13-14). Nie ulega jednakże wątpliwości, iż - niezależnie od tego "rozdziału ról" w biblijnym opisie - ów pierwszy grzech jest grzechem człowieka, którego Bóg stworzył mężczyzną i niewiastą. Jest też grzechem "pierwszych rodziców", z czym łączy się jego charakter dziedziczny. W tym znaczeniu nazywamy go "grzechem pierworodnym".

Grzech ten - jak powiedziano - nie może być właściwie zrozumiany bez odniesienia do tajemnicy stworzenia człowieka - mężczyzny i kobiety - na obraz i podobieństwo Boga. Poprzez takie odniesienie można zrozumieć również tajemnicę owego "niepodobieństwa" do Boga, jakie polega na grzechu i jakie przejawia się w złu obecnym w dziejach świata, tego "niepodobieństwa" do Boga, który "jeden tylko jest Dobry" (Mt 19,17) i jest pełnią dobra. Jeśli to "niepodobieństwo" grzechu do Boga, samej Świętości, zakłada "podobieństwo" w zakresie wolności, wolnej woli, to rzec można, iż z tej właśnie racji "niepodobieństwo" zawarte w grzechu jest tym bardziej dramatyczne i tym bardziej bolesne. Trzeba też przyjąć, że Bóg jako Stwórca i Ojciec zostaje tutaj dotknięty, "obrażony" i oczywiście: obrażony w samym sercu tego obdarowania, jakie przynależy do odwiecznego zamysłu w stosunku do człowieka.

Równocześnie jednak i człowiek - mężczyzna i kobieta - zostaje dotknięty złem tego grzechu, którego jest sprawcą. Zapis biblijny z trzeciego rozdziału Księgi Rodzaju ukazuje to w słowach, które jasno opisują nową sytuację człowieka w świecie stworzonym. Ukazuje perspektywę "trudu", z jakim mężczyzna będzie zdobywał środki do życia (por. Rdz 3,17-19), a także wielkiego "bólu", w jakim kobieta będzie rodziła swe dzieci (por. Rdz 3,16). Wszystko to jest potem naznaczone koniecznością śmierci, która stanowi kres życia ludzkiego na ziemi. W taki sposób człowiek wróci do ziemi, z której został wzięty jako proch: "prochem jesteś i w proch się obrócisz" (Rdz 3,19). (...)

Skoro człowiek jest już z samej swej osobowej natury obrazem i podobieństwem Boga, zatem jego wielkość i jego godność urzeczywistniają się w przymierzu z Bogiem, w zjednoczeniu z Nim, w dążeniu do tej podstawowej jedności, jaka należy do wewnętrznej "logiki" samej tajemnicy Stworzenia. Jedność ta odpowiada dogłębnej prawdziwości wszystkich stworzeń obdarzonych rozumem, a w szczególności człowieka, który pośród stworzeń widzialnego świata został od "początku" wyniesiony poprzez odwieczne wybranie ze strony Boga w Jezusie: "w Chrystusie (...) wybrał nas przed założeniem świata (...) z miłości przeznaczył nas dla siebie jako przybranych synów przez Jezusa Chrystusa według postanowienia swej woli" (Ef 1,3-5). Całość nauczania biblijnego pozwala stwierdzić, że to przeznaczenie odnosi się do wszystkich ludzi, do mężczyzn i kobiet, każdego i każdej bez wyjątku (List ap. Mulieris dignitatem, 8-9).

Kiedy w opisie biblijnym czytamy wypowiedziane do kobiety słowa: "ku twemu mężowi będziesz kierowała swe pragnienia, on zaś będzie panował nad tobą" (Rdz 3,16), wówczas odkrywamy załamanie się i stałe zagrożenie tej właśnie "jedności dwojga", która odpowiada godności obrazu i podobieństwa Bożego w obojgu. Takie zagrożenie dotyczy jednak bardziej kobiety. Do bycia bowiem "bezinteresownym darem", co oznacza żyć "dla" drugiego, dołącza się "panowanie": "on będzie panował nad tobą". Owo panowanie wskazuje na zakłócenie i zachwianie tej podstawowej równości, jaką w "jedności dwojga" posiadają mężczyzna i kobieta - i to przede wszystkim na niekorzyść kobiety; tymczasem tylko równość wynikająca z osobowej godności obojga może nadawać wzajemnym odniesieniom charakter prawdziwej communio personarum. Jeśli naruszenie tej równości, która jest zarazem darem i prawem pochodzącym od samego Boga Stwórcy, niesie z sobą upośledzenie kobiety, to równocześnie pomniejsza ono także prawdziwą godność mężczyzny. Dotykamy w tym miejscu niezwykle wrażliwego punktu w wymiarze tego ethosu, który został pierwotnie wpisany przez Stwórcę już w sam fakt stworzenia obojga na swój obraz i podobieństwo.

Przytoczone wyrażenie z Księgi Rodzaju (3,16) ma ogromną nośność znaczeniową. Wskazuje ono na wzajemne odniesienie mężczyzny i kobiety w małżeństwie. Chodzi tu o pragnienie zrodzone w klimacie miłości oblubieńczej, która sprawia, że "bezinteresowny dar z siebie" ze strony kobiety winien znaleźć odpowiedź i dopełnienie w analogicznym "darze" ze strony mężczyzny. Tylko na tej zasadzie oboje, a w szczególności kobieta, mogą "odnajdywać siebie" jako prawdziwa "jedność dwojga" wedle godności osoby. Zjednoczenie małżeńskie domaga się poszanowania i doskonalenia prawdziwej podmiotowości osobowej obojga. Nie może kobieta stawać się "przedmiotem" męskiego "panowania" i "posiadania". Ale słowa biblijnego tekstu odnoszą się bezpośrednio do grzechu pierworodnego i jego trwałych następstw w mężczyźnie i kobiecie. Człowiek obarczony dziedziczną grzesznością nosi w sobie trwałe "zarzewie grzechu", czyli skłonność do naruszania tego porządku moralnego, który odpowiada samej rozumnej naturze i osobowej godności człowieka. Skłonność ta wyraża się w troistej pożądliwości, którą tekst apostolski określa jako pożądliwość ciała, pożądliwość oczu i pychę tego życia (por. 1 J 2,16). Przytoczone poprzednio słowa z Księgi Rodzaju wskazują na to, w jaki sposób ta troista pożądliwość jako "zarzewie grzechu" będzie ciążyć nad wzajemnym odniesieniem mężczyzny i kobiety.

Te same słowa odnoszą się bezpośrednio do małżeństwa, pośrednio jednak sięgają do różnych zakresów współżycia społecznego: do sytuacji, w których kobieta jest upośledzana czy dyskryminowana ze względu na to, że jest kobietą. Objawiona prawda o stworzeniu człowieka mężczyzną i kobietą stanowi zasadniczy argument przeciwko wszelkim takim sytuacjom, które jako obiektywnie krzywdzące, czyli niesprawiedliwe, zawierają i wyrażają to dziedzictwo grzechu, jakie noszą w sobie wszyscy ludzie. Księgi Pisma Świętego potwierdzają na różnych miejscach istnienie takich sytuacji jako faktów i równocześnie głoszą potrzebę nawracania się, czyli oczyszczania od zła i wyzwalania od grzechu: od tego, co krzywdzi drugiego, co "pomniejsza" człowieka, nie tylko krzywdzonego, lecz także tego, który zadaje krzywdę. Takie jest niezmienne orędzie objawionego słowa Bożego. W tym wyraża się biblijny ethos od początku do końca.

Za naszych czasów sprawa "praw kobiety" nabrała nowego znaczenia w szerokim kontekście praw osoby ludzkiej. Naświetlając ten stale deklarowany i na różne sposoby przypominany program, orędzie biblijne i ewangeliczne strzeże prawdy o "jedności dwojga", czyli o tej godności i o tym powołaniu, jakie wynikają ze swoistej odmienności i "oryginalności" osobowej mężczyzny i kobiety. Dlatego też słuszny sprzeciw kobiecy wobec tego, co wyrażają biblijne słowa "on będzie panował nad tobą" (Rdz 3,16), nie może prowadzić pod żadnym warunkiem do "maskulinizacji" kobiet. W imię wyzwolenia się od "panowania" mężczyzny kobieta nie może dążyć do tego, by - wbrew swojej kobiecej "oryginalności" - przyswajać sobie męskie atrybuty. Zachodzi uzasadniona obawa, że na tej drodze kobieta nie "spełni siebie", może natomiast zatracić i wypaczyć to, co stanowi o jej istotnym bogactwie. A jest to bogactwo ogromne. Okrzyk pierwszego mężczyzny w biblijnym opisie na widok stworzonej kobiety jest okrzykiem podziwu i zachwytu, który przechodzi w całe dzieje człowieka na ziemi (List ap. Mulieris dignitatem, 10).

- Grzech pierwszych rodziców - "upadek natury ludzkiej"

Credo populi Dei [Wyznanie wiary Ludu Bożego Pawła VI] mówi w związku z grzechem pierwszych rodziców o "upadłej naturze ludzkiej". Aby zrozumieć sens tego wyrażenia, wypada tutaj odtworzyć pierwszy obraz tego upadku, tak jak zarysowuje się on poprzez opis Księgi Rodzaju (Rdz 3). Przedstawia on także, we właściwym Księdze Rodzaju antropomorficznym ujęciu interwencji Boga, karę zesłaną przez Niego na Adama i Ewę. Oto po grzechu Pan mówi do niewiasty: "Obarczę cię niezmiernie wielkim trudem twej brzemienności, w bólu będziesz rodziła dzieci, ku twemu mężowi będziesz kierowała swe pragnienia, on zaś będzie panował nad tobą" (Rdz 3,16). "Do mężczyzny zaś [Bóg] rzekł: "Ponieważ posłuchałeś swej żony i zjadłeś z drzewa, co do którego dałem ci rozkaz w słowach: Nie będziesz z niego jeść, przeklęta niech będzie ziemia z twego powodu: w trudzie będziesz zdobywał od niej pożywienie dla siebie po wszystkie dni twego życia. Cierń i oset będzie ci rodziła, a przecież pokarmem twym są płody roli. W pocie więc oblicza twego będziesz musiał zdobywać pożywienie, póki nie wrócisz do ziemi, z której zostałeś wzięty; bo prochem jesteś i w proch się obrócisz"" (Rdz 3,17-19).

Słowa powyższe odnoszą się do sytuacji człowieka w świecie, są to zaś słowa mocne i surowe. Autor biblijny bez wahania przypisuje Bogu słowa wyroku. Pociąga on za sobą "przekleństwo ziemi": stworzenie widzialne stało się dla człowieka obce i oporne. Św. Paweł wyrazi to jako "poddanie stworzenia marności" ze względu na grzech człowieka. Dlatego też "całe stworzenie aż dotąd jęczy i wzdycha w bólach rodzenia", aż "zostanie wyzwolone z niewoli zepsucia" (por. Rz 8,19-22). To "zepsucie" stworzenia ma swój wpływ na losy człowieka w widzialnym świecie. Praca, przez którą człowiek zdobywa dla siebie środki utrzymania, spełniana jest w "pocie czoła", a więc wiąże się z trudem. Cała egzystencja człowieka jest nacechowana tym trudem i cierpieniem, i to już poczynając od urodzenia, któremu towarzyszą bóle kobiety rodzącej i samego dziecka, które - choć nieświadome - kwili i płacze.

W końcu całe bytowanie człowieka na ziemi poddane jest perspektywie śmierci, która wedle Objawienia wyraźnie związana jest z grzechem pierworodnym. Sam grzech jest synonimem duchowej śmierci, skoro człowiek stracił przez grzech łaskę uświęcającą, źródło życia nadprzyrodzonego. Oprócz tego znakiem i konsekwencją grzechu pierworodnego jest śmierć ciała, która stała się odtąd udziałem wszystkich ludzi. Człowiek stworzony został przez Boga dla nieśmiertelności, śmierć jawiąca się jako tragiczne przejście do ciemności stanowi następstwo grzechu, wynikające poniekąd z jego wewnętrznej logiki, ale przede wszystkim będące karą Bożą. Taka jest nauka Objawienia i taka jest wiara Kościoła: gdyby nie było grzechu, kres życia ziemskiego nie byłby tak dramatyczny. Człowiek został też stworzony przez Boga dla szczęśliwości, a szczęśliwość ta w ramach ziemskiego bytowania miała oznaczać wolność od cierpień przynajmniej w znaczeniu możliwej wolności od cierpień: posse non pati, podobnie jak wolność od śmierci w znaczeniu posse non mori. Jak widać ze słów Boga, przytoczonych w Księdze Rodzaju (Rdz 3,16-19), i z tylu innych tekstów Biblii oraz Tradycji, wraz z grzechem pierworodnym wolność ta przestała być udziałem człowieka. Życie jego na ziemi zostało poddane cierpieniu oraz konieczności śmierci.

Uczy Credo populi Dei, że natura ludzka po grzechu pierworodnym nie jest już "tą naturą, jaką posiadali pierwsi rodzice". Jest ona "upadła" (lapsa), ponieważ pozbawiona daru łaski uświęcającej, a także innych darów, które w stanie pierwotnej sprawiedliwości stanowiły o doskonałości (integritas) tejże natury. Chodzi tutaj nie tylko o nieśmiertelność i niecierpiętliwość, które zostały utracone z powodu grzechu. Chodzi też o wewnętrzne dyspozycje rozumu i woli, a więc zwyczajne energie rozumu i woli. W konsekwencji grzechu pierworodnego cały człowiek, z duszą i z ciałem secundum animam et corpus, jak precyzuje Synod w Orange (529 r.), a za nim Dekret trydencki, uległ "zepsuciu": in deterius commutatum fuisse.

We władzach duchowych człowieka owo "zepsucie" zaznacza się jako przyćmienie zdolności rozumu do poznawania prawdy oraz osłabienie wolnej woli, która stała się skłonniejsza do ulegania zmysłom, a także w większym stopniu narażona na oddziaływanie fałszywych obrazów dobra, wypracowanych przez rozum pozostający pod wpływem namiętności. Jest to jednakże, wedle nauki Kościoła, zepsucie wyłącznie względne, nie bezwzględne, niewpisane w istotę ludzkich zdolności. Człowiek więc również po grzechu pierworodnym może poznawać rozumem podstawowe prawdy naturalne, prawdy religijne i zasady moralne. Może również spełniać dobre uczynki. Tak więc należy mówić raczej o zaciemnieniu umysłu, o osłabieniu woli, o "zranieniu" duchowych zdolności, np. w dziedzinie życia uczuciowego, niż o całkowitej utracie ich podstawowych możliwości, także w odniesieniu do poznania i miłowania Boga. Dekret trydencki wyraźnie podkreśla tę prawdę o zasadniczej prawości natury ludzkiej, występując przeciwko twierdzeniom Lutra (które później podjęli janseniści). Głosi on, że człowiek na skutek grzechu Adama nie utracił wolnej woli (liberum arbitrium (...) non amissum et extinctum) (Sobór Trydencki, Dekret o grzechu pierworodnym, kanon 5 [Denz., 1515]). Może więc spełniać czyny posiadające prawdziwą wartość moralną, dobre lub złe, co jest możliwe tylko na gruncie wolności woli ludzkiej. Jednakże człowiek, pozostający w stanie upadku, nie potrafi sam, bez pomocy Chrystusa, kierować się ku nadprzyrodzonym dobrom, które stanowią jego pełną realizację i jego zbawienie.

Jeśli chodzi o większą skłonność woli ludzkiej do zła niż do dobra, to skłonność ta łączy się z istnieniem w człowieku po grzechu pierworodnym "zarzewia grzechu" (fomes peccati), od którego natura ludzka w stanie pierwotnej doskonałości (integritas) była wolna. To "zarzewie grzechu" Sobór Trydencki nazywa też "pożądliwością" (concupiscentia), dodając, że pozostaje ono również w człowieku usprawiedliwionym przez Chrystusa, a więc po chrzcie św. Dekret trydencki wyraźnie podkreśla, że "pożądliwość" sama w sobie nie jest jeszcze grzechem, lecz ex peccato est et ad peccatum inclinat (Dekret o grzechu pierworodnym, kanon 5). Pożądliwość więc jako następstwo grzechu pierworodnego jest źródłem skłonności do grzechów osobistych, popełnianych przez człowieka w wyniku złego korzystania z posiadanych zdolności (grzechy te noszą nazwę aktualnych, w odróżnieniu od grzechu pierworodnego). Owa skłonność pozostaje w człowieku również po chrzcie św. W tym znaczeniu każdy nosi w sobie "zarzewie grzechu".

W ten sposób nauka wiary katolickiej określa i charakteryzuje stan upadłej natury ludzkiej (natura lapsa), który przedstawiliśmy na podstawie Pisma Świętego i całej Tradycji. W wyraźny sposób podaje ją Tridentinum oraz Credo Pawła VI. Przypomnijmy jednak raz jeszcze, że wedle tej nauki, opartej na Objawieniu, natura ludzka jest nie tylko "upadła"; jest ona równocześnie "odkupiona" w Jezusie Chrystusie: "Gdzie (...) wzmógł się grzech, tam jeszcze obficiej rozlała się łaska" (Rz 5,20). W takim właśnie świetle należy rozważać grzech pierworodny i jego następstwa (Aud. gen., 8.10.1986).

- Zjawisko wstydu

Ze zdumiewającą precyzją opisane jest w trzecim rozdziale Księgi Rodzaju zjawisko wstydu, który narodził się w pierwszym człowieku wraz z grzechem pierworodnym. Dogłębna refleksja nad tym tekstem pozwala nam wnioskować, iż ów wstyd, który we wzajemnym odniesieniu mężczyzny i kobiety wyparł bezwzględne zawierzenie związane z wcześniejszym stanem pierwotnej niewinności, ma swój głębszy wymiar.

Wypada w związku z tym odczytać do końca rozdział 3, nie zatrzymując się na samym wierszu 7 ani też na późniejszych wierszach 10-11, które zawierają świadectwo pierwotnego doświadczenia wstydu. Oto w dalszym ciągu tego samego opisu urywa się dialog Boga - Jahwe z mężczyzną i kobietą, a zaczyna się Jego monolog. Jahwe zwraca się do niewiasty i mówi naprzód o bólach rodzenia, które odtąd będą jej udziałem: "Obarczę cię niezmiernie wielkim trudem twej brzemienności, w bólu będziesz rodziła dzieci" (Rdz 3,16). Do tego zaś dołączony jest zwrot, który w następujący sposób charakteryzuje przyszłą relację obojga, mężczyzny i kobiety: "ku twemu mężowi będziesz kierowała swe pragnienia, on zaś będzie panował nad tobą" (Rdz 3,16).

Słowa powyższe, podobnie jak poprzednio słowa Księgi Rodzaju 2,24, mają charakter perspektywiczny. Lapidarne sformułowanie Księgi Rodzaju 3,16 zdaje się dotykać całego splotu faktów, które jakoś ujawniły się już w pierwotnym doświadczeniu wstydu, a które będą ujawniały się sukcesywnie w całym wewnętrznym doświadczeniu człowieka "historycznego". Historia też przyniesie z sobą stałe potwierdzenie słów zawartych w Księdze Rodzaju 3,16 - historia ludzkich sumień i ludzkich serc.

Słowa wypowiedziane na początku zdają się mówić o swoistym "upośledzeniu" kobiety w stosunku do mężczyzny. Raczej nie ma podstaw do tego, aby rozumieć je jako upośledzenie społeczne, brak równości w tej dziedzinie. Bezpośrednio natomiast zwrot: "ku twemu mężowi będziesz kierowała swe pragnienia, on zaś będzie panował nad tobą" mówi o innej formie nierówności, którą kobieta odczuje jako brak pełnej jedności właśnie w szerokim kontekście tego zjednoczenia z mężczyzną, do jakiego zostali oboje wezwani w Księdze Rodzaju 2,24. Słowa Boga - Jahwe: "ku twemu mężowi będziesz kierowała swe pragnienia, on zaś będzie panował nad tobą" (Rdz 3,16) nie dotyczą jednak tego wyłącznie momentu jedności mężczyzny i kobiety, kiedy oboje "łączą się z sobą tak ściśle, że stają się jednym ciałem" (por. Rdz 2,24), pozostają natomiast w szerokim i nawet pośrednim tylko związku z małżeńskim zjednoczeniem obojga.

Po raz pierwszy mężczyzna jest tutaj określony jako "mąż". W pełnym kontekście opisu jahwistycznego słowa te mówią nade wszystko o naruszeniu, o jakiejś podstawowej utracie pierwotnej wspólnoty komunii osób, która miała wzajemnie uszczęśliwiać mężczyznę i kobietę przez odnajdywanie prostej i czystej jedności w człowieczeństwie, przez wzajemne komunikowanie siebie, czyli przeżywanie daru osoby wyrażonego duszą i ciałem, męskością i kobiecością ("ciało z mojego ciała": Rdz 2,23), wreszcie przez poddanie tej jedności błogosławieństwu rodzicielstwa: "prokreacji".

Wydaje się więc, że w słowach, jakie Bóg - Jahwe wypowiada do kobiety, znajdujemy jakby głębszy rezonans wstydu, jaki oboje zaczęli odczuwać po zerwaniu pierwotnego przymierza z Bogiem. Znajdujemy również pełniejsze tego wstydu uzasadnienie. W sposób bardzo dyskretny, niemniej dostatecznie czytelny i wyrazisty, Księga Rodzaju 3,16 mówi o tym, w jaki sposób owo pierwotne uszczęśliwiające małżeńskie zjednoczenie osób będzie zniekształcone w sercu człowieka pożądliwości. Słowa odnoszą się bezpośrednio do kobiety, ale i do mężczyzny, a raczej równocześnie do obojga.

Już wcześniej analiza Księgi Rodzaju 3,7 wskazała na to, że w nowej sytuacji, po złamaniu pierwotnego przymierza z Bogiem, mężczyzna i kobieta znaleźli się naprzeciw siebie bardziej rozdzieleni czy wręcz przeciwstawieni sobie przez swoją męskość i kobiecość niż zjednoczeni. Gdy opis jahwistyczny wspomina o tym odruchu, który kazał obojgu osłonić swoje ciała, wówczas wskazuje na sytuację, kiedy człowiek, będąc mężczyzną lub kobietą (przedtem był raczej mężczyzną i kobietą), poczuł się bardziej wyobcowany z ciała jako źródła pierwotnej jedności w człowieczeństwie ("ciało z mego ciała") i bardziej przeciwstawiony drugiemu człowiekowi przez ciało i płeć. Przeciwstawienie to nie niszczy ani nie wyklucza zamierzonej przez Stwórcę jedności małżeńskiej (por. Rdz 2,24) ani jej skutków rodzicielskich, jednak urzeczywistnienie tej jedności przenosi niejako w inny profil. Jest to profil, który nada jej człowiek pożądliwości. O tym właśnie mówi Księga Rodzaju 3,16. Kobieta, która "ku swemu mężowi kieruje własne pragnienia" (por. Rdz 3,16), mężczyzna, który odpowiada na te pragnienia tak, jak czytamy: "będzie panował nad tobą", to niewątpliwie ta sama para ludzka, to samo małżeństwo z Księgi Rodzaju 2,24, owszem: ta sama wspólnota osób, jednakże inna zarazem. Nie tylko wezwana do zjednoczenia i jedności, ale także zagrożona niedosytem tej jedności i tego zjednoczenia, które nie przestaje pociągać mężczyzny i kobiety właśnie dlatego, że są osobami, odwiecznie wezwanymi do bytowania w komunii, "in communione". Wstyd "seksualny" w świetle opisu biblijnego ma swoje głębsze znaczenie. Jest ono związane właśnie z tym niedosytem spełnienia w małżeńskiej "jedności ciała" (por. Rdz 2,24), wzajemnej komunii osób.

Wszystko to zdaje się z różnych stron potwierdzać, że u podstaw wstydu, jaki stał się udziałem człowieka "historycznego", znajduje się właśnie trojaka pożądliwość; o niej mówi Pierwszy List św. Jana 2,16. I to nie sama tylko pożądliwość ciała, ale równocześnie "pożądliwość oczu i pycha tego życia". Czyż nie na tę ostatnią wskazuje ów zwrot o "panowaniu" ("on będzie panował nad tobą"), o jakim słyszymy w Księdze Rodzaju 3,16? Czyż panowanie "nad" drugim, mężczyzny nad kobietą, nie zmienia zasadniczo komunijnej struktury międzyosobowej relacji? Czyż nie przenosi ono w wymiar tej struktury czegoś, co jest właściwe odniesieniu człowieka do przedmiotu, poniekąd do rzeczy, za czym zdaje się stać pożądliwość oczu? Są to pytania zrodzone z refleksji nad słowami Boga - Jahwe z Księgi Rodzaju 3,16. Słowa powyższe wypowiedziane u progu ziemskiej historii człowieka, po grzechu pierworodnym otwierają przed nami nie tylko zewnętrzną sytuację mężczyzny i kobiety, ale pozwalają też sięgnąć do wnętrza, do ukrytych tajników ich "serca" (Aud. gen., 18.06.1980).

- Ewa-Maryja - Rdz 3,20

Słowa Protoewangelii, odczytane na nowo w świetle Nowego Testamentu, w sposób wystarczający wyrażają posłannictwo niewiasty w zbawczym zmaganiu się Odkupiciela ze sprawcą zła w dziejach człowieka. Zestawienie Ewa-Maryja powraca stale w dziejach refleksji nad otrzymanym w Objawieniu Bożym depozytem wiary i jest jednym z tematów często podejmowanych przez Ojców, pisarzy kościelnych i teologów. Zwykle na pierwszy plan wychodzi w tym porównaniu różnica, przeciwstawienie. Ewa jako "matka wszystkich żyjących" (por. Rdz 3,20) jest świadkiem biblijnego "początku", w którym zawiera się prawda o stworzeniu człowieka na obraz i podobieństwo Boga i prawda o grzechu pierworodnym. Maryja jest świadkiem nowego "początku" i "nowego stworzenia" (por. 2 Kor 5,17). Więcej, Ona sama, jako pierwsza odkupiona w dziejach zbawienia, jest "nowym stworzeniem": jest "łaski pełna". Trudno jest pojąć, dlaczego słowa Protoewangelii tak mocno uwydatniają "niewiastę", jeśli się nie przyjmie, że w Niej ma swój początek nowe i ostateczne Przymierze Boga z ludzkością, Przymierze w odkupieńczej Krwi Chrystusa. Zostaje ono naprzód zawarte z "niewiastą" przy zwiastowaniu w Nazarecie. Jest to całkowita nowość Ewangelii: kiedy indziej, w Starym Testamencie, Bóg, interweniując w dzieje swojego Ludu, zwracał się do niektórych kobiet, jak np. do matki Samuela i Samsona, ale zawierając swoje Przymierze z ludzkością, zwracał się do mężczyzn: do Noego, Abrahama, Mojżesza. U początku Nowego Przymierza, które ma być wieczne i nieodwołalne, stoi niewiasta, Dziewica z Nazaretu. Chodzi tu o znamienny znak, iż w Chrystusie Jezusie "nie ma już mężczyzny ani kobiety" (Ga 3,28). W Nim to przeciwstawienie wzajemne pomiędzy mężczyzną a kobietą - jako dziedzictwo grzechu pierworodnego - zostaje zasadniczo przezwyciężone. "Wszyscy bowiem - napisze Apostoł - jesteście kimś jednym w Chrystusie Jezusie" (Ga 3,28).

Słowa te mówią o tej pierwotnej "jedności dwojga", która wiąże się ze stworzeniem człowieka, jako mężczyzny i kobiety, na obraz i podobieństwo Boga, na wzór tej najdoskonalszej komunii Osób, jaką jest sam Bóg. Słowa Pawłowe stwierdzają, że tajemnica Odkupienia człowieka w Jezusie Chrystusie, Synu Maryi, podejmuje i odnawia to, co w tajemnicy Stworzenia odpowiadało odwiecznemu zamysłowi Boga Stwórcy. Właśnie dlatego w dniu stworzenia człowieka mężczyzną i kobietą "Bóg widział, że wszystko, co uczynił, było bardzo dobre" (Rdz 1,31). Odkupienie przywraca u samego niejako korzenia to dobro, które zostało w sposób zasadniczy "pomniejszone" przez grzech i przez jego dziedzictwo w dziejach człowieka.

"Niewiasta" z Protoewangelii jest wpisana w perspektywę Odkupienia. Zestawienie Ewa-Maryja można odczytać również i w ten sposób, że Maryja podejmuje w sobie samej i ogarnia tę tajemnicę "niewiasty", której początek stanowi Ewa - "matka wszystkich żyjących" (por. Rdz 3,20), przede wszystkim - podejmuje ją i ogarnia w głębi tajemnicy Chrystusa - "nowego i ostatniego Adama" (por. 1 Kor 15,45), który podjął w swojej osobie naturę pierwszego Adama. Wszakże istota nowego Przymierza polega na tym, że Syn Boży współistotny Ojcu Przedwiecznemu staje się człowiekiem, przyjmuje człowieczeństwo do jedności Boskiej Osoby Słowa. Ten, który dokonuje Odkupienia, jest równocześnie prawdziwym człowiekiem. Tajemnica Odkupienia świata zakłada, że Bóg-Syn przyjął człowieczeństwo jako dziedzictwo Adama, stając się podobnym do niego i do każdego człowieka we wszystkim "z wyjątkiem grzechu" (Hbr 4,15). (...)

We wszystkich pokoleniach, w tradycji wiary oraz chrześcijańskiej refleksji nad wiarą zestawienie Adam-Chrystus idzie często w parze z tamtym zestawieniem Ewa-Maryja. Jeśli Maryja jest określana również jako "nowa Ewa", to jakie mogą być znaczenia tej analogii? Z pewnością są wielorakie. Wypada zwłaszcza zatrzymać się na tym znaczeniu, które widzi w Maryi pełne odkrycie wszystkiego, co zawarte jest w biblijnym słowie "niewiasta": odkrycie na miarę tajemnicy Odkupienia. Maryja oznacza niejako przekroczenie owej granicy, o jakiej mówią słowa Księgi Rodzaju (3,16), i powrót w kierunku tego "początku", w którym odnajdujemy "niewiastę" taką, jaka była zamierzona w dziele stworzenia, a więc w odwiecznej myśli Boga, w łonie Przenajświętszej Trójcy. Maryja jest "nowym początkiem" godności i powołania kobiety, wszystkich kobiet i każdej.

Kluczem do zrozumienia tego mogą być w sposób szczególny słowa, jakie Ewangelista wkłada w usta Maryi po zwiastowaniu, w czasie nawiedzenia Elżbiety: "wielkie rzeczy uczynił mi Wszechmocny" (Łk 1,49). Słowa te odnoszą się z pewnością do poczęcia Syna, który jest "Synem Najwyższego" (Łk 1,32), "Świętym" Bożym; zarazem jednak słowa te mogą oznaczać również odkrycie własnego kobiecego człowieczeństwa. "Wielkie rzeczy uczynił mi": jest to odkrycie całego tego bogactwa, całego osobowego zasobu kobiecości, całej odwiecznej oryginalności "niewiasty" - takiej, jaką Bóg chciał: osoby dla niej samej, która równocześnie odnajduje siebie "poprzez bezinteresowny dar z siebie samej".

Odkrycie to łączy się z jasną świadomością daru, obdarowania przez Boga. Grzech już u samego "początku" zaciemnił tę świadomość, poniekąd ją stłumił, jak na to wskazują słowa pierwszego kuszenia ze strony "ojca kłamstwa" (por. Rdz 9,1-5). Przy nadejściu "pełni czasu" (por. Ga 4,4), gdy zaczyna się wypełniać w dziejach ludzkości tajemnica Odkupienia, świadomość ta wybucha z całą siłą w słowach biblijnej "niewiasty" z Nazaretu. W Maryi Ewa odkrywa na nowo, jaka jest prawdziwa godność kobiety, kobiecego człowieczeństwa. Odkrycie to winno stale docierać do serca każdej kobiety oraz kształtować jej powołanie i życie (List ap. Mulieris dignitatem, 11).

Człowiek stworzony do małżeństwa

Księga Rodzaju stwierdza, iż mężczyzna i kobieta zostali stworzeni do małżeństwa: "mężczyzna opuszcza ojca swego i matkę swoją i łączy się ze swą żoną tak ściśle, że stają się jednym ciałem" (Rdz 2,24). W ten sposób otwiera się wielka, stwórcza perspektywa istnienia człowieka, które stale odnawia się drogą "prokreacji", "samoodtwarzania". Perspektywa ta zostaje głęboko osadzona w świadomości człowieczeństwa, a także w szczególnym poczuciu oblubieńczego sensu ciała, w jego męskości i kobiecości. Mężczyzna i kobieta w tajemnicy stworzenia są dla siebie wzajemnym darem. Pierwotna niewinność ujawnia i oznacza zarazem doskonały etos daru.

Zwróciliśmy już na to uwagę w poprzednim rozważaniu. Poprzez etos daru zostaje przynajmniej zarysowany problem "przedmiotowości" człowieka, który na obraz i podobieństwo Boże jest podmiotem. W opisie stworzenia (zwłaszcza Rdz 2,23-25) "niewiasta" z pewnością nie jest tylko "przedmiotem" dla mężczyzny, choć stają oni przed sobą w całej pełni swojej przedmiotowości, jako stworzenia, jako "kość z mojej kości i ciało z mojego ciała", jako mężczyzna i kobieta, oboje nadzy. Tylko nagość, która czyni kobietę "przedmiotem" dla mężczyzny i odwrotnie, tylko taka nagość jest źródłem zawstydzenia. Skoro zaś "nie odczuwali wobec siebie wstydu", to znaczy, że kobieta dla mężczyzny nie była takim "przedmiotem", ani też on dla niej. Wewnętrzna niewinność jako "czystość serca" niejako uniemożliwia jakiekolwiek zepchnięcie "drugiego" na pozycję tylko przedmiotu. Skoro "nie odczuwali wstydu", to znaczy, że byli zjednoczeni świadomością daru, że mieli wzajemne poczucie oblubieńczego sensu swoich ciał, w którym wyraża się wolność daru i wciąż dochodzi do głosu całe wewnętrzne bogactwo osoby jako podmiotu. Takie zaś wzajemne przenikanie się osobowych ludzkich "ja", mężczyzny i kobiety, zdaje się podmiotowo wykluczać jakiekolwiek "zepchnięcie" w przedmiot. Tak odsłania się podmiotowy profil miłości, o której można zarazem powiedzieć, że jest najgłębiej "przedmiotowa", gdyż żywi się wzajemnie samą "przedmiotowością" daru.

Mężczyzna i kobieta po grzechu pierworodnym utracą łaskę pierwotnej niewinności. Odkrycie oblubieńczego sensu ciała przestanie być dla nich prostą oczywistością objawienia i łaski. A jednak pozostanie ono nadal zadane człowiekowi poprzez etos daru zapisany na dnie ludzkiego serca jakby dalekie echo pierwotnej niewinności. Z niego kształtować się będzie ludzka miłość w swojej wewnętrznej prawdzie, w swym podmiotowym autentyzmie. Z niego też człowiek, również przez zasłonę wstydu, będzie stale odkrywał siebie jako stróża tajemnicy podmiotu, owej wolności daru, broniąc jej przed jakimkolwiek zepchnięciem na pozycję "bycia tylko przedmiotem".

Na razie jednakże znajdujemy się jakby przed progiem ziemskiej historii człowieka. Mężczyzna i kobieta nie przekroczyli jeszcze tego progu w kierunku poznania dobra i zła. Są ogarnięci samą tajemnicą stworzenia, a głębia tej tajemnicy, ukryta w sercu człowieka, jest niewinnością, jest sprawiedliwością, jest miłością, jest łaską. "Widział Bóg, że było (...) bardzo dobre" (Rdz 1,18). Człowiek poczyna się w świecie widzialnym jako najwyższy punkt Bożego obdarowania, niosąc w sobie samym ów wewnętrzny wymiar, który jest wymiarem daru. W tym wymiarze przynosi na świat swe szczególne podobieństwo do Boga. Podobieństwo to przekracza i obejmuje również jego "widzialność" w świecie, jego cielesność, jego męskość lub kobiecość, jego nagość. Refleksem tego podobieństwa jest owo pierwotne poczucie oblubieńczego sensu ciała przeniknięte tajemnicą pierwotnej niewinności.

W taki sposób, w tym wymiarze, konstytuuje się ów najpierwotniejszy sakrament, rozumiany jako znak przenoszący skutecznie w widzialność świata niewidzialną tajemnicę ukrytą w Bogu. Jest to tajemnica prawdy, miłości, tajemnica życia Bożego, w której człowiek otrzymuje realne uczestnictwo. Pierwotna niewinność urzeczywistnia sam początek tego uczestnictwa w dziejach człowieka i ona też jest źródłem pierwotnej szczęśliwości. Sakrament jako znak widzialny konstytuuje się poprzez człowieka jako "ciało", poprzez jego "widzialną" męskość i kobiecość. Ciało bowiem, i tylko ono, zdolne jest uczynić widzialnym to, co niewidzialne, duchowe i Boże. Ono zostało stworzone po to, aby przenosić w widzialną rzeczywistość świata ukrytą odwiecznie w Bogu tajemnicę i aby być jej znakiem.

Tak więc w człowieku stworzonym na obraz Boży została objawiona sama niejako sakramentalność stworzenia, sakramentalność świata. Człowiek bowiem przez swoją widzialność, przez swoją męskość i kobiecość staje się znakiem widzialnym owej ekonomii prawdy i miłości, której źródło jest w Bogu samym, ekonomii objawionej już w tajemnicy stworzenia. Na tym szerokim tle rozumiemy w pełni słowa ustanawiające sakrament małżeństwa wypowiedziane w Księdze Rodzaju 2,24 ("mężczyzna opuszcza swojego ojca i matkę swoją i łączy się ze swą żoną tak ściśle, że stają się jednym ciałem"). Na tym szerokim tle rozumiemy też, iż słowa Księgi Rodzaju 2,25 ("mężczyzna i jego żona byli nadzy, [lecz] nie odczuwali wobec siebie wstydu") poprzez całą głębię swego antropologicznego znaczenia wypowiadają zarazem wejście świętości wraz z człowiekiem w widzialny świat, który dla człowieka został stworzony. Sakrament świata i sakrament człowieka w świecie pochodzi z Bożego źródła świętości i równocześnie dla świętości jest ustanowiony. Pierwotna niewinność, związana z poczuciem oblubieńczego sensu ciała, jest równocześnie tą świętością, która pozwala człowiekowi tak głęboko ujawnić się ze swoim ciałem, i to właśnie przez "bezinteresowny dar" z siebie samego. Świadomość daru warunkuje w tym wypadku "sakrament ciała": człowiek czuje się w swoim ciele "jako mężczyzna i kobieta" podmiotem świętości.

Z takim poczuciem sensu swego ciała człowiek, to znaczy mężczyzna i kobieta, wchodzi w świat jako podmiot prawdy i miłości. Można powiedzieć, iż Księga Rodzaju 2,23-25 opisuje jakby pierwsze świętowanie człowieczeństwa w całej pierwotnej pełni poczucia oblubieńczego sensu ciała, świętowanie człowieczeństwa płynące z Bożych źródeł prawdy i miłości w samej tajemnicy stworzenia. A chociaż wkrótce nad tym pierwotnym świętowaniem rozpostrze się horyzont grzechu i śmierci (Rdz 3), to jednak już stąd, z tajemnicy stworzenia, czerpiemy pierwszą nadzieję tego, że owocem tej Boskiej ekonomii prawdy i miłości, jaka się objawiła "u początku" człowieka, stanie się nie śmierć, ale życie, i nie samo zniszczenie ciała człowieka stworzonego "na obraz Boży", lecz "wezwanie do chwały" (por. Rz 8,30) (Aud. gen., 20.02.1980).

- Ustanowienie małżeństwa

Ustanowienie małżeństwa, wedle słów Księgi Rodzaju (2,24), wyraża nie tylko zapoczątkowanie podstawowej ludzkiej wspólnoty, która poprzez właściwą sobie moc "prokreacji" ("bądźcie płodni i rozmnażajcie się"; Rdz 1,28) służy kontynuowaniu kreacji, przedłużaniu dzieła stworzenia; wyraża ono równocześnie zbawczą inicjatywę Stwórcy, odpowiadającą odwiecznemu wybraniu człowieka, o jakim mówi List do Efezjan. Owa zbawcza inicjatywa pochodzi od Boga - Stworzyciela, a jej nadprzyrodzona skuteczność utożsamia się z samym aktem stworzenia człowieka w stanie pierwotnej niewinności. W stanie tym od razu w akcie stworzenia człowieka zaowocowało odwieczne jego wybranie w Chrystusie - w ten sposób należy przyjąć, że cały ów pierwotny sakrament stworzenia ma swoją skuteczność od "Umiłowanego" (por. Ef 1,6, gdzie mowa o "łasce, którą obdarzył nas w Umiłowanym"). Jeśli zaś chodzi o małżeństwo, to można wnioskować, że ustanowione w kontekście całego sakramentu stworzenia, czyli w stanie pierwotnej niewinności, miało ono służyć nie tylko przedłużaniu dzieła stworzenia (czyli prokreacji), ale także przenoszeniu na dalsze pokolenia ludzi samego sakramentu stworzenia, czyli nadprzyrodzonych owoców odwiecznego wybrania człowieka przez Ojca w Przedwiecznym Synu: owoców, jakimi człowiek został obdarowany przez Boga w samym akcie stworzenia. List do Efezjan zdaje się uprawniać nas do takiego rozumienia Księgi Rodzaju i zawartej tam prawdy o "początku" człowieka i małżeństwa (Aud. gen., 6.10.1982).

- Błogosławieństwo prokreacji

Życie "według Ducha" wyraża się przeto również w owym wzajemnym "poznaniu" (por. Rdz 4,1), w którym małżonkowie, stając się "jednym ciałem", poddają swoją kobiecość i męskość błogosławieństwu prokreacji: "mężczyzna "poznał" swoją żonę Ewę. A ona poczęła i urodziła (...), i rzekła: "Urodziłam mężczyznę z pomocą Jahwe"" (por. Rdz 4,1). "Życie wedle Ducha" wyraża się również i tutaj w świadomości obdarowania, któremu odpowiada rodzicielska godność samych małżonków: wyraża się w głębokim poczuciu świętości życia (sacrum), któremu oboje dają początek, uczestnicząc, tak samo jak pierwsi rodzice, w mocach tajemnicy stworzenia. W świetle owej nadziei, jaka łączy się z tajemnicą odkupienia ciała (Rz 8,19-23), to nowe ludzkie życie, nowy człowiek, poczęty i narodzony z małżeńskiego zjednoczenia swego ojca i matki, otwiera się ku "pierwszym darom Ducha" (Rz 8,23), "by uczestniczyć w wolności i chwale dzieci Bożych" (Rz 8,21). A jeśli "całe stworzenie aż dotąd jęczy i wzdycha w bólach rodzenia", to bólom rodzącej matki towarzyszy szczególna nadzieja: jest to nadzieja "objawienia się synów Bożych" (Rz 8,19), której cząstkę przynosi z sobą na świat każdy nowo narodzony człowiek.

Nadzieja ta, która jest "w świecie", przenikając - jak uczy św. Paweł - całe poniekąd stworzenie, równocześnie nie jest "ze świata". Co więcej: musi ona zmagać się w sercu człowieka z tym, co jest "ze świata", z tym, co jest "na świecie". "Wszystko bowiem, co jest na świecie, a więc: pożądliwość ciała, pożądliwość oczu i pycha tego życia, nie pochodzi od Ojca, lecz od świata" (1 J 2,16). Małżeństwo, jako sakrament najpierwotniejszy, a zarazem jako sakrament zrodzony z tajemnicy odkupienia ciała z oblubieńczej miłości Chrystusa i Kościoła, "pochodzi od Ojca". Nie jest "ze świata", ale "od Ojca". I stąd też małżeństwo jako sakrament stanowi podstawę nadziei dla człowieka: dla mężczyzny i kobiety, dla rodziców i dzieci, dla ludzkich pokoleń. O ile bowiem "świat przemija, a z nim jego pożądliwość", ten, "kto wypełnia wolę Bożą, trwa na wieki" (1 J 2,17). Z małżeństwem jako sakramentem łączy się sam początek człowieka w świecie, jest weń jednak wpisana również jego przyszłość, i to nie tylko w wymiarach historycznych, ale także eschatologicznych.

Do tego odnoszą się słowa, w których Chrystus odwołuje się do zmartwychwstania ciał, słowa zapisane przez wszystkich trzech Synoptyków (por. Mt 22,23-32; Mk 12,16-27; Łk 20,34-39): "Przy zmartwychwstaniu bowiem nie będą się ani żenić, ani za mąż wychodzić, lecz będą jako aniołowie Boży w niebie" - tak Mateusz i podobnie Marek. Łukasz: "Dzieci tego świata żenią się i za mąż wychodzą. Lecz ci, którzy uznani zostaną za godnych udziału w świecie przyszłym i w powstaniu z martwych, ani się żenić nie będą, ani za mąż wychodzić. Już bowiem umrzeć nie mogą, gdyż są równi aniołom i są dziećmi Bożymi, będąc uczestnikami zmartwychwstania". Poddaliśmy te teksty uprzednio szczegółowej analizie.

Chrystus stwierdza, że małżeństwo - sakrament początku człowieka w doczesnym świecie widzialnym - nie należy do eschatologicznej rzeczywistości "świata przyszłego". Równocześnie jednak człowiek, powołany do uczestniczenia w tej eschatologicznej przyszłości przez zmartwychwstanie ciała, jest tym samym człowiekiem: mężczyzną i kobietą, którego "początek" w doczesnym świecie widzialnym łączy się z małżeństwem jako najpierwotniejszym sakramentem samej tajemnicy stworzenia. Co więcej: każdy z ludzi powołanych do uczestniczenia w rzeczywistości przyszłego zmartwychwstania powołanie to przynosi z sobą na świat przez to, że w tym doczesnym, widzialnym świecie ma swój początek za sprawą małżeństwa swych rodziców. Tak więc słowa Chrystusa, które wyłączają samo małżeństwo z rzeczywistości "świata przyszłego", równocześnie pośrednio odsłaniają znaczenie tego sakramentu dla uczestnictwa synów i córek ludzkich w przyszłym zmartwychwstaniu.

Małżeństwo, które jest sakramentem najpierwotniejszym, małżeństwo, jako sakrament zrodzony poniekąd na nowo w oblubieńczej miłości Chrystusa i Kościoła, nie należy do "odkupienia ciała" w wymiarze nadziei eschatologicznej (por. Rz 8,23). Równocześnie to samo małżeństwo dane człowiekowi jako łaska, jako "dar" od Boga przeznaczony właśnie dla małżonków i równocześnie zadany im w słowach Chrystusa jako etos: to sakramentalne małżeństwo wypełnia się i urzeczywistnia w perspektywie nadziei eschatologicznej. Dla "odkupienia ciała" w wymiarze tej nadziei ma ono znaczenie istotne. Pochodzi bowiem "od Ojca", Jemu zawdzięcza swój początek w świecie. A jeśli ten "świat przemija", jeżeli wraz z nim przemija również pożądliwość ciała, pożądliwość oczu i pycha tego życia, która "pochodzi od świata", to małżeństwo, jako sakrament, nieodmiennie służy temu, ażeby człowiek, jako mężczyzna i kobieta, przezwyciężając pożądliwość, wypełniał wolę Ojca. Kto zaś "wypełnia wolę Bożą, ten trwa na wieki" (por. 1 J 2,17).

W tym rozumieniu małżeństwo jako sakrament nosi w sobie również zaczątek eschatologicznej przyszłości człowieka: perspektywę "odkupienia ciała" w wymiarze eschatologicznej nadziei, której odpowiadają słowa Chrystusa o zmartwychwstaniu: "przy zmartwychwstaniu (...) ani nie będą się żenić, ani za mąż wychodzić" (por. Mt 22,30), zarazem jednak ci, którzy "będąc uczestnikami zmartwychwstania (...) są równi aniołom i są dziećmi Bożymi", swój początek w doczesnym świecie widzialnym zawdzięczają małżeństwu i rodzicielstwu mężczyzny i kobiety. Małżeństwo jako sakrament "początku", jako sakrament doczesności człowieka historycznego, spełnia w ten sposób niezastąpioną posługę wobec jego pozadoczesnej przyszłości: wobec tajemnicy "odkupienia ciała" w wymiarze nadziei eschatologicznej (Aud. gen., 1.12.1982).

- Mężczyzna zbliżył się do swej żony

W 4 rozdziale Księgi Rodzaju, a więc ciągle jeszcze w obrębie tekstu jahwistycznego, czytamy: "Mężczyzna zbliżył się do swej żony Ewy. A ona poczęła i urodziła Kaina, i rzekła: "Otrzymałam mężczyznę od Pana". A potem urodziła jeszcze Abla, jego brata" (Rdz 4,1-2). Jeśli ten pierwszy fakt zrodzenia człowieka na ziemi wiążemy z "poznaniem", to z uwagi na charakter dawniejszych przekładów dosłownych, w których "zbliżenie" małżeńskie było określane właśnie jako "poznanie". W rzeczywistości przekład współczesny brzmi: "mężczyzna zbliżył się do swej żony Ewy", podczas gdy dawniejsze przekłady miały: "poznał swą żonę", co zresztą zdaje się ściśle odpowiadać znaczeniu użytego tutaj słowa semickiego jada. Można w tym widzieć ubóstwo archaicznego języka, któremu brakowało wielu wyrażeń na określenie zróżnicowanych faktów. Niemniej pozostaje rzeczą znamienną, iż sytuacja, w której mężczyzna i jego żona łączą się z sobą tak ściśle, że stają się "jednym ciałem", została określona jako "poznanie". W ten sposób bowiem z ubóstwa języka zdaje się jakby wyłaniać swoista głębia znaczenia, która właśnie jest konsekwencją wszystkich dotąd rozpatrywanych znaczeń.

Wydaje się, że jest to również ważne ze względu na "archetyp" naszego myślenia o człowieku, który jest ciałem, o jego męskości i o jego kobiecości, a więc o jego płciowości. Tak bowiem przez użyty w Księdze Rodzaju 4,1-2 i często używany w Biblii wyraz "poznanie" współżycie małżeńskie mężczyzny i kobiety, to, że stają się oni przez dwoistość swojej płci "jednym ciałem", zostało niejako wprowadzone w wymiar właściwy dla osób. Księga Rodzaju 4,1-2 mówi tylko o "poznaniu" kobiety przez mężczyznę, jakby wskazując na jego przede wszystkim aktywność. Można jednakże mówić o wzajemności tego "poznania", w którym mężczyzna i kobieta uczestniczą przez swoje ciało i płeć. Dodajmy, że szereg dalszych tekstów biblijnych, choćby w tym samym rozdziale Księgi Rodzaju (por. np. 4,17; 4,25), również przemawia tym językiem. Aż do słów wypowiedzianych przy zwiastowaniu przez Maryję z Nazaretu: "Jakże się to stanie, skoro nie znam męża" (Łk 1,34; dawniejsze tłumaczenie).

Tak więc wraz z tym biblijnym "poznał", które po raz pierwszy pojawia się w Księdze Rodzaju 4,1-2, stajemy z jednej strony wobec bezpośredniej wymowy ludzkiej intencjonalności (bo ona właściwa jest "poznaniu"), a z drugiej strony wobec całej realności zjednoczenia małżeńskiego, tego współżycia, w którym mężczyzna i kobieta stają się "jednym ciałem". Biblia, która może z racji ubóstwa języka mówi tutaj o "poznaniu", wskazuje jakby na głębszą istotę realności samego współżycia małżeńskiego. Leży ona na przedłużeniu tych znaczeń, które staramy się analizować od początku w niniejszym studium; leży w istotnym dla człowieka poczuciu sensu swojego ciała. W Księdze Rodzaju 4,1, stając się "jednym ciałem", mężczyzna i kobieta w szczególny sposób "doświadczają sensu swojego ciała". Są oni wówczas jakby jednym podmiotem aktu i przeżycia, a przecież w tej jedności pozostają dwoma realnie odrębnymi podmiotami. To zaś już jakoś uprawnia do stwierdzenia, że "mężczyzna poznaje swoją żonę" czy też że oboje nawzajem "się poznają". Chodzi o to, że wówczas odsłaniają się "poznaniu": kobieta jest "dana" mężczyźnie, a on jej, ponieważ ciało i płeć wchodzi bezpośrednio w samą strukturę i treść tego "poznania". Tak więc realność małżeńskiego zjednoczenia, w którym mężczyzna i kobieta stają się "jednym ciałem", zawiera w sobie nowe, w pewnym sensie definitywne odkrycie sensu ludzkiego ciała w konstytutywnej dla niego męskości i kobiecości. Czy temu odkryciu czynimy zadość, mówiąc w tym przypadku tylko o "współżyciu płciowym"? Wszak mężczyzna ani kobieta nie są tylko przedmiotem biernie określonym przez swoje ciało i płeć i w ten sposób "przyrodniczo" zdeterminowanym. Owszem, właśnie przez fakt bycia mężczyzną lub kobietą są oni sobą i są "dani" sobie nawzajem jako jedyny i niepowtarzalny podmiot, jako "ja", jako osoba. Płeć stanowi nie tylko o somatycznej indywidualności człowieka, ale równocześnie określa jego osobową tożsamość i zarazem osobową konkretność. I właśnie w tej osobowej tożsamości i konkretności, jako niepowtarzalne "ja" kobiece lub męskie, zostaje człowiek "poznany" wówczas, gdy spełniają się słowa Księgi Rodzaju 2,24: "dlatego to mężczyzna opuszcza ojca swojego i matkę swoją i łączy się ze swoją żoną tak ściśle, że stają się jednym ciałem".

"Poznanie", o jakim mówi Księga Rodzaju 4,1-2 i wszystkie teksty biblijne, dosięga niejako samych intymnych korzeni tej tożsamości i konkretności, jaką mężczyzna i kobieta zawdzięczają swojej płci. Konkretność ta oznacza jednak zarazem jedyność i niepowtarzalność osoby.

Warto się istotnie zastanowić nad wymową tego tekstu biblijnego, tego jednego słowa "poznał", które przy pozornym braku precyzji terminologicznej pozwala nam zatrzymać się przy tej głębi, przy tym wymiarze, których współczesne, czasem bardzo precyzyjne, terminy właśnie nas pozbawiają (Aud. gen., 5.03.1980).

- Zjednoczenie małżeńskie

Owo zjednoczenie małżeńskie w rozdziale 4 (w. 1) Księgi Rodzaju zostało określone jako "poznanie": "Mężczyzna zbliżył się do swej żony Ewy. A ona poczęła i urodziła (...) i rzekła: "Otrzymałam mężczyznę od Pana"" (Rdz 4,1). Staraliśmy się już w poprzednich rozważaniach naświetlić, jaka treść zawiera się w owym biblijnym "poznaniu". Poznając w ten sposób, człowiek - mężczyzna i niewiasta - nie tylko nadaje nazwę "człowiek" na podobieństwo owych nazw, jakie nadał innym istotom żyjącym (animalia), które przez to niejako wziął w swe posiadanie, ale poznając w tym znaczeniu, o jakim mówi Księga Rodzaju 4,1 (i inne miejsca Biblii), człowiek - mężczyzna i niewiasta - urzeczywistnia to, co nazwa "człowiek" wyraża: urzeczywistnia człowieczeństwo w nowym człowieku. Poniekąd więc urzeczywistnia siebie, to znaczy człowieka, osobę.

I w ten sposób zamyka się ów biblijny cykl "poznania - rodzenia". Cykl poznania ukonstytuowany przez zjednoczenie osób w miłości, która pozwala im się łączyć z sobą tak ściśle, że stają się jednym ciałem. Księga Rodzaju uświadamia nam pełną prawdę tego cyklu. Człowiek, mężczyzna i kobieta, przez biblijne "poznanie" poczyna i rodzi nowego podobnego sobie, któremu może nadać nazwę "człowiek" (urodziłam człowieka!), przez to samo niejako bierze w posiadanie samo człowieczeństwo, bierze je w posiadanie na nowo. Inaczej jednak, niż wziął w posiadanie wszystkie istoty żyjące (animalia), nadając im nazwy. Wówczas bowiem on, człowiek, stał się ich panem, zaczął wypełniać treść podstawowego mandatu Stwórcy: "abyście ziemię (...) uczynili sobie poddaną" (Rdz 1,28).

Natomiast pierwsza część tego samego mandatu: "Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię" (Rdz 1,28), kryje w sobie inną treść, na inną też wskazuje prawidłowość. Mężczyzna i kobieta w tym "poznaniu" dającym początek nowej, podobnej do siebie istocie, o której mogą wspólnie powiedzieć: "kość z moich kości i ciało z mego ciała!" (por. Rdz 2,23), zostają niejako wspólnie porwani, wspólnie wzięci w posiadanie przez człowieczeństwo, jakie w tym zjednoczeniu, w tym "poznaniu" wzajemnym chcą sami na nowo wyrazić, na nowo wziąć w posiadanie, wyprowadzając je z siebie, ze swego człowieczeństwa, z przedziwnej męskiej - kobiecej dojrzałości swoich ciał, a wreszcie przez cały ciąg ludzkich poczęć i narodzin od początku, z samej tajemnicy Stworzenia.

W tym sensie można owo biblijne "poznanie" tłumaczyć również jako "posiadanie". Czy można w nim widzieć także jakiś biblijny odpowiednik "etosu"? Zdaje się, że te dwa kręgi myślowe, te dwa języki, biblijny i platoński, tylko z wielką ostrożnością można wzajemnie tłumaczyć jeden na drugi. Wydaje się natomiast, że w objawieniu pierwotnym nie jest obecna myśl o posiadaniu kobiety przez mężczyznę czy vice versa, o posiadaniu na sposób przedmiotu. Wiadomo jednak skądinąd, iż na gruncie grzeszności człowieka po grzechu pierworodnym mężczyzna i kobieta z trudem będą musieli odbudować wzajemny sens bezinteresownego daru. Stanie się to tematem późniejszej naszej analizy.

Objawienie ciała zawarte w Księdze Rodzaju, a w szczególności w rozdziale 3, ukazuje z całą przejmującą oczywistością, iż ów tak głęboko ugruntowany w potencjalności ludzkiego ciała cykl poznania - rodzenia poddany został po grzechu prawu cierpienia i prawu śmierci. Bóg mówi do niewiasty: "Obarczę cię niezmiernie wielkim trudem twej brzemienności, w bólu będziesz rodziła" (Rdz 3,16). Horyzont śmierci otwiera się nad człowiekiem wraz z ujawnieniem się rodzicielskiego sensu ciała w akcie wzajemnego "poznania" małżonków. Oto pierwszy człowiek - mężczyzna - daje swej żonie imię Ewa, "bo ona stała się matką wszystkich żyjących" (Rdz 3,20), wówczas gdy już usłyszał słowa wyroku, które określają całą perspektywę ludzkiego bytowania "wewnątrz" poznania dobra i zła. Tę perspektywę wyrażają słowa: "Wrócisz do ziemi, z której zostałeś wzięty, bo prochem jesteś i w proch się obrócisz" (Rdz 3,19).

Radykalny charakter tego wyroku potwierdza oczywistość doświadczeń całej ziemskiej historii człowieka. Horyzont śmierci rozpościera się nad całą perspektywą ludzkiego życia na ziemi - życia, które zostało włączone w ów pierwotny, biblijny cykl "poznania - rodzenia". Człowiek, który naruszył przymierze ze swoim Stwórcą, zrywając owoc z drzewa poznania dobra i zła, zostaje przez Boga oddzielony od drzewa życia (por. Rdz 3,21): "niechaj teraz nie wyciągnie przypadkiem ręki, aby zerwać owoc także z drzewa życia, zjeść go i żyć na wieki". W ten sposób życie, dane człowiekowi w tajemnicy stworzenia, dane i nieodebrane, tylko ograniczone granicą poczęć, urodzin i śmierci, a także obciążone perspektywą dziedzicznej grzeszności, zostaje mu niejako na nowo zadane w tym samym wciąż powracającym cyklu. Zdanie: "mężczyzna poznał swoją żonę (...), a ona poczęła i urodziła" jest jakby pieczęcią wyciśniętą w pierwotnym objawieniu ciała na samym "początku" dziejów człowieka na ziemi. Dzieje te kształtują się w swym najbardziej podstawowym wymiarze, kształtują się wciąż na nowo, wciąż niejako "od początku" przez to samo "poznanie - rodzenie", o jakim mówi Księga Rodzaju.

I tak też każdy człowiek nosi w sobie tajemnicę swojego "początku", najściślej zespoloną z poczuciem rodzicielskiego sensu ciała. Księga Rodzaju 4,1-2 zdaje się milczeć co do stosunku, jaki zachodzi pomiędzy rodzicielskim a oblubieńczym znaczeniem ciała. Chyba jeszcze nie czas i nie miejsce na to, ażeby rozjaśniać ów stosunek, choć w dalszej analizie wydaje się to nieodzowne. Będzie wówczas trzeba postawić na nowo pytania związane z pojawieniem się u człowieka wstydu ciała, wstydu męskości i kobiecości, którego przedtem nie doświadczał. Jednakże to w tej chwili schodzi jakby na dalszy plan. Na pierwszym planie pozostaje fakt, że "mężczyzna poznał swą żonę (...), a ona poczęła i urodziła". To jest właśnie próg historii człowieka. To jest jej "początek" na ziemi. Na tym progu człowiek, jako mężczyzna i kobieta, staje z poczuciem rodzicielskiego sensu swego ciała: męskość kryje w sobie znaczenie ojcostwa, kobiecość - macierzyństwa. W imię tego znaczenia Chrystus udzieli kiedyś stanowczej odpowiedzi na pytania stawiane przez faryzeuszów (Mt 13; Mk 10). My zaś, wmyślając się w prostą treść tej odpowiedzi, staramy się równocześnie odsłonić cały kontekst owego "początku", do którego odwołał się Chrystus. W nim zapuszcza korzenie teologia ciała.

Poczucie sensu ciała, również poczucie rodzicielskiego sensu ciała, styka się w człowieku ze świadomością śmierci, nosi w sobie niejako jej nieuchronny horyzont. A jednak stale powraca w dziejach człowieka cykl "poznania - rodzenia", w którym życie wciąż się na nowo zmaga z nieodwracalną koniecznością śmierci, wciąż na nowo wyrasta ponad jej perspektywą. Jakby racją tej nieustępliwości życia, która objawia się w "rodzeniu", było wciąż to samo "poznanie", gdzie człowiek przekracza samotność swej istoty i wciąż się na nowo zdobywa na jej afirmację w "drugim". Oboje zaś, mężczyzna i kobieta, w nowym człowieku. W tej zaś afirmacji owo biblijne "poznanie" zdaje się nabierać jeszcze większego wymiaru. Zdaje się włączać w owo "widzenie" samego Boga, którym kończy się pierwszy opis stworzenia człowieka "na obraz Boga", stworzenia go "mężczyzną i niewiastą": "widział Bóg, że było dobre (...), że było bardzo dobre" (Rdz 1,31). Człowiek, który przez wszystkie doświadczenia swego życia, przez cierpienia, zawody na sobie samym, przez całą swą grzeszność, wreszcie przez nieuchronną perspektywę śmierci stawia wciąż na nowo u początku "rodzenia" "poznanie", zdaje się uczestniczyć w tym pierwszym "widzeniu" samego Boga, Boga Stwórcy: "Widział, że było bardzo dobre". I wciąż na nowo potwierdza prawdę tych słów (Aud. gen., 26.03.1980).

- Stwórczy udział Boga w ludzkim rodzicielstwie

Pierwsi rodzice przekazują wszystkim ludzkim rodzicom - również po grzechu, wraz z owocem drzewa poznania dobra i zła, niejako u progu wszystkich "historycznych" doświadczeń - podstawową prawdę o rodzeniu się człowieka: obraz Boga wedle praw ciała. W tym to zrodzonym z kobiety - rodzicielki za sprawą mężczyzny - rodzica nowym człowieku odtwarza się ten sam za każdym razem "obraz Boga", który ukonstytuował samo człowieczeństwo pierwszego człowieka: "Na obraz Boży go stworzył, stworzył mężczyznę i niewiastę" (Rdz 1,27).

Chociaż zachodzą głębokie różnice pomiędzy stanem pierwotnej niewinności a stanem dziedzicznej grzeszności człowieka, ów obraz Boży stanowi podstawę ciągłości i spójni. Poznanie, o jakim mówi Księga Rodzaju 4,1, jest aktem, który zarazem konstytuuje byt, czyli w zjednoczeniu ze Stwórcą ustanawia nowego człowieka w samym jego istnieniu. Pierwszy człowiek w swej transcendentnej samotności objął w posiadanie stworzony dla siebie widzialny świat, poznając i nadając imiona istotom żyjącym (animalia). Ten sam "człowiek", jako mężczyzna i niewiasta, poznający siebie wzajemnie w tej szczególnej wspólnocie - komunii osób, w której mężczyzna i kobieta łączą się z sobą tak ściśle, iż stają się jednym ciałem, konstytuuje człowieczeństwo, to znaczy potwierdza i odnawia istnienie człowieka jako obrazu Boga. Za każdym razem oboje, mężczyzna i kobieta, obraz ten przejmują z tajemnicy stworzenia i przekazują "z pomocą Jahwe". Słowa Księgi Rodzaju, które są świadectwem pierwszych narodzin człowieka na ziemi, zawierają równocześnie to wszystko, co można i trzeba powiedzieć o godności ludzkiego rodzicielstwa (Aud. gen., 12.03.1980).

Kain i Abel - Rdz 4,1-14

- Rozszerzanie się rzeczywistości grzechu

W Księdze Rodzaju czytamy o tym, jak owe dary zostały utracone z powodu grzechu. Morderstwo popełnione przez Kaina na Ablu (por. Rdz 4), a zwłaszcza budowa wieży Babel (por. Rdz 11) pokazują, jak rozszerzała się i pomnażała rzeczywistość grzechu. Zapominając o Bogu, ludzie starali się wznieść wieżę własnymi siłami, w rezultacie tylko po to, aby doprowadzić do wzajemnego braku zrozumienia i do rozłamu. Wieża Babel jest pierwszym z licznych epizodów Starego Testamentu, które ukazują skutki podejmowanych przez ludzi niefortunnych prób osiągnięcia sukcesu na własną rękę - bez zwracania się do Boga, który ich stworzył (9.06.1989 - Uppsala, homilia w czasie Mszy św.).

- Serce jest tym wymiarem człowieczeństwa, z którym bezpośrednio łączy się poczucie sensu ludzkiego ciała

Jest to ten człowiek historyczny, który u "początku" swych ziemskich dziejów znalazł się "wewnątrz" poznania dobra i zła, łamiąc pierwotne Przymierze ze swym Stwórcą. Jest to ten człowiek - mężczyzna, który "poznał swoją żonę" (kobietę) i wielokrotnie "poznawał", a ona "poczynała i rodziła" (por. Rdz 4,1-2), zgodnie z postanowieniem Stwórcy sięgającym jeszcze stanu pierwotnej niewinności (por. Rdz 1,28 oraz 2,24). Do tego właśnie człowieka zwraca się Chrystus w Kazaniu na Górze, w szczególności w słowach Mt 5,27-28. Zwraca się do człowieka określonego momentu historii, a równocześnie do wszystkich ludzi objętych tą samą historią człowieka. Zwraca się, jak już stwierdziliśmy, do człowieka "wewnętrznego". Słowa Chrystusa mają wyraźną zawartość antropologiczną, dotykają poniekąd tych znaczeń odwiecznych, przez które buduje się "adekwatna" antropologia. Przez swoją etyczną treść słowa te zarazem budują taką antropologię, domagają się niejako, aby człowiek wszedł w swój pełny obraz. Człowiek, który jest "ciałem", który jako mężczyzna odnosi się przez swoje ciało i płeć do kobiety (na to bowiem wskazuje również zwrot "nie cudzołóż"), winien w świetle tych słów Chrystusa odnaleźć się w swoim wnętrzu, w swoim "sercu". (...) Wówczas też w sposób szczególny kobieta jest poznawczo "dana" mężczyźnie, a on jej.

Jeśli mamy utrzymać ciągłość w stosunku do dotychczasowych analiz (zwłaszcza tych ostatnich, które ujmują człowieka w wymiarze daru), wypada zauważyć, że wedle Księgi Rodzaju datum i donum idą z sobą w parze. Jednakże Księga Rodzaju 4,1-2 akcentuje nade wszystko datum. (...) "Serce" jest tym wymiarem człowieczeństwa, z którym bezpośrednio łączy się poczucie sensu ludzkiego ciała i ład tego poczucia. Chodzi tutaj zarówno o ów sens, który w dawniejszych analizach nazwaliśmy "oblubieńczym", jak też o ten, który nazwaliśmy "rodzicielskim". O jaki zaś chodzi ład?

Cały obecny rozdział naszych rozważań ma stanowić odpowiedź na to właśnie pytanie, odpowiedź sięgającą nie tylko racji etycznych, ale także antropologicznych, pozostają one bowiem w ścisłym wzajemnym związku. Na razie wypada ustalić wstępne znaczenie tekstu Mt 5,27-28, znaczenie użytych w nim wyrażeń oraz ich wzajemny stosunek.

Cudzołóstwo, do którego odnosi się wprost i bezpośrednio przykazanie "nie cudzołóż", oznacza naruszenie tej jedności, przez którą mężczyzna i kobieta tylko jako małżonkowie mogą się z sobą łączyć tak ściśle, że stają się "jednym ciałem" (Rdz 2,24). Cudzołoży mężczyzna, jeśli łączy się w taki sposób z kobietą, która nie jest jego małżonką, żoną. Cudzołoży też kobieta, jeśli łączy się w taki sposób z mężczyzną, który nie jest jej mężem. Należy wnosić, że owo "cudzołóstwo w sercu", którego dopuszcza się mężczyzna, gdy "pożądliwie patrzy na kobietę", oznacza ściśle określony akt wewnętrzny. Jest to pożądanie skierowane w tym wypadku przez mężczyznę w stronę kobiety, która nie jest jego żoną, a zmierzające do tego, aby złączyć się z nią tak jak z własną żoną, czyli - używając raz jeszcze słów Rdz 2,24 - "tak ściśle, że stają się jednym ciałem".

Pożądanie takie jako akt wewnętrzny wyzwala się przez zmysł wzroku, przychodzi wraz z patrzeniem, tak jak w wypadku Dawida i Batszeby (por. 2 Sm 11,2), używając przykładu biblijnego. Związek pożądania ze zmysłem wzroku został szczególnie uwydatniony w słowach Chrystusa (por. Mt 5,27-28) (Aud. gen., 23.04.1980).

- Następstwo grzechu Adama - powszechne zepsucie ludzkości

Pismo Święte w ślad za opisem grzechu pierwszych rodziców opisuje w dalszych rozdziałach Księgi Rodzaju, jak też w dalszych księgach Biblii, prawdziwą "inwazję" grzechu, który zalewa świat jako następstwo grzechu Adama, doprowadzając do powszechnego zepsucia ludzkości.

Tak więc już w Rdz 4 czytamy o bratobójstwie dokonanym przez Kaina na młodszym od niego synu Adama i Ewy - Ablu (por. Rdz 4,3-15). Już w Rdz 6 jest mowa o powszechnym zepsuciu spowodowanym przez grzech: "Pan widział, że wielka jest niegodziwość ludzi na ziemi i że usposobienie ich jest wciąż złe" (Rdz 6,5). A następnie: "Bóg widział, iż ziemia jest skażona, że wszyscy ludzie postępują na ziemi niegodziwie" (Rdz 6,12). Księga Rodzaju nie waha się w tym kontekście powiedzieć nawet: Bóg "żałował, że stworzył ludzi na ziemi, i zasmucił się" (Rdz 6,6). Wedle tej samej Księgi Rodzaju następstwem owego powszechnego zepsucia przez grzech jest potop za czasów Noego (Rdz 7-9). W Księdze Rodzaju wspomniana jest również budowa wieży Babel (por. Rdz 11,1-9), która stała się wbrew zamierzeniom budujących okazją do rozproszenia ludzi oraz pomieszania języków. Oznacza to, że żaden zewnętrzny znak ani konwencja czysto doczesna nie wystarcza do zrealizowania jedności pomiędzy ludźmi, jeśli brakuje zakorzenienia się w Bogu. W związku z tym trzeba zauważyć, że w ciągu dziejów człowieka grzech przejawia się nie tylko jako wyraźne działanie "przeciw" Bogu. Nieraz jest to działanie "bez Boga": tak jakby Bóg nie istniał. Jest to przekonanie, że można Go ignorować, że można się bez Niego obejść, hołdując jedynie mocy człowieka, która w ludzkim mniemaniu jest nieograniczona. W tym sensie "wieża Babel" stanowić może ostrzeżenie dla współczesnych ludzi. Również dlatego przypomniałem o niej w adhortacji apostolskiej Reconciliatio et paenitentia (Adh. ap. Reconciliatio et paenitentia, 13-15).

Świadectwo powszechnej grzeszności ludzi, tak wyraziste już w Księdze Rodzaju, na różne sposoby daje o sobie znać w wielu miejscach Biblii. Grzech idzie zawsze w parze z odwróceniem się człowieka od Boga. Szczególnie wymowne są na ten temat słowa św. Pawła w Liście do Rzymian: "A ponieważ nie uznali za słuszne zachować prawdziwe poznanie Boga, wydał ich Bóg na pastwę na nic niezdatnego rozumu, tak że czynili to, co się nie godzi. Pełni są też wszelakiej nieprawości, przewrotności, chciwości, niegodziwości. Oddani zazdrości, zabójstwu, waśniom, podstępowi, złośliwości; potwarcy, oszczercy, nienawidzący Boga, zuchwali, pyszni, chełpliwi, w tym, co złe - pomysłowi, rodzicom nieposłuszni, bezrozumni, niestali, bez serca, bez litości. (...) Prawdę Bożą przemienili oni w kłamstwo i stworzeniu oddawali cześć, i służyli jemu, zamiast służyć Stwórcy, który jest błogosławiony na wieki. Amen. Dlatego to wydał ich Bóg na pastwę bezecnych namiętności: mianowicie kobiety ich przemieniły pożycie zgodne z naturą na przeciwne naturze. Podobnie też i mężczyźni, porzuciwszy normalne współżycie z kobietą, zapałali nawzajem żądzą ku sobie, mężczyźni z mężczyznami uprawiając bezwstyd i na samych sobie ponosząc zapłatę należną za zboczenie. (...) Oni to, mimo że dobrze znają wyrok Boży, iż ci, którzy się takich czynów dopuszczają, winni są śmierci, nie tylko je popełniają, ale nadto chwalą tych, którzy to czynią" (Rz 1,28-31.25-27.32). Można powiedzieć: jest to dosadny opis "sytuacji grzechu" w czasach, w których narodził się Kościół, w czasach, w których św. Paweł pisał i działał razem z innymi Apostołami. W świecie tym nie brakowało z pewnością cennych wartości, były one jednak bardzo często skażone przez wielorakie oddziaływanie grzechu. Chrześcijaństwo odważnie i stanowczo stawiło czoło tej sytuacji, skłaniając swoich zwolenników do radykalnej, płynącej z nawrócenia serca przemiany obyczajów, która znamiennym piętnem naznaczyła tworzące się i rozwijające pod jej wpływem kultury i społeczności. Dziedzictwo to żyje do dnia dzisiejszego w szerokich kręgach społeczeństw, zwłaszcza pośród niektórych narodów. (...)

Nie czas po temu, by przeprowadzać tutaj analizę historyczną lub czynić statystyczne porównania w celu wykazania, w jak dużym stopniu tekst soborowy - pośród wielu innych oskarżycielskich wypowiedzi nie tylko Pasterzy Kościoła, ale również uczonych oraz ekspertów katolickich i niekatolickich - opisuje "sytuację grzechu" we współczesnym świecie. Jest jednak pewne, że pomijając rozmiary tych zjawisk, już sama ich obecność jest bolesnym potwierdzeniem owego "skażenia" natury ludzkiej, o której mówi Biblia, a także Magisterium Kościoła (...).

W tej chwili poprzestaniemy na stwierdzeniu dwóch rzeczy. Po pierwsze, Objawienie Boże i będące jego autentyczną interpretacją Magisterium Kościoła niezmiennie i systematycznie mówią o powszechności grzechu w dziejach człowieka. Po drugie, ten powtarzający się z pokolenia na pokolenie stan grzeszności, dostrzegalny "od zewnątrz" w dziejach człowieka ze względu na groźne zjawiska patologii etycznej występujące w życiu osobistym i społecznym, jest łatwiej rozpoznawalny i wywołuje większe wrażenie wtedy, gdy zwraca się do "wnętrza" człowieka. (...)

Tak więc Pismo Święte każe szukać korzeni grzechu w ludzkim wnętrzu, w sumieniu i w sercu człowieka. Równocześnie zaś widzi grzech jako zło dziedziczne. Myśl tę zdaje się wyrażać Psalm 51, według którego człowiek "poczęty" w grzechu woła do Boga:

"Stwórz, o Boże, we mnie serce czyste" (Ps 51[50],12). Zarówno powszechność grzechu, jak i jego charakter dziedziczny, poniekąd "wrodzony", jest przedmiotem stale się powtarzających wypowiedzi Pisma Świętego. Tak więc w Psalmie 14 czytamy: "Wszyscy razem zbłądzili, stali się nikczemni: nie ma takiego, co dobrze czyni, nie ma ani jednego" (Ps 14[13],3).

W tym kontekście trzeba też rozumieć to, co Chrystus mówi o "zatwardziałości serc" (por. Mt 19,8). U św. Pawła owa "zatwardziałość serca" ujawni się bardziej jeszcze jako słabość moralna, więcej, jako pewnego rodzaju niezdolność do czynienia dobrze. Oto jego słowa: "ja jestem cielesny, zaprzedany w niewolę grzechu. Nie rozumiem bowiem tego, co czynię, bo nie czynię tego, co chcę, ale to, czego nienawidzę" (Rz 7,14-15); "łatwo przychodzi mi chcieć tego, co dobre, ale wykonać - nie" (Rz 7,18); "gdy chcę czynić dobro, narzuca mi się zło" (Rz 7,21). Niejednokrotnie już zwracano uwagę na analogię, jaka zachodzi pomiędzy tymi słowami św. Pawła a słowami rzymskiego poety, a więc poganina: Video meliora proboque, deteriora sequor (Owidiusz, Metamorfozy, 7, 20). W obydwu wypadkach (a także w wielu innych tekstach z dziedziny duchowości i z literatury powszechnej) można dostrzec jeden z najbardziej niepokojących aspektów ludzkiego doświadczenia, który jest wytłumaczalny jedynie w świetle prawdy objawionej o grzechu pierworodnym.

Współczesne nauczanie Kościoła, jakie wyraziło się w szczególności poprzez Sobór Watykański II, w pełni odzwierciedla prawdę objawioną, gdy mówi o świecie, "który z miłości Stwórcy powołany do bytu i zachowywany, popadł (...) w niewolę grzechu" (Gaudium et spes, 2). W tej samej konstytucji duszpasterskiej czytamy: "W ciągu (...) całej historii ludzkiej toczy się ciężka walka przeciw mocom ciemności; walka ta, zaczęta ongiś u początku świata, trwać będzie do ostatniego dnia, według słowa Pana.

Wplątany w nią człowiek wciąż musi się trudzić, by trwać w dobrym, i nie będzie mu dane bez wielkiej pracy oraz pomocy łaski Bożej osiągnąć jedności w samym sobie" (tamże, 37) (Aud. gen., 17.09.1986).

- Bratobójstwo - Rdz 4,8

"Kain rzucił się na swego brata Abla i zabił go" (Rdz 4,8): u korzeni przemocy skierowanej przeciw życiu. "Bo śmierci Bóg nie uczynił i nie cieszy się ze zguby żyjących. Stworzył bowiem wszystko po to, aby było (...). Bo dla nieśmiertelności Bóg stworzył człowieka - uczynił go obrazem swej własnej wieczności. A śmierć weszła na świat przez zawiść diabła i doświadczają jej ci, którzy do niego należą" (Mdr 1,13-14; 2,23-24).

Ewangelia życia, ogłoszona na początku wraz z aktem stworzenia człowieka na obraz Boży, przeznaczonego do życia pełnego i doskonałego (por. Rdz 2,7; Mdr 9,2-3), zostaje podważona przez bolesne doświadczenie śmierci, która wchodzi na świat i rzuca cień absurdu na całą egzystencję człowieka. Śmierć pojawia się na skutek zawiści diabła (por. Rdz 3,1.4-5) i grzechu pierwszych rodziców (por. Rdz 2,17; 3,17-19). Wchodzi na świat przemocą poprzez zabójstwo Abla, który ginie z ręki swego brata Kaina: "gdy byli na polu, Kain rzucił się na swego brata Abla i zabił go" (Rdz 4,8).

To pierwsze zabójstwo jest opisane w sposób niezwykle wymowny na kartach Księgi Rodzaju, przez co nabiera znaczenia paradygmatu: te stronice są na nowo zapisywane nieprzerwanie i każdego dnia, z zatrważającą jednostajnością, w księdze dziejów ludzkości.

Przeczytajmy jeszcze raz tę biblijną opowieść, która mimo swej archaiczności i niezwykłej prostoty zawiera w sobie wyjątkowo bogatą naukę.

"Abel był pasterzem trzód, a Kain uprawiał rolę. Gdy po niejakim czasie Kain składał dla Pana w ofierze płody roli, zaś Abel składał również pierwociny ze swej trzody i z ich tłuszczu, Pan wejrzał na Abla i na jego ofiarę; na Kaina zaś i na jego ofiarę nie chciał patrzeć.

Smuciło to Kaina bardzo i chodził z ponurą twarzą. Pan zapytał Kaina: "Dlaczego jesteś smutny i dlaczego twarz twoja jest ponura? Przecież gdybyś postępował dobrze, miałbyś twarz pogodną; jeżeli zaś nie będziesz dobrze postępował, grzech leży u wrót i czyha na ciebie, a przecież ty masz nad nim panować".

Rzekł Kain do Abla, brata swego: "Chodźmy na pole". A gdy byli na polu, Kain rzucił się na swego brata Abla i zabił go.

Wtedy Bóg zapytał Kaina: "Gdzie jest brat twój, Abel?" On odpowiedział: "Nie wiem. Czyż jestem stróżem brata mego?" Rzekł Bóg: "Cóżeś uczynił? Krew brata twego głośno woła ku mnie z ziemi! Bądź więc teraz przeklęty na tej roli, która rozwarła swą paszczę, aby wchłonąć krew brata twego, przelaną przez ciebie. Gdy rolę tę będziesz uprawiał, nie da ci już ona więcej plonu. Tułaczem i zbiegiem będziesz na ziemi!"

Kain rzekł do Pana: "Zbyt wielka jest kara moja, abym mógł ją znieść. Skoro mnie teraz wypędzasz z tej roli, i mam się ukrywać przed tobą, i być tułaczem i zbiegiem na ziemi, każdy, kto mnie spotka, będzie mógł mnie zabić!" Ale Pan mu powiedział: "O, nie! Ktokolwiek by zabił Kaina, siedmiokrotną pomstę poniesie!" Dał też Pan znamię Kainowi, aby go nie zabił, ktokolwiek go spotka. Po czym Kain odszedł od Pana i zamieszkał w kraju Nod, na wschód od Edenu" (Rdz 4,2-16).

Kain jest bardzo "smutny" i ma "ponurą twarz", ponieważ "Pan wejrzał na Abla i na jego ofiarę" (Rdz 4,4). Tekst biblijny nie wyjaśnia, dlaczego Bogu bardziej się podoba ofiara Abla niż Kaina; bardzo jasno wskazuje jednak, że Bóg, choć wybiera ofiarę Abla, nie przerywa dialogu z Kainem. Karci go, przypominając mu o jego wolności wobec zła: zło nie jest bynajmniej nieuniknionym przeznaczeniem człowieka. (...)

Brat zabija brata. Podobnie jak w pierwszym bratobójstwie, tak i w każdym zabójstwie człowieka zostaje podeptana więź pokrewieństwa "duchowego", która łączy ludzi w jedną wielką rodzinę, jako że wszyscy mają udział w tym samym podstawowym dobru: w równej godności osobowej. Nierzadko zostaje podeptane także pokrewieństwo "ciała i krwi", na przykład kiedy zagrożenia życia powstają w relacjach między rodzicami a dziećmi, jak to się dzieje w przypadku przerywania ciąży, albo gdy w szerszym środowisku rodziny czy krewnych dopuszcza się lub zaleca stosowanie eutanazji.

U korzeni wszelkiej przemocy skierowanej przeciw bliźniemu leży ustępstwo na rzecz "logiki" Złego, to znaczy tego, który "od początku był zabójcą" (por. J 8,44), jak przypomina nam Apostoł Jan: "Taka bowiem jest wola Boża, którą objawiono nam od początku, abyśmy się wzajemnie miłowali. Nie tak, jak Kain, który pochodził od Złego i zabił swego brata" (1 J 3,11-12). Tak więc zabójstwo brata od zarania historii jest smutnym świadectwem tego, z jak przerażającą szybkością szerzy się zło: do buntu człowieka przeciw Bogu w rajskim ogrodzie dołącza się śmiertelna walka człowieka przeciw człowiekowi.

Po zbrodni Bóg wkracza, aby pomścić zabitego. Kain, zapytany o los Abla, zamiast zawstydzić się przed Bogiem i prosić o przebaczenie, z zuchwałością omija pytanie: "Nie wiem. Czyż jestem stróżem brata mego?" (Rdz 4,9). "Nie wiem": Kain próbuje kłamstwem zakryć zbrodnię. Czyniono tak często w przeszłości i czyni się nadal, posługując się różnymi ideologiami dla usprawiedliwienia i zamaskowania najokropniejszych przestępstw przeciw osobie. "Czyż jestem stróżem brata mego?": Kain nie chce myśleć o bracie i odrzuca odpowiedzialność, którą każdy człowiek ponosi za bliźniego. Mimo woli przychodzą tu na myśl współczesne tendencje, prowadzące do uwolnienia człowieka od odpowiedzialności za bliźnich, wyrażające się między innymi zanikiem solidarności z najsłabszymi członkami społeczeństwa, jak starcy, chorzy, imigranci i dzieci, oraz obojętnością często występującą w relacjach między narodami, nawet wówczas, gdy w grę wchodzą wartości fundamentalne, takie jak życie, wolność i pokój.

Ale Bóg nie może pozwolić, aby zbrodnia pozostała bezkarna: krew zabitego woła do Niego z ziemi, na której została przelana, i domaga się, aby wymierzył sprawiedliwość (por. Rdz 37,26; Iz 26,21; Ez 24,7-8). Z tego tekstu Kościół zaczerpnął określenie "grzechy wołające o pomstę do nieba" i włączył do tej kategorii przede wszystkim dobrowolne zabójstwo człowieka. Dla Żydów, podobnie jak dla wielu innych narodów w starożytności, krew jest nośnikiem życia, więcej - "krew jest życiem" (por. Pwt 12,23), życie zaś, zwłaszcza ludzkie, należy wyłącznie do Boga: kto podnosi rękę na życie człowieka, podnosi niejako rękę na samego Boga.

Kain zostaje przeklęty przez Boga, ale również przez ziemię, która odmówi mu swoich plonów (por. Rdz 4,11-12). Zostaje też ukarany: będzie mieszkał na stepie i na pustyni. Zabójcza przemoc całkowicie odmienia środowisko życia człowieka. Ziemia, która "w ogrodzie Eden" (Rdz 2,15) była krainą obfitości, życzliwych relacji między ludźmi i przyjaźni z Bogiem, staje się "krajem Nod" (por. Rdz 4,16) - miejscem "nędzy", samotności i oddalenia od Boga. Kain będzie "tułaczem i zbiegiem na ziemi" (Rdz 4,14): niepewność i niestałość losu staną się jego udziałem na zawsze (Enc. Evangelium vitae, 7-9).

- Odwieczny plan Boży - dzieło odkupienia

Odwieczny plan Boży zmierza do ukształtowania ludzkiej wspólnoty na fundamencie dzieła odkupienia, które wyzwala ludzi od podziału i rozproszenia przez grzech. Biblia ukazuje nam grzech jako źródło wrogości i przemocy, co potwierdza się już w bratobójstwie Kaina (por. Rdz 4,8), a także jako źródło rozbicia ludów, którego negatywne aspekty ukazane są metaforycznie w historii wieży Babel.

Z tego stanu Bóg zamierzył wyzwolić ludzkość przez Chrystusa. Echo tej zbawczej woli rozbrzmiewa w znanym przemówieniu Kajfasza przed Sanhedrynem, o którym Ewangelista Jan pisze: "Jako najwyższy kapłan w owym roku, wypowiedział proroctwo, że Jezus miał umrzeć za naród, ale nie tylko za naród, ale także, by rozproszone dzieci zgromadzić w jedno" (J 11,51-52). Kajfasz wypowiedział te słowa po to, by skłonić Najwyższą Radę do skazania Chrystusa na śmierć ze względu na rzekome ryzyko polityczne, jakie stanowił On dla narodu zagrożonego przez Rzymian okupujących Palestynę. Ale Jan wiedział dobrze, że Jezus przyszedł, aby zgładzić grzechy świata i zbawić ludzi (por. J 1,29), i dlatego nie wahał się przypisać tym słowom znaczenia proroctwa, objawienia zamysłu Bożego. Było bowiem zamierzeniem Bożym, aby Chrystus przez swoją odkupieńczą ofiarę, której szczyt stanowiła śmierć na krzyżu, stał się źródłem nowej jedności ludzi powołanych w Nim w Chrystusie do odzyskania godności przybranych synów Boga. W tej ofierze, na tym krzyżu ma swój odwieczny początek Kościół jako wspólnota zbawienia (Aud. gen., 31.07.1991).

- "Czyż jestem stróżem brata mego?" - Rdz 4,9

"Czyż jestem stróżem brata mego?" (Rdz 4,9): wynaturzone pojęcie wolności. Aby właściwie ująć opisaną tu sytuację, trzeba nie tylko przyjrzeć się samym zjawiskom niszczącym życie, które się na nią składają, ale odkryć też różnorakie przyczyny, które ją kształtują. Zadane przez Boga pytanie: "Cóżeś uczynił?" (Rdz 4,10) zdaje się jakoby wezwaniem skierowanym do Kaina, aby wyszedł poza materialną rzeczywistość swojego zbrodniczego czynu i dostrzegł całą jego grozę w motywacjach, które dały mu początek, i w konsekwencjach, które zeń wynikają.

Decyzje wymierzone przeciw życiu rodzą się czasem z trudnych czy wręcz dramatycznych doświadczeń głębokiego cierpienia, samotności, całkowitego braku perspektyw ekonomicznych, depresji i lęku o przyszłość. Tego rodzaju okoliczności mogą także znacznie złagodzić odpowiedzialność subiektywną, a w konsekwencji także winę tych, którzy podejmują takie decyzje, ze swej natury zbrodnicze. Niemniej problem ten wykracza dzisiaj poza sytuacje osobiste, chociaż ich znaczenia pominąć nie można. Występuje on bowiem także na płaszczyźnie kulturowej, społecznej i politycznej, gdzie ujawnia się jego aspekt najbardziej szkodliwy i niepokojący, a mianowicie tendencja - coraz bardziej rozpowszechniona - do interpretowania wymienionych tu przestępstw przeciw życiu jako uprawnionych przejawów wolności osobistej, które należy uznawać i chronić jako autentyczne prawa jednostki.

W ten sposób dokonuje się tragiczny w skutkach zwrot w długim procesie historycznym, który doprowadziwszy do odkrycia idei "praw człowieka" - jako wrodzonych praw każdej osoby, uprzednich wobec konstytucji i prawodawstwa jakiegokolwiek państwa - popada dziś w zaskakującą sprzeczność: właśnie w epoce, w której uroczyście proklamuje się nienaruszalne prawa osoby i publicznie deklaruje wartość życia, samo prawo do życia jest w praktyce łamane i deptane, zwłaszcza w najbardziej znaczących dla człowieka momentach jego istnienia, jakimi są narodziny i śmierć.

(...) różne deklaracje praw człowieka oraz liczne inicjatywy, które się do nich odwołują, wskazują na pogłębianie się w całym świecie wrażliwości moralnej, bardziej skłonnej uznać wartość i godność każdej ludzkiej istoty jako takiej, bez względu na jej rasę, narodowość, religię czy poglądy polityczne i pochodzenie społeczne. Właśnie w ten sposób można interpretować odpowiedź Kaina na pytanie Boga: "Gdzie jest brat twój, Abel?": "Nie wiem. Czyż jestem stróżem brata mego?" (Rdz 4,9). Tak, każdy człowiek jest "stróżem swego brata", ponieważ Bóg powierza człowieka człowiekowi. I właśnie w perspektywie tego zawierzenia Bóg obdarza każdego człowieka wolnością, w której istotne znaczenie ma wymiar relacyjny. Wolność jest wielkim darem Stwórcy, jako że ma służyć osobie i jej spełnieniu, które dokonuje się przez dar z siebie i otwarcie się na drugiego człowieka. Natomiast absolutyzacja wolności w indywidualistycznym ujęciu prowadzi do ogołocenia jej z pierwotnej treści oraz do przekreślenia jej najgłębszego powołania i godności (Enc. Evangelium vitae, 18-19).

- Bóg upomina się o życie Abla

"Cóżeś uczynił?" (Rdz 4,10): osłabienie wartości życia. Bóg powiedział do Kaina: "Cóżeś uczynił? Krew brata twego głośno woła ku mnie z ziemi!" (Rdz 4,10). Krew wylana przez ludzi nie przestaje wołać, z pokolenia na pokolenie, i wołanie to przybiera wciąż nowe brzmienia i akcenty.

Pytanie Boga: "Cóżeś uczynił?", od którego Kain nie może się uchylić, jest skierowane także do współczesnego człowieka, aby uświadomił sobie ogrom i powagę zamachów na życie, których piętno nadal ciąży nad dziejami ludzkości; aby poszukiwał różnorakich przyczyn, które leżą u podstaw tych zamachów i je pomnażają; aby z najgłębszą powagą zastanowił się nad konsekwencjami, jakie z zamachów tych wynikają dla istnienia osób i narodów.

Niektóre zagrożenia pochodzą z samej natury, ale narastają z winy człowieka, który okazuje beztroskę i dopuszcza się zaniedbań, chociaż nierzadko mógłby im zapobiec; inne są skutkiem przemocy, nienawiści, sprzecznych interesów, które skłaniają ludzi do agresji wobec innych, czego przejawem są zabójstwa, wojny, masowe mordy i ludobójstwo.

Jakże nie wspomnieć tu o przemocy wymierzonej przeciw życiu milionów istot ludzkich, zwłaszcza dzieci, zmuszonych znosić nędzę, niedożywienie i głód z powodu niesprawiedliwego podziału ziemi pomiędzy poszczególne narody i klasy społeczne? O przemocy nieodłącznie związanej nie tylko z wojną, ale także z gorszącym handlem bronią, który przyczynia się do zaostrzenia licznych konfliktów zbrojnych, nękających świat? O zasiewie śmierci, jaki dokonuje się przez bezmyślne naruszanie równowagi ekologicznej, przez zbrodniczy handel narkotykami i przez propagowanie wzorców zachowań w dziedzinie życia płciowego, które nie tylko są moralnie nie do przyjęcia, ale rodzą także poważne niebezpieczeństwa dla życia? Nie sposób sporządzić pełnej listy różnorakich zagrożeń życia ludzkiego, tak wiele jawnych i ukrytych form przybierają one w naszych czasach! (Enc. Evangelium vitae, 10).

- "Krew brata twego głośno woła ku mnie z ziemi!" - Rdz 4,10

"Krew brata twego głośno woła ku mnie z ziemi!" (Rdz 4,10). Nie tylko krew Abla, pierwszej niewinnej ofiary zabójstwa, woła głośno do Boga, który jest źródłem i obrońcą życia. Także krew każdego innego człowieka zabitego po Ablu jest głosem wznoszącym się do Pana. W sposób absolutnie jedyny i wyjątkowy woła do Boga krew Chrystusa, którego proroczą zapowiedzią jest postać niewinnego Abla, jak przypomina autor Listu do Hebrajczyków: "Wy natomiast przystąpiliście do góry Syjon, do miasta Boga żyjącego, (...) do Pośrednika Nowego Testamentu - Jezusa, do pokropienia krwią, która przemawia mocniej niż [krew] Abla" (12,22.24).

Jest to krew pokropienia. Jej symbolem i proroczym znakiem była krew ofiar Starego Przymierza, poprzez które Bóg ukazywał ludziom, że pragnie przekazać im swoje życie, oczyszczając ich i uświęcając (por. Wj 24,8; Kpł 17,11). Otóż wszystko to spełnia się i urzeczywistnia w Chrystusie: Jego krew jest krwią pokropienia, która dokonuje odkupienia, oczyszcza i zbawia; jest to krew Pośrednika Nowego Przymierza, "za wielu (...) wylana na odpuszczenie grzechów" (Mt 26,28). Krew płynąca z przebitego boku Chrystusa na krzyżu (por. J 19,34) "przemawia mocniej niż krew Abla": ta krew wyraża bowiem i domaga się głębszej "sprawiedliwości", przede wszystkim jednak błaga o miłosierdzie, oręduje przed obliczem Ojca za braćmi (por. Hbr 7,25), jest źródłem doskonałego odkupienia i darem nowego życia.

Krew Chrystusa objawia, jak wielka jest miłość Ojca, a zarazem ukazuje, jak cenny jest człowiek w oczach Boga i jak ogromna jest wartość jego życia. Przypomina nam o tym Apostoł Piotr: "Wiecie bowiem, że z waszego, odziedziczonego po przodkach złego postępowania zostaliście wykupieni nie czymś przemijającym, srebrem lub złotem, ale drogocenną krwią Chrystusa, jako baranka niepokalanego i bez zmazy" (1 P 1,18-19). (...)

Krew Chrystusa objawia też człowiekowi, że jego wielkość, a zatem jego powołanie, polega na bezinteresownym darze z siebie. Właśnie dlatego, że krew Jezusa została wylana jako dar życia, nie jest już znakiem śmierci i ostatecznej rozłąki z braćmi, ale narzędziem komunii udzielającej wszystkim życia w obfitości. Kto pije tę krew w sakramencie Eucharystii i trwa w Jezusie (por. J 6,56), zostaje włączony w dynamikę Jego miłości i ofiary z własnego życia, aby mógł wypełnić pierwotne powołanie do miłości, właściwe każdemu człowiekowi (por. Rdz 1,27; 2,18-24).

Z krwi Chrystusa wszyscy ludzie czerpią również moc do działania w obronie życia. Ta właśnie krew jest najmocniejszym znakiem nadziei, a wręcz fundamentem absolutnej pewności co do tego, że zgodnie z Bożym zamysłem życie zwycięży. "A śmierci już odtąd nie będzie" - woła donośny głos wychodzący od tronu Bożego w niebiańskim Jeruzalem (Ap 21,4). Zaś św. Paweł zapewnia nas, że dzisiejsze zwycięstwo nad grzechem jest znakiem i zapowiedzią ostatecznego zwycięstwa nad śmiercią, kiedy to sprawdzą się słowa, które zostały napisane: Zwycięstwo pochłonęło śmierć. Gdzież jest, o śmierci, twoje zwycięstwo? Gdzież jest, o śmierci, twój oścień? (1 Kor 15,54-55) (Enc. Evangelium vitae, 25).

- "Kultura życia" a "kultura śmierci"

Poszukując najgłębszych korzeni walki między "kulturą życia" a "kulturą śmierci", nie możemy uznać za jej jedyną przyczynę wspomnianej wyżej, wynaturzonej idei wolności. Trzeba dojść do sedna dramatu, jaki przeżywa współczesny człowiek: jest nim osłabienie wrażliwości na Boga i człowieka, zjawisko typowe w kontekście społecznym i kulturowym zdominowanym przez sekularyzm, którego wpływy przenikają nawet do wnętrza wspólnot chrześcijańskich i wystawiają je na próbę. Kto poddaje się oddziaływaniu tej atmosfery, łatwo może się znaleźć w zamkniętym kole, które wciąga go niczym straszliwy wir: tracąc wrażliwość na Boga, traci się także wrażliwość na człowieka, jego godność i życie; z drugiej strony, systematyczne łamanie prawa moralnego, zwłaszcza w poważnej materii poszanowania życia ludzkiego i jego godności, prowadzi stopniowo do swoistego osłabienia zdolności odczuwania ożywczej i zbawczej obecności Boga.

Raz jeszcze możemy się tu odwołać do historii zabójstwa Abla przez jego brata. Po przekleństwie nałożonym przez Boga na Kaina tak zwraca się on do Pana: "Zbyt wielka jest kara moja, abym mógł ją znieść. Skoro mnie teraz wypędzasz z tej roli, i mam się ukrywać przed tobą, i być tułaczem i zbiegiem na ziemi, każdy, kto mnie spotka, będzie mógł mnie zabić!" (Rdz 4,13-14). Kain uważa, że nigdy nie uzyska Bożego przebaczenia za swój grzech i że jego nieuniknionym przeznaczeniem jest "ukrywanie się" przed Bogiem. Jeśli Kain potrafi wyznać, że jego wina jest "zbyt wielka", to dlatego, że uświadamia sobie, że znajduje się przed obliczem Boga i przed Jego sprawiedliwym sądem. W istocie bowiem tylko człowiek stojący przed Panem może uznać swój grzech i dostrzec cały jego ciężar. Doświadczył tego Dawid, który "uczyniwszy, co złe jest przed Bogiem", i wysłuchawszy nagany proroka Natana (por. 2 Sm

11-12), woła: "Uznaję (...) moją nieprawość, a grzech mój jest zawsze przede mną. Tylko przeciw Tobie zgrzeszyłem i uczyniłem, co złe jest przed Tobą" (Ps 51[50],5-6) (Enc. Evangelium vitae, 21).

- Pismo Święte zachowuje bardzo pozytywną wizję wartości życia

Pismo Święte zachowuje bardzo pozytywną wizję wartości życia. Człowiek niezmiennie jest stworzony "na obraz Boży" (por. Rdz 1,26), a każdy wiek ma swoje zalety i zadania. Słowo Boże mówi wręcz z wielkim poważaniem o podeszłym wieku, tak że długowieczność jest postrzegana jako znak Bożej łaskawości (por. Rdz 11,10-32). W przypadku Abrahama - którego starość ukazana zostaje jako przywilej - ta łaskawość przybiera postać obietnicy:

"Uczynię bowiem z ciebie wielki naród, będę ci błogosławił i twoje imię rozsławię: staniesz się błogosławieństwem. Będę błogosławił tym, którzy ciebie błogosławić będą, a tym, którzy tobie będą złorzeczyli, i ja będę złorzeczył. Przez ciebie będą otrzymywały błogosławieństwo ludy całej ziemi" (Rdz 12,2-3). Jego żona Sara jest świadoma swojej fizycznej starości, ale właśnie ta niemoc przekwitłego już ciała pozwala jej doświadczyć mocy Boga, który przezwycięża ludzką słabość.

Stary jest Mojżesz, gdy Bóg powierza mu misję wyprowadzenia ludu wybranego z Egiptu. Z mandatu Bożego dokonuje wielkich dzieł w służbie Izraela nie w latach młodości, ale w podeszłym wieku. Spośród innych postaci starców chciałbym wymienić Tobiasza, który z pokorą i odwagą stara się przestrzegać prawa Bożego, wspomagać potrzebujących i cierpliwie znosić ślepotę aż do chwili, gdy doznaje uzdrowienia za sprawą Anioła posłanego przez Boga (por. Tb 1-2); na koniec wspomnijmy Eleazara, którego męczeństwo jest świadectwem niezwykłej ofiarności i męstwa (por. 2 Mch 6,18-31) (List do ludzi w podeszłym wieku, 6).

Opowiadanie o potopie i budowie wieży

Babel - Rdz 6,1-9,17; 11,1-9

- Potop następstwem upadku moralnego ludzkości - Rdz 6,5-8

Duch, który przenika głębokości Boże, został nazwany przez Jezusa w mowie pożegnalnej w Wieczerniku Parakletem. Jest On bowiem "wzywany" od początku, ażeby "przekonywał świat o grzechu". Jest do tego definitywnie wezwany Krzyżem Chrystusa. Przekonywać o grzechu - to znaczy: wykazywać zło, jakie się w nim zawiera. To znaczy: objawiać mysterium iniquitatis. Zła grzechu nie sposób dosięgnąć w całej jego bolesnej rzeczywistości, nie "przenikając głębokości Bożych". Od początku ponura tajemnica grzechu zaistniała w świecie na gruncie odniesienia stworzonej wolności do Stwórcy. Zaistniała jako akt woli stworzenia, człowieka, przeciwny woli Boga: zbawczej woli Boga. Co więcej, zaistniała wbrew prawdzie, na gruncie kłamstwa, definitywnie już "osądzonego", które to kłamstwo postawiło w stan oskarżenia, w stan permanentnego podejrzenia, samą stwórczą i zbawczą Miłość. Człowiek poszedł za "ojcem kłamstwa" - przeciw Ojcu Życia i Duchowi Prawdy.

Czyż więc "przekonywać o grzechu" - nie musi równocześnie znaczyć: objawiać cierpienie? Objawiać ból, niepojęty i niewyrażalny, jaki z powodu grzechu w jego antropomorficznej wizji Księga święta zda się dostrzegać w "głębokościach Bożych", w samym niejako sercu nieogarnionej Trójcy? Kościół, czerpiąc natchnienie z Objawienia, wierzy i wyznaje, że grzech jest obrazą Boga. Co odpowiada tej "obrazie" w niezgłębionym życiu Ojca, Syna i Ducha Świętego, temu odrzuceniu Ducha, który jest Miłością oraz Darem? Pojęcie Boga, jako Bytu absolutnie doskonałego, wyłącza z pewnością wszelki ból pochodzący z braku czy zranienia; jednakże w "głębokościach Bożych" jest miłość ojcowska, która w języku biblijnym wobec grzechu człowieka posuwa się aż do słów: "żal mi, żem stworzył człowieka" (por. Rdz 6,7). "Kiedy (...) Pan widział, że wielka jest niegodziwość ludzi na ziemi (...) żałował, że stworzył ludzi na ziemi, i zasmucił się (...). Pan rzekł: "(...) żal mi, że ich stworzyłem"" (Rdz 6,5-7). Najczęściej jednak Pismo Święte mówi nam o Ojcu, który współczuje człowiekowi, dzieląc jakby jego ból. Ostatecznie ów niezgłębiony i niewypowiedziany "ból" Ojca zrodzi nade wszystko całą przedziwną ekonomię miłości odkupieńczej w Jezusie Chrystusie, ażeby - poprzez mysterium pietatis - Miłość mogła się okazać potężniejsza od grzechu w dziejach człowieka. Ażeby zwyciężył "Dar"! (Enc. Dominum et Vivificantem, 39).

- Noe po potopie - symbol gołębicy

Wymowny jest starożytny komentarz judaistyczny do fragmentu Księgi Rodzaju (por. 1,2), opisujący Ducha, który unosi się z matczyną czułością nad pierwotnymi wodami: "Duch Boży unosił się nad powierzchnią wód niczym gołębica unosząca się nad swymi pisklętami bez dotykania ich" (Talmud, Hagigah 15a). Duch Święty zstępuje na Jezusa jako moc pełna miłości. Właśnie w nawiązaniu do chrztu Jezusa Katechizm Kościoła Katolickiego poucza: "Duch, którego Jezus posiada w pełni od chwili swego poczęcia, przychodzi "spocząć" na Nim. Jezus będzie Jego źródłem dla całej ludzkości" (n. 536) (Aud. gen., 12.04.2000).

- "Bądźcie płodni i mnóżcie się, abyście zaludnili ziemię"

Życie człowieka pochodzi od Boga, jest Jego darem, Jego obrazem i odbiciem, udziałem w Jego ożywczym tchnieniu. Dlatego Bóg jest jedynym Panem tego życia: człowiek nie może nim rozporządzać. Bóg sam przypomina o tym Noemu po potopie: "Upomnę się też u człowieka o życie człowieka i u każdego - o życie brata" (Rdz 9,5). Autor tekstu biblijnego stara się w tym miejscu podkreślić, że fundamentem świętości życia jest Bóg i Jego działanie stwórcze: "bo człowiek został stworzony na obraz Boga" (Rdz 9,6).

Życie i śmierć człowieka są zatem w ręku Boga, w Jego mocy: "w Jego ręku - tchnienie życia i dusza każdego człowieka", woła Hiob (12,10). "To Pan daje śmierć i życie, wtrąca do Szeolu i zeń wyprowadza" (1 Sm 2,6). Tylko Bóg może powiedzieć: "Ja zabijam i Ja sam ożywiam" (Pwt 32,39).

Ta władza sprawowana przez Boga nie jest jednak zagrażającą samowolą, ale opiekuńczą i pełną miłości troską, którą otacza On swoje stworzenia. To prawda, że życie człowieka jest w ręku Boga, ale prawdą jest też, że są to ręce miłujące, podobne dłoniom matki, która tuli, karmi i pielęgnuje swoje dziecko: "wprowadziłem ład i spokój do mojej duszy. Jak niemowlę u swej matki, jak niemowlę - tak we mnie jest moja dusza" (Ps 131[130],2; por. Iz 49,15; 66,12-13; Oz 11,4). Tak więc Izrael nie patrzy na dzieje narodów i ludzi jako na owoc czystego przypadku albo ślepego losu, ale widzi w nich realizację zamysłu miłości, zgodnie z którym Bóg gromadzi wszystkie moce życia i przeciwstawia je siłom zła zrodzonym z grzechu: "Bo śmierci Bóg nie uczynił i nie cieszy się ze zguby żyjących. Stworzył bowiem wszystko po to, aby było" (Mdr 1,13-14).

Z prawdy o świętości życia wynika zasada jego nienaruszalności, wpisana od początku w serce człowieka, w jego sumienie. Pytanie: "Cóżeś uczynił?" (Rdz 4,10), które Bóg zadał Kainowi, gdy ten zabił swego brata Abla, wyraża doświadczenie każdego człowieka: głos przemawiający w głębi jego sumienia przypomina mu zawsze o nienaruszalności życia - własnego i innych - jako rzeczywistości, która do niego nie należy, bo jest własnością i darem Boga, Stwórcy i Ojca.

Przykazanie mówiące o nienaruszalności ludzkiego życia rozbrzmiewa pośród "dziesięciu słów" przymierza synajskiego (por. Wj 34,28). Zakazuje przede wszystkim zabójstwa: "Nie będziesz zabijał" (Wj 20,13); "nie wydasz wyroku śmierci na niewinnego i sprawiedliwego" (Wj 23,7); ale zabrania także - jak to precyzuje późniejsze prawodawstwo Izraela - zranienia w jakikolwiek sposób ciała bliźniego (por. Wj 21,12-27). Trzeba oczywiście przyznać, że w Starym Testamencie ta wrażliwość na wartość życia, choć już tak wyraźna, nie ma jeszcze owej subtelności, wyrażonej w Kazaniu na Górze, czego świadectwem są niektóre aspekty prawodawstwa wówczas obowiązującego, które przewidywało dotkliwe kary cielesne, a nawet karę śmierci. Lecz to ogólne przesłanie, które zostanie udoskonalone przez Nowy Testament, jest stanowczym wezwaniem do uszanowania zasady nienaruszalności życia fizycznego i integralności osobistej, zaś jego punktem kulminacyjnym jest pozytywne przykazanie, które każe poczuwać się do odpowiedzialności za bliźniego jak za siebie samego: "będziesz miłował bliźniego jak siebie samego" (Kpł 19,18).

Przykazanie "nie zabijaj", zawarte w pozytywnym przykazaniu miłości bliźniego i przez nie pogłębione, zostaje potwierdzone w całej swej mocy przez Pana Jezusa. Na pytanie bogatego młodzieńca: "Nauczycielu, co dobrego mam czynić, aby otrzymać życie wieczne?", Jezus odpowiada: "jeśli chcesz osiągnąć życie, zachowaj przykazania" (Mt 19,16.17). I jako pierwsze z nich wy mienia przykazanie "nie zabijaj" (w. 18). W Kazaniu na Górze Jezus żąda od swoich uczniów sprawiedliwości doskonalszej niż sprawiedliwość uczonych w Piśmie i faryzeuszy, także w dziedzinie poszanowania życia: "Słyszeliście, że powiedziano przodkom: Nie zabijaj!; a kto by się dopuścił zabójstwa, podlega sądowi. A Ja wam powiadam: Każdy, kto się gniewa na swego brata, podlega sądowi" (Mt 5,21-22).

Przez swoje słowa i czyny Jezus jeszcze wyraźniej ukazuje pozytywne wymogi przykazania dotyczącego nienaruszalności życia. Można je odnaleźć już w Starym Testamencie, którego prawodawstwo starało się chronić życie w chwilach słabości i zagrożenia, otaczając opieką cudzoziemców, wdowy, sieroty, chorych, wszelkiego rodzaju ubogich oraz życie nienarodzonych (por. Wj 21,22; 22,20-26). Dzięki Jezusowi te pozytywne wymogi zyskują nową żywotność i rozmach, ukazując cały swój zasięg i głębię: obejmują nie tylko troskę o życie brata (krewnego, członka tego samego narodu czy cudzoziemca mieszkającego w kraju Izraela), ale także odpowiedzialność za obcych, a nawet miłość nieprzyjaciół.

Żaden człowiek nie jest obcy dla tego, kto powinien być bliźnim wszystkich potrzebujących i poczuwać się do odpowiedzialności za ich życie, jak naucza wymowna i przekonująca przypowieść o dobrym Samarytaninie (por. Łk 10,25-37). Nawet wróg przestaje być wrogiem dla tego, kto ma obowiązek go kochać (por. Mt 5,38-48; Łk 6,27-35) i "czynić mu dobro" (por. Łk 6,27.33.35), zaspokajając gorliwie i bezinteresownie jego życiowe potrzeby (por. Łk 6,34-35). Szczytem tej miłości jest modlitwa za nieprzyjaciół, która współbrzmi z przewidującą miłością Boga: "A Ja wam powiadam: Miłujcie waszych nieprzyjaciół i módlcie się za tych, którzy was prześladują; tak będziecie synami Ojca waszego, który jest w niebie; ponieważ On sprawia, że słońce Jego wschodzi nad złymi i nad dobrymi, i On zsyła deszcz na sprawiedliwych i niesprawiedliwych" (Mt 5,44-45; por. Łk 6,28.35).

Tak więc najgłębszym wymiarem Bożego przykazania, chroniącego życie człowieka, jest wymóg okazywania czci i miłości każdej osobie i jej życiu. Takie pouczenie kieruje do chrześcijan Rzymu Apostoł Paweł, nawiązując do słów Jezusa (por. Mt 19,17-18): "Albowiem przykazania: Nie cudzołóż, nie zabijaj, nie kradnij, nie pożądaj, i wszystkie inne - streszczają się w tym nakazie: Miłuj bliźniego swego jak siebie samego. Miłość nie wyrządza zła bliźniemu. Przeto miłość jest doskonałym wypełnieniem Prawa" (Rz 13,9-10) (Enc. Evangelium vitae, 39-40).

- Powszechność i niezmienność norm moralnych

Więź między wiarą a moralnością ujawnia w pełni swój blask w bezwarunkowym poszanowaniu niezaprzeczalnych wymogów wypływających z osobowej godności każdego człowieka, wymogów chronionych przez normy moralne, które zakazują bez wyjątku dokonywania czynów wewnętrznie złych. Powszechność i niezmienność normy moralnej ujawnia, a zarazem stoi na straży godności osobowej, to znaczy nienaruszalności człowieka, na którego obliczu jaśnieje blask Boży (por. Rdz 9,5-6).

Konieczność odrzucenia teorii etycznych "teologicznych" - "konsekwencjalizmu" i "proporcjonalizmu" - które zaprzeczają istnieniu norm moralnych negatywnych, odnoszących się do określonych sposobów postępowania i obowiązujących bez wyjątków, znajduje szczególnie wyraziste potwierdzenie w chrześcijańskim męczeństwie, które zawsze było i nadal jest obecne w życiu Kościoła (Enc. Veritatis splendor, 90).

- Boży obraz w człowieku

Prawda o człowieku stworzonym "na obraz Boży" powtarza się w różnych miejscach Pisma Świętego, zarówno w Księdze Rodzaju ("człowiek został stworzony na obraz Boga": Rdz 9,6), jak i w innych księgach mądrościowych. W Księdze Mądrości jest powiedziane: "dla nieśmiertelności Bóg stworzył człowieka, uczynił go obrazem swej własnej wieczności" (2,23). W Księdze Syracha czytamy: "Pan stworzył człowieka z ziemi i znów go jej zwróci. (...) Przyodział ich w moc podobną swojej i uczynił ich na swój obraz" (17,1.3). Tak więc ten człowiek stworzony "dla nieśmiertelności", również po grzechu, również poddany śmierci, nie przestaje być obrazem Boga. Nosi w sobie odblask Bożej mocy, związanej z władzą poznawania i wolną wolą. Jest autonomicznym podmiotem, źródłem swoich czynów, ale nie przestaje nosić w sobie istotnych cech zależności od Boga, swojego Stwórcy (przygodność ontologiczna).

Po stworzeniu człowieka mężczyzną i niewiastą Stwórca im błogosławił, mówiąc: "Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną; abyście panowali nad rybami (...), nad ptactwem (...) i nad wszystkimi zwierzętami" (Rdz 1,28). Stworzenie na obraz Boga stanowi podstawę panowania nad innymi stworzeniami w świecie widzialnym, które zostały powołane do istnienia ze względu na człowieka i "dla niego". To panowanie, o jakim mowa w Księdze Rodzaju 1,28, ma być udziałem wszystkich ludzi, którym mężczyzna i kobieta dadzą życie. Mówi o tym również opis jahwistyczny (Rdz 2,24), do którego jeszcze powrócimy. Przekazując życie swojemu potomstwu, mężczyzna i kobieta pozwalają mu dziedziczyć "obraz Boży", który stał się udziałem człowieka w akcie stworzenia w sposób nieodwracalny. (...)

Poprzez stworzenie na obraz Boży człowiek jest równocześnie wezwany do tego, aby stał się wśród stworzeń widzialnego świata wyrazicielem chwały Boga, poniekąd słowem Jego chwały. Tutaj nauka o człowieku, zawarta na pierwszych stronicach Biblii (Rdz 1), spotyka się z nowotestamentowym objawieniem prawdy o Chrystusie jako Słowie przedwiecznym, które jest "obrazem Boga niewidzialnego", a zarazem "Pierworodnym wobec każdego stworzenia" (Kol 1,15). Człowiek stworzony na obraz Boga zostaje, według planu Bożego, w sposób szczególny odniesiony do Słowa, Przedwiecznego obrazu Ojca, które w pełni czasów stanie się ciałem. Adam - pisze św. Paweł - "jest typem Tego, który miał przyjść" (Rz 5,14). Albowiem Bóg - Stwórca "tych, których od wieków poznał, tych też przeznaczył na to, by stali się na wzór obrazu Jego Syna, aby On był pierworodnym między wielu braćmi" (Rz 8,29).

Tak więc prawda o człowieku stworzonym na obraz Boga nie tylko wyznacza miejsce człowieka w całym porządku stworzenia, ale równocześnie mówi już o jego związku z porządkiem zbawienia w Chrystusie, który jest odwiecznym i współistotnym "obrazem Boga" (2 Kor 4,4): obrazem Ojca. Stworzenie człowieka na obraz Boga świadczy od samego początku Księgi Rodzaju o jego wezwaniu. Wezwanie to objawia się w pełni wraz z przyjściem Chrystusa. Wtedy to "za sprawą Ducha Świętego" otworzy się pełna perspektywa upodobnienia do obrazu współistotnego Bogu, którym jest Chrystus (por. 2 Kor 3,18). I tak "obraz" z Księgi Rodzaju (1,27) osiągnie pełnię swego objawionego znaczenia (Aud. gen., 9.04.1986).

- Bóg zawiera przymierze z całą ludzkością po potopie - Rdz 9,9

"Zawieram z wami przymierze, tak iż nigdy już nie zostanie zgładzona wodami potopu żadna istota żywa i już nigdy nie będzie potopu niszczącego ziemię" (Rdz 9,9-11). Przymierze to ma wielkie znaczenie w ramach Starego Testamentu. Bóg, który jest Stwórcą człowieka i wszystkich istot żyjących, sprowadził na ziemię potop, ażeby niejako unicestwić to, co sam stworzył. Przyczyną tej karzącej decyzji Stwórcy był grzech, który po upadku pierwszych rodziców szeroko się rozplenił na ziemi, jednakże wody potopu oszczędziły Noego i jego rodzinę oraz wszystkie zwierzęta, które on zabrał z sobą do arki. Dzięki temu ocalał człowiek i inne stworzenia żyjące, które przetrwały czas karzącego gniewu Stwórcy i po potopie stały się początkiem nowego przymierza Boga ze stworzeniem. Znakiem widomym tego przymierza była tęcza. Mówi Bóg: "Łuk mój kładę na obłoki, aby był znakiem przymierza między Mną a ziemią. A gdy rozciągnę obłoki nad ziemią i gdy ukaże się ten łuk na obłokach, wtedy wspomnę na moje przymierze, które zawarłem z wami" (Rdz 9,13-15) (16.02.1997, Msza św. w rzymskim kościele św. Andrzeja Avellino).

- Wieża Babel, rozproszenie narodów - Rdz 11,1-9

Nie można wreszcie pominąć innego, typowego dla współczesnej ludzkości zjawiska, jakim jest występujące z niespotykaną w historii intensywnością nasilenie się konfliktów. Codziennie zadają one ludzkości dotkliwe rany i naruszają jej równowagę. Zjawisko to, wielorakie w swoich przejawach, nie ma nic ze słusznego pluralizmu idei i działań i objawia się w bolesnych starciach pomiędzy osobami, grupami, kategoriami osób, narodami i blokami państw. Te starcia przybierają formy przemocy, terroryzmu i wojny. Współczesna ludzkość, chcąc udowodnić swą "wszechmoc", powtarza bezrozumne doświadczenie wieży Babel (por. Rdz 11,1-9), ale czyni to w daleko większej skali, angażując różne swoje komponenty, siejąc zamęt, walkę, rozkład i ucisk. Wywołuje to w rodzinie ludzkiej dramatyczne wstrząsy i rozdarcie.

Z drugiej strony, nic nie zdoła stłumić dążenia jednostek i ludów do bezcennego dobra, jakim jest pokój w sprawiedliwości. Ewangeliczne błogosławieństwo: "Błogosławieni, którzy wprowadzają pokój" (Mt 5,9), znajduje wśród współczesnych ludzi nowy i wymowny oddźwięk: całe ludy żyją dziś, cierpią i działają w imię pokoju i sprawiedliwości. Coraz więcej osób i grup ludzkich obiera drogę społecznego zaangażowania, aby się urzeczywistniło pragnienie pokoju. Spotykamy tu wielu ludzi świeckich, wspaniałomyślnie zaangażowanych w życie społeczne i polityczne, prowadzących wieloraką działalność zarówno w ramach instytucji, jak i wolontariatu, a także w służeniu najmniejszym (Adh. ap. Christifideles laici, 6).

DZIEJE ABRAHAMA - 12,1-25,18

Powołanie Abrahama - Rdz 12,1-8

"Ja jestem Pan, twój Bóg, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli" (Wj 20,2). Synaj był drugim etapem wielkiej pielgrzymki wiary, która rozpoczęła się w momencie, gdy Bóg powiedział do Abrahama: "Wyjdź z twojej ziemi rodzinnej i z domu twego ojca do kraju, który ci ukażę" (Rdz 12,1). Prawo i Przymierze są pieczęcią obietnicy złożonej Abrahamowi. Poprzez Dekalog i prawo moralne wpisane w ludzkie serce (por. Rz 2,15) Bóg rzuca radykalne wyzwanie wolności każdego człowieka. Odpowiedzieć na Boży głos rozbrzmiewający w głębi naszego sumienia i wybrać dobro - oto najdoskonalsze zastosowanie ludzkiej wolności. W istocie rzeczy jest to równoznaczne z dokonaniem wyboru między życiem a śmiercią (por. Pwt 30,15). Idąc ścieżką Przymierza z Bogiem, który jest święty, ludzie stali się dziedzicami i świadkami obietnicy, obietnicy prawdziwego wyzwolenia i pełni życia. Zmartwychwstanie Jezusa jest ostatecznym przypieczętowaniem wszystkich Bożych obietnic, miejscem narodzin nowej, zmartwychwstałej ludzkości, rękojmią historii naznaczonej przez mesjańskie dary pokoju i duchowej radości. U zarania nowego tysiąclecia chrześcijanie mogą i powinni patrzeć w przyszłość z niezachwianą ufnością w chwalebną moc Zmartwychwstałego, którą On czyni wszystko nowe (por. Ap 21,5). On jest Tym, który wyzwala całe stworzenie z niewoli marności (por. Rz 8,20). Przez swoje zmartwychwstanie otwiera drogę do wielkiego odpoczynku szabatu, do Ósmego Dnia, gdy pielgrzymowanie ludzkości dobiegnie kresu, a Bóg będzie wszystkim we wszystkich (por. 1 Kor 15,28) (26.03.2000 - Jerozolima, homilia w czasie Mszy św.).

- Wiara Abrahama odpowiedzią na Boże wybranie

Abraham został wezwany przez Boga, aby wyruszył w drogę: "Wyjdź z twojej ziemi rodzinnej i z domu twego ojca (...). Uczynię bowiem z ciebie wielki naród" (Rdz 12,1-2). Droga Abrahama jest to droga poprzez pokolenia: od rodziny, od swojej rodziny do narodu. Bóg wybrał ten naród. Wybrał go już w Abrahamie. Wiara Abrahama była odpowiedzią na to Boże wybranie. Miała ona być przekazywana z pokolenia na pokolenie jako odpowiedź na wezwanie Boga: pielgrzymowanie w wierze. Kierunek pielgrzymki - naprzód Abrahama, potem Mojżesza wraz z ludem - to Ziemia Obiecana. Pielgrzymowanie ma swój wymiar przestrzenny. Jest osadzone w pierwotnej tradycji nomadów, ludów pasterskich. Poprzez to wszystko jednak przebija inny wymiar: Abraham idzie za głosem Boga, który go wzywa. Pielgrzymuje w kierunku, który Bóg mu wskazuje (por. Rdz 12,4). W ten sposób ten, który jest "ojcem naszej wiary", stanowi zapowiedź Tego, który jest tej wiary Wypełnieniem: "Nikt nie przychodzi do Ojca inaczej jak tylko przeze Mnie" (J 14,6) (19.06.1993 - Macerata, Msza św. na rozpoczęcie pielgrzymki do Loreto).

- Historia zbawienia przenika dzieje ludzkości od początku

Cały plan Objawienia realizuje się w procesie historii zbawienia, która przenika dzieje ludzkości od początku. "Bóg, przez Słowo stwarzając wszystko i zachowując (por. J 1,3), daje ludziom poprzez rzeczy stworzone trwałe świadectwo o sobie (por. Rz 1,19-20); a chcąc otworzyć drogę do zbawienia nadziemskiego, objawił ponadto siebie samego pierwszym rodzicom zaraz na początku" (Dei Verbum, 2). Tak więc ponad "świadectwo stworzeń", które przemawia od początku do człowieka, skierowując jego umysł do niewidzialnego Stwórcy, od samego również początku trwa w dziejach człowieka samoobjawianie się Boga, które szuka właściwej dla siebie odpowiedzi w ludzkim "wierzę". Objawienie to nie zostało przerwane przez grzech pierwszych ludzi. Albowiem Bóg "po (...) upadku wzbudził w nich nadzieję zbawienia przez obietnicę odkupienia (por. Rdz 3,15); i bez przerwy troszczył się o rodzaj ludzki, aby wszystkim, którzy przez wytrwanie w dobrym szukają zbawienia, dać żywot wieczny (por. Rz 2,6-7).

W swoim czasie znów powołał Abrahama, by uczynić zeń naród wielki (por. Rdz 12,2), który to naród po patriarchach pouczał przez Mojżesza i Proroków, by uznawał Jego samego jako Boga żywego i prawdziwego, troskliwego Ojca i Sędziego sprawiedliwego, oraz by oczekiwał obiecanego Zbawiciela. I tak poprzez wieki przygotowywał drogę Ewangelii" (Dei Verbum, 3). Wiara, jako odpowiedź człowieka na słowo Bożego Objawienia, wchodzi w definitywną fazę wraz z przyjściem Chrystusa wówczas, gdy "na koniec" Bóg "przemówił do nas przez Syna" (por. Hbr 1,1-2) (Aud. gen., 3.04.1985).

- Przymierze i Prawo nadane od Boga żyją na wieki

Jakkolwiek wydawało się to niemożliwe, Sara urodziła Izaaka, a Abraham otrzymał ziemię, zaś przez Abrahama i jego potomstwo obietnica stała się błogosławieństwem dla "ludów całej ziemi" (por. Rdz 12,3; 18,18). Obietnica została przypieczętowana, gdy Bóg przemówił do Mojżesza na górze Synaj. To, co dokonało się między Mojżeszem i Bogiem na świętej górze, nadało całej późniejszej historii zbawienia kształt Przymierza miłości między Bogiem a człowiekiem - Przymierza, które domaga się posłuszeństwa, ale przyrzeka wyzwolenie. Dziesięcioro Przykazań, które na Synaju zostały wykute w kamieniu, ale od początku stworzenia są wpisane w serce człowieka, to Boża pedagogia miłości, wskazująca jedyną niezawodną drogę do zaspokojenia naszego najgłębszego pragnienia: niepowstrzymanego dążenia ludzkiego ducha do dobra, prawdy i harmonii. Lud błąkał się przez czterdzieści lat, zanim dotarł do tego kraju. Mojżesz, który "poznał Pana twarzą w twarz" (Pwt 34,10), miał umrzeć na górze Nebo i zostać pochowany "w dolinie krainy Moabu (...), a nikt nie zna jego grobu aż po dziś dzień" (Pwt 34,5-6). Ale Przymierze i Prawo, które otrzymał od Boga, żyją na wieki (21.03.2000 - Amman, homilia w czasie Mszy św.).

- Bóg wybrał sobie i ukształtował lud, by objawić i ziścić swój plan miłości

Stary Testament świadczy, że Bóg wybrał sobie i ukształtował lud, by objawić i ziścić swój plan miłości. Równocześnie jednak Bóg jest Stworzycielem i Ojcem wszystkich ludzi, o wszystkich się troszczy, na wszystkich rozciąga swe błogosławieństwo (por. Rdz 12,3) i ze wszystkimi zawarł przymierze (por. Rdz 9,1-17). Izrael doświadcza Boga osobowego i Zbawiciela (por. Pwt 4,37; 7,6-8; Iz 43,1-7) i staje się Jego świadkiem i rzecznikiem pośród narodów. W ciągu swych dziejów Izrael uświadamia sobie, że jego wybranie ma znaczenie uniwersalne (...).

W orędziu ewangelicznym Kościół daje siłę, która wyzwala i tworzy postęp właśnie dlatego, że prowadzi do nawrócenia serca i umysłu, do uznania godności każdej osoby, usposabia do solidarności, zaangażowania w posługę braciom, włącza człowieka w Boży plan, którym jest budowanie Królestwa pokoju i sprawiedliwości już w tym życiu. Jest to biblijna perspektywa "nowego nieba i nowej ziemi" (por. Iz 65,17; 2 P 3,13; Ap 21,1), która wprowadziła w historię bodziec i cel dla postępu ludzkości. Rozwój człowieka pochodzi od Boga, od wzoru, którym jest Jezus, Człowiek-Bóg, i winien prowadzić do Boga. Oto dlaczego pomiędzy ewangelicznym przepowiadaniem i rozwojem człowieka zachodzi ścisły związek (Enc. Redemptoris missio, 58-59).

- Przymierze, które Bóg zawarł z Izraelem, jest otwarte na całą ludzkość

Stare Przymierze, jak wiadomo, ograniczało się do jednego, przez Boga wybranego ludu: do Izraela. Jednakże i w Starym Testamencie nie brak wypowiedzi wskazujących na przyszły uniwersalizm. Jest o nim mowa w obietnicy, jaką Bóg uczynił Abramowi: "Przez ciebie będą otrzymywały błogosławieństwo ludy całej ziemi" (Rdz 12,3). Obietnica ta zostaje wielokrotnie odnowiona i rozciągnięta na "wszystkie ludy ziemi" (Rdz 18,18). Inne teksty wyjaśniają i dodają, że to powszechne błogosławieństwo będzie przekazane dzięki potomstwu Abrahama (por. Rdz 22,18), Izaaka (por. Rdz 26,4) i Jakuba (por. Rdz 28,4). Podobną perspektywę, choć w innych słowach, ukazują prorocy, zwłaszcza Księga Izajasza: "Stanie się na końcu czasów, że góra świątyni Pańskiej stanie mocno na wierzchu gór i wystrzeli ponad pagórki. Wszystkie narody do niej popłyną, mnogie ludy pójdą i rzekną: "Chodźcie, wstąpmy na Górę Pańską do świątyni Boga Jakubowego! Niech nas nauczy dróg swoich" (...). On będzie rozjemcą pomiędzy ludami i wyda wyroki dla licznych narodów" (2,2-4). "Pan Zastępów przygotuje dla wszystkich ludów na tej górze ucztę z tłustego mięsa, ucztę z wybornych win (...). Zedrze On na tej górze zasłonę, zapuszczoną na twarz wszystkich ludów, i całun, który okrywał wszystkie narody" (Iz 25,6-7). Od Deutero-Izajasza pochodzą słowa odnoszące się do Sługi Jahwe: "Ja, Pan, (...) ustanowiłem Cię przymierzem dla ludzi, światłością dla narodów" (42,6). Znamienna jest także Księga Jonasza, opisująca misję proroka w Niniwie, poza zasięgiem Izraela (por. 3,1-4.11) (Aud. gen., 13.11.1991).

- Melchizedek - Rdz 14,17-19

Spójność i jedność znajduje swój pierwowzór (jakby prefigurę i antycypację) w postaci Melchizedeka, współczesnego Abrahamowi tajemniczego króla Szalemu. Czytamy w Księdze Rodzaju, że Melchizedek, wychodząc na spotkanie Abrahama, "wyniósł chleb i wino; a [ponieważ] był on kapłanem Boga Najwyższego, błogosławił Abrama, mówiąc: "Niech będzie błogosławiony Abram przez Boga Najwyższego, Stwórcę nieba i ziemi"" (Rdz 14,18-19). Postać Melchizedeka, króla-kapłana, weszła do tradycji mesjańskiej, jak o tym świadczy nade wszystko Psalm 110[109], Psalm mesjański par excellence. W Psalmie tym Bóg Jahwe zwraca się do "Pana mego" (czyli do Mesjasza) ze słowami: ""Siądź po mojej prawicy, aż Twych wrogów położę jako podnóżek pod Twoje stopy". Twoje potężne berło niech Pan rozciągnie z Syjonu: "Panuj wśród swych nieprzyjaciół"" (Ps 110[109],1-2). Do powyższych słów, które nie mogą budzić żadnej wątpliwości, gdy chodzi o królewski charakter Tego, do którego zwraca się Jahwe, dołącza się z kolei zapowiedź: "Pan przysiągł i żal Mu nie będzie: "Tyś Kapłanem na wieki na wzór Melchizedeka"" (Ps 110[109],4). Tak więc Ten, do którego zwraca się Bóg Jahwe, zapraszając Go "na swoją prawicę", ma być zarazem królem i kapłanem "na wzór Melchizedeka" (Aud. gen., 18.02.1987).

Przymierze Boga z Abrahamem - Rdz 15,1-7

Macierzyństwo jest darem Bożym. "Otrzymałam mężczyznę od Pana" (Rdz 4,1) - mówi Ewa, gdy przychodzi na świat Kain, jej syn pierworodny. Za pomocą tych słów Księga Rodzaju określa pierwsze macierzyństwo ludzkich dziejów jako łaskę i radość, których źródłem jest dobroć Stwórcy. Podobnie zostają przedstawione narodziny Izaaka u początków narodu wybranego. Pozbawionemu potomstwa i już staremu Abramowi Bóg obiecuje potomstwo liczne jak gwiazdy na niebie (por. Rdz 15,5). Obietnicę tę patriarcha przyjmuje z wiarą, która pozwala człowiekowi odkryć zamiar Boży: "Abram uwierzył i Pan poczytał mu to za zasługę" (Rdz 15,6). Obietnica ta zostaje potwierdzona słowami wypowiedzianymi przez Pana przy okazji zawarcia Przymierza z Abramem: "Oto moje przymierze z tobą: staniesz się ojcem mnóstwa narodów" (Rdz 17,4).

Nadzwyczajne i tajemnicze wydarzenia podkreślają, że macierzyństwo Sary jest przede wszystkim owocem miłosierdzia Boga obdarzającego życiem w sposób przekraczający wszelkie ludzkie przewidywania: "Błogosławiąc jej, dam ci i z niej syna, i będę jej nadal błogosławił, tak że stanie się ona matką ludów i królowie będą jej potomkami" (Rdz 17,16).

Macierzyństwo zostaje ukazane jako decydujący dar Pana: patriarcha i jego żona otrzymają nowe imię, by zaznaczyć tym nieoczekiwaną i wspaniałą zmianę, jakiej Bóg dokona w ich życiu. Odwiedziny trzech tajemniczych postaci, w których Ojcowie Kościoła dopatrywali się zapowiedzi Trójcy Świętej, są dla Abrahama konkretnym potwierdzeniem spełnienia się obietnicy: "Pan ukazał się Abrahamowi pod dębami Mamre, gdy ten siedział u wejścia do namiotu w najgorętszej porze dnia. Abraham spojrzawszy, dostrzegł trzech ludzi naprzeciw siebie" (Rdz 18,1-2). Abraham wysuwa zastrzeżenia: "Czyż człowiekowi stuletniemu może się urodzić syn? Albo czy dziewięćdziesięcioletnia Sara może zostać matką?" (Rdz 17,17; por. 18,11-13). Boski gość odpowiada: "Czy jest coś, co byłoby niemożliwe dla Pana? Za rok o tej porze wrócę do ciebie, i Sara będzie miała syna" (Rdz 18,14; por. Łk 1,37).

Opowiadanie uwypukla efekt Boskich nawiedzin, które pozwalają zaowocować jedności małżeńskiej, bezpłodnej aż do tego momentu. Zawierzając obietnicy, Abraham zostaje ojcem wbrew wszelkiej nadziei oraz "ojcem w wierze", ponieważ z jego wiary "wywodzi się" wiara narodu wybranego. W Biblii spotykamy również inne opowiadania o kobietach uleczonych z bezpłodności i uszczęśliwionych przez Boga darem macierzyństwa. Są to często sytuacje pełne udręki, które przemieniają się w doświadczenie radości dzięki interwencji Boga wysłuchującego przenikniętej strapieniem modlitwy osoby po ludzku pozbawionej nadziei. I tak na przykład Rachela, "widząc, że nie może dać Jakubowi potomstwa, zazdrościła swej siostrze i rzekła do męża: "Spraw, abym miała dzieci; bo inaczej przyjdzie mi umrzeć!" Jakub rozgniewał się na Rachelę i odparł: "Czyż to ja, a nie Bóg, odmawiam ci potomstwa?"" (Rdz 30,1-2).

Tekst biblijny dodaje jednak od razu, że "Bóg zlitował się i nad Rachelą; wysłuchał ją Bóg i otworzył jej łono. (...) poczęła i urodziła syna" (Rdz 30,22-23). Syn ten, Józef, odegra bardzo ważną rolę w dziejach Izraela po przenosinach do Egiptu. W tym, jak i w innych opowiadaniach biblijnych początkowy temat bezpłodności kobiety służy uwydatnieniu cudownej interwencji Boga w tych szczególnych przypadkach, ale jednocześnie pozwala zrozumieć wymiar bezinteresowności związany z każdym macierzyństwem.

Podobny przebieg wypadków znajdujemy w przekazie o narodzeniu Samsona. Żonie Manoacha, która nigdy nie mogła urodzić dziecka, Anioł Pana mówi: "Otoś teraz niepłodna i nie rodziłaś, ale poczniesz i porodzisz syna" (Sdz 13,3). Nieoczekiwane i cudowne poczęcie jest zapowiedzią wielkich rzeczy, których Pan dokona za pośrednictwem Samsona. W wypadku Anny, matki Samuela, podkreślona zostaje szczególna rola modlitwy. Anna przeżywa upokorzenie, jakim jest niepłodność, podtrzymuje ją jednak na duchu wielka ufność złożona w Bogu, do którego zwraca się nieustannie, by pomógł jej pokonać tę próbę. Pewnego dnia, udając się do świątyni, złożyła obietnicę: "Panie Zastępów! Jeżeli (...) nie zapomnisz służebnicy twojej, i dasz mi potomka płci męskiej, wtedy oddam go Panu po wszystkie dni jego życia" (1 Sm 1,11).

Jej modlitwa została wysłuchana: "Pan wspomniał na nią. (...) poczęła i po upływie dni urodziła syna i nazwała go imieniem Samuel" (1 Sm 1,19-20). Wypełniając obietnicę, Anna ofiarowała swego syna Panu: "O tego chłopca się modliłam, i spełnił Pan prośbę, którą do Niego zanosiłam. Oto ja oddaję go Panu. Po wszystkie dni, jak długo będzie żył, zostaje oddany na własność Panu" (1 Sm 1,27-28). Podarowany przez Boga Annie, a następnie oddany przez Annę Bogu, mały Samuel staje się żywym węzłem jedności między Anną a Bogiem. Narodziny Samuela stanowią więc ogromną radość i stają się okazją do wyrażenia wdzięczności. W Pierwszej Księdze Samuela znajdujemy hymn, tak zwany Magnificat Anny, który zdaje się antycypować hymn Maryi: "Raduje się me serce w Panu, moc moja wzrasta dzięki Panu" (1 Sm 2,1).

Łaska macierzyństwa, której Bóg udziela Annie ze względu na jej nieustanną modlitwę, budzi w niej nową ofiarność. Poświęcenie Samuela jest pełną wdzięczności odpowiedzią matki, która dostrzegając w swym dziecku owoc Bożego miłosierdzia, odwzajemnia się darem, powierzając Panu tak bardzo oczekiwanego syna. Na podstawie przypomnianych przez nas relacji o nadzwyczajnych przypadkach macierzyństwa z łatwością można dostrzec, jak ważne miejsce Biblia przypisuje matkom w posłannictwie ich dzieci. W wypadku Samuela Anna odgrywa rolę zasadniczą, ponieważ postanawia ofiarować go Panu. Podobnie decydującą rolę spełnia inna matka, Rebeka, która sprawia, że Jakub otrzymuje dziedzictwo (Rdz 27). Tę matczyną interwencję opisaną przez Biblię można interpretować jako znak wybrania na narzędzie suwerennego planu Bożego. To On wybiera młodszego syna, Jakuba, jako tego, który przyjmuje błogosławieństwo i ojcowskie dziedzictwo, a więc staje się pasterzem i przewodnikiem swego ludu. To On dzięki bezinteresownej i mądrej decyzji ustala i kieruje przeznaczeniem każdego człowieka (Mdr 10,10-12).

Biblijne orędzie na temat macierzyństwa ukazuje ważne i zawsze aktualne aspekty: podkreśla jego darmowość, objawiającą się zwłaszcza w wypadku kobiet bezpłodnych, szczególne przymierze Boga z kobietą oraz specjalny związek istniejący między przeznaczeniem matki i jej dziecka. Jednocześnie interwencja Boga, który w ważnych momentach dziejów swego narodu obdarza płodnością niektóre kobiety bezdzietne, otwiera nas na wiarę w interwencję Boga, który kiedy nadejdzie pełnia czasu, uczyni płodną Dziewicę dla wcielenia swego Syna (Aud. gen., 6.03.1996).

- Ofiara Abrahama jest zapowiedzią Chrystusowej ofiary

"Ja jestem Pan, który ciebie wywiodłem z Ur chaldejskiego, aby ci dać ten oto kraj na własność. (...) Wtedy to właśnie Pan zawarł przymierze z Abramem, mówiąc: "Potomstwu twemu daję ten kraj, od Rzeki Egipskiej aż do rzeki wielkiej, rzeki Eufrat"" (Rdz 15,7.18). Zanim jeszcze Mojżesz usłyszy na górze Synaj te słowa: "Ja jestem Pan, twój Bóg, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli" (Wj 20,2), Abraham usłyszał inne orędzie: "Ja jestem Pan, który ciebie wywiodłem z Ur chaldejskiego". Kiedy szukamy pierwszego początku przymierza Boga z człowiekiem, musimy skierować się myślą ku temu miejscu, które tak ważną rolę odegrało w historii Ludu Bożego. I dlatego kiedy sięgamy sercem do początków przymierza Boga z ludzkością, wzrok nasz kieruje się ku Abrahamowi, ku temu miejscu, gdzie usłyszał on wezwanie Boga i na to wezwanie odpowiedział posłuszeństwem wiary. Razem z nami także Żydzi i muzułmanie widzą w Abrahamie wzór bezwarunkowego poddania się woli Bożej. Tak pisze autor Listu do Hebrajczyków: "Przez wiarę ten, którego nazwano Abrahamem, usłuchał wezwania Bożego, by wyruszyć do ziemi, którą miał objąć w posiadanie. Wyszedł nie wiedząc, dokąd idzie" (11,8). Oto Abraham, którego nazywa Apostoł "ojcem naszej wiary" (por. Rz 4,11-16), uwierzył Bogu, zaufał wzywającemu go. Uwierzył obietnicy. Bóg powiedział do Abrahama: "Wyjdź z twojej ziemi rodzinnej i z domu twego ojca do kraju, który ci ukażę. Uczynię bowiem z ciebie wielki naród, będę ci błogosławił i twoje imię rozsławię: staniesz się błogosławieństwem. (...) Przez ciebie będą otrzymywały błogosławieństwo ludy całej ziemi" (Rdz 12,1-3). Czy chodzi tutaj tylko o zamierzenie, jedno z tych, które wyznaczyły szlak tylu wędrówek w epoce, kiedy podstawową formą życia ekonomicznego było pasterstwo? Prawdopodobnie tak, ale z pewnością chodzi nie tylko o to. W dziejach Abrahama, które oznaczają początek historii zbawienia, możemy się już dosłuchać innego znaczenia wezwania i obietnicy. Ziemia, do której wyrusza człowiek prowadzony wezwaniem Bożym, nie należy wyłącznie do ziemskiej geografii. Abraham, który uwierzył Bożemu wezwaniu, jest tym, który wyrusza w drogę ku Ziemi Obiecanej, nienależącej do tej ziemi.

Czytamy w Liście do Hebrajczyków: "Przez wiarę Abraham, wystawiony na próbę, ofiarował Izaaka, i to jedynego syna składał na ofiarę, on, który otrzymał obietnicę, któremu powiedziane było: Z Izaaka będzie dla ciebie potomstwo" (11,17-18). Oto punkt szczytowy wiary Abrahama. Wystawia Abrahama na próbę ten Bóg, któremu on uwierzył, ten Bóg, od którego otrzymał obietnicę sięgającą w daleką przyszłość: "Z Izaaka będzie dla ciebie potomstwo" (Hbr 11,18). Oto jednak ma złożyć w ofierze Bogu swojego jedynego syna - tego właśnie Izaaka, z którym wiąże całą nadzieję, zgodnie zresztą z Bożą obietnicą. Jakże ma się spełnić dana mu przez Boga obietnica rozlicznego potomstwa, jeżeli syn jedyny, Izaak, zostanie złożony w ofierze? Z tej próby, dramatycznej próby wiary, Abraham wychodzi zwycięsko przez wiarę.

"Pomyślał bowiem - pisze autor Listu do Hebrajczyków - iż Bóg mocen jest wskrzesić także umarłych" (por. 11,19). W chwili po ludzku biorąc tragicznej, kiedy już gotów jest zadać śmiertelny cios swemu synowi, Abraham nie przestaje wierzyć. Owszem, jego wiara w Bożą obietnicę dosięga w tym momencie szczytu.

"Bóg mocen jest wskrzesić także umarłych". Tak myślał ten, po ludzku biorąc, straszliwie doświadczony ojciec. I jego wiara, jego całkowite zawierzenie Bogu nie zawiodło go. Napisane jest: "i dlatego odzyskał go" (Hbr 11,19). Odzyskał Izaaka dlatego, że tak do końca i bezwzględnie zawierzył Bogu. Autor listu jeszcze więcej tutaj zdaje się wyrażać: oto całe Abrahamowe doświadczenie jawi się mu jako podobieństwo śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. Ten człowiek, który stanął u początku naszej wiary, wszedł jak gdyby w odwieczny Boży zamysł. Wedle tradycji, to miejsce, na którym Abraham miał złożyć na ofiarę swojego syna, jest tym samym miejscem, na którym inny ojciec - Ojciec Przedwieczny - miał przyjąć ofiarę swojego jednorodzonego Syna, Jezusa Chrystusa. Ofiara Abrahama jawi się zatem jako prorocza zapowiedź Chrystusowej ofiary. "Tak bowiem Bóg umiłował świat - pisze św. Jan - że Syna swego Jednorodzonego dał" (J 3,16). Patriarcha Abraham, ojciec naszej wiary, choć sam o tym nie wie, wprowadza niejako wszystkich wierzących na szlak tego odwiecznego Bożego zamierzenia, w którym urzeczywistnia się odkupienie świata.

Kiedyś Chrystus powiedział: "Zaprawdę, zaprawdę, powiadam wam: Zanim Abraham stał się, Ja jestem" (J 8,58). Słowa te wzbudziły zdumienie i sprzeciw słuchaczy: "Pięćdziesięciu lat jeszcze nie masz, a Abrahama widziałeś?" (J 8,57). Ci, którzy tak reagowali, myśleli po ludzku i dlatego sprzeciwiali się słowom Chrystusa.

"Czy Ty jesteś większy od ojca naszego Abrahama, który przecież umarł? I prorocy pomarli. Kim Ty siebie czynisz?" (J 8,53). Jezus odpowiedział: "Abraham, ojciec wasz, rozradował się z tego, że ujrzał mój dzień - ujrzał [go] i ucieszył się" (J 8,56). Oto powołanie Abrahama wydaje się skierowane całkowicie w stronę tego dnia, o którym mówi Chrystus. Rachuby ludzkie tu się załamują. Trzeba przyłożyć Bożą miarę. Dopiero wówczas możemy zrozumieć właściwe znaczenie posłuszeństwa Abrahama, który "wbrew nadziei uwierzył nadziei" (Rz 4,18), że stanie się ojcem wielu narodów, a dzisiaj z pewnością wraz z nami raduje się tym, że Boża obietnica wypełnia się poprzez stulecia, z pokolenia na pokolenie. A że wbrew nadziei uwierzył nadziei, "poczytano mu to za sprawiedliwość" (Rz 4,22), nie tylko ze względu na niego, ale ze względu na nas wszystkich, którzy jesteśmy jego potomkami w wierze. Oto "wierzymy w Tego, co wskrzesił z martwych Jezusa, Pana naszego" (Rz 4,24) - wydanego za nasze grzechy i wskrzeszonego z martwych dla naszego usprawiedliwienia (por. Rz 4,25). O tym jeszcze Abraham nie wiedział, ale ku temu szedł, przez posłuszeństwo wiary, kierując się w stronę wszystkich Bożych obietnic, ufając, że wszystkie będą spełnione. A wśród wszystkich obietnic, która jest większa od tej, jaka spełniła się przez tajemnicę paschalną Chrystusa? Naprawdę w wierze Abrahama Wszechmocny zawarł wieczne przymierze z rodzajem ludzkim. Ostatecznym spełnieniem tego przymierza jest Jezus Chrystus, współistotny Ojcu jednorodzony Syn, który stał się Człowiekiem, ażeby przez uniżenie krzyża i chwałę zmartwychwstania wprowadzić nas do tej ziemi zbawienia, którą od początku obiecał ludzkości Bóg bogaty w miłosierdzie.

Niezrównanym wzorem odkupionego ludu, zmierzającego ku wypełnieniu tej uniwersalnej obietnicy, jest Maryja, Ta, która "uwierzyła, że spełnią się słowa powiedziane Jej od Pana" (por. Łk 1,45). Jako Córa Abrahama w wierze, a nie tylko według ciała, Maryja miała osobisty udział w jego doświadczeniu. Także Ona, jak Abraham, zgodziła się na złożenie w ofierze Syna, jednakże od Abrahama nie zażądano ostatecznie oddania Izaaka, natomiast Chrystus wypił kielich cierpienia do ostatniej kropli. Maryja zaś uczestniczyła bezpośrednio w cierpieniu Syna, stojąc pod krzyżem z wiarą i nadzieją (por. J 19,25). Był to kres długiego oczekiwania. Ukształtowana przez rozważanie ksiąg prorockich, Maryja przeczuwała, co Ją czeka, a wychwalając miłosierdzie Boga, wiernego swojemu ludowi z pokolenia na pokolenie, wyrażała swoją zgodę na Jego plan zbawienia; wypowiadała zwłaszcza swoje "tak" wobec centralnego wydarzenia, jakie przewidywał ten plan - wobec ofiary Dziecka, które nosiła w łonie. Tak jak Abraham godziła się na ofiarę Syna. Dzisiaj my łączymy nasz głos z Jej głosem i razem z Nią, dziewiczą Córą Syjonu, wyznajemy, że Pan Bóg wspomniał na swoje miłosierdzie, "jak przyobiecał naszym ojcom - na rzecz Abrahama i jego potomstwa na wieki" (Łk 1,55) (23.02.2000 - Watykan, Liturgia Słowa ku czci św. Abrahama).

- Obrzezanie znakiem przymierza

Ponieważ obrzezanie syna jest pierwszym obowiązkiem religijnym ojca, Józef poprzez ten obrzęd (por. Łk 2,21) dopełnia wobec Jezusa powinności, która jest jednocześnie jego prawem. Zasada głosząca, że wszystkie obrzędy Starego Testamentu są cieniem rzeczywistości (por. Hbr 9,9n; 10,1), pozwala nam zrozumieć, dlaczego Jezus im się poddał. Podobnie jak inne obrzędy, także obrzezanie znajduje w Jezusie swe "wypełnienie". Przymierze Boga z Abrahamem, którego znakiem było obrzezanie (por. Rdz 17,13), osiąga w Jezusie pełen skutek i ukoronowanie, to On bowiem jest owym "tak" wszystkich pradawnych obietnic (por. 2 Kor 1,20) (Adh. ap. Redemptoris custos, 11).

- Abraham i Maryja - ludzie zawierzenia Bogu

Maryja bardziej niż ktokolwiek inny może nas nauczyć, co znaczy żyć wiarą "naszego ojca". Pod wieloma względami Maryja jest oczywiście inna od Abrahama; ale w głębszym sensie "przyjaciel Boży" (por. Iz 41,8) i młoda niewiasta z Nazaretu są do siebie bardzo podobni. Oboje - Abraham i Maryja - otrzymują od Boga wspaniałą obietnicę. Abraham miał się stać ojcem syna, z którego wziął początek później wielki naród. Maryja ma zostać Matką Syna, który będzie Mesjaszem, Pomazańcem Bożym. "Oto poczniesz i porodzisz Syna - mówi Gabriel. - (...) Pan Bóg da Mu tron Jego praojca, Dawida (...), a Jego panowaniu nie będzie końca" (Łk 1,31-33). Zarówno dla Abrahama, jak i dla Maryi Boża obietnica pojawia się jako coś zupełnie nieoczekiwanego. Bóg przerywa codzienny bieg ich życia, zakłócając jego ustalony rytm i działając wbrew ich normalnym oczekiwaniom. Zarówno Abrahamowi, jak i Maryi obietnica wydaje się nierealna. Sara, żona Abrahama, była bezpłodna, a Maryja nie ma jeszcze męża: "Jakże się to stanie - pyta - skoro nie znam męża?" (Łk 1,34).

Podobnie jak Abraham, Maryja zostaje wezwana, aby powiedzieć "tak" wobec czegoś, co nie zdarzyło się nigdy przedtem. Sara jest pierwszą z opisanych w Piśmie Świętym bezpłodnych żon, które stają się brzemienne dzięki mocy Bożej, podobnie jak Elżbieta będzie ostatnią. Gabriel mówi o Elżbiecie, aby upewnić Maryję: "A oto również krewna Twoja, Elżbieta, poczęła w swej starości syna" (Łk 1,36). Jak Abraham, tak również Maryja musi kroczyć w ciemności i może jedynie ufać Temu, który Ją powołał. Ale nawet Jej pytanie: "Jakże się to stanie?" zdaje się oznaczać, że Maryja gotowa jest powiedzieć "tak" mimo lęków i niepewności. Maryja nie pyta, czy obietnica może być spełniona, ale tylko, jak zostanie spełniona. Nie jesteśmy zatem zaskoczeni, gdy ostatecznie wypowiada swoje fiat: "Oto Ja, służebnica Pańska, niech Mi się stanie według twego słowa!" (Łk 1,38). Przez te słowa Maryja ukazuje, że jest prawdziwą córą Abrahama, staje się Matką Chrystusa i Matką wszystkich wierzących.

Aby wniknąć głębiej w tajemnicę, powróćmy myślą do tego momentu wędrówki. Abraham otrzymał obietnicę, gdy przyjął w swojej siedzibie trzech tajemniczych gości (por. Rdz 18,1-15) i oddał im cześć należną Bogu: tres vidit et unum adoravit. To tajemnicze spotkanie jest zapowiedzią zwiastowania, kiedy to Maryja zostaje mocą Bożą włączona w komunię z Ojcem, Synem i Duchem Świętym. Dzięki fiat Maryi, wypowiedzianemu w Nazarecie, Wcielenie stało się wspaniałym spełnieniem spotkania Abrahama z Bogiem. Tak więc idąc śladami Abrahama, dotarliśmy do Nazaretu, aby wyśpiewać pochwałę Niewiasty, "dzięki której światłość wzeszła nad ziemią" (hymn Ave Regina Caelorum) (25.03.2000 - Nazaret, homilia w czasie Mszy św. w bazylice Zwiastowania).

- Ofiara z Izaaka - Rdz 22,1-18

Księga Rodzaju podaje słowa skierowane przez Boga do Abrahama: "Weź twego syna jedynego, którego miłujesz, Izaaka, idź do kraju Moria i tam złóż go w ofierze na jednym z pagórków, jaki ci wskażę" (Rdz 22,2). Próba Abrahama. "Bóg wystawił Abrahama na próbę" (Rdz 22,1). Była to próba jego wiary. Na wskazanym miejscu Abraham zbudował ołtarz, ułożył na nim drwa, a na drwach położył swego syna Izaaka: syna jednorodzonego. Syna obietnicy. Syna nadziei. Abraham był gotów złożyć go w całopalnej ofierze Bogu, wylać jego krew i spalić jego ciało na stosie. W decydującej chwili otrzymał zakaz od Boga: "Nie podnoś ręki na chłopca i nie czyń mu nic złego! Teraz poznałem, że boisz się Boga, bo nie odmówiłeś mi nawet twego jedynego syna" (Rdz 22,12). W pobliskich zaroślach Abraham znalazł baranka i złożył go w ofierze na przygotowanym ołtarzu. Dokonała się próba wiary. Próba wielka. Próba ciężka. Stosowna do wielkiej obietnicy. Bóg odnowił swoją obietnicę wobec Abrahama po poddaniu go próbie: "Dam ci potomstwo tak liczne jak gwiazdy na niebie i jak ziarnka piasku na wybrzeżu morza" (Rdz 22,17). Potomstwo nie tyle wedle ciała, ile wedle ducha. Potomkami Abrahama w wierze są w pewnym sensie wyznawcy trzech wielkich religii monoteistycznych świata: judaizmu, chrześcijaństwa, islamu. "Wszystkie ludy ziemi będą sobie życzyć szczęścia na wzór twego potomstwa, dlatego że usłuchałeś mego rozkazu" (Rdz 22,18). Potomkowie wiary Abrahama wierzą, że Bóg ma władzę doświadczać człowieka. Ma prawo do ofiary jego ducha (7.03.1982, homilia w czasie Mszy św. w rzymskiej parafii Niepokalanego Poczęcia NMP).

- Abraham nie waha się ani chwili - Rdz 22,12

Abraham miał syna, Izaaka, który narodził mu się w późnej starości. Był to syn obiecany przez Boga. I oto pewnego dnia Abraham otrzymuje od Boga polecenie, ażeby tego syna złożył w ofierze. Sędziwy patriarcha staje wobec perspektywy największej ofiary, jaką może sobie wyobrazić ojciec. Niemniej nie waha się ani chwili. Przygotowuje wszystko, co potrzebne, i razem z Izaakiem wyruszają w drogę do wyznaczonego miejsca. Tam buduje ołtarz, układa na nim drwa, a związawszy Izaaka, sięga po nóż, ażeby zabić swego syna na ofiarę. Dopiero wtedy zostaje powstrzymany rozkazem z wysokości: "Nie podnoś ręki na chłopca i nie czyń mu nic złego! Teraz poznałem, że boisz się Boga, bo nie odmówiłeś Mi nawet twego jedynego syna" (Rdz 22,12). Wstrząsające jest to wydarzenie, w którym wiara Abrahama, jego zawierzenie Bogu dosięgnęło szczytu. Zaiste, słusznie nazywa go św. Paweł "ojcem wszystkich wierzących" (por. Rz 4,11.17). Do wiary Abrahama nawiązuje religia żydowska i chrześcijańska. Także w Koranie występuje postać Abrahama. Wiara ojca wierzących jest zwierciadłem, w którym odbija się tajemnica Boga - tajemnica miłości jednoczącej Ojca i Syna (23.02.1997, Msza św. w rzymskim kościele św. Krzyża).

- Ofiara Abrahama jest wyobrażeniem i zapowiedzią tajemnicy Krzyża

W ofierze Abrahama znajdujemy "figurę", czyli wyobrażenie i zapowiedź, w pewnym sensie dalekie nakreślenie konturów tej niezgłębionej tajemnicy Krzyża. Ofiara Abrahama jest tylko próbą wiary dla tego, którego Apostoł nazwał "ojcem naszej wiary" (por. Rz 4,11). Abraham, dzięki wierze, otrzymał potomka i dziedzica w osobie Izaaka. A jednak dzięki swej wierze - opierając się na niezłomnym posłuszeństwie wobec Boga - był gotów złożyć w ofierze Bogu tego pierworodnego i jedynego syna. W tych granicach Abraham-ojciec wykazuje pewne podobieństwo do Boga-Ojca, a Izaak-syn jest obrazem Chrystusa-Syna. Jednakże tylko w tych granicach. W zakresie próby posłuszeństwa i szczerości intencji. W rzeczywistości, ostatecznie, Bóg nie pozwala Abrahamowi złożyć w ofierze Izaaka. "Nie podnoś ręki na chłopca - mówi - i nie czyń mu nic złego. Teraz poznałem, że boisz się Boga" (bać się Boga znaczy mieć wiarę), "bo nie odmówiłeś Mi nawet twego jedynego syna" (Rdz 22,12). Zamiast swojego syna Abraham składa w ofierze baranka. Natomiast swojego własnego Syna "Bóg nie oszczędził, ale Go wydał za nas wszystkich". Tak głosi św. Paweł, pisząc do Rzymian. I na tym tle stawia szereg podstawowych pytań. Przede wszystkim: "Jeżeli Bóg jest z nami, któż przeciwko nam?" (Rz 8,31). A wydając własnego Syna, Bóg pokazuje, że jest z nami. Pokazuje, że jest gotów przebaczyć nam wszystko: "Jeżeli daje nam Syna w ofierze, jakże miałby nam wraz z Nim i wszystkiego nie darować?" (Rz 8,32).

Bóg - Ojciec Syna Ukrzyżowanego - jest Bogiem "bogatym w miłosierdzie" (Ef 2,4). Jest równocześnie Bogiem najsprawiedliwszym, który osobiście wziął na siebie problem usprawiedliwienia człowieka, człowieka grzesznego. Dlatego Apostoł pyta: "Któż może wystąpić z oskarżeniem przeciw tym, których Bóg wybrał? Czyż Bóg, który usprawiedliwia?" (Rz 8,33). Wiadomo, że jeżeli On sam usprawiedliwia, to znaczy, że nie chce oskarżać. Chce zbawić. Nie chce potępić. "Któż może wydać wyrok potępienia?" - pyta Apostoł. "Czy Chrystus Jezus, który poniósł za nas śmierć, co więcej - zmartwychwstał, siedzi po prawicy Boga i przyczynia się za nami?" (Rz 8,34) (3.03.1985, homilia w czasie Mszy św. w rzymskiej parafii św. Tarsycjusza).

- Wizja drabiny ze snu Jakuba wyraża pragnienie życia w komunii z Bogiem - Rdz 28,10-17

Jakub miał sen, w którym ujrzał "drabinę opartą na ziemi, sięgającą swym wierzchołkiem nieba, oraz aniołów Bożych, którzy wchodzili w górę i schodzili na dół" (Rdz 28,12). Sen Jakuba wyraża głębokie pragnienie każdego człowieka przychodzącego na świat, pragnienie, by żyć w komunii z Bogiem, przedwiecznym i niewysłowionym, z Absolutem. W tej niezwykłej wizji Jakuba na szczycie drabiny stał Bóg i mówił: "Ja jestem Pan, Bóg Abrahama i Bóg Izaaka" (Rdz 28,13). Bóg nie tylko przeszłych, ale i wszystkich przyszłych pokoleń. Bóg Jakuba i jego "potomstwa". Owo "potomstwo" rozprzestrzeni się "na zachód i na wschód", na wszystkie plemiona ziemi, które przez Niego będą błogosławione (por. tamże, 14). Głos Pana płynący z nieba daje Jakubowi pokrzepiającą i nieodwołalną obietnicę: "Ja jestem z tobą" (tamże, 15). Ta tajemnicza obecność, to bezinteresowne przymierze, w którym wyraża się zasadniczy udział Boga w losach człowieka, są podstawą dziejów ludzkości. W wizji Jakuba anioły Boże wchodzą w górę i schodzą w dół. To prorocy, święci zwiastunowie prawdy, świadkowie komunii z Bogiem. Ale ów "sen" spełnił się także w Maryi. Ona jest jakby drabiną łączącą niebo i ziemię. Obraz Maryi jako "drabiny" występuje także w liturgii. W należącym do tradycji bizantyjskiej hymnie akathistos, który już od niemal tysiąca lat śpiewany jest także tu, w tym kościele, Archanioł Gabriel woła: "Bądź pozdrowiona, drabino sięgająca nieba, skąd zstąpił Bóg; bądź pozdrowiony, pomoście tych, których prowadzisz z ziemi do nieba". W Maryi dokonało się wcielenie Słowa Bożego. Przecież to dla nas, ludzi, i dla naszego zbawienia Bóg zstąpił z nieba. I za sprawą Ducha Świętego, w łonie Maryi Dziewicy stał się człowiekiem. Stał się Emmanuelem, "Bogiem z nami". Tym, który przynosi nam odkupienie i pojednanie; tym, który wprowadza nas w komunię z Bogiem i pozostanie z nami już na zawsze. Hymn mówi także o drodze człowieka ku Bogu i nazywając Maryję "pomostem, który prowadzi z ziemi do nieba", nawiązuje nie tylko do Jej macierzyńskiego wstawiennictwa, ale także do tego, że Słowo Boże, które w Niej przyjęło "ciało i krew", równocześnie przybrało postać samej ludzkości, przeznaczając ją do "deifikacji", do przemienienia, przekształcając "nasze ciało poniżone na podobne do swego chwalebnego ciała" (Flp 3,21). Tak więc rola Maryi łączy się ściśle z dziejami zbawienia i z dziejami każdego, kto wierzy w Słowo wcielone. Dlatego liturgia bizantyjska tak śpiewa: "Prawdziwie godne to i sprawiedliwe wysławiać Ciebie, Bogarodzico, zawsze chwalebną i nieskalaną, i Matkę naszego Boga" (7.09.1987, homilia w czasie Mszy św. w Grottaferrata).

- Proroczy sen Jakuba jest spełnieniem obietnicy danej Abrahamowi, centrum tej obietnicy jest Chrystus

Oto Jakub, syn Izaaka, wnuk Abrahama, ogląda we śnie przedziwną drabinę. Drabina ta, oparta na ziemi, dosięga swym wierzchołkiem nieba. Święty patriarcha widzi aniołów Bożych, którzy zstępują i wstępują po drabinie. I słyszy we śnie słowa, w których Bóg jego ojców - Abrahama i Izaaka - ponawia i potwierdza Przymierze, jakie zawarł z ojcem narodu wybranego: "(...) przez ciebie i przez twych potomków" (Rdz 28,14). W tych słowach Bóg oddaje Jakubowi oraz jego potomstwu obiecaną ziemię, zapowiada, że potomstwo to będzie liczne jak proch ziemi, że rozprzestrzeni się na wszystkie strony świata, a wszystkie plemiona ziemi otrzymają błogosławieństwo. Nadchodzi świt i Jakub budzi się ze snu, ze świadomością tego, co się stało: "Prawdziwie Pan jest na tym miejscu, a ja nie wiedziałem" (Rdz 28,16), i zdjęty trwogą dodaje: "O, jakże miejsce to przejmuje grozą! Prawdziwie jest to dom Boga i brama do nieba!" (Rdz 28,17). Na pamiątkę otrzymanego objawienia Jakub bierze kamień, na którym spoczywała jego głowa w ciągu nocy, i na jego powierzchni rozlewa oliwę.

Można powiedzieć, Drodzy Bracia i Siostry, że dokonuje namaszczenia ołtarza, tak jak dzisiaj biskup namaszcza ołtarz w kościele. Namaszczenie mówi o obecności i działalności Ducha Świętego. To w mocy tego działania liturgicznego urzeczywistnia się ta "przedziwna wymiana", obcowanie między niebem a ziemią. Ta sama wymiana, którą we śnie Jakuba reprezentują aniołowie Boży zstępujący i wstępujący po drabinie ustawionej między niebem i ziemią. Admirabile commercium, "przedziwna wymiana": wymiana modlitwy, oczekiwania, obietnicy i spełnienia. A spełnieniem tym jest Jezus Chrystus. W Nim bowiem jest do końca zawarte owo admirabile commercium, o którym mówi antyfona na dzień Nowego Roku: "O admirabile commercium, Creator generis humani animatum corpus sumens, ex Virgine nasci dignatus est". Sen Jakuba jest proroczy, ogląda on w nim bowiem spełnienie obietnicy danej Abrahamowi. Centrum tej obietnicy jest Chrystus jako kapłan i jako żertwa ofiarna. Przez Niego bowiem prawdziwi czciciele Boga oddają cześć Ojcu "w Duchu i prawdzie" (J 4,23). Czyż zresztą Chrystus nie mówił o sobie jako o świątyni? Czyż nie powiedział: "Zburzcie tę świątynię, a Ja w trzech dniach wzniosę ją na nowo" (J 2,19)? Chrystus ukrzyżowany i zmartwychwstały jest zatem ostatecznym spełnieniem proroctwa, które otrzymał Jakub. Jest nie tylko kapłanem i żertwą, jest równocześnie Świątynią i Ołtarzem.

Ku tej żywej świadomości wiary przybliża nas rozmowa Chrystusa z Samarytanką zapisana w Ewangelii. Ta kobieta, której Jezus odsłonił prawdę o jej życiu, mówi: "Panie, widzę, że jesteś prorokiem". I dodaje: "Ojcowie nasi oddawali cześć Bogu na tej górze, a wy mówicie, że w Jerozolimie jest miejsce, gdzie należy czcić Boga". Jezus jej odpowiada: "Wierz Mi, kobieto, że nadchodzi godzina, kiedy ani na tej górze, ani w Jerozolimie nie będziecie czcili Ojca (...). Nadchodzi jednak godzina, owszem już jest, kiedy to prawdziwi czciciele będą oddawać cześć Ojcu w Duchu i prawdzie, a takich to czcicieli chce mieć Ojciec. Bóg jest duchem; potrzeba więc, by czciciele Jego oddawali Mu cześć w Duchu i prawdzie" (J 4,19-24). Te słowa Jezusa, wypowiedziane do Samarytanki, są nowym objawieniem dla teologii świątyni. Tajemnica świątyni i ołtarza wypełnia się w Chrystusie, poza kultem Starego Przymierza, ponieważ Chrystus jest "świątynią Ducha i prawdy", którą sam ustanowił przez swoje wcielenie, przez swą paschalną tajemnicę, przez dar Ducha Świętego. Można powiedzieć, że taką świątynią jest poniekąd każdy człowiek. Świadom tej podstawowej prawdy, św. Paweł pisał: "Czyż nie wiecie, żeście świątynią Boga i że Duch Boży mieszka w was?" (1 Kor 3,16). Taką świątynią, za sprawą Chrystusa, jest cały świat. Duch bowiem tchnie, kędy chce, i wydobywa ze wszystkiego, co stworzone, nieustający hymn uwielbienia dla Boga Stwórcy i Ojca (12.11.1995, homilia w czasie Mszy św. w rzymskim kościele św. św. Michała i Magnusa).

DZIEJE JÓZEFA I JEGO BRACI - 37,1-50,26

- W Józefie zamieszkuje Duch Boży jako duch mądrości

Już w historii patriarchów widać, jak jakaś wyższa siła ich prowadzi, kieruje ich krokami i sprawami, realizując plan, który dotyczy ich "potomstwa". Jednym z nich jest Józef, w którym Duch Boży zamieszkuje jako duch mądrości, co odkrywa faraon; pyta on swych dworzan: "Czyż będziemy mogli znaleźć podobnego mu człowieka, który miałby tak jak on ducha Bożego?" (Rdz 41,38). Duch Boży udziela Józefowi umiejętności zarządzania państwem i realizowania nadzwyczajnej funkcji nie tylko dla dobra własnej rodziny ze wszystkimi jej rozgałęzieniami, ale dla całych przyszłych dziejów Izraela.

Również w Mojżeszu, pośredniku między Jahwe i ludem, działa Duch Boży, wspierając go i prowadząc w czasie wyjścia, dzięki któremu Izrael zdobędzie ojczyznę i stanie się ludem niepodległym, zdolnym do realizacji swojej mesjańskiej misji. Gdy wśród rodzin przebywających na pustyni powstaje niezadowolenie, Mojżesz skarży się przed Bogiem, że nie jest w stanie "sam dłużej udźwignąć troski o ten lud" (Lb 11,14). Wtedy Bóg każe mu wybrać siedemdziesięciu mężów, którzy utworzą w tych wędrujących plemionach pierwszą strukturę władzy. Mówi Bóg: "wezmę z ducha, który jest w tobie, i dam im, i będą razem z tobą dźwigać ciężar ludu, a ty go sam już więcej nie będziesz musiał dźwigać" (Lb 11,17). Gdy siedemdziesięciu starszych zebrało się wokół Namiotu Spotkania, Pan "wziął z ducha, który był w nim, i przekazał go owym siedemdziesięciu starszym" (Lb 11,25).

Mojżesz u schyłku życia pragnie zostawić społeczności przywódcę, by "nie była jak stado bez pasterza" (Lb 27,17). Wtedy Pan wskazuje mu Jozuego, "męża, w którym prawdziwie mieszka Duch" (Lb 27,18). Jozue "pełen był ducha mądrości, gdyż Mojżesz włożył na niego ręce" (Pwt 34,9). Są to typowe przypadki obecności i działania Ducha Świętego w "pasterzach" ludu. Dar ducha otrzymują niekiedy i ci, którzy nie będąc wodzami, zostają w wyjątkowych momentach i okolicznościach wezwani przez Boga do spełnienia szczególnie ważnej posługi. Na przykład przed podjęciem budowy Namiotu Spotkania lub Arki Przymierza Bóg mówi do Mojżesza: "Oto wybrałem Besaleela (...). I napełniłem go duchem Bożym, mądrością i rozumem, i umiejętnością wykonywania wszelkiego rodzaju prac" (Wj 31,2-3; por. 35,31). Co więcej, dotyczy to także pomocników Besaleela, o których Bóg mówi: "Napełniłem umysł wszystkich rękodzielników mądrością, aby mogli wykonać to, co ci rozkazałem: Namiot Spotkania, Arkę Świadectwa" (Wj 31,6-7).

Księga Sędziów opiewa czyny mężów, którzy pierwotnie pełnią bohaterską rolę "wybawicieli", a później, to jest w okresie przechodzenia od struktury plemiennej do monarchii, zostają zarządcami miast i okręgów. Znaczenie czasownika safat - "sądzić", przyjęte w językach semickich spokrewnionych z hebrajskim, wskazuje na to, iż należy uważać ich nie tylko za przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości, lecz także za przywódców swoich ludów. Zostają oni powołani przez Boga, który udzielając im swojego ducha (tchnienie - ruah), odpowiada na zanoszone doń w krytycznych momentach błagania ludu. W wielu miejscach księgi ich pojawienie się i zwycięskie czyny są uznane za dar Ducha. Tak jest w przypadku Otniela, jednego z pierwszych wielkich sędziów, którego dzieje zostały zapisane w księdze: "Wołali więc Izraelici do Pana i Pan sprawił, że powstał wśród Izraelitów wybawiciel, który ich wyswobodził - Otniel (...). Był nad nim duch Pana i on sprawował sądy nad Izraelem" (Sdz 3,9-10).

W odniesieniu do Gedeona autor księgi kładzie nacisk na moc działania Bożego: "Duch Pana ogarnął Gedeona" (Sdz 6,34). Także o Jeftem jest powiedziane: "Duch Pana był nad Jeftem" (Sdz 11,29). We wszystkich tych przypadkach Duch Boży daje nadzwyczajną siłę, odwagę decyzji, czasem zdolności - strategiczne dary, dzięki którym człowiek potrafi sprostać powierzonej mu misji wybawiciela i przywódcy ludu.

W przełomowym momencie przejścia od panowania sędziów do władzy królów, w którym spełnia się życzenie Izraelitów pragnących "króla, aby nami rządził, tak jak to jest u innych narodów" (1 Sm 8,5), stary sędzia i wybawiciel Samuel zatroszczy się o to, by Izrael nie utracił poczucia przynależności do Boga jako lud wybrany i by został zachowany podstawowy element teokracji, czyli uznanie praw Boga nad ludem. Namaszczenie króla jako ryt nadania mu władzy jest znakiem Boskiej inwestytury, to znaczy podporządkowania władzy politycznej celom religijnym i mesjańskim. W tym sensie Samuel po namaszczeniu Saula i przepowiedzeniu mu spotkania w Gibea z gromadą natchnionych proroków mówi do niego: "Ciebie też opanuje duch Pański i będziesz prorokował wraz z nimi, i staniesz się innym człowiekiem" (1 Sm 10,6). "Gdy tylko [Saul] odwrócił się i miał odejść od Samuela, Bóg zmienił jego serce na inne (...) i opanował go duch Boży. Prorokował też wśród nich" (1 Sm 10,9-10). A gdy przyszedł czas, by ruszyć do boju, "opanował wtedy Saula Duch Boży" (1 Sm 11,6). Wypełniła się w nim obietnica Samuela co do Boskiej opieki i przymierza: "Bóg będzie z tobą" (1 Sm 10,7). Gdy Duch Boży opuścił Saula i opętał go duch zły (por. 1 Sm 16,14), na scenie pojawia się Dawid. Jego też namaścił stary Samuel i "od tego dnia duch Pański opanował Dawida" (1 Sm 16,13).

Dawid znacznie bardziej niż Saul ucieleśnia ideał króla - pomazańca Bożego, będącego obrazem przyszłego Króla - Mesjasza, prawdziwego wybawcy i zbawiciela swojego ludu. Choć żaden z następców Dawida nie zdoła dorównać mu wielkością jako król mesjański, a niektórzy nawet wystąpią przeciwko przymierzu Jahwe z Izraelem, ideał Króla - Mesjasza nie wygaśnie i będzie nabierał coraz bardziej realnych kształtów w oczekiwaniach ludu podsycanych przez zapowiedzi proroków. Zwłaszcza Izajasz podkreśla związek zachodzący między duchem Bożym i Mesjaszem: spocznie na nim Duch Pański (por. Iz 11,2). Duch męstwa, ale przede wszystkim duch mądrości: "duch mądrości i rozumu, duch rady i męstwa, duch wiedzy i bojaźni Pańskiej" (Iz 11,2-4) będzie prowadził Mesjasza, by działał sprawiedliwie na rzecz biednych, pokornych, uciśnionych.

Mesjasz otrzyma więc pełnię świętego Ducha Bożego (por. Iz 42,1; 61,1n; 63,10-13; Ps 51[50],13; Mdr 1,5; 9,17), pełnię Bożego "tchnienia" (ruah), które jest obecne w całych dziejach biblijnych. Ten Duch, który unosi się nad wodami przed stworzeniem (por. Rdz 1,2), który ożywia wszystkie istoty (por. Ps 104[103],29-30; 33[32],6; Rdz 2,7; Ez 37,5-6.9-10), pobudza do działania sędziów (por. Sdz 3,10; 6,34; 11,29) i królów (por. 1 Sm 11,6), uzdalnia rzemieślników do pracy dla sanktuarium (por. Wj 31,3; 35,31), napełnia mądrością Józefa (por. Rdz 41,38), inspiruje Mojżesza i proroków (por. Lb 11,17.25-26; 24,2; 1 Sm 10,6-10; 19,20), a także Dawida (por. 1 Sm 16,13; 2 Sm 23,2); ten sam Duch spocznie na Mesjaszu w obfitości swych darów (por. Iz 11,2) i przysposobi Go do spełnienia misji sprawiedliwości i pokoju. A Ten, na którym spocznie Duch Pana, "przyniesie narodom Prawo" (Iz 42,1), "nie zniechęci się ani nie załamie, aż utrwali Prawo na ziemi" (42,4).

W jaki sposób "zaprowadzi Prawo" i wyzwoli ludzi z uciśnienia? Czy siłą oręża, jak sędziowie natchnieni Duchem, a wiele wieków po nich Machabeusze? Stary Testament nie dawał jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. W pewnych miejscach zapowiada użycie przemocy, jak na przykład w tekście Izajasza: "Zdeptałem ludy w moim rozgniewaniu, starłem je w mojej zapalczywości, sprawiłem, że krew ich spłynęła na ziemię" (Iz 63,6). Gdzie indziej głosi kres wszelkich konfliktów: "Naród przeciw narodowi nie podniesie miecza, nie będą się więcej zaprawiać do wojny" (Iz 2,4).

Odpowiedź miała być objawiona poprzez sposób, w jaki Duch Święty prowadził Jezusa w realizacji Jego misji. Wiemy z Ewangelii, że Duch Święty kazał Jezusowi odrzucić wszelki oręż i wszelkie ludzkie ambicje i dojść do Boskiego zwycięstwa poprzez wielkoduszną klęskę, przelanie własnej krwi dla uwolnienia nas z grzechów. Tak objawiło się ostateczne kierownictwo Ducha Świętego (Aud. gen., 17.01.1990).

KOMENTARZ DO KSIĘGI WYJŚCIA

UCISK IZRAELITÓW W EGIPCIE

- Faraon narzuca przemocą na masową skalę politykę planowania urodzin dla Izraelitów

Faraon starożytnego Egiptu, przerażony obecnością i stale rosnącą liczebnością synów Izraela, prześladował ich na wszelkie sposoby i wydał rozkaz zabicia każdego noworodka płci męskiej urodzonego z kobiety hebrajskiej (por. Wj 1,7-22). W ten sam sposób postępuje i dziś wielu możnych tego świata. Oni także są przerażeni obecnym tempem przyrostu ludności i obawiają się, że narody najbardziej płodne i najuboższe stanowią zagrożenie dla dobrobytu i bezpieczeństwa ich krajów. W konsekwencji, zamiast podjąć próbę rozwiązania tych poważnych problemów w duchu poszanowania godności osób i rodzin oraz nienaruszalnego prawa każdego człowieka do życia, wolą propagować albo narzucać wszelkimi środkami na skalę masową politykę planowania urodzin. Nawet wówczas, gdy proponują pomoc gospodarczą, uzależniają ją wbrew sprawiedliwości od akceptacji polityki antynatalistycznej (Enc. Evangelium vitae, 16).

- Bóg wierny przymierzu zawartemu z Abrahamem powołuje Mojżesza, by przez niego wyzwolić lud

Ród Abrahama stał się "ludem synów Izraela" (Wj 1,9). Przeżywali oni jednak upokarzające doświadczenie niewoli. Wierny swemu przymierzu zawartemu z Abrahamem, Bóg powołał Mojżesza i rzekł mu: "Dosyć napatrzyłem się na udrękę ludu mego w Egipcie i nasłuchałem się narzekań jego (...). Zstąpiłem, aby go wyrwać (...). Idź przeto teraz, (...) wyprowadź mój lud (...) z Egiptu" (Wj 3,7-10).

Tak więc Bóg powołał Mojżesza, ażeby wyprowadził ten lud z Egiptu. Mojżesz był jednak tylko wykonawcą planu Boga samego, narzędziem Jego mocy, ponieważ według Pisma Świętego Bóg sam wyprowadza z niewoli egipskiej Izraela. "Miłowałem Izraela, gdy jeszcze był dzieckiem, i syna swego wezwałem z Egiptu", czytamy w Księdze proroka Ozeasza (11,1). Jest więc Izrael ludem Bożego wybrania: "Pan wybrał was i znalazł w was upodobanie nie dlatego, że liczebnie przewyższacie wszystkie narody, gdyż ze wszystkich narodów jesteście najmniejszym, lecz ponieważ Pan was umiłował i chce dochować przysięgi danej waszym przodkom" (Pwt 7,7-8). Nie jakieś ludzkie właściwości Izraela stanowią o tym, że jest on Ludem Bożym, ale sama tylko Boża inicjatywa.

Boża inicjatywa, ów suwerenny wybór Jahwe, przybiera postać przymierza. Tak było już w stosunku do Abrahama. Tak dzieje się po uwolnieniu Izraela z niewoli egipskiej. Pośrednikiem tego przymierza u stóp góry Synaj jest Mojżesz: "Wrócił Mojżesz i obwieścił ludowi wszystkie słowa Pana i wszystkie Jego zlecenia. Wtedy cały lud odpowiedział jednogłośnie: "Wszystkie słowa, jakie powiedział Pan, wypełnimy". Spisał więc Mojżesz wszystkie słowa Pana. Nazajutrz wcześnie rano zbudował ołtarz u stóp góry i postawił dwanaście stel, stosownie do liczby dwunastu pokoleń Izraela". Potem złożono ofiarę całopalną i Mojżesz skropił ołtarz krwią ofiarną. Z kolei "wziął Księgę Przymierza i czytał ją głośno ludowi", odbierając raz jeszcze od zgromadzonych zapewnienie posłuszeństwa słowom Boga. Na koniec tą samą krwią ofiarną pokropił lud (por. Wj 24,3-8).

W Księdze Powtórzonego Prawa wyjaśnione zostaje znaczenie tego wydarzenia: "Dziś uzyskałeś to, że Pan ci powiedział, iż będzie dla ciebie Bogiem, o ile ty będziesz chodził Jego drogami, strzegł Jego praw, poleceń i nakazów oraz słuchał Jego głosu. A Pan uzyskał to, żeś ty dziś obiecał być ludem stanowiącym szczególną Jego własność" (Pwt 26,17-18). Przymierze z Bogiem jest dla Izraela szczególnym "wywyższeniem". Staje się on w ten sposób "ludem świętym dla Pana, Boga swego" (por. Pwt 26,19). Oznacza to szczególną przynależność do Boga. Co więcej, należy mówić o przynależności wzajemnej: "a będę wam Bogiem, wy zaś będziecie Mi narodem" (Jr 7,23). Takie jest Boże rozporządzenie. Bóg sam wiąże się tym przymierzem. Wszystkie niewierności ze strony ludu, jakie następowały na poszczególnych etapach jego dziejów, nie naruszyły wierności przymierzu ze strony Boga. W pewnym sensie można powiedzieć, że torują one drogę do przymierza nowego, zapowiedzianego w Księdze proroka Jeremiasza: "przymierze, jakie zawrę z domem Izraela po tych dniach (...). Umieszczę swe prawo w głębi ich jestestwa i wypiszę na ich sercu" (Jr 31,33).

W mocy Bożej inicjatywy przymierza lud staje się Ludem Bożym, a jako Boży jest święty, czyli poświęcony Bogu i Jahwe: "Ty bowiem jesteś narodem poświęconym Panu, Bogu twojemu" (Pwt 7,6; por. Pwt 26,19). Tym poświęceniem tłumaczą się inne jeszcze słowa z Księgi Wyjścia: "będziecie Mi królestwem kapłanów i ludem świętym" (Wj 19,6). A chociaż w ciągu swych dziejów lud ten popełnia wiele grzechów, nie przestaje być ludem Boga. Dlatego powołując się na wierność Jahwe dla swego przymierza, Mojżesz zwraca się do Niego z taką przejmującą prośbą: "nie zatracaj ludu swego, własności swojej", jak czytamy już w Księdze Powtórzonego Prawa (9,26).

Bóg też nie przestaje się zwracać do wybranego ludu ze swym słowem. Przemawia do niego wielokrotnie przez proroków. Przykazaniem naczelnym pozostaje zawsze przykazanie miłości Boga nade wszystko: "Będziesz miłował Pana, Boga twojego, z całego swego serca, z całej duszy swojej, ze wszystkich swych sił" (Pwt 6,5). Z tym przykazaniem związane jest przykazanie miłości bliźniego: "Ja jestem Pan! Nie będziesz uciskał bliźniego (...). Nie będziesz szukał pomsty, nie będziesz żywił urazy do synów twego ludu, ale będziesz miłował bliźniego jak siebie samego" (Kpł 19,12-13.18) (Aud. gen., 30.10.1991).

- Słuszny opór wobec niesprawiedliwego rozporządzenia władz

Już w Starym Testamencie znajdujemy wymowny przykład oporu wobec niesprawiedliwego rozporządzenia władz - i to właśnie takiego, które było wymierzone przeciw życiu. Żydowskie położne sprzeciwiły się faraonowi, który nakazał zabijać wszystkie nowo narodzone dzieci płci męskiej: "nie wykonały rozkazu króla egipskiego, pozostawiając przy życiu [nowo narodzonych] chłopców" (Wj 1,17). Trzeba jednak zwrócić uwagę na głęboki motyw takiej postawy: "położne bały się Boga" (tamże). Właśnie z posłuszeństwa Bogu - któremu należy się bojaźń, wyrażająca uznanie Jego absolutnej i najwyższej władzy - człowiek czerpie moc i odwagę, aby przeciwstawiać się niesprawiedliwym ludzkim prawom. Jest to moc i odwaga tego, kto gotów jest nawet iść do więzienia lub zginąć od miecza, gdyż jest przekonany, że "tu się okazuje wytrwałość i wiara świętych" (Ap 13,10) (Enc. Evangelium vitae, 73).

WYDARZENIA ZWIĄZANE Z WYJŚCIEM Z NIEWOLI

- Powołanie Mojżesza - Wj 3,1-15

Z fragmentu Księgi Wyjścia dowiadujemy się, w jaki sposób Pan działa w każdym z powołanych (Wj 3,1-6; 9-12). Najpierw pomaga powołanemu w uświadomieniu sobie Jego obecności - pojawia się płonący krzew. Kiedy zaczynamy okazywać zainteresowanie, woła nas po imieniu. A kiedy nasza odpowiedź się konkretyzuje i tak jak Mojżesz mówimy: "Oto jestem" (Wj 3,4), wówczas On jaśniej objawia zarówno samego siebie, jak i swoją miłosierną miłość do potrzebującego ludu. Stopniowo pozwala nam odkryć praktyczny sposób, w jaki będziemy mogli Mu służyć: "Ja was poślę". Wtedy właśnie ogarnia nas lęk i zaczynają dręczyć wątpliwości, które utrudniają podjęcie decyzji. I wtedy też potrzebne są nam uspokajające słowa naszego Pana: "Ja będę z tobą" (Wj 3,12). Powtarzam te słowa ze szczególnym osobistym przekonaniem. Usłyszenie ich miało dla mnie ogromne znaczenie. "Jestem z tobą. Nie lękaj się". Każde powołanie jest głębokim osobistym doświadczeniem prawdy tych słów: "Ja będę z tobą". Widzimy więc, że każde powołanie do apostolatu rodzi się ze znajomości słowa Bożego i wiąże się w praktyce z misją głoszenia tego słowa innym. Ci "inni" mogą być ludźmi, którzy już znają język objawionego słowa, ale mogą to być również ludzie, którzy jeszcze go nie znają. Tak bywa w wypadku powołań misyjnych. Niektórzy nie znają słowa Bożego, bo go jeszcze nie słyszeli. Inni zaś o nim zapomnieli lub porzucili to, co kiedyś usłyszeli. Niezależnie od tego, jak wielkie trudności mogą się pojawić, Apostoł wie, że nigdy nie jest sam: "Ja zawsze będę z tobą". Modlę się codziennie, aby na całym świecie młodzi katolicy usłyszeli wezwanie Chrystusa i aby odpowiedzieli na nie słowami Psalmu responsoryjnego: "Pan częścią dziedzictwa mego (...). / Stawiam sobie zawsze Pana przed oczy, / nie zachwieję się, bo On jest po mojej prawicy" (Ps 16[15],5.8) (13.01.1995, homilia w czasie Mszy Świętej).

- Bóg: światłość, która płonie, ale nie spala - Wj 3,2

Jaki jest Bóg? Nie można tego powiedzieć. Tego naprawdę ludzie nigdy nie mogą powiedzieć. Bóg: światłość, która płonie, ale nie spala. Tego samego doświadczył Mojżesz, gdy ujrzał Boga w krzewie gorejącym; Bóg powiedział mu wtedy, że boleje nad zniewoleniem swojego ludu, i postanowił go wyzwolić za pośrednictwem Mojżesza: "Ja będę z tobą" (por. Wj 3,2-12). Ci, którzy przyjmują tę obecność, stają się przybytkiem, a w konsekwencji "krzewem gorejącym" Najwyższego (13.05.2000, Fatima, Msza Święta beatyfikacyjna Franciszka i Hiacynty).

- Nasze spotkanie z Bogiem Żywym - Wj 3,5

"Miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą" (Wj 3,5). Te słowa usłyszał Mojżesz z pośrodka krzewu płonącego. Stało się to wówczas, gdy pasąc owce, przybliżył się do Góry Bożej Horeb. Krzew, z pośrodka którego Mojżesz usłyszał głos i słowa, płonął ogniem i nie spalał się. Więc Mojżesz pyta sam siebie: Dlaczego się nie spala? i przybliża się do przedziwnego zjawiska: co znaczy ów ogień, który nie niszczy krzewu, a równocześnie płonie i rozświeca? Odpowiedź przyszła z samego wnętrza tego niezwykłego zjawiska. Odpowiedź ponadludzka: "Zdejmij sandały z nóg, gdyż miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą" (tamże, w. 5). Dlaczego jest święte to miejsce? - Jest święte, gdyż jest miejscem obecności Boga. Miejscem objawienia się Boga: Teofanii. "Jest Bogiem ojca twego, Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba" (tamże, w. 6). Mojżesz zasłania twarz: lęka się spojrzeć w ogień, w którym objawia mu się żywy Bóg.

Drodzy Bracia i Siostry, chcę zapytać was o wasze spotkanie z Bogiem Żywym. Zdaje się czasem, że świat dzisiejszy Go przesłania lub chce, żebyśmy o Nim zapomnieli. Wyłaniająca się z tego pustynia duchowa kontrastuje z niedawnymi jeszcze czasami, gdy obecność Boga przejawiała się zarówno w życiu społecznym, jak i w rozlicznych instytucjach religijnych. I słyszycie, jak mówią: "Gdzie jest twój Bóg?" (Ps 42,4). Jednakże serce ludzkie nie przyzwyczaja się do nieobecności Boga. Cierpi wskutek oddalenia od Boga, tak samo jak współplemieńcy Mojżesza. Ale Bóg jest zawsze niedaleko od każdego z nas (por. Dz 17,27). Jest obecny w sposób tajemniczy, jak nieuchwytny ogień, jak łagodny, przelotny powiew, którego nie widać (por. 1 Krl 19,12-13). Daje nam znak. Wzywa nas po imieniu, aby powierzyć nam misję. Na próżno też próbuje się zastąpić Boga. Nic nie wypełni próżni, jaką stwarza Jego nieobecność. Ani dostatek materialny, który nie syci serca, ani permisywistyczne i łatwe życie, które nie zaspokaja pragnienia szczęścia; ani pogoń za sukcesem czy władzą dla nich samych; ani nawet możliwości techniczne, które pozwalają zmieniać świat, lecz nie przynoszą prawdziwej odpowiedzi na pytanie o istotę tajemnicy naszego losu. Wszystko to może być przez jakiś czas pociągające, ale zostawia posmak złudzenia i puste serce, jeśli człowiek oddalił się od krzewu gorejącego.

I wówczas w tej jakby próżni może się pojawić głód duchowości, dążenie do Absolutu, pragnienie Boga Żywego (Ps 42,3). W sposób paradoksalny czas "nieobecności Boga" może stać się czasem ponownego odkrywania Boga, jakby zbliżaniem się do góry Horeb. Owszem, Bóg nadal daje nam znak poprzez naszą osobistą historię i historię naszego świata, jak Mojżeszowi dał znak poprzez cierpienia jego ludu. Któż z nas nie doświadczył kiedyś tego poczucia jasności i pokoju: Bóg wkroczył w moje życie! Może to być doświadczenie nagłe lub owoc powolnego dojrzewania. Wiele jest sytuacji, w których, jak pytanie, jawi się przed nami ta tajemnicza obecność: cudowne wydarzenie narodzin dziecka, początek prawdziwej miłości, znalezienie się wobec śmierci kogoś bliskiego, wobec jakiejś klęski czy tajemnicy zła, współczucie dla cudzego nieszczęścia, wdzięczność z powodu uniknięcia śmierci w wypadku czy wyzdrowienia z choroby, tworzenie dzieła sztuki, kontemplacja przyrody, spotkanie z osobą, w której mieszka Bóg, uczestnictwo we wspólnocie modlitewnej: są to właśnie iskry oświetlające drogę do Boga, są to te wydarzenia, które otwierają drzwi ku Bogu. Ale objawienie przychodzi od Boga z samego środka Krzewu Ognistego. To właśnie Jego Słowo, czytane i rozważane w modlitwie, to właśnie święte dzieje Ludu Bożego pozwalają odczytać sens tych znaków, poznać Imię i Twarz Boga Żywego, odkryć, że On przerasta wszelkie doświadczenie, wszelkie stworzenie.

Bóg objawia się Mojżeszowi, aby dać mu posłannictwo. Ma wyprowadzić Izraela z niewoli egipskich faraonów. Mojżesz doświadcza obecności Boga. Wie, że jest to Bóg ojców - ale wobec otrzymanego posłannictwa stawia pytanie: "gdy mnie zapytają, jakie jest Twoje Imię, cóż im mam odpowiedzieć?" (por. tamże, w. 13). Pytanie o Imię jest pytaniem zasadniczym. Mojżesz pyta o Istotę Boga - o to, co stanowi Jego niepowtarzalną Rzeczywistość, "Jestem, Który jestem" (tamże, w. 14) - otrzymuje odpowiedź. Istotą Boga jest być. Istnieć. Wszystko, co istnieje, cały wszechświat, ma swój początek w Nim. Istnieje dlatego, że On dał mu istnienie. (...) My, którzy jesteśmy dlatego tylko, że On Jest, jesteśmy i przemijamy - gdy On Jeden nie przemija. On Jeden jest Samym Istnieniem. Więc mówimy słowami Psalmu: "Wielki jest Pan [Bóg] - Ten, który Jest, i godzien wielkiej chwały - Oddajcie chwałę Jego imienia... oddajcie pokłon..." (Ps 96[95],4.8.9), tak, jak oddał pokłon Mojżesz, kiedy "zasłonił twarz, bał się bowiem zwrócić oczy na Boga" (Wj 3,6). Oddajcie pokłon, ludzie współcześni! Znacie nieporównanie lepiej tajniki stworzeń niż Mojżesz! Czyż one nie mówią jeszcze więcej o Bogu? Oddajcie pokłon! Odczytajcie do końca świadectwo stworzeń! Bóg jest ponad wszelkim stworzeniem. Jest absolutną transcendencją. W tym miejscu, w którym kończy się świadectwo stworzeń - jak przy krzaku na zboczach góry Horeb - zaczyna się Słowo Boga. Słowo: "Ono było na początku u Boga. Wszystko przez Nie się stało, a bez Niego nic się nie stało, co się stało. W Nim było życie, a życie było światłością ludzi..." (J 1,2-4). I oto: "Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas. (...) Wszystkim (...) którzy Je przyjęli, dało moc, aby się stali dziećmi Bożymi, tym, którzy wierzą w imię Jego, którzy (...) z Boga się narodzili" (tamże, w. 14.12-13). Oto Bóg, który jest ponad wszelkim stworzeniem. Jest absolutną transcendencją. Oto Bóg, który stał się stworzeniem. Człowiekiem. Słowo stało się ciałem. W Nim ludzie narodzeni z ludzi rodzą się z Boga. Stają się dziećmi Bożego przybrania, stają się synami w Synu (11.09.1984 - Montreal, beatyfikacja s. Marie-Léonie Paradis).

- Bóg Jahwe objawia siebie nade wszystko jako Bóg Przymierza

Dzisiaj wypada nam raz jeszcze pójść na to miejsce, u podnóża góry Horeb, gdzie Mojżesz, pasąc owce, usłyszał ze środka gorejącego krzewu głos, który mówił: "Zdejm sandały z nóg, gdyż miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą". I dalej mówił głos:

"Jestem Bogiem ojca twego, Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba" (Wj 3,5-6). Bóg ojców posyła Mojżesza, aby wyzwolił Jego lud z niewoli egipskiej. Wiemy, że otrzymawszy to posłannictwo, Mojżesz pyta Boga o Jego imię. I wtedy otrzymuje odpowiedź: "Jestem, który Jestem". W tradycji egzegetycznej, teologicznej i doktrynalnej Kościoła, którą zdaje się potwierdzać również Paweł VI w Credo populi Dei (1968 r.), odpowiedź ta łączy się z objawieniem Boga jako Esse. W świetle historii zbawienia dana przez Boga odpowiedź: "Jestem, który Jestem" odsłania Jego bardziej bogaty i dokładny obraz. Posyłając Mojżesza w mocy tego Imienia, Bóg - Jahwe objawia siebie nade wszystko jako Boga Przymierza: "Jestem tu jako Bóg pragnący przymierza i zbawienia", Bóg, który was miłuje i zbawia. Ten sposób rozumienia wskazuje na Boga jako Esse, na Boga - Osobę, który objawia siebie osobom i jako takie je traktuje. Ten Bóg, stwarzając świat, zdecydował się niejako wyjść ze swojej "samotności", aby "udzielić" samego siebie, otwierając się ku światu, a w szczególności ku ludziom stworzonym na Jego obraz i podobieństwo (por. Rdz 1,26). W imieniu "Jestem, który Jestem" (Jahwe) zdaje się dominować nade wszystko prawda, że Bóg jest Istotą - Osobą, która zna ludzi, miłuje ich i przyciąga do siebie: jest Bogiem Przymierza.

W rozmowie z Mojżeszem ten Bóg przygotowuje niejako nowy etap Przymierza z ludźmi, a zarazem nowy etap dziejów zbawienia.

Inicjatywa Boga Przymierza konstytuuje bowiem dzieje zbawienia poprzez wiele etapów, jak to podkreśla IV Modlitwa eucharystyczna w słowach: "wielokrotnie zawierałeś przymierze z ludźmi". Rozmawiając z Mojżeszem u stóp góry Horeb, Bóg - Jahwe przedstawia się jako "Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba", a przez to samo powołuje się na Przymierze zawarte uprzednio z Abrahamem (por. Rdz 17,1-14) i jego potomkami, czyli z patriarchami tego rodu, który dał początek ludowi wybranemu. Stąd Jakub otrzymuje imię "Izrael", które stało się imieniem owego ludu: Ludu Bożego.

Jednakże inicjatywy Boga Przymierza sięgają jeszcze dalej w przeszłość przed Abrahamem. Księga Rodzaju wspomina o przymierzu z Noem po potopie (por. Rdz 9,1-17). Można również mówić o przymierzu pierwotnym przed grzechem pierworodnym (por. Rdz 2,15-17). Można więc stwierdzić, że od początku inicjatywy Boga Przymierza konstytuują się dzieje człowieka w perspektywie zbawienia. Perspektywa zbawienia to wspólnota życia z Bogiem bez końca, czego symbolem było rajskie "drzewo życia" (por. Rdz 2,9). Wszystkie przymierza zawierane po grzechu pierworodnym potwierdzają ze strony Boga tę samą perspektywę, tę samą wolę zbawienia. Bóg Przymierza to Bóg "udzielający siebie" w tajemniczy sposób człowiekowi: Bóg Objawienia i równocześnie Bóg łaski, a więc nie tylko Bóg dający człowiekowi poznać siebie, ale równocześnie Bóg czyniący go uczestnikiem Bożej natury (2 P 1,4).

Objawienie Bożego Imienia u stóp góry Horeb miało przygotować ten etap Przymierza, które Bóg ojców zawarł ze swym Ludem na Synaju. W Przymierzu tym uwydatnia się w sposób szczególnie mocny i wyrazisty charakter monoteistyczny tej religii, która na Przymierzu opiera swoje Credo: "Wierzę w jednego Boga!". Bóg jest jeden. Jeden jedyny. Oto słowa z Księgi Wyjścia: "Ja jestem Pan, twój Bóg, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli. Nie będziesz miał cudzych bogów obok Mnie!" (20,2-3). W Deuteronomium znajdujemy podstawową formułę starotestamentowego Credo, wyrażoną w słowach: "Słuchaj, Izraelu, Pan jest naszym Bogiem - Panem jedynym" (Pwt 6,4; por. 4,39-40). Izajasz nada temu monoteistycznemu Credo Starego Testamentu wspaniały wyraz prorocki: "Wy jesteście moimi świadkami - wyrocznia Pana - i moimi sługami, których wybrałem, abyście mogli poznać i uwierzyć Mi, oraz zrozumieć, że tylko Ja istnieję. Boga utworzonego przede Mną nie było ani po Mnie nie będzie. Ja, Pan, tylko Ja istnieję i poza Mną nie ma żadnego zbawcy. (...) Wy jesteście świadkami moimi - wyrocznia Pana - że Ja jestem Bogiem, owszem, od wieczności Nim jestem" (Iz 43,10-13). "Nawróćcie się do Mnie, by się zbawić, wszystkie krańce świata, bo Ja jestem Bogiem, i nikt inny!" (Iz 45,22).

Ta prawda o Bogu jedynym stanowi podstawowy depozyt obu Testamentów. W Nowym Przymierzu daje temu wyraz np. św. Paweł w słowach: "Jeden jest Bóg i Ojciec wszystkich, który [jest i działa] ponad wszystkimi, przez wszystkich i we wszystkich" (Ef 4,6). Ten sam Paweł, który z nie mniejszą od Starego Testamentu żarliwością zwalczał pogańskie wielobóstwo (por. Rz 1,23; Ga 3,8), równocześnie z taką samą stanowczością głosił, że ten Jeden prawdziwy Bóg "jest Bogiem wszystkich, zarówno obrzezanych, jak i nieobrzezanych, zarówno Żydów, jak i pogan" (por. Rz 3,29-30). Objawienie jedynego prawdziwego Boga, dane w Starym Przymierzu Izraelowi, ludowi wybranemu, było skierowane do całej ludzkości, która właśnie w monoteizmie miała znaleźć wyraz swojego przekonania o tym, co może być po prostu wynikiem rozumowania ludzkiego: Bóg jako Istota doskonała, nieskończona, samoistna może być tylko jeden. W Nowym Przymierzu, za sprawą Jezusa Chrystusa, prawda objawiona w Starym Testamencie stała się wiarą Kościoła powszechnego, który wyznaje: "Wierzę w jednego Boga". Ten właśnie: jedyny prawdziwy Bóg jest Bogiem Przymierza (Aud. gen., 25.09.1985).

- Bóg wkraczający w historię jest czuły i zatroskany o sprawiedliwych, którzy do Niego się zwracają - Wj 3,7

Credo Bożego Izraela (por. Pwt 26,5-9; Joz 24,1-13) obwieszcza Boskie działanie na przestrzeni ludzkich dziejów: nasz Pan nie jest władcą nieczułym, otoczonym świetlistą aureolą i ukrytym za pozłacaną zasłoną niebios. Widzi nędzę swego ludu w Egipcie, słyszy jego skargi i zstępuje, aby go wyzwolić (por. Wj 3,7-8). Spróbujemy teraz ukazać tę obecność Boga w dziejach w świetle objawienia trynitarnego, wprawdzie urzeczywistnionego w pełni w Nowym Testamencie, jednakże w pewnej mierze już zapowiedzianego i zarysowującego się w Starym. Zaczniemy zatem od Ojca, którego cechy charakterystyczne możemy dojrzeć już w działaniu Boga wkraczającego w historię jako ojciec czuły i zatroskany o sprawiedliwych, którzy do Niego się zwracają. Jest On "ojcem dla sierot i dla wdów opiekunem" (Ps 68[67],6); jest również ojcem dla zbuntowanego i grzesznego ludu. (...)

Bóg Ojciec wcale nie jest obojętny na nasz los. Co więcej, nie waha się nawet posłać swego Jednorodzonego Syna, by wszedł w centrum historii, co potwierdza sam Chrystus w nocnej rozmowie z Nikodemem: "Tak bowiem Bóg umiłował świat, że Syna swego Jednorodzonego dał, aby każdy, kto w Niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne. Albowiem Bóg nie posłał swego Syna na świat po to, aby świat potępił, ale po to, by świat został przez Niego zbawiony" (J 3,16-17). Syn wkracza w czas i przestrzeń, stając się ich żywym i ożywiającym centrum, nadającym ostateczny sens przemijającym dziejom i ocalającym je od rozproszenia i pospolitości. W stronę krzyża zwłaszcza, będącego źródłem zbawienia i życia wiecznego, zmierza cała ludzkość ze swymi radościami i łzami, ze swą trudną historią dobra i zła: "A Ja, gdy zostanę nad ziemię wywyższony, przyciągnę wszystkich do siebie" (J 12,32). List do Hebrajczyków zapowie we wstrząsających słowach niezmienną obecność Chrystusa w dziejach: "Jezus Chrystus wczoraj i dziś, ten sam także na wieki" (Hbr 13,8). (...)

Duch Boży nie tylko odsłania sens dziejów, lecz również dodaje siły do współpracy z Bożym planem, który się w nich urzeczywistnia. W świetle Ojca, Syna i Ducha Świętego historia nie jawi się już jako sekwencja wydarzeń, które znajdują kres w otchłani śmierci, lecz staje się terenem użyźnionym przez ziarna wieczności, drogą prowadzącą do wzniosłego celu, gdzie "Bóg będzie wszystkim we wszystkich" (por. 1 Kor 15,28). Jubileusz, przywołujący na pamięć "rok miłosierdzia", zapowiedziany przez Izajasza i zapoczątkowany przez Chrystusa, ma być objawieniem tego ziarna i tej chwały, aby wszyscy, umocnieni obecnością i pomocą Bożą, czekali z nadzieją na nowy świat, jeszcze autentyczniej chrześcijański i ludzki.

Każdy z nas zatem, gdy nieudolnie próbuje mówić o tajemnicy Trójcy Świętej, działającej w naszych dziejach, niech naśladuje św. Grzegorza z Nazjanzu, teologa i poetę, autora pieśni pełnej uwielbienia i zachwytu: "Chwała Bogu Ojcu i Synowi, Królowi wszechświata. Chwała Duchowi Świętemu, godnemu chwały i w pełni świętemu. Trójca Święta jest jednym Bogiem, który stworzył i napełnił każdą rzecz (...), ożywiając każdą rzecz swym Duchem, aby każde stworzenie wychwalało swego mądrego Stwórcę, jedynego sprawcę życia i trwania. Bardziej zaś niż wszelkie inne stworzenia, niech stworzenie rozumne sławi Go zawsze jako wielkiego Króla i dobrego Ojca" (Poezje dogmatyczne, XXI, Hymnus alias: PG 37,510-511) (Aud. gen., 9.02.2000).

- Mojżesz usłyszał Boga mówiącego: "Ja będę z tobą" - Wj 3,12

"Oto Ja jestem z wami przez wszystkie dni, aż do skończenia świata" (Mt 28,20). Ta Obietnica była echem obietnicy wcześniej danej przez Boga: Mojżesz usłyszał Boga mówiącego: "Ja będę z tobą" (Wj 3,12). Ta obietnica została mu dana po to właśnie, by mógł doprowadzić Lud Boży do wolności. Jeremiasz, drżący ze strachu przed wielkością prorockiego zadania, został uspokojony przez Boga: "Jestem z Tobą, by cię chronić" (Jr 1,8). Paweł Apostoł też usłyszał uspokajające słowa: ,.Przestań się lękać, a przemawiaj i nie milcz, bo jestem z tobą" (Dz 18,9) (28.05.1982, spotkanie z biskupami z Wielkiej Brytanii).

- "Jestem": Imię Boga - Wj 3,14

"Jestem": Imię Boga. Tak odpowiedział głos z krzaka gorejącego Mojżeszowi, gdy ten pytał Boga o imię. "JESTEM, KTÓRY JESTEM" (Wj 3,14). Z tym Imieniem posłał Jahwe Mojżesza do Izraela zniewolonego w Egipcie i do faraona-ciemiężyciela: "JESTEM posyła mnie do was" (por. Wj 3,14). W tym Imieniu wyprowadził Bóg swój lud wybrany z niewoli, aby zawrzeć z nim Przymierze: "Jam jest Pan, twój Bóg, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli. Nie będziesz miał cudzych bogów przede Mną!" (por. Wj 20,2-3). "Jestem" - to Imię jest fundamentem Starego Przymierza.

Stanowi ono również fundament Przymierza Nowego. Jezus Chrystus mówi do Żydów: "Ja i Ojciec jedno jesteśmy" (J 10,30). "Zanim Abraham stał się, JA JESTEM" (J 8,58). "Gdy wywyższycie Syna Człowieczego, wtedy poznacie, że JA JESTEM" (J 8,28). Pośrodku naszego czuwania stanął krzyż. Wnieśliście ten krzyż i ustawili w środku. W tym krzyżu objawiło się do końca Boskie "Jestem" Nowego i Wiecznego Przymierza. "Tak (...) Bóg umiłował świat, że Syna swego Jednorodzonego dał, aby [człowiek] nie zginął, ale miał życie wieczne" (J 3,16). Krzyż - zapis tej niepojętej miłości. Krzyż - znak objawiający, że "Bóg jest miłością" (1 J 4,8). Kiedy zbliżał się wieczór przed paschalnym szabatem, zdjęto Jezusa z krzyża i złożono w grobie. Trzeciego dnia stanął pośród swych uczniów Zmartwychwstały, aby im, "zatrwożonym i wylękłym", powiedzieć: "Pokój wam! (...) to Ja jestem" (por. Łk 24,36-37.39). A odchodząc do Ojca, jeszcze zapewnił: "Jestem z wami (...), aż do skończenia świata" (Mt 28,20). Boskie "Jestem": "Jestem" Przymierza - "Jestem" paschalnej tajemnicy - "Jestem" Eucharystii.

Człowiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boga, ażeby istnieć i mówić do swego Stwórcy: "jestem". W tym ludzkim "jestem" jest cała prawda istnienia i sumienia. "Jestem" wobec Ciebie, który "Jesteś". Bóg pyta pierwszego człowieka: "Gdzie jesteś?". Adam odpowiada: "Skryłem się przed Tobą" (por. Rdz 3,9-10). Jakby starał się nie być wobec Boga. Nie możesz ukryć się, nie możesz nie być wobec Tego, który cię stworzył, który sprawił, że "jesteś". Wobec Tego, który cię "zna i przenika" (por. Rz 8,27) (14.08.1991 - Częstochowa, Apel Jasnogórski).

- Bóg żąda, aby zawierzyć Jego zamiarom

Historia ludu Abrahama toczyła się przez setki lat, dotykając wielu miejsc na Bliskim Wschodzie. Centralne znaczenie zachowują wydarzenia związane z Wyjściem z Egiptu, kiedy to lud Izraela po bolesnym doświadczeniu niewoli wyruszył pod wodzą Mojżesza do Ziemi swojej wolności. Kolejne etapy tej wędrówki są wyznaczone przez trzy momenty, związane z górskimi szczytami, pełnymi tajemniczego znaczenia. Na pierwszym etapie główną rolę odgrywa przede wszystkim góra Horeb, jak brzmi jedna z biblijnych nazw Synaju, gdzie Mojżeszowi zostało objawione imię Boga - znak Jego tajemnicy i Jego czynnej obecności zbawczej: "JESTEM, KTÓRY JESTEM" (Wj 3,14). Także od Mojżesza, w nie mniejszym stopniu niż od Abrahama, Bóg zażądał, aby zawierzył Jego zamiarom i stanął na czele swego ludu. W ten sposób rozpoczęła się dramatyczna historia wyzwolenia, która miała pozostać na trwałe w pamięci Izraela jako fundamentalne doświadczenie wiary.

Na szlaku wędrówki przez pustynię znów Synaj stał się miejscem, gdzie zostało zawarte przymierze między Jahwe a Jego ludem. Góra ta jest zatem związana z darem Dekalogu - dziesięciu "słów", które zobowiązywały Izraela do życia w pełni zgodnego z wolą Boga. W rzeczywistości "słowa" te zawierały w sobie fundamentalne zasady powszechnego prawa moralnego, wpisanego w serce każdego człowieka, jednakże Izrael otrzymał je w momencie zawarcia przymierza wzajemnej wierności, w którym lud zobowiązywał się miłować Boga, pomny wielkich dzieł dokonanych przez Niego w Egipcie, Bóg zaś przyrzekał mu na zawsze swą przychylność: "Ja jestem Pan, twój Bóg, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli" (Wj 20,2). Pan Bóg i lud złożyli sobie wzajemne przyrzeczenie. Po wizji płonącego krzewu góra Horeb, jako miejsce "imienia" i "zamysłu" Bożego, była przede wszystkim "górą wiary", teraz zaś stawała się dla ludu pielgrzymującego przez pustynię miejscem spotkania i wzajemnej umowy, a zatem w pewnym sensie "górą miłości". Ileż razy w ciągu następnych stuleci prorocy mieli wyrzucać niewierność ludowi Przymierza, przedstawiając ją jako swoistą niewierność "małżeńską", prawdziwą zdradę ludu-oblubienicy wobec Boga-Oblubieńca (por. Jr 2,2; Ez 16,1-43).

Na ostatnim etapie wędrówki przez pustynię naszą uwagę przyciąga jeszcze jedno wzniesienie - góra Nebo, z której Mojżesz mógł zobaczyć Ziemię Obiecaną (por. Pwt 32,49), nie zaznając radości wejścia do niej, ale mając pewność, że do niej dotarł. Jego spojrzenie ze szczytu Nebo jest symbolem nadziei. Stojąc na tej górze, Mojżesz mógł się przekonać, że Bóg dotrzymał swoich obietnic. Raz jeszcze jednak musiał ufnie zawierzyć Bożej wszechmocy, że objawiony wcześniej zamysł zostanie wypełniony do końca.

Prawdopodobnie nie będzie możliwe, abym podczas mej pielgrzymki dotarł do wszystkich tych miejsc. Ale chciałbym przynajmniej, jeśli tak spodoba się Bogu, nawiedzić Ur, rodzinne miasto Abrahama, a potem udać się do sławnego klasztoru św. Katarzyny na Synaju, w pobliżu owej góry Przymierza, która w pewien sposób kryje w sobie całe misterium Wyjścia - odwieczny wzorzec nowego Wyjścia, które urzeczywistni się w pełni na Golgocie (List o pielgrzymowaniu do miejsc związanych z historią zbawienia, 6).

- Chrystus mówi "Ja Jestem", podobnie jak kiedyś mówił Bóg do Mojżesza u stóp góry Horeb

Chrystus mówi "Ja Jestem", podobnie jak kiedyś mówił Bóg do Mojżesza u stóp góry Horeb, wówczas gdy Mojżesz pytał Go o Imię. "Jestem, który Jestem" (Wj 3,14). Słowa Chrystusa: "pierwej niż Abraham się stał, Ja jestem" wywołały gwałtowną reakcję słuchaczy, którzy "usiłowali (...) Go zabić, bo (...) Boga nazywał swoim Ojcem, czyniąc się równym Bogu" (J 5,18). I rzeczywiście Jezus nie tylko mówił: "Ojciec mój działa aż do tej chwili i Ja działam" (J 5,17), ale co więcej: "Ja i Ojciec jedno jesteśmy" (J 10,30). Podczas ostatnich, dramatycznych dni swojego życia Jezus, postawiony przed trybunałem Sanhedrynu, słyszy zasadnicze pytanie - oskarżenie z ust najwyższego kapłana: "Poprzysięgam Cię na Boga żywego, powiedz nam: Czy Ty jesteś Mesjasz, Syn Boży?", i odpowiada: "Tak. Ja Nim jestem" (Mt 26,63-64). Tragedia dobiega końca, Jezus zostaje skazany na śmierć. Chrystus, który objawił Ojca i objawił siebie jako Jego Syna, poniósł śmierć dlatego, że do końca dawał świadectwo prawdzie o swoim Bożym synostwie. Z sercem pełnym miłości pragniemy także dziś wyznać Mu naszą wiarę słowami Piotra Apostoła: "Ty jesteś Mesjasz, Syn Boga żywego" (Mt 16,16) (Aud. gen., 30.10.1985).

- Jezus w odniesieniu do swojej osoby używa zwrotu, jakim Bóg nazwał siebie wobec Mojżesza

Jezus Chrystus jest prawdziwym Bogiem. Jest Bogiem - Synem współistotnym Ojcu (i Duchowi Świętemu). Kiedy w Ewangelii używa w odniesieniu do swojej osoby zwrotu "JA JESTEM", to znajdujemy w tym echo imienia, jakim Bóg nazwał siebie wobec Mojżesza (por. Wj 3,14). Ponieważ Chrystus stosuje do siebie to samo "JA JESTEM" (J 13,19), wypada przypomnieć, że imię to oznaczało Boga nie tylko jako Absolut ("Samoistnienie Istnienia"), ale jako Tego, który zawarł Przymierze z Abrahamem oraz jego potomstwem i który w imię tego Przymierza posyła Mojżesza, aby wybawił Izraela (czyli potomków Abrahama) z niewoli egipskiej. Tak więc owo "JA JESTEM" ma zarazem znaczenie soteriologiczne, mówi o Bogu Przymierza, który jest z człowiekiem (podobnie jak z Izraelem), aby go zbawić. Pośrednio mówi o Emmanuelu (por. Iz 7,14), "Bogu z nami" (...).

Bóg Starego Przymierza przedstawiał siebie w nauczaniu proroków również jako Oblubieńca Izraela, swojego Ludu. "Bo małżonkiem twoim jest twój Stworzyciel, któremu na imię Pan Zastępów. Odkupicielem twoim Święty Izraela" (Iz 54,5; por. również Oz 2,21-22). Wiadomo, że Jezus wielokrotnie nawiązuje do tego podobieństwa w swym nauczaniu (por. Mk 2,19-20 i par.; Mt 25,1- 12; Łk 12,36; również J 3,27-29), a zostanie ono w pełni rozwinięte w listach św. Pawła, który przedstawia Chrystusa jako Oblubieńca swego Kościoła (por. Ef 5,25-29).

Wszystkie te i podobne wyrażenia nabierają w nauczaniu Jezusa pełnego znaczenia, gdy odczytujemy je w całym kontekście tego, co Chrystus czynił i mówił. W niniejszym cyklu katechez należy je także stale wiązać, jako poszczególne "jednostki tematyczne", z całokształtem rozważań o Bogu-Człowieku. Chrystus: prawdziwy Bóg i prawdziwy człowiek. "Jestem" jako imię Boga wskazuje na Bożą Istotę, której właściwościami i atrybutami są: Prawda, Światłość, Życie, ale również to, co się wyraża przez podobieństwa Dobrego Pasterza i Oblubieńca. Ten bowiem, który powiedział o sobie: "JESTEM, KTÓRY JESTEM" (Wj 3,14), przedstawił się równocześnie jako Bóg Przymierza, jako Stworzyciel i Odkupiciel zarazem, jako Emmanuel: Bóg, który zbawia. To wszystko w Jezusie Chrystusie znajduje swe potwierdzenie: swe wcielenie (Aud. gen., 9.09.1987).

- Bóg, który kocha, nie jest kimś odległym, lecz Bogiem wkraczającym w historię

Gdy [Bóg] wyjawia Mojżeszowi swe imię, czyni to, aby mu zagwarantować swą pełną miłości opiekę podczas zbawczego wydarzenia Wyjścia, opiekę, która trwać będzie zawsze (por. Wj 3,15). Słowami proroków będzie On stale przypominał swemu ludowi ów gest miłości. Czytamy na przykład u Jeremiasza: "To mówi Pan: "Znajdzie łaskę na pustyni naród ocalały od miecza; Izrael pójdzie do miejsca swego odpoczynku. Pan się mu ukaże z daleka: Ukochałem cię odwieczną miłością, dlatego też zachowałem dla ciebie łaskawość"" (Jr 31,2-3).

Miłość ta pełna jest czułości (por. Oz 11,8n; Jr 11,20) i zwykle pokazuje się ją, używając obrazu ojca, a niekiedy opisuje się ją również za pomocą metafory oblubieńczej: "poślubię cię sobie [znowu] na wieki, poślubię przez sprawiedliwość i prawo, przez miłość i miłosierdzie" (Oz 2,21; por. ww. 18-25). Mimo że lud niejednokrotnie sprzeniewierza się zawartemu przymierzu, Bóg gotów jest wciąż ofiarowywać swą miłość, stwarzając w człowieku nowe serce, uzdolniające go do przyjęcia bez zastrzeżeń przekazanego mu prawa, jak czytamy u proroka Jeremiasza: "Umieszczę swe prawo w głębi ich jestestwa i wypiszę na ich sercu" (Jr 31,33). Czytamy również u Ezechiela: "dam wam serce nowe i ducha nowego tchnę do waszego wnętrza, odbiorę wam serce kamienne, a dam wam serce z ciała" (Ez 36,26) (Aud. gen., 6.10.1999).

- Bóg jest Ojcem troszczącym się o swoje dzieci

Wiemy, że już w Starym Testamencie występuje koncepcja Boga jako Ojca troszczącego się o swoje dzieci, które często sprawiają Mu zawód (Wj 4,22; Pwt 8,5; Ps 103[102],13; Syr 51,10; Iz 1,2; 63,16; Oz 11,1-4). Dlatego też ton oskarżenia nie jest chłodny, lecz pełen emocji: "Więc tak chcesz odpłacić Panu, ludu głupi i bezrozumny? Czyż nie On jest twoim Ojcem i Stwórcą, który cię uczynił i dał ci życie?" (Pwt 32,6). Istnieje bowiem zasadnicza różnica między buntem przeciw nieubłaganemu władcy a sprzeciwieniem się kochającemu ojcu.

By sformułować konkretne oskarżenie i doprowadzić do nawrócenia zrodzonego ze szczerości serca, Mojżesz odwołuje się do pamięci: "Wspomnij na dni, które przeminęły, rozważ lata poprzednich pokoleń" (Pwt 32,7). Wiara biblijna jest bowiem "pamiątką", czyli odkrywaniem odwiecznego działania Bożego na przestrzeni dziejów; jest skutecznym uobecnianiem zbawienia, które Pan darował i wciąż ofiaruje człowiekowi. Wielki grzech niewierności łączy się zatem z "utratą pamięci", zacierającą wspomnienie Bożej obecności w nas oraz w dziejach.

Podstawowym wydarzeniem, o którym nie można zapomnieć, jest przejście przez pustynię po wyjściu z Egiptu. Stanowi ono zasadniczy temat Księgi Powtórzonego Prawa i całego Pięcioksięgu. Teksty te przypominają trudną i dramatyczną wędrówkę po pustyni synajskiej, "na pustkowiu, wśród dzikiego wycia" (Pwt 32,10), jak mówią sugestywne słowa o głębokim zabarwieniu emocjonalnym. Jednakże Bóg pochyla się tam nad swym ludem z zaskakującą czułością i łagodnością. W obrazie Jego ojcostwa pojawia się również w sposób aluzyjny symbol macierzyństwa, jakim jest orzeł: "Opiekował się nim i pouczał, strzegł jak źrenicy oka. Jak orzeł, który krąży nad gniazdem, by z niego wywabić swe pisklęta, i bierze je na skrzydła rozpostarte, niosąc je na samym sobie" (ww. 10-11). Przejście przez pustynny step staje się spokojną i pogodną wędrówką dzięki ochronnemu płaszczowi Bożej miłości. Pieśń mówi również o Synaju, gdzie Izrael został sprzymierzeńcem Pana, Jego "własnością" i "wyłącznym dziedzictwem", czyli rzeczywistością najcenniejszą (por. Pwt 32,9; Wj 19,5). Pieśń Mojżesza staje się w ten sposób zbiorowym rachunkiem sumienia, potrzebnym, aby nareszcie odpowiedzią na Boże dobrodziejstwa była wierność, a nie grzech (Aud. gen., 19.06.2000).

- Izrael jest synem Boga, to synostwo jest zapowiedzią Jezusa Syna Najwyższego - Wj 4,22-23

W tym znaczeniu również cały lud nazywa się "synem", jak np. w słowach Jahwe skierowanych do Mojżesza: "wtedy powiesz do faraona: "Synem moim pierworodnym jest Izrael. (...) Wypuść mojego syna, aby Mi cześć oddawał"" (Wj 4,22-23; por. również Oz 11,1; Jr 31,9). Jeżeli więc król bywa nazywany w Starym Przymierzu "synem Bożym", to dlatego, że w teokracji izraelskiej jest on szczególnym reprezentantem Boga. Świadczy o tym na przykład Psalm 2, który nawiązuje do intronizacji króla: "Powiedział do mnie: "Tyś Synem moim, Ja Ciebie dziś zrodziłem"" (Ps 2,7). Czytamy też w Psalmie 89: "On [Dawid] będzie wołał do Mnie: "Ty jesteś moim Ojcem (...)". A Ja go ustanowię pierworodnym, największym wśród królów ziemi" (Ps 89[88],27-28). Z kolei prorok Natan mówi o potomku Dawida: "Ja będę mu ojcem, a on będzie Mi synem, a jeżeli zawini, będę go karcił" (2 Sm 7,14). Choć Stary Testament używa wyrażenia "syn Boży" w znaczeniu analogicznym i przenośnym, to poprzez to znaczenie zdaje się jakby przebijać inne, które jednak nie jest dostatecznie wyraźne. Tak w przytoczonym Psalmie 2 Bóg mówi do króla: "Tyś Synem moim, Ja Ciebie dziś zrodziłem" (Ps 2,7), a także w Psalmie 110[109]3: "Z łona jutrzenki jak rosę Cię zrodziłem".

Przedstawione tło biblijno-mesjańskie pozwala zdać sobie sprawę, że sposób postępowania, a zwłaszcza sposób wyrażania się Jezusa wskazuje na świadomość zupełnie nowej rzeczywistości. Według Ewangelii synoptycznych Jezus nigdy nie nazywa siebie wprost Synem Bożym (podobnie jak nie nazywa siebie Mesjaszem), natomiast na różne sposoby daje do zrozumienia, że jest Synem Bożym, i to nie w znaczeniu analogicznym ani przenośnym, ale rzeczywistym.

Tak więc Jezus wyraźnie podkreśla wyłączność swego synowskiego stosunku do Boga. Nigdy nie mówi "nasz Ojciec", ale tylko "mój Ojciec" lub "mój Ojciec, wasz Ojciec". Stwierdza otwarcie: "Wszystko przekazał Mi Ojciec mój" (Mt 11,27). Owa wyłączność synowskiego stosunku do Boga szczególnie uwydatnia się w modlitwie, gdy Chrystus zwraca się do Boga jako do Ojca, używając aramejskiego słowa Abba, a słowo to wskazuje na szczególną bliskość synowską i stanowi też w ustach Jezusa wyraz bezgranicznego oddania Ojcu i Jego woli: "Abba, Ojcze, dla Ciebie wszystko jest możliwe, zabierz ten kielich ode Mnie!" (Mk 14,36). Natomiast gdzie indziej używa Jezus zwrotu "Ojciec wasz", np. "Ojciec wasz jest miłosierny" (Łk 6,36); "Ojciec wasz, który jest w niebie" (Mk 11,25). Podkreśla w ten sposób swoistość własnego odniesienia do Ojca, pragnąc równocześnie, aby to Boże ojcostwo udzieliło się za Jego sprawą innym. Wyrazem tego jest modlitwa "Ojcze nasz", której Jezus nauczył swoich Apostołów i wyznawców.

Prawda o Chrystusie jako o Synu Bożym zajmuje centralne miejsce w całym Nowym Testamencie. Świadczą o tym wyraźnie Ewangelie, zwłaszcza zaś Ewangelia Janowa, oraz pisma apostolskie, zwłaszcza listy Apostoła Pawła. W niniejszej katechezie skoncentrujemy się tylko na pewnych wypowiedziach, szczególnie znamiennych, które niejako torują drogę objawieniu prawdy o Chrystusie jako Synu Bożym oraz przybliżają do właściwego zrozumienia tego synostwa.

Jest rzeczą doniosłą, że przekonanie o synostwie Bożym Jezusa jest potwierdzone głosem z nieba przy chrzcie w Jordanie (por. Mk 1,11) oraz na górze przemienienia (por. Mk 9,7). W obydwu przypadkach Ewangeliści mówią, że to Ojciec ogłasza Jezusa swym "Synem umiłowanym" (por. Mt 3,17; Łk 3,22). Ale jest ono również potwierdzone głosem demonów, złych duchów. "Czego chcesz od nas, Jezusie Nazarejczyku? Przyszedłeś nas zgubić. Wiem, kto jesteś: Święty Boży" (Mk 1,24). "Czego chcesz ode mnie (...), Synu Boga Najwyższego?" (Mk 5,7).

Gdy oddajemy głos ludziom, na szczególne wyróżnienie zasługuje wyznanie Szymona Piotra w pobliżu Cezarei Filipowej: "Ty jesteś Mesjasz, Syn Boga żywego" (Mt 16,16). Wyznanie to zostało w sposób niezwykle uroczysty potwierdzone przez Jezusa: "Błogosławiony jesteś, Szymonie, synu Jony. Albowiem nie objawiły ci tego ciało i krew, lecz Ojciec mój, który jest w niebie" (Mt 16,17). Wyznanie to nie jest faktem oderwanym. W tejże samej Ewangelii Mateuszowej czytamy, że na widok Jezusa, który chodził po falach jeziora Genezaret, uciszając wiatr i ratując z topieli Piotra, Apostołowie upadli przed swym Mistrzem, mówiąc: "Prawdziwie jesteś Synem Bożym" (Mt 14,33).

Tak więc to wszystko, co Jezus czynił oraz czego nauczał, rodziło wśród Apostołów przeświadczenie, że jest On nie tylko Mesjaszem, ale prawdziwym Synem Bożym. I Jezus potwierdzał to przeświadczenie. To właśnie zaczynało budzić wśród przeciwników Jezusa i Jego nauki zarzut bluźnierstwa. Szczególnie dramatyczne są rozmowy, jakie na ten temat znajdujemy w Ewangelii Janowej, w której czytamy, że Żydzi "usiłowali (...) Go zabić, bo nie tylko nie zachowywał szabatu, ale nadto Boga nazywał swoim Ojcem, czyniąc się równym Bogu" (J 5,18).

Wiadomo, że ta sama sprawa znalazła się w centrum procesu, jaki w końcu został wytoczony Jezusowi przed Sanhedrynem. Na pytanie arcykapłana Kajfasza: "Poprzysięgam Cię na Boga żywego, powiedz nam: Czy Ty jesteś Mesjasz, Syn Boży?" Jezus odpowiada po prostu: "Tyś powiedział", czyli: "Tak, Ja Nim jestem" (Mt 26,63-64). A chociaż przed Piłatem głównym motywem oskarżenia było to, że Jezus głosił, iż jest królem, to przecież i tam Żydzi powtórzyli ów podstawowy zarzut: "My mamy Prawo, a według Prawa powinien On umrzeć, bo sam siebie uczynił Synem Bożym" (J 19,7).

Tak więc można powiedzieć, że ostatecznie Jezus umierał na krzyżu za prawdę o swoim Bożym synostwie. A chociaż napis na krzyżu głosił: "Jezus Nazarejczyk, Król Żydowski", jako urzędowy tytuł winy Ukrzyżowanego, to przecież - jak mówi św. Mateusz - "Ci zaś, którzy przechodzili obok, przeklinali Go i potrząsali głowami, mówiąc: "(...) jeśli jesteś Synem Bożym, zejdź z krzyża!"" (Mt 27,39-40), a także: "Zaufał Bogu: niechże Go teraz wybawi, jeśli Go miłuje. Przecież powiedział: "Jestem Synem Bożym"" (Mt 27,43).

Ta prawda znalazła się w centrum całego wydarzenia na Kalwarii. Dawniej bywała ona treścią wyznania, przeświadczenia, świadectwa Apostołów, tu stała się treścią szyderstwa. A jednak nawet i tu setnik rzymski, który patrzył na agonię Jezusa i słyszał słowa, jakimi z krzyża zwracał się do Ojca, gdy Jezus skonał, dał jeszcze jedno zadziwiające świadectwo - właśnie on, poganin, dał świadectwo Boskiej tożsamości Jezusa: "Prawdziwie, ten człowiek był Synem Bożym" (Mk 15,39).

Słowa rzymskiego setnika, stwierdzające zasadniczą prawdę Ewangelii i całego Nowego Testamentu, kierują naszą uwagę ku innym słowom, tym, które Anioł wypowiedział przy zwiastowaniu do Maryi: "Oto poczniesz i porodzisz Syna, któremu nadasz imię Jezus. Będzie On wielki i będzie nazwany Synem Najwyższego" (Łk 1,31-32). A gdy Maryja pyta: "Jakże się to stanie (...)?", zwiastun daje Jej następującą odpowiedź: "Duch Święty zstąpi na Ciebie i moc Najwyższego osłoni Cię. Dlatego też Święte, które się narodzi, będzie nazwane Synem Bożym" (Łk 1,34-35).

Jezus miał świadomość, że jest Synem Bożym w znaczeniu dosłownym, że jest rzeczywistym Synem Boga. W tym znaczeniu "Boga nazywał swoim Ojcem" (J 5,18). W tym też znaczeniu nie zawahał się powiedzieć swoim przeciwnikom i oskarżycielom: "Zaprawdę, zaprawdę, powiadam wam: Zanim Abraham stał się, JA JESTEM" (J 8,58). Prawda o synostwie Bożym Jezusa Chrystusa wyraża się w owym "Ja Jestem", które to "Jestem" wyprzedza nie tylko czas Abrahama, ale wszelki czas i wszelkie stworzone istnienie. Powie św. Jan na końcu swej Ewangelii: "Te zaś [znaki] zapisano, abyście wierzyli, że Jezus jest Mesjaszem, Synem Bożym, i abyście wierząc, mieli życie w imię Jego" (J 20,31) (Aud. gen., 13.05.1987).

- W Izraelu dojrzewa obraz Bożego ojcostwa, kształtowany przez zbawcze interwencje Boga

W Izraelu dojrzewa bardziej specyficzny obraz Bożego ojcostwa, kształtowany przez zbawcze interwencje Boga. Wybawiając Izraela z niewoli egipskiej, Bóg powołuje go do przymierza z sobą, a nawet do tego, by uważał się za pierworodnego syna. W ten sposób Bóg pokazuje, że jest jego ojcem w sposób szczególny, jak wynika ze słów skierowanych do Mojżesza: "A ty wtedy powiesz do faraona: "To mówi Pan: Synem moim pierworodnym jest Izrael"" (Wj 4,22). W chwilach rozpaczy ten naród-syn będzie miał przywilej przyzywać tym samym mianem Ojca niebieskiego, aby znów odnowił cud "wyjścia": "Panie, zlituj się nad narodem, który jest nazwany Twoim imieniem, nad Izraelem, którego przyrównałeś do pierworodnego" (Syr 36,11). Ze względu na tę sytuację Izrael zobowiązany jest do przestrzegania prawa odróżniającego go od innych narodów, ponieważ ma dawać świadectwo Bożego ojcostwa, którego zaznaje w sposób szczególny. Podkreśla to Księga Powtórzonego Prawa w kontekście zobowiązań wynikających z przymierza: "Wy jesteście dziećmi Pana, Boga waszego. (...) bo wy jesteście ludem poświęconym Panu, Bogu swemu: was wybrał Pan, byście się stali ludem będącym Jego wyłączną własnością spośród wszystkich narodów, które są na ziemi" (Pwt 14,1-2).

Nie zachowując Bożego prawa, Izrael postępuje niezgodnie ze swą kondycją syna i zasługuje na upomnienia ze strony Ojca niebieskiego: "Gardzisz Skałą, co ciebie zrodziła, zapomniałeś o Bogu, który cię zrodził" (Pwt 32,18). Ten status syna jest udziałem wszystkich członków narodu izraelskiego, ale w sposób szczególny odnosi się do potomka i następcy Dawida, zgodnie ze sławną przepowiednią Natana, w której Bóg wypowiada słowa: "Ja będę mu ojcem, a on będzie Mi synem" (2 Sm 7,14; 1 Krn 17,13). Opierając się na tej przepowiedni, tradycja mesjańska głosi Boże synostwo Mesjasza. Do króla mesjańskiego Bóg kieruje słowa: "Tyś Synem moim, Ja Ciebie dziś zrodziłem" (Ps 2,7; por. 110[109],3).

Wyrazem ojcostwa Bożego wobec Izraela jest głęboka, trwała i współczująca miłość. Okazuje się, że pomimo niewierności ludu i związanych z nią gróźb kary Bóg nie jest zdolny wyrzec się swej miłości. Wyraża to w słowach pełnych czułości, nawet wówczas gdy musi ubolewać nad brakiem wzajemności ze strony swych synów: "A przecież Ja uczyłem chodzić Efraima, na swe ramiona ich brałem; oni zaś nie rozumieli, że troszczyłem się o nich. Pociągnąłem ich ludzkimi więzami, a były to więzy miłości. Byłem dla nich jak ten, co podnosi do swego policzka niemowlę - schyliłem się ku niemu i nakarmiłem go. (...) Jakże cię mogę porzucić, Efraimie, i jak opuścić ciebie, Izraelu? (...) Moje serce na to się wzdryga i rozpalają się moje wnętrzności" (Oz 11,3-4.8; por. Jr 31,20). Nawet napomnienie staje się wyrazem szczególnego upodobania i miłości, jak wyjaśnia Księga Przysłów: "Upomnieniem Pańskim nie gardź, mój synu, nie odrzucaj ze wstrętem strofowań. Bowiem karci Pan, kogo miłuje, jak ojciec syna, którego lubi" (Prz 3,11-12).

Ojcostwo tak bardzo Boże, a jednocześnie wyrażające się w sposób tak bardzo "ludzki", zawiera w sobie również cechy, które zwykle przypisujemy miłości macierzyńskiej. Obrazy Starego Testamentu, w których Bóg przyrównuje się do matki, są niezwykle wymowne, chociaż występują rzadko. Czytamy na przykład w Księdze Izajasza: "Mówił Syjon: "Pan mnie opuścił, Pan o mnie zapomniał". Czyż może niewiasta zapomnieć o swym niemowlęciu, ta, która kocha syna swego łona? A nawet gdyby ona zapomniała, Ja nie zapomnę o tobie" (Iz 49,14-15). A w innym miejscu: "Jak kogo pociesza własna matka, tak Ja was pocieszać będę" (Iz 66,13).

Tak więc w postawie Boga wobec Izraela dostrzegamy również rysy macierzyńskie, wyrażające Jego czułość i wyrozumiałość (por. KKK 239). Miłość, którą Bóg tak obficie darzy swój lud, sprawia, że stary Tobiasz woła z radością: "Wysławiajcie Go, synowie Izraela, przed narodami, ponieważ On was rozproszył między nimi. I tam okazywał wam swoją wielkość, wynoście Go pochwałami przed wszystkim, co żyje, ponieważ On sam jest Panem i Bogiem naszym, On sam Ojcem naszym i Bogiem po wszystkie wieki" (Tb 13,3-4) (Aud. gen., 20.01.1999).

- Hymn zwycięstwa po przejściu Morza Czerwonego - Wj 15,1-18

Pieśń Wj 15,1-4.8-13.17-18 - hymn zwycięstwa po przejściu Morza Czerwonego. Ten hymn zwycięstwa (por. Wj 15,1-18), który znajduje się w Jutrzni z soboty pierwszego tygodnia, przypomina kluczowy moment historii zbawienia: wydarzenie Wyjścia, kiedy to Bóg ocalił Izraela w sytuacji z ludzkiego punktu widzenia rozpaczliwej. Fakty te są znane: Żydów idących do Ziemi Obiecanej po długiej niewoli w Egipcie dościga wojsko faraona i nic by ich nie uratowało przed zagładą, gdyby nie gest potężnej prawicy Pana. Hymn precyzyjnie opisuje arogancję i cel uzbrojonego nieprzyjaciela: "Będę ścigał, dopadnę, rozdzielę łupy" (Wj 15,9). Cóż jednak może nawet największe wojsko w obliczu Bożej wszechmocy? Bóg rozkazuje morzu, by otworzyło przejście napadniętemu ludowi i zamknęło je przed napastnikami: "Lecz Tyś posłał swój wicher i przykryło ich morze, zatonęli jak ołów wśród gwałtownych wirów" (Wj 15,10). Są to obrazy bardzo sugestywne. Ukazują, jak wielki jest Bóg, a jednocześnie wyrażają zdumienie ludu, który niemal nie wierzy swym oczom i jednogłośnie intonuje pełną wzruszenia pieśń: "Pan jest moją mocą i źródłem męstwa! Jemu zawdzięczam moje ocalenie. On Bogiem moim, uwielbiać Go będę, On Bogiem mego ojca, będę Go wywyższał" (Wj 15,2).

Pieśń mówi nie tylko o wyzwoleniu; ukazuje także jego pozytywny cel, którym jest wejście do mieszkania Boga, by żyć z Nim w komunii: "Ty zaś wiodłeś swą łaską lud oswobodzony i doprowadziłeś go Twoją mocą do swego mieszkania świętego" (Wj 15,13). Odczytane w ten sposób wydarzenie nie tylko było podstawą przymierza między Bogiem i Jego ludem, lecz stało się "symbolem" całej historii zbawienia. Jeszcze wiele razy Izrael doświadczy podobnych sytuacji i Wyjście znów się powtórzy. Wydarzenie to w sposób szczególny zapowiada wielkie wyzwolenie, które Chrystus urzeczywistni przez swoją śmierć i zmartwychwstanie.

Dlatego też omawiany przez nas hymn nieprzypadkowo znalazł się w liturgii Wigilii Paschalnej, by poprzez swoje sugestywne obrazy zilustrować to, co dokonało się w Chrystusie. W Nim zostaliśmy ocaleni nie przed ciemiężycielem w ludzkiej postaci, lecz przed niewolą szatana i grzechu, zagrażającą od samego początku przeznaczeniu ludzkości. Wraz z Nim ludzkość na nowo wchodzi na drogę prowadzącą do Ojca.

Wyzwolenie to, zrealizowane już w misterium i obecne w chrzcie jako ziarno życia, przeznaczone, by wzrastać, osiągnie swą pełnię przy końcu czasów, kiedy Chrystus powróci w chwale i "przekaże królowanie Bogu i Ojcu" (1 Kor 15,24). Liturgia Godzin, poprzedzając omawianą przez nas pieśń cytatem z Apokalipsy: "Ci, co zwyciężyli Bestię, śpiewają pieśń Mojżesza, sługi Bożego" (por. Ap 15,2-3), zachęca, byśmy patrzyli na ten ostateczny, eschatologiczny horyzont. Przy końcu czasów w sposób pełny urzeczywistni się dla wszystkich zbawionych to, co wydarzenie Wyjścia zapowiadało, a Pascha Chrystusa dokonała w sposób definitywny, ale otwarty ku przyszłości. Nasze zbawienie jest bowiem rzeczywiste i pełne, lecz znajduje się pomiędzy "już" i "jeszcze nie" ziemskiej drogi, jak przypomina nam Apostoł Paweł: "W nadziei bowiem już jesteśmy zbawieni" (Rz 8,24).

"Zaśpiewam na cześć Pana, który okrył się sławą" (Wj 15,1). Każąc nam powtarzać te słowa starożytnego hymnu, Liturgia Jutrzni zaprasza nas, byśmy patrzyli na swój dzień na tle wielkiej panoramy dziejów zbawienia. W ten sposób chrześcijanie pojmują upływ czasu. Przemijające dni to nie tragiczna konieczność, lecz zamiar zarysowujący się stopniowo, który nasze oczy powinny nauczyć się odczytywać niczym znaki wodne na papierze.

Na tę historiozbawczą perspektywę byli szczególnie uwrażliwieni Ojcowie Kościoła, którzy z upodobaniem odczytywali znaczące fakty ze Starego Testamentu - od potopu w czasach Noego po powołanie Abrahama, od wyzwolenia poprzez Wyjście aż po powrót Żydów z niewoli babilońskiej - jako "zapowiedzi" przyszłych wydarzeń i przyznawali tym faktom wartość "archetypiczną": wyróżniały je pewne zasadnicze cechy charakterystyczne, które w jakiejś mierze miały się powtarzać przez całe ludzkie dzieje.

Zresztą już prorocy odczytywali wydarzenia z historii zbawienia, ukazując ich zawsze aktualny sens i mówiąc, że ich pełne urzeczywistnienie nastąpi w przyszłości. I tak, rozważając tajemnicę przymierza zawartego przez Boga z Izraelem, zaczynają oni mówić o "nowym przymierzu" (Jr 31,31; por. Ez 36,26-37), w którym prawo Boże będzie wpisane w serce człowieka. Nietrudno dostrzec w tym proroctwie nowe przymierze zawarte w krwi Chrystusa i zrealizowane dzięki darowi Ducha. Wypowiadając słowa tego hymnu zwycięstwa z okresu starożytnego Wyjścia w świetle Wyjścia paschalnego, wierni mogą przeżywać radość z tego, że są Kościołem pielgrzymującym w czasie ku niebieskiemu Jeruzalem.

Jest to zatem zachęta, byśmy z wciąż nowym zachwytem kontemplowali to, co Bóg postanowił dla swego ludu: "Wprowadziłeś ich i osadziłeś na górze Twojego dziedzictwa, w miejscu, któreś uczynił swoim mieszkaniem, w świątyni zbudowanej Twoimi rękami" (Wj 15,17). Hymn zwycięstwa nie wyraża tryumfu człowieka, lecz tryumf Boga. Nie jest to pieśń wojenna, lecz pieśń miłości. Pozwalając naszym dniom rozbrzmiewać tą wzruszającą pieśnią chwały starożytnych Żydów, idziemy po drogach świata niepozbawionych zasadzek, zagrożeń, cierpienia i jesteśmy pewni, że ogarnia nas miłosierne spojrzenie Boga: nic nie może się oprzeć potędze Jego miłości (Aud. gen., 21.11.2001).

- Bóg zostaje obwołany "królem", gdyż w cudowny sposób wyzwolił swój lud

Aby w pełni zrozumieć misję Jezusa, trzeba sięgnąć do orędzia Starego Testamentu, które głosi zbawczą królewskość Pana. W pieśni Mojżesza (Wj 15,1-18) Pan zostaje obwołany "królem", gdyż w cudowny sposób wyzwolił swój lud i wiodąc go mocą i miłością, doprowadził do komunii z sobą i braćmi. Również prastary Psalm 29[28] daje świadectwo tej wiary, gdy przedstawia Pana w Jego królewskiej mocy, którą ogarnia On całe stworzenie, głosząc swemu ludowi siłę, błogosławieństwo i pokój (por. Ps 29[28],11). Tematyka zbawienia przenika do głębi wiarę w Pana - "króla" przede wszystkim w scenie powołania Izajasza. "Król", którego Prorok widzi oczyma wiary, "siedzącego na wysokim i wyniosłym tronie" (Iz 6,1), to Bóg, który w tajemnicy transcendentnej świętości i miłosiernej dobroci objawia się swemu ludowi jako źródło miłości, która oczyszcza, przebacza i zbawia: "Święty, Święty, Święty jest Pan Zastępów. Cała ziemia pełna jest Jego chwały" (Iz 6,3).

Właśnie dzięki tej wierze w zbawczą królewskość Pana monarchia nie osiągnęła w ludzie przymierza takiej autonomii jak w innych narodach. Król jest tu wybierany jako pomazaniec Boży, a więc narzędzie, poprzez które sam Bóg sprawuje władzę nad Izraelem (por. 1 Sm 12,12-15). "Bóg króluje" - głoszą nieustannie Psalmy (por. 5,3; 9,5; 29[28],10; 93[92],1; 97[96],1-4; 146[145],10).

W obliczu bolesnego poczucia ludzkich ograniczeń i grzechu prorocy głoszą nowe przymierze, na mocy którego sam Pan obejmie zbawcze królowanie nad swym odnowionym ludem (por. Jr 31,31-34; Ez 34,7-16; 36,24-28). W tym kontekście rozpoczyna się oczekiwanie na nowego Dawida, którego Pan powoła do życia i uczyni narzędziem wyjścia, wyzwolenia i zbawienia (por. Ez 34,23-25; Jr 23,5-6). Od tej chwili postać Mesjasza występuje w ścisłym powiązaniu z początkiem królowania Bożego nad całym światem. Choć po okresie wygnania przestaje istnieć w Izraelu instytucja monarchii, to równocześnie coraz bardziej pogłębia się wiara w królowanie Boga nad swym ludem, które rozszerzy się "aż po krańce ziemi". Najwymowniejszym świadectwem tej nadziei są Psalmy opiewające Pana - Króla (por. Ps 96[95]; 99[98]) (Aud. gen., 18.03.1987).

- Pan jest moją mocą i źródłem męstwa! - Wj 15,2

"Pan jest moją mocą i źródłem męstwa! Jemu zawdzięczam moje ocalenie" (Wj 15,2): życie jest zawsze dobrem. Pełnia ewangelicznego orędzia o życiu została w rzeczywistości przygotowana już w Starym Testamencie. Zwłaszcza historia wyjścia z Egiptu, stanowiąca podstawę wiary Starego Testamentu, pozwala Izraelowi odkryć, jak cenne jest jego życie w oczach Boga. Kiedy wydaje się, że naród jest już skazany na zagładę, gdyż wszystkim nowo narodzonym dzieciom płci męskiej grozi śmierć (por. Wj 1,15-22), Bóg objawia się mu jako wybawca, zdolny zapewnić przyszłość ludowi pozbawionemu nadziei. W ten sposób rodzi się w Izraelu szczególna świadomość: jego życie nie jest zdane na łaskę faraona, który może samowolnie nim rozporządzać; przeciwnie, jest ono otoczone czułą i wielką miłością Boga.

Wyprowadzenie z niewoli oznacza obdarzenie narodu tożsamością i uznanie jego nieprzemijającej godności, daje też początek nowej historii, w której odkrywanie Boga idzie w parze z odkrywaniem siebie. Wyjście z Egiptu jest doświadczeniem konstytutywnym i wzorcowym. Poucza ono Izraela, że za każdym razem, gdy jego istnienie jest zagrożone, wystarczy mu uciec się do Boga z odnowioną ufnością, aby uzyskać od Niego skuteczną pomoc: "Ukształtowałem ciebie, jesteś moim sługą. Izraelu, nie pójdziesz u Mnie w niepamięć" (Iz 44,21).

Tak więc Izrael, uświadamiając sobie wartość swojego istnienia jako narodu, coraz wyraźniej dostrzega też sens i wartość życia jako takiego. Ten kierunek refleksji rozwijają zwłaszcza księgi "mądrościowe", wychodząc od codziennego doświadczenia "kruchości" życia oraz od stwierdzenia niebezpieczeństw, jakie mu zagrażają. Sprzeczności egzystencji stanowią wyzwanie dla wiary i domagają się odpowiedzi z jej strony. (...)

"Niewidomi wzrok odzyskują, chromi chodzą, trędowaci doznają oczyszczenia i głusi słyszą; umarli zmartwychwstają, ubogim głosi się Ewangelię" (Łk 7,22). Tymi słowami proroka Izajasza (35,5-6; 61,1) Jezus ukazuje sens swojej misji: w ten sposób wszyscy, którzy cierpią z powodu jakiegoś "pomniejszenia" swojej egzystencji, mogą usłyszeć od Niego dobrą nowinę o tym, że Bóg się nimi interesuje, i przekonują się, iż także ich życie jest darem zazdrośnie strzeżonym w rękach Ojca (por. Mt 6,25-34).

Właśnie do "ubogich" skierowane jest przede wszystkim przepowiadanie i działalność Jezusa. Rzeszom chorych i zepchniętych na margines, którzy za Nim chodzą i Go szukają (por. Mt 4,23-25), Jego słowa i czyny objawiają, jak wielką wartość ma ich życie i na jak mocnej podstawie jest oparte ich oczekiwanie zbawienia.

Podobnie dzieje się od samego początku misji Kościoła. Głosząc Jezusa jako Tego, który "przeszedł dobrze czyniąc i uzdrawiając wszystkich, którzy byli pod władzą diabła, dlatego że Bóg był z Nim" (por. Dz 10,38), Kościół wie, że jest zwiastunem orędzia zbawienia, którego nowość jawi się w całej pełni właśnie w sytuacjach poniżenia i ubóstwa ludzkiego życia. To orędzie ogłasza Piotr, gdy uzdrawia chromego, którego kładziono każdego dnia przy wejściu do świątyni jerozolimskiej, w bramie zwanej "Piękną", aby prosił o jałmużnę: "Nie mam srebra ani złota - powiedział Piotr - ale co mam, to ci daję: W imię Jezusa Chrystusa Nazarejczyka, chodź" (Dz 3,6). Przez wiarę w Jezusa, "Dawcę życia" (Dz 3,15), życie wzgardzone i zdane na łaskę innych odnajduje swoją tożsamość i pełną godność.

Słowa i czyny Jezusa i Jego Kościoła nie dotyczą jedynie tych, którzy doświadczają chorób, cierpień i różnych form odrzucenia przez społeczeństwo. W głębszym znaczeniu dotyczą samego sensu życia każdego człowieka w jego wymiarze moralnym i duchowym. Tylko człowiek, który uznaje, że jego życie jest dotknięte chorobą grzechu, może odnaleźć prawdę i autentyczność swojego istnienia przez spotkanie z Jezusem Zbawicielem, w myśl Jego własnych słów: "Nie potrzebują lekarza zdrowi, ale ci, którzy się źle mają. Nie przyszedłem wezwać do nawrócenia sprawiedliwych, lecz grzeszników" (Łk 5,31-32).

Ten natomiast, kto sądzi - jak bogaty rolnik z ewangelicznej przypowieści - że potrafi zapewnić sobie życie wyłącznie przez gromadzenie dóbr materialnych, w rzeczywistości oszukuje samego siebie: życie wymyka się mu i rychło zostanie mu odebrane, on zaś nigdy nie pojmie jego prawdziwego sensu: "Głupcze, jeszcze tej nocy zażądają twojej duszy od ciebie, komu więc przypadnie to, coś przygotował?" (Łk 12,20) (Enc. Evangelium vitae, 31-32).

- Prorokini Miriam, siostra Aarona, śpiewała; śpiewajmy pieśń chwały na cześć Pana

Po opisie przejścia przez Morze Czerwone święty tekst mówi, że natchniona kobieta występuje z inicjatywą, by uroczyście obchodzić to wydarzenie: "Miriam prorokini, siostra Aarona, wzięła bębenek do ręki, a wszystkie kobiety szły za nią w pląsach i uderzały w bębenki. A Miriam przyśpiewywała im: "Śpiewajmy pieśń chwały na cześć Pana, bo swą potęgę okazał, gdy konie i jeźdźców ich pogrążył w morzu"" (Wj 15,20-21).

Ukazanie kobiecej przedsiębiorczości w szczególnej sytuacji, jaką są uroczyste obchody ważnego wydarzenia, stanowi podkreślenie nie tylko doniosłej roli kobiety, lecz również właściwą jej zdolność oddawania chwały i dziękowania Bogu. Jeszcze ważniejszą inicjatywę podejmuje w czasach sędziów prorokini Debora. Po wydaniu dowódcy wojska polecenia, by zgromadził ludzi i podjął walkę, swoją obecnością zapewnia zwycięstwo wojska izraelskiego i zapowiada, że inna kobieta, Jael, zabije wodza nieprzyjaciół.

Prócz tego, aby uczcić wielkie zwycięstwo, Debora intonuje długą pieśń, w której wychwala czyn Jael: "Niech Jael będzie błogosławiona wśród niewiast, (...) wśród niewiast żyjących w namiotach niech będzie błogosławiona" (Sdz 5,24). Pochwała ta powraca echem w Nowym Testamencie, w słowach, które w momencie nawiedzenia Elżbieta kieruje do Maryi: "Błogosławiona jesteś między niewiastami" (Łk 1,42). Istotna rola kobiet w ocaleniu ludu, ujawniająca się w postaciach Debory i Jael, zostaje przypomniana w wydarzeniach związanych z inną jeszcze prorokinią, która nazywała się Chulda i żyła w czasach króla Jozjasza.

W odpowiedzi na pytanie zadane przez kapłana Chilkiasza wypowiada ona przepowiednie, które mówią, że król obawiający się Bożego gniewu będzie potraktowany z łaskawością. Chulda staje się w ten sposób zwiastunką miłosierdzia i pokoju (por. 2 Krl 22,14-20) (Aud. gen., 27.03.1996).

- Izrael mógł czerpać wodę ze skały w swojej drodze do Ziemi Obiecanej, z Serca Chrystusowego wypływa woda zbawiająca tych, którzy podjęli swoją drogę wiary

"Uderzysz w skałę, a wypłynie z niej woda" (Wj 17,6). Długa wędrówka Żydów na pustyni stanowi bezpośredni kontekst Księgi Wyjścia. Jedną z większych trudności, jakie przedstawiała wędrówka przez pustynię tak licznego ludu, który prowadził z sobą trzody i bydło, był z pewnością brak wody. Jest dlatego rzeczą zrozumiałą, że w dniach, kiedy głód i pragnienie dawały się odczuć w sposób bardziej ostry, Izraelici opłakiwali Egipt i szemrali przeciw Mojżeszowi. Bóg, który w wieloraki sposób okazał swoją szczególną życzliwość wobec tego ludu, wymaga teraz wiary, absolutnego zdania się na Niego, odrzucenia swoich ludzkich zabezpieczeń. I właśnie w chwili, kiedy on nie może już liczyć na własne środki, jest wyczerpany i załamany, a naokoło nie ma nic innego jak nagie skały, jałowe oraz suche i bez życia, Bóg interweniuje, jest obecny i sprawia, że z tej skały wypływa obficie woda, która daje życie. To właśnie z tej skały zwartej Żydzi mogli czerpać wodę w swojej drodze do Ziemi Obiecanej, jak z Serca Chrystusowego, spragnionego na krzyżu, będzie wypływała woda zbawiająca tych, którzy podjęli swoją drogę wiary. Ze względu na to podobieństwo św. Paweł utożsamia skałę z samym Chrystusem, nową świątynią i źródłem, które gasi pragnienie w życiu wiecznym (por. 1 Kor 10,4). Oto jak moc Boża okazuje się w tajemnicy wody żywej, która tryska dla wieczności, ponieważ jest to odradzająca woda łaski objawiająca prawdę.

Jak w czasie Wyjścia, również dzisiaj ludzie odczuwają pragnienie tej zbawiającej i wyzwalającej wody, która pochodzi od Chrystusa, i Kościół, w odpowiedzi, niestrudzenie głosi Go wszystkim narodom wszystkich czasów. On jest istotnie obecny w świecie, "aby pomagać ludziom wierzyć, że Jezus jest Synem Bożym, ażeby przez wiarę mieli życie w Jego imieniu, aby ich wychowywać i pouczać w tym życiu i w ten sposób budować Ciało Chrystusa. Kościół nie przestał poświęcać temu celowi swoich sił" (Catechesi tradendae, 1). O wodzie, która tryska na życie wieczne, mówi Chrystus do Samarytanki przy studni w Sychar. Zmęczony drogą siedział na krawędzi studni. Uczniowie poszli sami do miasta, aby poczynić zakupy. Jezus prosi Samarytankę, która przyszła zaczerpnąć wody, aby Mu dała pić. To ją zdziwiło. Jak może On, Żyd, prosić o coś Samarytankę? Od wieków Żydzi i Samarytanie żyli w nieprzejednanej nieprzyjaźni. Jezus zatem okazuje się wyższy nad ten przesąd, jak również wobec opinii żydowskiej, według której uważano za niegodne nauczyciela rozmawiać publicznie z kobietą. Dla Niego nie ma znaczenia różnica narodowości ani rasy, ani różnica między mężczyzną i kobietą. Od wody naturalnej, elementu materialnego, o którą Jezus najpierw prosi kobietę, przenosi rozmowę na płaszczyznę objawienia, na wodę rzeczywiście żywą.

Wyrażenie aqua viva w języku proroków wskazuje na dobra zbawienia czasu mesjańskiego (por. Iz 12,3; 49,10; Jr 2,13; 17,13). Ale kobieta, nie mogąc zrozumieć tego języka, myśli o cudownej wodzie, która usuwa pragnienie ciała, dzięki której nie będzie więcej trzeba czerpać. W ten sposób Jezus obudził w niej pragnienie Jego daru: "Rzekła do Niego niewiasta: Daj mi tej wody, abym już nie pragnęła i nie przychodziła tu czerpać" (J 4,14). Jezus objawia wtedy kobiecie, że On we własnej osobie jest źródłem tej wody żywej. I wykazuje, jak droga wiary w Niego przechodzi przez uznanie Jego Boskiej misji, ujawniając swoją znajomość proroczą, właściwą wysłańcowi Bożemu. Miała pięciu mężów, a z szóstym żyje nielegalnie. Kobieta zaczyna się zastanawiać: tego rodzaju znajomość serc nie jest znajomością zwykłego człowieka, i ze wzruszeniem wypowiada akt wiary: "Panie, widzę, że jesteś prorokiem"' (J 4,19). I potem pójdzie, aby oznajmić mieszkańcom swojego miasta, że spotkała Mesjasza i wzywa ich, aby wyszli i zobaczyli Jezusa (por. J 4,29). W tym zdumiewającym urywku ewangelicznym, który osiąga wysoki szczyt piękna formy i głębi doktrynalnej, znajdują się rysy pedagogiczne interesujące każdego wychowawcę wiary.

Ze strony Jezusa dokonuje się osobiste objawienie, wychodzące z konkretnej sytuacji, aby dojść do idealnego sprawdzenia życia: owego widzenia w świetle prawdy, ponieważ tylko w prawdzie można uskutecznić spotkanie z Chrystusem, który jest uosobieniem tej prawdy. To właśnie wtedy, kiedy Samarytanka zwraca się do Jezusa ze słowami: "Daj mi tej wody" (J 4,15), wtedy On nie zwleka ze wskazaniem drogi, która do niej prowadzi. Jest to droga prawdy wewnętrznej, droga nawrócenia i dobrych uczynków.

"Idź, zawołaj swego męża" (J 4,16), mówi Pan do kobiety: jest to wezwanie do zbadania swego sumienia, do wglądnięcia w głębię serca, do obudzenia w nim najgłębszych oczekiwań, które próbuje ukrywać pod wykrętną odpowiedzią. Ukazuje tej kobiecie potrzebę osiągnięcia zbawienia, przeprowadzając z nią prawdziwy i odpowiedni "rachunek sumienia" i pomagając jej nazwać po imieniu grzechy swojego życia. Dlatego Pan przynagla: "Dobrze powiedziałaś: Nie mam męża. Miałaś bowiem pięciu mężów, a ten, którego masz teraz, nie jest twoim mężem" (J 4,17-18). W ten sposób kobieta nie tylko uznaje swój stan grzechu, ale otrzymuje pomoc w nazwaniu po imieniu grzechów swego życia.

Św. Augustyn w swojej godnej podziwu mowie tak wyraża udrękę wewnętrzną tej kobiety: "Najpierw kierowały tobą zmysły ciała; potem osiągnęłaś wiek, w którym winno się używać rozumu, a nie zdobyłaś mądrości; raczej zbłądziłaś; dlatego, po tych pięciu mężach, ten, którego teraz masz, nie jest twoim mężem. A jeśli nie był mężem, to czym był, jeśli nie cudzołożnikiem? A więc zawołaj, ale nie cudzołożnika, zawołaj twego męża, ażebyś mogła mnie zrozumieć umysłem, a błąd nie powinien powodować w tobie fałszywej opinii o Mnie... Precz zatem z cudzołożnikiem, który ciebie deprawuje, i idź zawołać twego męża. Zawołaj go i wróć tutaj z nim, a zrozumiesz Mnie" (św. Augustyn, In Ioannis Evangelium Tractatus, XV, 22). W tej sytuacji Jezus nagle przenosi się poza bezpośrednią odpowiedź, aby stwierdzić wyższość zachowanego prawdziwego kultu i nowej formy uwielbienia, które tkwi w sercu raczej niż w ofiarach, adoracji wywołanej przez Ducha, dokładnie uwielbienia "w Duchu i prawdzie" (J 4,24). Uwielbiać w Duchu znaczy poddać się wpływowi działania Bożego, to jest daru życia, którego sprawcą jest Duch, i zwracać uwagę na życie nadprzyrodzone, którym cieszą się chrześcijanie i które jest nieodzownym warunkiem, aby być "prawdziwym" wielbicielem. Uwielbiać w prawdzie znaczy wejść w porządek objawienia Słowa: tego objawienia, dla którego dane jest działanie Ducha prawdy. Nowym miejscem uwielbienia jest świątynia duchowa, to jest Chrystus-Prawda, pod wpływem światła Ducha prawdy (22.03.1981, homilia w czasie Mszy Świętej w rzymskiej parafii św. św. Apostołów Piotra i Pawła przy via Ostiense).

- Bóg wybrał Izraela z bezinteresownej miłości

Czytamy więc: "Teraz, jeśli pilnie słuchać będziecie głosu mego i strzec mojego przymierza, będziecie szczególną moją własnością pośród wszystkich narodów, gdyż do Mnie należy cała ziemia. (...) będziecie Mi królestwem kapłanów i ludem świętym" (Wj 19,5-6). Z kolei w Księdze Powtórzonego Prawa znajdujemy powtórzenie i potwierdzenie tego, co głosi Bóg w Księdze Wyjścia: "Ty bowiem [Izraelu] jesteś narodem poświęconym Panu, Bogu twojemu. Ciebie wybrał Pan, Bóg twój, byś spośród wszystkich narodów, które są na powierzchni ziemi, był ludem będącym Jego szczególną własnością" (Pwt 7,6; podobnie 26,18).

Takie wybranie ze strony Boga płynie całkowicie i wyłącznie z Jego miłości, miłości bezinteresownej. Czytamy: "Pan wybrał was i znalazł upodobanie w was nie dlatego, że liczebnie przewyższacie wszystkie narody, gdyż ze wszystkich narodów jesteście najmniejszym, lecz ponieważ Pan was umiłował i chce dochować przysięgi danej waszym przodkom. Wyprowadził was mocną ręką i wybawił was z domu niewoli" (Pwt 7,7-8). To samo Księga Wyjścia wyraża w sposób bardziej obrazowy: "Wyście widzieli, co uczyniłem Egiptowi, jak niosłem was na skrzydłach orlich i przywiodłem was do Mnie" (Wj 19,4).

Bóg działa z bezinteresownej miłości. Ta miłość wiąże Izraela z Bogiem Jahwe w sposób szczególny i wyjątkowy. Przez tę miłość stał się Bożą własnością. Taka miłość zobowiązuje też Izraela do miłości wzajemnej: "Będziesz miłował Pana, Boga twojego" (Pwt 6,5) jest wyrazem takiej wzajemności.

Tak przeto w Przymierzu rodzi się lud, który jest Ludem Boga. Być "własnością" Boga Jahwe to znaczy być Mu "poświęconym", być "ludem świętym". Przez Mojżesza Bóg Jahwe mówi do swego ludu, "do całej społeczności Izraelitów (...): Bądźcie świętymi, bo Ja jestem święty, Pan, Bóg wasz!" (Kpł 19,2). Wraz z wyborem Bóg udziela się swemu ludowi w tym, co Mu najbardziej właściwe: w swojej świętości, wymagając w zamian świętości w życiu Izraela. Jako lud "Poświęcony" Bogu Izrael ma być "ludem kapłańskim": "Wy (...) będziecie nazywani kapłanami Pana, mienić was będą sługami Boga naszego" (Iz 61,6) (Aud. gen., 16.08.1989).

- Zgromadzenie Jahwe

Stary Testament wspomina o zgromadzeniach różnego typu. Kiedy jednak mówi o społeczności Izraela, uwypukla charakter religijny czy wręcz teokratyczny ludu wybranego i zwołanego, wyraźnie podkreślając jego przynależność do jedynego Boga. Dlatego nazywa cały lud Izraela qehal Jahweh, gdyż jest on "szczególną własnością Jahwe pośród wszystkich narodów" (Wj 19,5). Jest to przynależność i relacja z Bogiem, jedyna w swoim rodzaju: jej fundament stanowi Przymierze zawarte z Bogiem i ludem w momencie jego powołania, które Pismo Święte nazywa właśnie "dniem zgromadzenia" (jom haqqahal, Pwt 9,10; 10,4). Świadomość tej przynależności obecna jest w całej historii Izraela i trwa mimo powtarzających się zdrad, kryzysów i klęsk. Stajemy tu wobec prawdy teologicznej zawartej w dziejach, do której mogą się odwoływać prorocy w momentach kryzysu nadziei. Tak właśnie w końcowym okresie wygnania przemawia do ludu w imieniu Boga Deutero-Izajasz: "Nie lękaj się, bo cię wykupiłem, wezwałem cię po imieniu; tyś moim" (Iz 43,1). Zapowiada w ten sposób, że wierny Staremu Przymierzu, wyzwoli niebawem swój lud.

To przymierze z Bogiem, będące konsekwencją wybrania, nadaje religijny charakter całemu ludowi Izraela oraz transcendentną celowość jego historii, choć jego ziemskie losy są na przemian pomyślne i tragiczne: rozumiemy zatem, dlaczego w języku biblijnym Izrael nazywany jest "społecznością Bożą" (qehal Elohim, por. Ne 13,1, a częściej qehal Jahweh, por. Pwt 23,2-4.9). Jest to wyraz zawsze żywej świadomości wybrania, którego on sam dokonał: "Będziecie szczególną moją własnością pośród wszystkich narodów, (...) będziecie mi królestwem kapłanów i ludem świętym" (Wj 19,5-6) (Aud. gen., 20.07.1991).

- Bóg sam konsekrował osoby i rzeczy, przekazując im w jakiś sposób własną świętość

Według Starego Testamentu Bóg sam konsekrował osoby i rzeczy, przekazując im w jakiś sposób własną świętość. Nie trzeba tego rozumieć w tym znaczeniu, jakoby Bóg wewnętrznie uświęcał osoby, a tym bardziej rzeczy, lecz w tym sensie, że przyjmował je na własność i przeznaczał do bezpośredniej służby sobie. Przedmioty "święte" były przeznaczone do kultu Bożego i dlatego można było ich używać tylko w obrębie świątyni i dla potrzeb kultu, a nie dla celów świeckich. Na tym polegała sakralność przypisywana rzeczom, których nie mogły dotykać ręce niepoświęcone (jak na przykład stało się z Arką Przymierza lub kielichami świątyni jerozolimskiej, sprofanowanymi przez Antiocha Epifanesa, o czym czytamy w 1 Mch 1,22). Ze swej strony naród izraelski był "święty" jako "własność Pana" (segullah - osobisty skarb władcy) i dlatego miał charakter sakralny (por. Wj 19,5; Pwt 7,6; Ps 135,4). By porozumiewać się z tym segullah, Bóg wybierał sobie "rzeczników", "mężów Bożych", "proroków", którzy mieli przemawiać w Jego imieniu. Uświęcał ich (moralnie) poprzez więź zaufania i szczególnej przyjaźni, jaką z nimi utrzymywał, i dlatego niektóre z tych osób zyskały miano "przyjaciół Bożych" (por. Mdr 7,27; Iz 41,8; Jk 2,23).

Nie istniała jednak żadna osoba ani środek lub narzędzie instytucjonalne, które dzięki własnej wewnętrznej mocy mogłoby przekazywać świętość Boga nawet ludziom najbardziej do tego predysponowanym. Na tym miała polegać wielka nowość chrześcijańskiego chrztu, dzięki któremu wierzący mają "serce prawe" (por. Hbr 10,22) i zostają wewnętrznie "obmyci, uświęceni i usprawiedliwieni w imię Pana naszego Jezusa Chrystusa i przez Ducha Boga naszego" (1 Kor 6,11) (Aud. gen., 26.10.1994).

DZIESIĘCIORO PRZYKAZAŃ - Wj 20,1-6

- Bóg daje się poznać człowiekowi jako źródło prawa moralnego

Bóg daje się poznać człowiekowi jako źródło prawa moralnego i w tym znaczeniu jako sama Świętość już przed grzechem pierworodnym wobec pierwszych rodziców (por. Rdz 2,16), a później wobec ludu wybranego, przede wszystkim w Przymierzu synajskim (por. Wj 20,1-20). Prawo moralne objawione przez Boga w Starym Przymierzu, a przede wszystkim w Ewangelii, w nauczaniu Chrystusa, stopniowo, ale wyraźnie zmierza do ukazania centralnego i nadrzędnego znaczenia miłości. Przykazanie: "Będziesz miłował" (Pwt 6,5; Kpł 19,18; Mk 12,30-31 i par.) wskazuje równocześnie na to, że świętość Boga polega na miłości. To wszystko, co zostało powiedziane w katechezie pt. Bóg jest Miłością, odnosi się równocześnie do świętości Boga naszego Objawienia.

Bóg jest świętością, dlatego że "jest miłością" (1 J 4,8.16). Poprzez miłość jest absolutnie oddzielony od zła moralnego, od grzechu, gdyż jest istotowo, absolutnie i transcendentnie utożsamiony ze źródłem dobra moralnego, którym jest On sam. Miłość bowiem to właśnie oznacza: pragnąć dobra, przylgnąć do dobra. Z owego odwiecznego pragnienia dobra płynie nieskończona dobroć Boga w stosunku do stworzeń, a w szczególności w stosunku do człowieka. Z miłości płynie Jego łaskawość, Jego gotowość obdarzania i przebaczania, która m.in. znalazła tak wspaniały wyraz w podanej przez Łukasza przypowieści Jezusa o synu marnotrawnym (por. Łk 15,11-32). Miłość wyraża się w Bożej Opatrzności, poprzez którą kontynuuje On i podtrzymuje zarazem dzieło stworzenia.

W szczególny jednak sposób miłość wyraża się w dziele Odkupienia i usprawiedliwienia człowieka, któremu Bóg ofiarowuje własną sprawiedliwość w tajemnicy Chrystusowego krzyża, o czym tak dosadnie mówi Paweł Apostoł (por. listy do Rzymian i Galatów). Tak więc miłość, która istotowo stanowi o świętości Boga, prowadzi też poprzez Odkupienie i usprawiedliwienie człowieka do jego uświęcenia mocami Ducha Świętego. W ten sposób na drodze zbawczej ekonomii Bóg sam jako trynitarna Świętość (trzykroć Święty) bierze niejako na siebie inicjatywę zrealizowania dla nas i w nas tego, co wyraził w słowach: "Bądźcie świętymi, bo Ja jestem święty, Pan, Bóg wasz" (Kpł 19,2).

Do tego Boga, który jest Świętością jako Miłość, człowiek zwraca się z najgłębszą ufnością. Jemu zawierza to wszystko, co odpowiada wewnętrznej tajemnicy samego człowieczeństwa, tajemnicy ludzkiego "serca": "Miłuję Cię, Panie, Mocy moja, Panie, ostojo moja i twierdzo, mój wybawicielu, Boże mój, skało moja, na którą się chronię, tarczo moja, mocy zbawienia mego" (Ps18[17],2-3). Zbawienie człowieka jest związane najściślej ze świętością Boga, gdyż jest związane z Jego odwieczną, nieskończoną Miłością (Aud. gen., 18.12.1985).

- Dekalog jako moralny fundament Nowego Przymierza we Krwi Chrystusa

"Jam jest Pan Bóg twój, który cię wywiódł z ziemi egipskiej (...). Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną!" (por. Wj 20,2-3). Wybrał Bóg miejsce na pustyni: górę Synaj - i wybrał lud, któremu objawił siebie jako wybawcę z niewoli egipskiej - i wybrał człowieka, któremu powierzył swe przykazania: Mojżesza. Dziesięć prostych słów. Dekalog. Pierwsze wśród nich brzmi właśnie tak: "Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną". (...)

"Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną". To pierwsze słowo Dekalogu, pierwsze przykazanie, od którego zależą wszystkie dalsze przykazania. Całe prawo Boże - wypisane niegdyś na kamiennych tablicach, a równocześnie wypisane odwiecznie w sercach ludzkich. Tak, że i ci, co nie znają Dekalogu, znają jego istotną treść. Bóg głosi prawo moralne nie tylko słowami Przymierza - Starego Przymierza z góry Synaj i Chrystusowej Ewangelii - głosi je samą wewnętrzną prawdą tego rozumnego stworzenia, jakim jest człowiek.

To Boże prawo moralne jest dane człowiekowi i dane równocześnie dla człowieka: dla jego dobra. Czyż nie tak jest? Czyż nie dla człowieka jest każde z tych przykazań z góry Synaj: - "Nie zabijaj - nie cudzołóż - nie mów fałszywego świadectwa - czcij ojca i matkę" (por. Wj 20,13-14.16.12). Chrystus ogarnia to wszystko jednym przykazaniem miłości, które jest dwoiste: "Będziesz miłował Pana Boga swego ponad wszystko - będziesz miłował człowieka, bliźniego twego jak siebie samego" (por. Mt 22,37).

W ten sposób Dekalog - dziedzictwo Starego Przymierza Boga z Izraelem - został potwierdzony w Ewangelii jako moralny fundament Przymierza Nowego we Krwi Chrystusa. Ten moralny fundament jest od Boga, zakorzenia się w Jego stwórczej, ojcowskiej mądrości i Opatrzności. Równocześnie ten moralny fundament Przymierza z Bogiem jest dla człowieka, dla jego dobra prawdziwego. Jeśli człowiek burzy ten fundament, szkodzi sobie: burzy ład życia i współżycia ludzkiego w każdym wymiarze. Zaczynając od wspólnoty najmniejszej, jaką jest rodzina, i idąc poprzez naród aż do tej ogólnoludzkiej społeczności, na którą składają się miliardy ludzkich istnień. Jak bardzo prawo moralne - przykazania Boże - jest dla człowieka, na to wskazuje w sposób szczególnie wymowny sam Jezus Chrystus (w dzisiejszej perykopie ewangelicznej), kiedy mówi do zdumionych, a nawet zgorszonych stróżów litery Prawa: "To szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu" (Mk 2,27).

Tak. "Syn Człowieczy jest panem szabatu" (Mk 2,28). On też jest Panem i gwarantem tego Przymierza Boga z człowiekiem, które jest Stare, Nowe i Wieczne. Syn Człowieczy. Jezus Chrystus. W Nim dopełniło się nowe stworzenie. "Bóg, który rozkazał ciemnościom, by zajaśniały światłem" (tak mówi Księga Rodzaju o dziele stworzenia, por. 1,3) - "zabłysnął w naszych sercach (...) na obliczu Chrystusa" (2 Kor 4,6). Bóg jedyny, prawdziwy i nieobjęty dał nam poznać siebie, swoją niezgłębioną tajemnicę, w Jezusie Chrystusie. On - Chrystus - jest widzialnym obrazem niewidzialnego Boga. Jest Synem współistotnym, który stał się człowiekiem - Synem Człowieczym - rodząc się z Dziewicy Maryi za sprawą Ducha Świętego. On - "Bóg z Boga, Światłość ze Światłości" (Credo), "zabłysnął w naszych sercach, by olśnić nas jasnością poznania chwały Bożej" (2 Kor 4,6). Niegdyś tu, nad Bałtykiem, ta sama jasność zabłysła w sercach ludzi u początku naszego tysiąclecia. Dziś błyszczy w waszych sercach (1.06.1991, Koszalin, homilia w czasie Mszy Świętej).

- Dziesięć Przykazań Bóg zaszczepił w naszych sercach

"Z Egiptu wezwałem Syna mego" - tak mówi Bóg, który wywiódł swój naród z domu niewoli (por. Wj 20,2), ażeby zawrzeć z nim przymierze na górze Synaj. Pamiątką tego wyzwolenia pozostało na zawsze święto Paschy. Upamiętnia ono to wydarzenie, które pozostaje obecne w pamięci Ludu Bożego. Kiedy Izraelici pod wodzą Mojżesza wyruszali w długą wędrówkę, nie przypuszczali, że aż czterdzieści lat będzie trwało ich pielgrzymowanie przez pustynię do Ziemi Obiecanej. Sam Mojżesz, który wyprowadzał Izraela z Egiptu i prowadził go przez cały ten czas, nie wszedł do Ziemi Obiecanej. Patrzył tylko na nią przed śmiercią z góry Nebo, przekazując dalsze prowadzenie swemu następcy, Jozuemu. (...)

Oto wyruszamy, prowadzeni słowami Księgi Wyjścia: opuszczając nasz dom niewoli, idziemy w stronę góry Synaj, gdzie Bóg zawarł swoje przymierze z domem Jakuba przez Mojżesza, w którego ręce złożył tablice Dekalogu. Jakże jest piękne to przymierze! Pokazuje nam, że Bóg nie przestaje zwracać się do człowieka, aby udzielać mu swego życia w obfitości. Stawia nas w obecności Boga i jest wyrazem głębokiej miłości, jaką On darzy swój lud. Wzywa człowieka, aby zwrócił się ku Bogu, aby pozwolił się dotknąć przez Jego miłość i zaspokoił pragnienie szczęścia, które nosi w sobie. Jeżeli w duchu przyjmiemy te same tablice dziesięciu przykazań, będziemy w pełni żyli prawem, które Bóg zaszczepił w naszych sercach, i będziemy mieli udział w zbawieniu, które zostało nam objawione przez Przymierze, zawarte na górze Synaj między Bogiem a Jego ludem, i które Syn Boży ofiarowuje nam przez odkupienie (25.02.2000, Kair, homilia w czasie Mszy Świętej).

- Dekalog dany Izraelowi na górze Synaj został ofiarowany wszystkim ludziom

Dekalog, prawo Boże dane Izraelowi za pośrednictwem Mojżesza na górze Synaj; dane wszystkim ludziom. Znamy te przykazania. Wielu powtarza je codziennie w modlitwach. Dałoby niebo, aby czynili to wszyscy. Jest to bardzo dobry zwyczaj.

Powtórzmy je teraz, tak jak są zapisane w Księdze Wyjścia, aby utwierdzić i odnowić to, co pamiętamy. Przykazania zostały dane w czasie wyjścia Izraela z Egiptu, dzięki działaniu Bożemu; dlatego pierwsze słowa przypominają ten epizod.

"Ja jestem Pan, twój Bóg, którym cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli".

"Nie będziesz miał cudzych bogów obok Mnie".

"Nie będziesz wzywał imienia Boga twego, Pana, do czczych rzeczy".

"Pamiętaj o dniu szabatu, aby go uświęcić...", tutaj mówimy:

"Pamiętaj, abyś dzień święty święcił".

"Czcij ojca twego i matkę twoją..."

"Nie będziesz zabijał".

"Nie będziesz cudzołożył".

"Nie będziesz kradł".

"Nie będziesz mówił przeciw bliźniemu twemu kłamstwa jako świadek".

"Nie będziesz pożądał domu bliźniego twego. Nie będziesz pożądał żony bliźniego twego ani jego niewolnika, ani jego niewolnicy, ani jego wołu, ani jego osła, ani żadnej rzeczy, która należy do bliźniego twego" (Wj 20,2-3.7-8.17).

Ostatnie przykazanie wypowiadamy w dwóch formułach. Pierwsza: nie pożądaj żony drugich, i druga: nie pożądaj rzeczy drugich. Czy te wszystkie przykazania zostały wyryte tylko na dwóch tablicach, które otrzymał Mojżesz, a Izrael przechowywał jako rzecz najświętszą w Arce Przymierza? Nie tylko. Te przykazania są równocześnie wypisane w sercu, w sumieniu każdego człowieka. Dlaczego Bóg dał nam swojego Syna Jednorodzonego, jak przypomina dzisiejsza liturgia w śpiewie przed Ewangelią? Ażeby nie zatarły się wyryte w ludzkich sumieniach Boże przykazania; ażeby człowiek znał i praktykował te przykazania, i tak miał "życie wieczne". Młodzieńcowi, który zapytał Jezusa: "Co dobrego mam czynić, aby otrzymać życie wieczne?", Nauczyciel odpowiedział: "Zachowaj przykazania". (...) Jezus wyliczył te same przykazania, które w Starym Przymierzu otrzymał Mojżesz na górze Synaj (por. Mt 19,16-22). Jezus Chrystus wie, "co się kryje w człowieku"; wie, że w jego sercu są wypisane przykazania Ojca.

W Ewangelii Chrystus okazuje się surowy wobec tych, którzy naruszają przykazanie kultu i uwielbienia należnego samemu Bogu: przykazanie wypisane bardziej w sumieniu niż w zwykłym prawie. Rzeczywiście, ci handlarze i bankierzy byli może w porządku wobec prawa ludzkiego, ale Chrystus jest Tym, który wie, "co się kryje w człowieku", i jednocześnie pożera Go gorliwość o dom Boży (por. J 2,17). Prowadząc człowieka drogą przykazań, On uczy go nie tylko wypełniania prawa Bożego, lecz także coraz lepszego rozumienia i coraz głębszego umiłowania tego prawa. W mierze, w jakiej człowiek rozumie Boże przykazania, zdaje sobie sprawę, ile im zawdzięcza w życiu osobistym, rodzinnym i społecznym. One są naprawdę drogą dla człowieka; są dla człowieka.

"Prawo Pańskie jest doskonałe i pokrzepia duszę, świadectwo Pana niezawodne, uczy prostaczka mądrości. Jego słuszne nakazy radują serce, jaśnieje przykazanie Pana i olśniewa oczy. Bojaźń Pana jest szczera i trwa na wieki, sądy Pana prawdziwe, a wszystkie razem słuszne. Cenniejsze nad złoto, nad złoto najczystsze, słodsze od miodu płynącego z plastra" (Ps 19[18],8-11). Warto by zatrzymać się dłużej nad tymi wersetami psalmu. Zobaczymy wtedy lepiej, jaka to droga prowadzi do umiłowania Bożych przykazań, zwłaszcza największego przykazania ewangelicznego, do tej mocy i do tej miłości Bożej, jaką stał się dla nas Chrystus Ukrzyżowany. Czy krzyż nie jest najwyższym sumieniem ludzkości? Czyż nie jest on głosem Boga, który przemawia potężniej niż same sumienia ludzkie? Głosem, który przemawia w sposób szczególny, kiedy różne "ludzkie miary" osłabiają to sumienie i je przytłumiają? Ma zatem rację Apostoł, kiedy woła: "My głosimy Chrystusa ukrzyżowanego (...) moc i mądrość Bożą". Za pomocą zastanawiania się nad prawem Bożym, nad sumieniem ludzkim i nad krzyżem Chrystusa dzisiejsza liturgia wielkopostna przygotowuje nas do tajemnicy paschalnej. Po wypędzeniu kupców i bankierów niektórzy Żydzi zwrócili się do Jezusa z tym pytaniem: "Jakim znakiem wykażesz się wobec nas, skoro takie rzeczy czynisz? Jezus dał im taką odpowiedź: "Zburzcie tę świątynię, a Ja w trzech dniach wzniosę ją na nowo". Powiedzieli do Niego Żydzi: "Czterdzieści sześć lat budowano tę świątynię, a Ty ją wzniesiesz w przeciągu trzech dni?" On zaś mówił o świątyni swego ciała. Gdy więc zmartwychwstał, przypomnieli sobie uczniowie Jego, że to powiedział, i uwierzyli Pismu i słowu, które wyrzekł Jezus" (J 2,18-22) (14.03.1982, homilia w czasie Mszy Świętej w rzymskiej parafii Chrystusa Ukrzyżowanego a Bravetta).

- Wezwanie do nawrócenia znajduje w Dekalogu swój obiektywny fundament

Dekalog: dziesięcioro przykazań ogłoszonych i nadanych synom i córkom Izraela u stóp góry Synaj. Jest to Prawo Boże, określające podstawowe zasady postępowania człowieka, główne normy moralności, w zależności od których czyny ludzkie nabierają charakteru dobra lub zła moralnego. Przestrzeganie tych norm, tych przykazań wyciska na naszych czynach znak dobra: czyni człowieka dobrym. Naruszenie, przekroczenie ich wyciska na naszych czynach znak zła: czyni człowieka złym. To dobro i to zło odnosi się do człowieka w samym jego człowieczeństwie. Dzięki dobru moralnemu człowiek, jako człowiek, staje się dobry. Wskutek zła moralnego człowiek, jako człowiek, staje się zły. Chodzi więc o problem podstawowy z punktu widzenia istotnej wartości człowieka. Prawo moralne pozostaje ściśle związane właśnie z tą wartością. Związane, można powiedzieć, z godnością człowieka i równocześnie z godnością wszelkiego współżycia ludzi między sobą. Prawo moralne ma znaczenie równocześnie osobiste i społeczne. Bóg jest Tym, który ogłasza to Prawo: Dekalog ukazuje w ten sposób Jego Opatrzność, Jego ojcowskie zatroskanie o podstawowe dobro człowieka. On jest Bogiem, który wywiódł synów Izraela z ziemi egipskiej, z domu niewoli. Przypominamy sobie Dekalog w czasie Wielkiego Postu, ponieważ jest to okres, w którym Jezus Chrystus interpeluje w sposób szczególny ludzkie sumienie. Już na początku tych dni wielkopostnych słyszymy wezwanie do nawrócenia, do pojednania się z Bogiem. To wezwanie znajduje w Dekalogu swój obiektywny fundament. Nawrócić się znaczy zerwać ze złem, zerwać z grzechem, umocnić się na nowo w tym, co dobre, i skonsolidować w nim swoje postępowanie.

Wiemy, że Jezus Chrystus potwierdził w pełni Boże przykazania z góry Synaj. Polecił ludziom je zachowywać. Powiedział, że zachowanie przykazań jest podstawowym warunkiem pojednania z Bogiem, podstawowym warunkiem osiągnięcia zbawienia wiecznego. Dlatego liturgia obwieszcza: "Panie, Ty masz słowa życia wiecznego"! "Prawo Pańskie jest doskonałe (...) Jego słuszne nakazy radują serce (...) sądy Pana prawdziwe, a wszystkie razem słuszne. Cenniejsze nad złoto, nad złoto najczystsze" (Ps 19,8-11). Okres Wielkiego Postu jest czasem, w którym powinniśmy powrócić do przykazań Bożych. W ich świetle powinniśmy badać swoje sumienia, aby nie powiększała się na nich warstwa grzechu i niegodziwości. Jezus Chrystus na nowo potwierdza Prawo Boże Starego Przymierza, ogłoszone na Synaju. Ale jednocześnie misja, z jaką On zwraca się do ludzkości, idzie jeszcze dalej. "Tak bowiem Bóg umiłował świat, że Syna swego Jednorodzonego dał, aby każdy, kto w Niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne" (J 3,16). Wiara w Chrystusa jest jeszcze czymś więcej niż czystym posłuszeństwem Prawu, choćby ono było podyktowane szczerą "bojaźnią Pańską" (por. Ps 112[111]). Wierzyć w Boga znaczy stanąć w obliczu samej Miłości, jaką Bóg umiłował świat. Miłość Boga wyraża się w fakcie, że On dał swego Syna Jednorodzonego. Dlatego cały porządek moralny Nowego Przymierza osiąga swój szczyt i swoje centrum w przykazaniu miłości. Wypełniamy wolę Bożą, zachowując wszystkie przykazania Boże, ale Bogu, który objawił siebie w Chrystusie jako Miłość, możemy odpowiedzieć jedynie miłością. Dlatego nasz wielkopostny rachunek sumienia winien koncentrować się na wymaganiach miłości Boga i bliźniego. Jest to równocześnie główna droga nawrócenia, którego Chrystus od nas oczekuje. Chodzi o nawrócenie stałe i ciągłe. Jak trzeba zawsze się modlić, tak powinniśmy również zawsze się nawracać (10.03.1985, homilia w czasie Mszy Świętej w rzymskiej parafii Naszej Pani di Bonaria a Ostia Lido).

- Dwie góry - Synaj i Góra Błogosławieństw - tworzą mapę naszego chrześcijańskiego życia

Bóg rozmawiał z Mojżeszem i dał mu Prawo, "napisane palcem Bożym" (Wj 31,18) na kamiennych tablicach. Te dwie góry - Synaj i Góra Błogosławieństw - tworzą mapę naszego chrześcijańskiego życia i ukazują całokształt naszych zobowiązań wobec Boga i bliźniego. Prawo i Błogosławieństwa razem wytyczają szlak naśladowania Chrystusa oraz królewską drogę do duchowej dojrzałości i wolności.

Dziesięć Przykazań z Synaju zdaje się mieć wymowę negatywną: "Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną; (...) nie zabijaj, nie cudzołóż, nie kradnij, nie mów fałszywego świadectwa" (por. Wj 20,3.13-16). W rzeczywistości jednak mają one sens w najwyższym stopniu pozytywny. Nie ograniczają się bowiem do nazywania zła po imieniu, ale prowadzą do prawa miłości, które jest pierwszym i największym przykazaniem: "Będziesz miłował Pana Boga swego całym swoim sercem, całą swoją duszą i całym swoim umysłem. (...) Będziesz miłował swego bliźniego jak siebie samego" (Mt 22,37.39). Sam Jezus stwierdza, że nie przyszedł znieść Prawa, ale je wypełnić (por. Mt 5,17). Jego orędzie jest nowe, nie niszczy jednak tego, co już istniało, lecz pozwala temu dziedzictwu ujawnić cały swój potencjał. Jezus naucza, że droga miłości prowadzi do całkowitego wypełnienia Prawa (por. Ga 5,14). I tej niezwykle doniosłej prawdy nauczał tutaj, na tym galilejskim wzgórzu.

"Błogosławieni jesteście - mówi Jezus - wy wszyscy ubodzy w duchu, cisi i miłosierni, którzy się smucicie, którzy pragniecie sprawiedliwości, którzy jesteście czystego serca, wprowadzacie pokój i cierpicie prześladowania! Błogosławieni jesteście!" Te słowa Jezusa mogą się jednak wydawać dziwne. Dziwne jest, że Jezus wychwala tych, których świat zwykł uważać za słabych. Jezus mówi do nich: "Błogosławieni jesteście wy, którzy zdajecie się przegrywać, bo w rzeczywistości zwyciężacie: Królestwo niebieskie należy do was!". Te słowa, wypowiedziane przez Tego, który jest "cichy i pokornego serca" (por. Mt 11,29), są wyzwaniem, domagają się głębokiej i trwałej metanoi ducha, wielkiej przemiany serca (24.03.2000, Korazim, homilia w czasie Mszy Świętej).

- Bóg oczekuje prawdziwej odpowiedzi od ludu, który szczególnie umiłował

W starożytnym Izraelu podstawowe przykazanie miłości Boga włączone było w odmawianą codziennie modlitwę: "Pan jest naszym Bogiem - Panem jedynym. Będziesz miłował Pana, Boga twojego, z całego swego serca, z całej duszy swojej, ze wszystkich swych sił. Niech pozostaną w twym sercu te słowa, które ja ci dziś nakazuję. Wpoisz je twoim synom, będziesz o nich mówił przebywając w domu, w czasie podróży, kładąc się spać i wstając ze snu" (Pwt 6,4-7).

Podstawą tego nakazu bezgranicznego miłowania Boga jest miłość, jaką sam Bóg darzy człowieka. Oczekuje On prawdziwej odpowiedzi miłości od ludu, który szczególnie umiłował. Jest Bogiem zazdrosnym (por. Wj 20,5), nieznoszącym bałwochwalstwa, które jest nieustanną pokusą dla Jego ludu. Stąd przykazanie: "Nie będziesz miał cudzych bogów obok Mnie!" (Wj 20,3). Stopniowo Izrael uświadamia sobie, że oprócz głębokiej czci i niepodzielnego uwielbienia powinien okazywać Bogu uczucia synowskie, a nawet oblubieńcze. W tym sensie należy rozumieć Pieśń nad Pieśniami, odczytując piękno ludzkiej miłości jako obraz oblubieńczego dialogu między Bogiem a Jego ludem.

Księga Powtórzonego Prawa wymienia dwie istotne cechy tej miłości. Po pierwsze, człowiek nigdy nie byłby do niej zdolny, gdyby Bóg nie udzielił mu potrzebnej siły przez "obrzezanie serca" (por. Pwt 30,6), które usuwa wszelkie przywiązanie do grzechu. Po drugie, miłość ta nie sprowadza się bynajmniej do uczucia, ale wyraża się przez "chodzenie drogami Bożymi" oraz wypełnianie "Jego poleceń, praw i nakazów" (por. Pwt 30,16). Oto warunek osiągnięcia "życia i szczęścia", natomiast zwrócenie serca do obcych bogów przynosi "śmierć i nieszczęście" (por. Pwt 30,15).

Przykazanie z Księgi Powtórzonego Prawa znajdujemy w niezmienionej formie w nauczaniu Jezusa, który nazywa je "największym i pierwszym przykazaniem", wiążąc je ściśle z przykazaniem miłości bliźniego (por. Mt 22,34-40). Przypominając to przykazanie w jego starotestamentalnym brzmieniu, Jezus ukazuje, że w tym względzie Objawienie osiągnęło już pełnię.

Zarazem jednak sens tego przykazania osiąga swoją pełnię właśnie w osobie Jezusa. W Nim bowiem urzeczywistnia się w najwyższym stopniu miłość człowieka do Boga. Odtąd kochać Boga z całego serca, z całej duszy i ze wszystkich sił znaczy kochać tego Boga, który się objawił w Chrystusie oraz kochać Go, uczestnicząc w miłości samego Chrystusa, rozlanej w nas "przez Ducha Świętego, który został nam dany" (Rz 5,5).

Miłość stanowi istotę "nowego przykazania", ogłoszonego przez Jezusa. Wyraża bowiem ducha wszystkich przykazań, których zachowanie zostaje raz jeszcze nakazane, co więcej, staje się jasnym dowodem miłości do Boga: "miłość względem Boga polega na spełnianiu Jego przykazań" (1 J 5,3). Miłość ta, będąca zarazem miłością do Jezusa, stanowi warunek zyskania miłości Ojca: "Kto ma przykazania moje i zachowuje je, ten Mnie miłuje. Kto zaś Mnie miłuje, ten będzie umiłowany przez Ojca mego, a również Ja będę go miłował i objawię mu siebie" (J 14,21).

Miłość do Boga, możliwa dzięki darowi Ducha Świętego, opiera się zatem na pośrednictwie Jezusa, jak On sam stwierdza w modlitwie arcykapłańskiej: "Objawiłem im Twoje imię i nadal będę objawiał, aby miłość, którą Ty Mnie umiłowałeś, w nich była i Ja w nich" (J 17,26). Pośrednictwo to przyjmuje konkretny kształt przede wszystkim w darze, jaki złożył On ze swego życia, a który z jednej strony świadczy o największej miłości, z drugiej zaś wymaga zachowywania tego, co Jezus przykazuje: "Nikt nie ma większej miłości od tej, gdy ktoś życie swoje oddaje za przyjaciół swoich. Wy jesteście przyjaciółmi moimi, jeżeli czynicie to, co wam przykazuję" (J 15,13-14). Miłość chrześcijańska czerpie ze źródła miłości, którym jest Jezus, Syn Boży ofiarowany za nas. Zdolność miłowania tak, jak miłuje Bóg, ofiarowana jest każdemu chrześcijaninowi jako owoc paschalnego misterium śmierci i zmartwychwstania (Aud. gen., 13.10.1999).

- Fundamentalne znaczenie ma pierwsze przykazanie, które uroczyście stwierdza jedyność Boga

Księga Wyjścia, mówiąc o przykazaniach nadanych Izraelowi, rozwija w szczególny sposób trzy pierwsze - tak zwane przykazania "pierwszej tablicy": "Ja jestem Pan, twój Bóg. (...) Nie będziesz miał cudzych bogów obok Mnie! Nie będziesz brał imienia Pana, Boga twego, nadaremnie. Pamiętaj, abyś dzień święty święcił!" (por. Wj 20,2.7-8). Fundamentalne znaczenie ma pierwsze przykazanie, które uroczyście stwierdza jedyność Boga: oprócz Niego nie ma żadnych innych bogów. W Prawie nadanym Mojżeszowi objawia się Bóg niewidzialny, którego nie może godnie przedstawić żaden wizerunek uczyniony ludzkimi rękoma. Przez wcielenie Słowa Bóg stał się człowiekiem, niewidzialny Bóg stał się widzialny, i od tej pory ludzkość może kontemplować Jego chwałę. Sprawa artystycznych wizerunków Boga została starannie zbadana przez II Sobór Nicejski. Stwierdzono wówczas, że skoro niewidzialny Bóg przez wcielenie stał się człowiekiem, chrześcijanie mogą przedstawiać Go w dziełach sztuki. Z pierwszym przykazaniem związane jest drugie, które nie tylko potępia nadużywanie imienia Bożego, ale przestrzega też przed bałwochwalstwem, rozpowszechnionym w religiach pogańskich. Również w przypadku trzeciego przykazania: "Pamiętaj, abyś dzień święty święcił" (por. Wj 20,8), przepis jest wyraźnie sprecyzowany, a jego uzasadnieniem i pierwotnym wzorcem jest odpoczynek, którego przykład dał Bóg, gdy zakończył dzieło stworzenia. W sposób syntetyczny są natomiast wyrażone przykazania tak zwanej "drugiej tablicy". Słowa wypowiedziane przez Boga w Starym Testamencie znajdują ostateczne wypełnienie w Chrystusie, Wcielonym Słowie Bożym. W Starym Przymierzu wyrazem stwórczej mocy Boga w sferze moralności był Dekalog. Natomiast w Nowym Przymierzu pełnym urzeczywistnieniem tej mocy stał się Chrystus, a więc nie prawo pisane, ale sama Osoba Zbawiciela. Tę prawdę wyraża bardzo trafnie św. Paweł w Liście do Galatów i w Liście do Rzymian. Usprawiedliwieniu przez zachowywanie prawa przeciwstawia usprawiedliwienie przez wiarę w Chrystusa (2.03.1997, homilia w czasie Mszy Świętej w rzymskim kościele św. Juliana Męczennika).

- Dekalog to "dziesięć słów" stanowiących filary życia moralnego

Tak więc nakaz świętowania szabatu, który w pierwszym Przymierzu przygotowuje niedzielę nowego i wiecznego Przymierza, sięga korzeniami do samej istoty Bożego zamysłu. Właśnie dlatego nie został umieszczony wśród zwykłych przepisów kultowych, jak wiele innych nakazów, ale jest częścią Dekalogu - "dziesięciu słów" stanowiących filary życia moralnego, zaszczepionego w sercu każdego człowieka. Rozpatrując to przykazanie jako element fundamentalnych struktur etyki, Izrael, a później Kościół ukazują, że nie uważają go za jeden z wielu przepisów dyscyplinarnych, regulujących wspólnotową praktykę religijną, ale za istotny i nieodzowny Znak relacji z Bogiem, której zapowiedź i propozycja jest zawarta w Objawieniu biblijnym. Również dzisiaj chrześcijanie powinni na nowo spojrzeć na to przykazanie w tej właśnie perspektywie. Choć istnieje także pewna naturalna zbieżność między nim a ludzką potrzebą odpoczynku, należy szukać jego głębokiego sensu w świetle wiary, aby go nie spłycić ani nie zafałszować.

Tak więc dzień odpoczynku zawdzięcza swój charakter przede wszystkim temu, że Bóg go "pobłogosławił" i "uświęcił", to znaczy oddzielił od pozostałych dni, aby był pośród nich "dniem Pańskim". Aby w pełni zrozumieć sens tego "uświęcenia" szabatu, jaki przedstawia pierwszy biblijny opis stworzenia, trzeba przyjrzeć się całości tego tekstu, z którego wynika wyraźnie, że każda bez wyjątku rzeczywistość winna być podporządkowana Bogu. Do Niego należą czas i przestrzeń. On nie jest Bogiem jednego tylko dnia, ale wszystkich dni człowieka. Jeśli zatem Bóg "uświęca" siódmy dzień szczególnym błogosławieństwem, tak że staje się on "Jego dniem" w pełnym tego słowa znaczeniu, to należy to rozumieć właśnie w kontekście tej głębokiej dynamiki dialogu przymierza, a w istocie rzeczy dialogu "oblubieńczego". Jest to dialog miłości, który nigdy nie ustaje, ale mimo to nie jest monotonny, dokonuje się on bowiem w różnych tonacjach miłości - od jej przejawów powszednich i pośrednich aż po najgłębsze, których Pismo Święte oraz liczni mistycy nie wahają się opisywać za pomocą obrazów miłości oblubieńczej.

W rzeczywistości całe życie człowieka i cały ludzki czas powinien być przeżywany jako akt uwielbienia i dziękczynienia składanego Stwórcy. Jednakże więź człowieka z Bogiem musi się wyrażać także w chwilach szczególnej modlitwy, aby stawać się głębokim dialogiem, ogarniającym wszystkie wymiary osoby. "Dzień Pański" jest dniem najpełniej wyrażającym tę więź; w tym dniu człowiek wznosi swój głos do Boga, stając się rzecznikiem całego stworzenia. Właśnie dlatego jest to także dzień odpoczynku: przerwanie codziennego rytmu zajęć, nieraz bardzo uciążliwego, jest znakiem "nowości" i "oderwania", a tym samym wyraża uznanie zależności człowieka i kosmosu od Boga. Wszystko należy do Boga! Dzień Pański wciąż na nowo potwierdza tę prawdę. Do tego właśnie nawiązuje bardzo obrazowa interpretacja "szabatu" jako swego rodzaju "architektury sakralnej" - czasu, który charakteryzuje objawienie biblijne. Dzień ten przypomina bowiem, że wszechświat i historia należą do Boga, a człowiek nie może wypełniać swojej misji współpracownika Stwórcy w świecie, jeżeli wciąż na nowo nie uświadamia sobie tej prawdy (List ap. Dies Domini, 13-15).

- Szczególne miejsce należy przyznać ludziom starszym

Podczas gdy w niektórych kulturach osoba w podeszłym wieku pozostaje włączona w życie rodzinne i odgrywa w nim czynną i ważną rolę, w innych kulturach człowiek stary jest postrzegany jako bezużyteczny ciężar i bywa pozostawiany samemu sobie: w takim kontekście łatwo może się zrodzić pokusa zastosowania eutanazji.

Spychanie ludzi starych na margines albo wręcz ich odrzucanie jest niedopuszczalne. Ich obecność w rodzinie, a przynajmniej utrzymanie ścisłego kontaktu z nimi, gdyby ze względu na ciasnotę mieszkaniową lub z innych przyczyn ta obecność nie była możliwa, ma fundamentalne znaczenie w kształtowaniu klimatu wzajemnej wymiany i wzbogacającego dialogu między różnymi pokoleniami. Konieczne jest zatem zachowanie swoistej "umowy" między pokoleniami - lub jej przywrócenie, jeżeli została zarzucona - na mocy której rodzice w podeszłym wieku, bliscy już kresu swojej wędrówki, mogą oczekiwać od dzieci opieki i solidarności, jaką sami okazali dzieciom na początku ich życia: wymaga tego posłuszeństwo Bożemu przykazaniu o oddawaniu czci należnej ojcu i matce (por. Wj 20,12; Kpł 19,3). Ale to nie wszystko. Człowiek stary jest nie tylko "przedmiotem" troski, opieki i służby. On sam może także wnieść cenny wkład w Ewangelię życia. Może i powinien wykorzystywać bogate doświadczenie, jakie zdobył w ciągu lat swego życia, aby przekazywać mądrość, świadczyć o nadziei i miłości (Enc. Evangelium vitae, 94).

- Czcij ojca twego i matkę twoją

Kościół przypomina, że w Biblii przedstawia się osobę starszą jako człowieka mądrego, wydającego trafne sądy, obdarzonego umiejętnością rozeznania i udzielania rad (por. Syr 25,4-6). Dlatego też natchnieni autorzy zalecają nawiedzanie starszych, jak czytamy zwłaszcza w Księdze Mądrości Syracha: "Stań na zgromadzeniu starszych: a [jeśli] kto jest mądry, przyłącz się do niego!" (Syr 6,34). Kościół powtarza również podwójną przestrogę: "Nie uwłaczaj człowiekowi w jego starości, albowiem i z nas niektórzy się zestarzeją" (Syr 8,6). "Nie odsuwaj od siebie opowiadania starców, albowiem i oni nauczyli się go od swoich ojców" (Syr 8,9). Kościół patrzy z podziwem na tradycję Izraela, która zalecała nowym pokoleniom słuchanie starszych: "ojcowie nasi - głosi Psalm - nam opowiedzieli o czynie, którego za ich dni dokonałeś" (Ps 44[43],2). Również Ewangelia przedstawia stare przykazanie Prawa: "Czcij ojca twego i matkę twoją" (Wj 20,12; Pwt 5,16) i Jezus zwraca na nie szczególną uwagę, sprzeciwiając się próbom uchylenia go (por. Mk 7,9-13). W swej tradycji Magisterium i posługi pasterskiej Kościół zawsze nauczał i domagał się szacunku i czci dla rodziców, nakazując w razie potrzeby spieszyć im z pomocą materialną. Ta zachęta do okazywania szacunku i do niesienia pomocy materialnej starszym rodzicom zachowuje całą swą aktualność również i w naszej epoce. Dziś bardziej niż kiedykolwiek klimat solidarności wspólnotowej, który powinien panować w Kościele, wzywa do praktykowania w dawnej i nowej formie synowskiej miłości, aby w sposób konkretny wypełnić ten obowiązek (Aud. gen., 7.09.1994).

- Czwarte przykazanie Dekalogu dotyczy rodziny, jej wewnętrznej spoistości...

Czwarte przykazanie Dekalogu dotyczy rodziny, jej wewnętrznej spoistości, rzec można - solidarności. Werbalnie przykazanie to nie mówi o rodzinie, faktycznie jednak właśnie o niej mówi. Jakoby Boży Prawodawca nie znalazł innego słowa dla wyrażenia komunii pokoleń, jak właśnie to słowo: "Czcij" (Wj 20,12). Słowo to wyraża w inny jeszcze sposób, czym jest rodzina. Nie chodzi o jakieś "sztuczne" wyniesienie rodziny, chodzi o sformułowanie oddające jej podmiotowość oraz wszystkie prawa, jakie z tej podmiotowości rodziny wynikają. Rodzina jest wspólnotą szczególnie intensywnych wzajemnych odniesień: pomiędzy małżonkami, pomiędzy rodzicami a dziećmi oraz między pokoleniami. Trzeba wspólnotę tę szczególnie zabezpieczyć. Dlatego nie znajduje wyrażenia lepszego niż właśnie to: "Czcij".

"Czcij ojca twego i matkę twoją, abyś długo żył na ziemi, którą Pan, Bóg twój, da tobie" (Wj 20,12). Przykazanie to następuje po trzech fundamentalnych przykazaniach, które dotyczą stosunku człowieka i ludu Izraela do Boga: "Shema, Izrael", "Słuchaj, Izraelu, Pan jest naszym Bogiem - Panem jedynym" (Pwt 6,4). "Nie będziesz miał cudzych bogów obok Mnie!" (Wj 20,3). Przykazanie pierwsze i największe, które jest zarazem przykazaniem miłości Boga "nade wszystko", "z całego swego serca, z całej duszy swojej, ze wszystkich swych sił" (Pwt 6,5; por. Mt 22,37). Znaczące jest, że czwarte przykazanie wpisuje się w ten kontekst: "Czcij ojca i matkę", gdyż są oni dla ciebie niejako zastępcami Pana Boga - są tymi, którzy dali ci życie, a przez to wprowadzili cię w cały krąg ludzkiego bytowania: rodu, narodu, kultury. Są twoimi pierwszymi - po Bogu - dobroczyńcami. Jeśli Bóg sam jest dobry, jest samym Dobrem, to oni mają największy udział w tej Jego najwyższej dobroci. A więc: czcij twoich rodziców! Jest tu pewna analogia z czcią należną Bogu.

Czwarte przykazanie jest szczególnie blisko związane z przykazaniem miłości. Pomiędzy "czcij" a "miłuj" zachodzi bardzo bliski związek znaczeniowy. U swych podstaw cześć odpowiada cnocie sprawiedliwości. W istocie rzeczy nie można jednak pomyśleć o czci bez miłości, i to zarazem Boga i bliźniego. Chodzi wszakże o "bliźnich" w znaczeniu najbliższym i najściślejszym, a więc o rodziców i dzieci. Czy układ międzyosobowy wskazany czwartym przykazaniem jest jednostronny? Czy zobowiązuje tylko do czci rodziców? Dosłownie biorąc - tak. Pośrednio jednak możemy mówić o "czci" należnej dzieciom od rodziców. "Czcij" to znaczy uznawaj! Kieruj się wewnętrzną afirmacją osoby, przede wszystkim oczywiście ojca i matki, ale również wszystkich innych członków rodziny. Cześć jest postawą zasadniczo bezinteresowną. Rzec by można, iż jest "bezinteresownym darem osoby dla osoby" i w tym spotyka się z miłością. Jeżeli czwarte przykazanie wymaga tej czci dla ojców i matek, wymaga jej także ze względu na dobro rodziny - to równocześnie, ze względu na to samo dobro, stawia też wymagania rodzicom. Rodzice - zdaje się im przypominać Boże przykazanie - postępujcie tak, aby zasłużyć na cześć (i miłość) ze strony waszych dzieci! Nie pozostawiajcie Bożego wymagania czci dla was w "moralnej próżni"! Chodzi więc ostatecznie o cześć, która jest wzajemna. Przykazanie "czcij ojca i matkę" pośrednio mówi rodzicom: Czcijcie wasze dzieci, synów i córki tak, jak one na to zasługują. Zasługują zaś dlatego, że są, oraz dlatego, że są tym, kim są - i to od pierwszej chwili poczęcia. Przykazanie to pozostaje nie tylko wyrazem wewnętrznej więzi rodziny, ale ukazuje również zasadę ich wewnętrznej spójni.

Przykazanie mówi w dalszym ciągu: "abyś długo żył na ziemi, którą Pan, Bóg twój, da tobie". To "abyś" może nasuwać skojarzenie wręcz "utylitarystyczne": czcij ze względu na przyszłą długowieczność. Skojarzenie takie jednak nie może pomniejszyć istotnego znaczenia słowa "czcij". Słowo to mówi o postawie bezinteresownej. Czcić nie może oznaczać: "przewiduj korzyści". Natomiast trudno nie uznać, iż z postawą wzajemnej wspólnoty łączy się także pożytek wielorakiej natury. "Cześć" jest także pożyteczna, tak jak "pożyteczne" jest każde prawdziwe dobro.

Rodzina - jest to naprzód dobro "bycia razem": bycie razem stanowi istotne dobro małżeństwa (stąd jego nierozerwalność) oraz wspólnoty rodzinnej. Dobro to można również określić jako dobro podmiotowości. Osoba jest podmiotem i rodzina jest podmiotem, ponieważ tworzą ją osoby, w których jest ona "zapodmiotowana". Wypada powiedzieć więcej jeszcze: rodzina jest podmiotem bardziej niż jakakolwiek inna społeczność. Jest podmiotem bardziej niż naród, niż państwo, niż społeczeństwo - nie mówiąc już o różnych formach międzynarodowych organizacji. Wszystkie te społeczności, zwłaszcza naród, o tyle mają własną podmiotowość, o ile otrzymują ją od ludzkich osób, a także ich rodzin. Uwagi te nie mają znaczenia tylko "teoretycznego". Nie są też tutaj wypowiedziane po to, aby "podnieść" w opinii rodzinę. Chodzi raczej o jeden jeszcze sposób wyrażenia tego, czym rodzina po prostu jest. Wskazuje na to również czwarte przykazanie.

Z kolei trzeba ukazywać ważność tego przykazania również dla nowożytnego systemu praw człowieka. Prawa przemawiają językiem prawniczym. Bóg natomiast mówi: "czcij". Otóż wypada zauważyć, że wszystkie "prawa człowieka" mogą być kruche i nieskuteczne, jeżeli u podstaw zabraknie tego "czcij". Jeżeli zabraknie "czci", inaczej mówiąc: afirmacji człowieka dlatego, że jest człowiekiem, że jest "tym człowiekiem", wówczas same prawa nie wystarczą.

Nie będzie więc przesadą powiedzieć, iż życie narodów, państwa, organizacji międzynarodowych "przebiega" przez rodzinę. Że "opiera się" ono także na czwartym przykazaniu Dekalogu. Epoce, w której żyjemy - przy wszystkich i licznych deklaracjach typu prawnego - grozi w jakiejś mierze "wyobcowanie". Jest to poniekąd owoc przesłanek "oświeceniowych", zgodnie z którymi człowiek jest "bardziej" człowiekiem, jeśli jest "tylko" człowiekiem. Otóż trudno nie stwierdzić, iż epoce naszej grozi wyobcowanie z tego wszystkiego, co na różne sposoby należy do pełnego bogactwa człowieka. Odnosi się to również do rodziny. Afirmacja osoby w znacznej bowiem mierze wiąże się z rodziną. Wiąże się także z czwartym przykazaniem. Rodzina w Bożej myśli jest pierwszą szkołą człowieczeństwa w każdej postaci: bądź człowiekiem! Jest w tym zawarty imperatyw: bądź człowiekiem jako syn twojej ojczyzny, jako obywatel twojego państwa, jako - w znaczeniu nowożytnym - obywatel świata. Bóg, który dał ludzkości czwarte przykazanie, jest to Bóg "przyjazny" człowiekowi ( filanthropos, jak mówili Grecy). Stwórca wszechrzeczy jest Bogiem miłości i życia. Pragnie On, aby człowiek miał życie i aby miał je w obfitości, jak mówi Chrystus (por. J 10,10) - może przede wszystkim - dzięki rodzinie.

Wypada tu dodać, iż cywilizacja miłości na pierwszym miejscu łączy się z rodziną. Cywilizacja miłości wydaje się wielu ludziom jeszcze jedną utopią. Przecież nie można od nikogo wymagać miłości, nie można jej nikomu narzucać. Miłość może być tylko wolnym wyborem ludzi. Mogą ją przyjąć lub odrzucić.

Tak z pewnością jest. A jednak Chrystus pozostawił nam przykazanie miłości, podobnie jak Bóg na górze Synaj powiedział do człowieka: "Czcij ojca twego i matkę twoją". Znaczy to, że miłość nie jest utopią. Jest ludziom zadana jako powinność możliwa do zrealizowania dzięki łasce Bożej. Jest zadana mężczyźnie i kobiecie w Sakramencie Małżeństwa także jako zasada "powinności". Staje się ona dla nich źródłem powinności wzajemnej - naprzód powinności małżeńskiej, z kolei rodzicielskiej. W Sakramencie Małżeństwa małżonkowie wzajemnie się sobie oddają i wzajemnie przyjmują, oświadczając gotowość przyjęcia i wychowania potomstwa. Są to niewątpliwie zręby ludzkiej cywilizacji, której niepodobna określić inaczej niż jako "cywilizację miłości".

Rodzina jest wyrazem takiej miłości. Jest jej zaczynem. Można powiedzieć, iż poprzez rodzinę przepływa główny nurt cywilizacji miłości. Jeżeli cywilizacja ta nie ma pozostać utopią, w takim razie w rodzinie powinna szukać swych "społecznych podstaw".

Stąd pochodzą te głosy, które przez usta Ojców Kościoła odzywały się w tradycji chrześcijańskiej. Głosy te mówiły o "Kościele domowym", o "małym Kościele". Dotyczyły więc cywilizacji miłości jako możliwego ustroju życia i współżycia ludzi. "Być razem" na sposób rodziny. Być wzajemnie dla siebie. Stwarzać wspólnotową przestrzeń afirmacji każdej osoby, każdego człowieka dla niego samego, to znaczy dlatego, że jest "tym właśnie" człowiekiem. Bywa to człowiek czasem ułomny, niedorozwinięty, taki, jakiego tak zwane "postępowe" społeczeństwo wolałoby nie mieć. Rodzina też może się stawać podobna do tego społeczeństwa. Może się stawać "postępowa" w tym, że ludzi starych, kalekich i chorych po prostu pospiesznie się pozbywa. Dzieje się tak z powodu braku wiary w Boga, w tego Boga, dla którego "wszyscy (...) żyją" (Łk 20,38). Żyją, ponieważ są powołani w Nim do pełni Życia.

Tak, cywilizacja miłości jest możliwa i nie jest utopią. Ale możliwa jest tylko poprzez stałe i żywe odniesienie do "Boga i Ojca, Pana naszego Jezusa Chrystusa, od którego pochodzi wszelkie na świecie rodzicielstwo" (por. Ef 3,14-15), od którego pochodzi każda ludzka rodzina (List Gratissimam sane, 15).

- Nie będziesz zabijał!

Bóg mówi: "Nie będziesz zabijał!" (Wj 20,13). Przykazanie to jest zarazem fundamentalną zasadą i normą kodeksu moralności, wpisanego w sumienie każdego człowieka. Miarą cywilizacji - miarą uniwersalną, ponadczasową, obejmującą wszystkie kultury - jest jej stosunek do życia. Cywilizacja, która odrzuca bezbronnych, zasługuje na miano barbarzyńskiej. Choćby nawet miała wielkie osiągnięcia gospodarcze, techniczne, artystyczne, naukowe. Kościół, wierny misji otrzymanej od Chrystusa, mimo słabości i niewierności wielu swych synów i córek, konsekwentnie wnosił w dzieje ludzkości wielką prawdę o miłości bliźniego, łagodził podziały społeczne, przekraczał różnice etniczne oraz rasowe, pochylał się nad chorymi i nad sierotami, nad ludźmi starymi, niepełnosprawnymi, bezdomnymi. Uczył słowem i przykładem, że nikogo nie można wykluczyć z wielkiej rodziny ludzkiej, że nikogo nie wolno wyrzucać na margines społeczeństwa. Jeżeli Kościół broni życia nienarodzonych, to dlatego, że pochyla się także z miłością i troską nad każdą kobietą, która ma rodzić! Ze szczególną miłością i troską! (...) (4.06.1997, Kalisz, homilia w czasie Mszy Świętej odprawionej przed sanktuarium św. Józefa).

- Wartość życia

Istnieje bowiem w naszej epoce narastające zagrożenie wartości życia. Zagrożenie to, które szczególnie daje o sobie znać w społeczeństwach technicznego postępu, materialnej cywilizacji i dobrobytu, stawia pod znakiem zapytania samą humanistyczną prawdziwość tego postępu. Odbieranie ludzkiego życia wskazuje zawsze na to, że człowiek zwątpił w wartość swego istnienia. Że zniszczył w sobie, w swojej świadomości, sumieniu i woli tę wartość pierwszą i podstawową. Bóg mówi: "Nie zabijaj!" (Wj 20,13). A przykazanie to jest zarazem podstawową zasadą i normą kodeksu moralności wypisanego w sumieniu każdego człowieka. Jeśli przyzna się prawo obywatelstwa zabijaniu człowieka wówczas, kiedy on jeszcze jest w łonie matki - wkracza się przez to samo na drogę nieobliczalnych konsekwencji natury moralnej. Jeśli wolno odebrać życie istocie ludzkiej wówczas, kiedy ona jest najsłabsza, całkowicie zdana na matkę, na rodziców, na środowisko ludzkich sumień, wówczas zabija się nie tylko niewinnego człowieka, ale sumienia. I nie wiadomo, jak szeroko i jak szybko rozchodzi się krąg tego zniszczenia sumień - sumień, na których opiera się przede wszystkim humanistyczny sens kultury i postępu człowieka. Jeśli przyjmiemy prawo do odbierania daru życia nienarodzonemu, czy potrafimy z kolei obronić prawo do życia człowieka w każdej innej sytuacji? Czy potrafimy zatrzymać proces zniszczenia ludzkich sumień? (26.04.1981, homilia w czasie Mszy Świętej w Bergamo).

- Nie cudzołóż

Przykazanie "Nie cudzołóż" ma formę zakazu, wykluczającego w sposób kategoryczny określone zło moralne. Wiadomo, że to samo Prawo (Dekalog), obok zakazu "Nie cudzołóż", zawiera również zakaz "Nie pożądaj żony bliźniego twego" (Wj 20,14.17; Pwt 5,18.21). Chrystus nie sprowadza jednego zakazu do drugiego. Chociaż mówi o "pożądaniu", zmierza do głębszego wyjaśnienia "cudzołóstwa". Znamienne jest to, iż po przytoczeniu zakazu "Nie cudzołóż", jako znanego słuchaczom, w dalszym ciągu swej wypowiedzi zmienia jej styl, jej strukturę logiczną z normatywnej na opisowo-stwierdzającą. Kiedy mówi: "kto pożądliwie patrzy na kobietę, już się w swoim sercu dopuścił z nią cudzołóstwa", opisuje fakt wewnętrzny, którego rzeczywistość słuchacze łatwo mogą wywołać w swej świadomości. Równocześnie poprzez fakt w ten sposób opisany i zakwalifikowany wskazuje na to, jak należy rozumieć i stosować w praktyce przykazanie "Nie cudzołóż", aby prowadziło ono do tej "sprawiedliwości", jaką zamierzył Prawodawca.

W ten sposób dochodzimy do owego zwrotu "scudzołożył w sercu", który w całej wypowiedzi wydaje się kluczowy dla zrozumienia jej właściwego sensu etycznego, równocześnie zaś jest głównym źródłem ujawnienia tych wartości, które są istotne dla kształtu nowego etosu: dla etosu Kazania na Górze. Jak często w Ewangelii, także tutaj nie zachodzi to bez pewnego paradoksu. Jak bowiem może się dokonać "cudzołóstwo" bez "cudzołożenia", to znaczy bez zewnętrznych działań, które pozwalają zidentyfikować czyn zakazany Prawem? Widzieliśmy, jak wiele wysiłków włożyła kazuistyka "uczonych w Piśmie" w sprawę tej identyfikacji. Ale nawet niezależnie od owej kazuistyki wydaje się oczywiste, że cudzołóstwo można zidentyfikować tylko "w ciele", wtedy mianowicie, gdy oboje, mężczyzna i kobieta, którzy "łączą się z sobą tak ściśle, że stają się jednym ciałem" (Rdz 2,24), nie są prawowitymi małżonkami: mężem i żoną. Jaki zatem sens może mieć "cudzołóstwo w sercu"? Czy wyrażenie to nie jest tylko przenośnią, której Nauczyciel użył w tym celu, ażeby mocniej uwydatnić grzeszność pożądania?

Jeślibyśmy przyjęli taką wykładnię semantyczną całej wypowiedzi Mt 5,27-28, wówczas należy gruntownie zastanowić się nad tym, jakie wynikałyby z niej wnioski natury etycznej, czyli wnioski co do etycznej prawidłowości i nieprawidłowości postępowania. Cudzołóstwo ma miejsce wówczas, gdy kobieta i mężczyzna, którzy "łączą się z sobą tak ściśle, że stają się jednym ciałem" (por. Rdz 2,24), czyli w sposób właściwy dla małżonków, nie są prawowitymi małżonkami. Identyfikacja cudzołóstwa jako grzechu "w ciele" pozostaje ściśle i wyłącznie związana z aktem zewnętrznym (współżycie małżeńskie), odniesionym do społecznie również uznanego stanu działających osób. W danym wypadku ten stan jest niewłaściwy, nieuprawniający do takiego aktu (stąd właśnie nazwa "cudzołóstwo").

Przechodząc do drugiego członu Chrystusowej wypowiedzi (to znaczy tego, w którym zaczyna się zarysowywać kształt nowego etosu), należałoby zwrot: "każdy, kto pożądliwie patrzy na kobietę" zrozumieć w wyłącznym odniesieniu do osób wedle społecznie uznanego ich stanu, wedle tego, czy są małżonkami, czy też nie. Tutaj zaczyna się teren możliwych znaków zapytania. O ile bowiem nie może budzić żadnych wątpliwości fakt, iż Chrystus wskazuje na grzeszność wewnętrznego aktu pożądania, które wyraża się w spojrzeniu na każdą kobietę, która nie jest własną żoną patrzącego w ten sposób mężczyzny, o tyle możemy, a nawet musimy pytać, czy tym samym zwrotem po prostu akceptuje czy też aprobuje takie spojrzenie, taki wewnętrzny akt pożądania, skierowany w stronę kobiety, która jest własną żoną patrzącego w ten sposób mężczyzny. Za odpowiedzią twierdzącą na to pytanie zdaje się przemawiać następująca przesłanka logiczna: tylko taki (w danym wypadku) mężczyzna może dopuścić się "cudzołóstwa w sercu", który jest możliwym podmiotem "cudzołóstwa w ciele". Ponieważ tym podmiotem nie może być mężczyzna - małżonek w stosunku do swej prawowitej żony, zatem owo "cudzołóstwo w sercu" może być winą każdego innego mężczyzny, natomiast nie może odnosić się do niego. On jeden nie może się go dopuścić w stosunku do swej żony. On jeden ma przeto wyłączne prawo "pożądać", "pożądliwie patrzeć" na kobietę, która jest jego żoną, i nigdy nie może być mowy o tym, ażeby poprzez taki akt wewnętrzny zasługiwał na oskarżenie o to, że ją "scudzołożył w sercu". Jeśli z tytułu małżeństwa ma prawo do tego, aby "łączyć się ze swą żoną tak ściśle, że stają się jednym ciałem", a taki akt nigdy nie może być nazwany "cudzołóstwem", to analogicznie nie może również być określony jako "cudzołożenie w sercu" ów akt wewnętrzny pożądania, o którym mowa w Kazaniu na Górze.

Cała powyższa wykładnia słów Chrystusa z Mt 5,27-28 zdaje się odpowiadać logice Dekalogu, w którym obok przykazania "Nie cudzołóż" (VI) występuje również przykazanie "Nie pożądaj żony bliźniego twego" (IX). Prócz tego rozumowanie, jakie zostało przytoczone na jej poparcie, ma wszystkie cechy obiektywnej poprawności i ścisłości. Niemniej pozostaje uzasadniona wątpliwość, czy rozumowanie to uwzględnia wszystkie aspekty objawienia i teologii ciała, z którymi musimy liczyć się zwłaszcza przy rozumieniu słów Chrystusa. Zauważyliśmy już uprzednio, jaki jest "ciężar gatunkowy" jednego zwrotu, jak bogate są implikacje antropologiczne i teologiczne jednego zdania, w którym Chrystus odwołuje się do "początku" (por. Mt 19,8). Implikacje antropologiczne i teologiczne tej wypowiedzi z Kazania na Górze, w której odwołuje się On do serca ludzkiego, nadają jej również właściwy "ciężar gatunkowy", a zarazem stanowią o spójności tej wypowiedzi z całokształtem nauczania ewangelicznego. I dlatego musimy przyjąć, iż przedstawiona powyżej wykładnia, przy całej swojej obiektywnej poprawności i logicznej ścisłości, domaga się jednak pewnego poszerzenia, a nade wszystko pogłębienia. Musimy pamiętać, że owo odwołanie się do serca ludzkiego, wyrażone paradoksalnym poniekąd zwrotem z Mt 5,27-28, pochodzi od Tego, który "wiedział, co jest w człowieku" (J 2,25). A jeśli słowa Jego stanowią potwierdzenie przykazań Dekalogu (i to nie tylko szóstego, ale także dziewiątego), to równocześnie są one wyrazem owej wiedzy o człowieku, która - jak to już gdzie indziej zauważyliśmy - pozwala nam łączyć świadomość jego grzeszności z perspektywą "odkupienia ciała" (Rdz 8,23). Ta właśnie "wiedza" stoi u podstaw nowego etosu, jaki wyłania się ze słów Kazania na Górze.

Biorąc to wszystko pod uwagę, wnioskujemy, że tak jak w rozumieniu "cudzołóstwa w ciele" Chrystus poddaje krytyce błędne i jednostronne rozumienie cudzołóstwa, jakie było konsekwencją odstępstwa od monogamii (czyli małżeństwa jako przymierza osób), tak też w rozumieniu owego "cudzołóstwa w sercu" bierze pod uwagę nie tylko sam stan faktyczno-prawny odnośnego mężczyzny i kobiety. Moralną ocenę "pożądania" uzależnia Chrystus przede wszystkim od samej osobowej godności mężczyzny i kobiety, co ma swoje znaczenie zarówno wówczas, gdy nie są oni związani małżeństwem, jak też poniekąd bardziej jeszcze wtedy, gdy są dla siebie małżonkami: żoną i mężem (Aud. gen., 1.10.1980).

- Nie kradnij

Kiedy słyszymy: "Nie kradnij", to rozumiemy, że jest rzeczą moralnie złą przywłaszczać sobie cudzą własność. Ta prosta oczywistość Dekalogu wypisana jest zarazem w świadomości moralnej, czyli w sumieniu człowieka. Siódme przykazanie uwydatnia prawo osoby ludzkiej do posiadania rzeczy jako dóbr. Chodzi jednak nade wszystko o osoby, o rzeczy ze względu na osoby. Człowiek bowiem potrzebuje rzeczy jako środków do życia. Człowiek dlatego otrzymał od Stwórcy władzę nad rzeczami: "Czyńcie sobie ziemię poddaną" (por. Rdz 1,28). Winien posługiwać się nimi w sposób ludzki. Ma zdolność ich przetwarzania wedle swoich potrzeb. Ma więc także i prawo posiadania ich celem przetwarzania. Dobra materialne służą nie tylko używaniu, ale także wytwarzaniu nowych dóbr. Człowiek ma do tego prawo, a nawet moralny obowiązek wytwarzania nowych dóbr dla siebie i dla drugich tak, aby całe społeczeństwo stawało się zasobniejsze - aby mogło bytować w sposób bardziej godny ludzkich istot.

Są to stwierdzenia zaledwie elementarne. Natomiast zagadnienie związane mniej lub bardziej pośrednio z siódmym przykazaniem Dekalogu domaga się gruntownego podjęcia pod kątem wychodzenia z kryzysu, który jest nie tylko ekonomiczny, ale także etyczny. Jest to wielkie zadanie całego współczesnego pokolenia. Przed stu laty ukazała się pierwsza tak zwana encyklika "społeczna" papieża Leona XIII Rerum novarum. Po stu latach stała się ona na nowo tematem, albowiem poruszone w niej zagadnienia pracy, własności, prawa posiadania środków produkcji w relacji do uniwersalnego prawa używania dóbr, którymi Stwórca obdarował wszystkich ludzi, są sprawami podstawowymi dla życia i moralności nie tylko poszczególnych osób i wspólnot, zwłaszcza rodzin, ale także całych społeczeństw i narodów, a ostatecznie całej kilkumiliardowej rodziny ludzkiej. Jest zadaniem szczególnie doniosłym dla naszego narodu i społeczeństwa, ażeby przezwyciężając następstwa ustroju, który okazał się ekonomicznie niewydolny, a etycznie szkodliwy, budować w ramach nowego ustroju sprawiedliwy ład, w którym ludzkie talenty nie będą się marnowały, a całość życia społeczno-ekonomicznego odzyska potrzebną równowagę. Obyśmy tylko w swoich dążeniach do ukształtowania nowej gospodarki, nowych układów ekonomicznych nie próbowali iść drogami na skróty, z pominięciem drogowskazów moralnych. "Cóż bowiem za korzyść odniesie człowiek, choćby cały świat zyskał, a na swej duszy szkodę poniósł?" (Mt 16,26).

Jeżeli w realizowaniu tej reformy gospodarczej będą skrupulatnie przestrzegane zasady sprawiedliwości; jeśli każdy będzie się liczył nie tylko z interesem własnym, ale również z interesem społecznym; jeśli w działaniach gospodarczych nie zabraknie troski o najuboższych i najbardziej potrzebujących - wówczas Pan Bóg z pewnością pobłogosławi wysiłkom i nie tylko Polska dopracuje się dobrobytu, ale i atmosfera wzajemnych stosunków międzyludzkich stanie się zdrowsza i bardziej ludzka. (...)

Kościół o tym pamięta. Leon XIII o tym pamiętał przed stu laty, pisząc Rerum novarum, i my o tym pamiętamy po stu latach. Produkowanie dóbr. Człowiek jako ten, który wytwarza, który siebie bogaci, nie żyje tylko dla siebie, nie produkuje dla siebie, ma bogacić społeczeństwo - nad tym czuwa władza społeczna, nad tym powinno czuwać państwo, a więc przesuwa się ten punkt w strukturze społeczeństwa, organizacji społeczeństwa, przesuwa się ten punkt, w którym trzeba nawiązywać do przykazania "Nie kradnij". "Nie kradnij" to nie znaczy nie posiadaj, "nie kradnij" to nie znaczy nie wytwarzaj nowych dóbr, służąc innym, chociażby jako warsztat pracy. "Nie kradnij" to znaczy nie nadużywaj tej twojej władzy nad własnością, nie nadużywaj tak, że inni przez to stają się nędzarzami, i to też jest prawda, i my tę prawdę przypominamy również na Zachodzie. I my wciąż mówimy tym bogatym społeczeństwom kapitalistycznym: a kto weźmie odpowiedzialność za Trzeci Świat? Dlaczego Trzeci Świat? Przypatrzcie się dobrze, zrewidujcie wasz system; system wolnego rynku, system własności prywatnej, produkcji prywatnej. Bardzo dobrze, ale dlaczego ten system własności prywatnej, posiadania dóbr na własność i wytwarzania tych dóbr - prywatnego, z inicjatywy ludzkiej osoby czy ludzkich wspólnot, dlaczego on nie służy temu, co jest pierwszorzędnym prawem Bożym, prawem natury, mianowicie powszechnemu używaniu tych dóbr? Dlaczego tylu ludzi żyje w nędzy i ginie z głodu? W tych bogatych krajach również, nie mówiąc już o krajach Trzeciego Świata, bo te może jeszcze są w drodze (5.06.1991, Białystok, homilia w czasie Mszy Świętej).

- Nie mów fałszywego świadectwa

Ósme przykazanie Dekalogu w szczególny sposób wiąże się z prawdą, która obowiązuje człowieka w obcowaniu z innymi ludźmi i w całym życiu społecznym: "Nie mów fałszywego świadectwa". Tym przykazaniem Bóg Przymierza szczególnie daje poznać, że człowiek jest stworzony na Jego obraz i podobieństwo. Dlatego właśnie całe ludzkie postępowanie poddane jest wymogom prawdy. Prawda jest dobrem, a kłamstwo, fałsz, zakłamanie jest złem. Doświadczamy tego w różnych wymiarach i w różnych układach. Przypatrzmy się znaczeniu prawdy w naszym życiu publicznym. (...)

Wolność publicznego wyrażenia swoich poglądów jest wielkim dobrem społecznym, ale nie zapewnia ona wolności słowa. Niewiele daje wolność mówienia, jeśli słowo wypowiadane nie jest wolne. Jeśli jest spętane egocentryzmem, kłamstwem, podstępem, może nawet nienawiścią lub pogardą dla innych - dla tych na przykład, którzy różnią się narodowością, religią albo poglądami. Niewielki będzie pożytek z mówienia i pisania, jeśli słowo będzie używane nie po to, aby szukać prawdy, wyrażać prawdę i dzielić się nią, ale tylko po to, by zwyciężać w dyskusji i obronić swoje - może właśnie błędne - stanowisko.

Słowa mogą czasem wyrażać prawdę w sposób dla niej samej poniżający. Może się zdarzyć, że człowiek mówi jakąś prawdę po to, żeby uzasadnić swoje kłamstwo. Wielki zamęt wprowadza człowiek w nasz ludzki świat, jeśli prawdę próbuje oddać na służbę kłamstwa. Wielu ludziom trudniej wtedy rozpoznać, że ten świat jest Boży. Prawda zostaje poniżona także wówczas, gdy nie ma w niej miłości do niej samej i do człowieka. W ogóle nie da się zachować ósmego przykazania - przynajmniej w wymiarze społecznym - jeśli brakować będzie życzliwości, wzajemnego zaufania i szacunku wobec tych wszystkich odmienności, które ubogacają nasze życie społeczne. Każdy podstęp wobec drugiego człowieka, każda skłonność do używania osoby ludzkiej w charakterze narzędzia, każde używanie słów po to, aby wpływać na innych swoim zagubieniem moralnym, swoim wewnętrznym nieporządkiem - wprowadza w życie społeczne atmosferę kłamstwa. Przez wiele lat doświadczaliśmy w wymiarze społecznym, że publicznie nie mówiono prawdy - i nie dopuszczano do jej mówienia. Istnieje przeto wielka potrzeba odkłamania naszego życia w różnych zakresach. Trzeba przywrócić niezastąpione niczym miejsce cnocie prawdomówności. Trzeba, by ona kształtowała życie rodzin, środowisk, społeczeństwa, środków przekazu, kultury, polityki i ekonomii.

Jeszcze raz wróćmy do tego przykazania w jego brzmieniu synajskim, w jego brzmieniu ewangelicznym. "Nie będziesz mówił fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu twemu". Wydaje się, że jest to pewna sytuacja ściśle określona. Na przykład taka, w jakiej znalazł się Chrystus wobec sądu, gdzie powiedział: "Daj świadectwo o złym. Jeżeli źle powiedziałem, daj świadectwo o złym. A jeżeli nie, dlaczego Mnie bijesz?". Człowiek, świadek, sądzi. "Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu twemu". Nie mów fałszywego świadectwa przeciw temu bliźniemu twemu, którym jest Jezus z Nazaretu. Nie mów fałszywego świadectwa przeciw żadnemu twemu bliźniemu, żadnemu człowiekowi. Zarazem to przykazanie stwierdza, że prawda jest dobrem dla człowieka, jest dobrem dla człowieka w odniesieniach międzyludzkich, jest dobrem dla człowieka w odniesieniach szerszych, społecznych. Jest dobrem. Drugi człowiek ma prawo do prawdy. Człowiek ma prawo do prawdy. Czasem człowiek nie ma prawa do pewnej prawdy, dlatego my patrzymy z podziwem na ludzi, którzy wobec przemocy - na przykład w czasie okupacji - potrafili nie wydać, nie powiedzieć prawdy, ponieważ do tej prawdy nie miał prawa ten, który jej żądał, który ją wymuszał przemocą.

Jednakże to przykazanie w takim brzmieniu ma zasięg szerszy. Nie chodzi tylko o sytuację oskarżonego wobec trybunału, nie chodzi tylko o sytuację świadka, który mówi nieprawdę. Chodzi o sytuacje wielorakie, w których słowo ludzkie daje złe świadectwo. "Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu twemu". Wciąż się w różnych wymiarach odbywa ten sąd nad słowem człowieka, nad słowem, które on mówi. Jeżeli nie jest słowem prawdy, jeżeli daje fałszywe świadectwo, odbywa się ten sąd. Bo ludzie słyszą, niekoniecznie tylko w sądzie. Całe ludzkie bytowanie jest jakimś wielkim trybunałem. Ludzie słuchają, ludzie słyszą i albo dociera do nich prawda, albo też nie. Zwłaszcza w naszym społeczeństwie nowożytnym, gdzie tak bardzo spotęgowały się sposoby mówienia, metody mówienia, wszystkie tak zwane środki przekazu myśli. To przecież spotęgowana ludzka mowa. Spotęgowana mowa, która albo daje świadectwo prawdzie, albo też przeciwnie. My zresztą znamy to z naszego doświadczenia i przez wiele lat byliśmy przed tym dość dobrze zabezpieczeni. Więc jest szczególna odpowiedzialność za słowa, które się wypowiada, bo one mają moc świadectwa: albo świadczą o prawdzie, albo są dla człowieka dobrem, albo też nie świadczą o prawdzie, są jej zaprzeczeniem i wtedy są dla człowieka złem, chociaż mogą być tak podawane, tak preparowane, ażeby robić wrażenie, że są dobrem. To się nazywa manipulacja. Więc również i to zwięzłe przykazanie Dekalogu otwiera człowieka, otwiera ludzkie społeczeństwa na cały szereg różnych wymiarów egzystencjalnych. Bo człowiek bytuje w pewien sposób w związku ze świadectwem, jakie otrzymuje i jakie przyjmuje. Chrystus był bardzo na to wrażliwy. Chrystus bardzo nas przestrzegał przed tym. "Nie sądźcie, ażebyście nie byli sądzeni". To są właśnie takie wymowne słowa, które wskazują, jak delikatny, jak odpowiedzialny jest ten rejon prawdy i nieprawdy w życiu ludzkim, jak on wiele może kosztować.

Przecież wiemy, że istnieje chociażby taka zwyczajna, potoczna obmowa. Niby mówi się prawdę, ale się szkodzi drugiemu człowiekowi. A więc przykazanie jest precyzyjne, kiedy mówi o świadectwie przeciw bliźniemu twemu. Istnieją różne formy zniesławiania człowieka, czasem typu propagandy szeptanej, a czasem bardzo jawne. Istnieje wreszcie oszczerstwo, to znaczy: mówi się o człowieku drugim źle i nieprawdę. To jest szczególna postać niszczenia prawdy, szczególna postać przekraczania tego przykazania, które zobowiązuje nas do dawania świadectwa. Chrystus zobowiązał uczniów do dawania świadectwa: "Będziecie moimi świadkami". Będziecie świadkami prawdy. To świadectwo będzie was kosztować, tak jak kosztowało mnie. Przecież pamiętamy, że na tym ostatecznym, dramatycznym także i po ludzku trybunale Chrystus przed Piłatem, zapytany, czy jest królem, odpowiedział: "Jam się po to narodził i po to przyszedłem na świat, ażeby dać świadectwo prawdzie". A jeżeli czytamy Ewangelię, jeżeli ją wciąż czytamy i wciąż nad nią myślimy, to uświadamiamy sobie, że ta sprawa między prawdą a kłamstwem, między świadectwem prawdy, świadkami prawdy a ojcem kłamstwa, jest jakąś sprawą pierworodną i podstawową. Człowiek jest wolny, człowiek jest wolny także, ażeby mówić nieprawdę. Ale nie jest naprawdę wolny, jeżeli nie mówi prawdy. Chrystus daje na to jasną odpowiedź: "Prawda was wyzwoli". Życie ludzkie jest więc także dążeniem do wolności przez prawdę. To jest bardzo ważne w epoce, którą przeżywamy. Bo zachłystujemy się wolnością, wolnością słowa i różnymi innymi wolnościami, które z tym się wiążą. Zachłystujemy się tą wolnością, której przedtem nam odmawiano, tak jak zresztą i wolności religijnej, choć w Polsce nie było pod tym względem najgorzej. Ale równocześnie zapominamy o tym wymiarze podstawowym, że nie ma prawdziwej wolności bez prawdy. Tylko prawda czyni wolnymi.

Przed czterema laty mówiłem, że czeka nas praca nad pracą. Dziś czeka nas wielka praca nad mową, jaką się posługujemy. Ogromna praca. Nasze słowo musi być wolne, musi wyrażać naszą wewnętrzną wolność. Nie można stosować środków przemocy, ażeby człowiekowi narzucać jakieś tezy. Te środki przemocy mogą być takie, jakie znamy z przeszłości, ale w dzisiejszym świecie także i środki przekazu mogą stać się środkami przemocy, jeżeli stoi za nimi jakaś inna przemoc, niekoniecznie ta przemoc fizyczna. Jakaś inna przemoc, jakaś inna potęga. Słowo ludzkie jest i powinno być narzędziem prawdy. "Prawda was wyzwoli" - powiedział Chrystus (J 8,32). Tak - "prawda was wyzwoli". To jest dopowiedzenie ósmego przykazania. Starajmy się odnaleźć pełne znaczenie i wartość prawdy: prawda, która wyzwala - wolność przez prawdę. Nigdy poza prawdą. Poza prawdą wolność nie jest wolnością. Jest pozorem. Jest nawet zniewoleniem.

A od tej prawdy, jaką czyni człowiek, jaką stara się kształtować swe życie i współżycie z innymi, prowadzi droga do Prawdy, którą jest Chrystus. Prowadzi ta droga do wolności, do której Chrystus nas wyswobodził. To jest perspektywa naszych czasów. Pomiędzy wolnością, do której Chrystus nas wyzwolił i stale wyzwala, a odejściem od Chrystusa w imię tak często bardzo głośno propagowanej wolności. Wolność, do której Chrystus nas wyzwolił, to jedna droga. Druga droga to wolność od Chrystusa. Bo często się tutaj stosuje takie słowa pozorne, mówi się: "klerykalizm", "antyklerykalizm", a na dnie chodzi o to jedno: wolność, do której Chrystus nas wyzwolił, czy też wolność od Chrystusa? (6.06.1991, Olsztyn, homilia w czasie Mszy Świętej).

- Nie pożądaj żony bliźniego

Dekalog, oprócz przykazania "nie cudzołóż", zna również przykazanie "nie pożądaj żony bliźniego" (por. Wj 20,17; Pwt 5,21). Chrystus w swej wypowiedzi z Kazania na Górze poniekąd łączy jedno z drugim: "Każdy, kto pożądliwie patrzy na kobietę, już się w swoim sercu dopuścił z nią cudzołóstwa". Nie tyle jednak chodzi o rozróżnienie zakresu tych dwu przykazań Dekalogu, ile o ukazanie wymiaru wewnętrznego działania, do którego odnoszą się również słowa "nie cudzołóż". Działanie to ma swą widzialną postać "uczynku ciała", uczynku, w którym uczestniczą mężczyzna i kobieta wbrew prawu małżeńskiej wyłączności. Kazuistyka ksiąg Starego Testamentu, nastawiona na tropienie wszystkiego, co wedle zewnętrznych kryteriów stanowiło taki "uczynek ciała", nastawiona na zwalczanie "cudzołóstwa", równocześnie otwiera dla tego cudzołóstwa różne legalne furtki. W ten sposób na gruncie wielorakiego kompromisu "przez wzgląd na zatwardziałość serc" (Mt 19,8), zamierzony przez Prawodawcę sens przykazania uległ wypaczeniu. Zatrzymywano się przy legalistycznym przestrzeganiu formuły, która nie "obfitowała" wewnętrzną sprawiedliwością serc. Chrystus przenosi ciężar zagadnienia w inny wymiar, kiedy mówi: "kto pożądliwie patrzy na kobietę, już się w swoim sercu dopuścił z nią cudzołóstwa" (według dawnych przekładów: "już ją scudzołożył w sercu swoim", która to formuła wydaje się poniekąd trafniejsza).

Tak więc Chrystus odwołuje się do człowieka wewnętrznego. Czyni to wielokrotnie i przy różnych okazjach. Tutaj zdaje się to szczególnie wyraziste i wymowne nie tylko ze względu na kształt ewangelicznego etosu, ale także ze względu na sposób widzenia człowieka. Nie tylko więc racja etyczna, ale także racja antropologiczna przemawia za tym, abyśmy zatrzymali się nieco dłużej przy tekście Mt 5,27-28, zawierającym słowa Chrystusa z Kazania na Górze (Aud. gen., 16.04.1980).

- Nie pożądaj żadnej rzeczy, która jego jest

W przykazaniu: "Nie pożądaj żadnej rzeczy, która jego jest" (podobnie jak w przykazaniu poprzednim) dotykamy bowiem wnętrza serca ludzkiego. "Pożądanie" nie jest zewnętrznym uczynkiem. "Pożądanie" jest tym, czym żyje ludzkie serce. "Nie pożądaj żadnej rzeczy, która jego jest" - mówi Bóg w synajskim Przymierzu z Mojżeszem. Bezpośrednio chodzi tu o dopełnienie tego, co zawiera się w siódmym przykazaniu: "Nie kradnij", chodzi o rzecz, która jest cudzą własnością. Do tego przykazanie Dekalogu odnosi się wprost i bezpośrednio.

Równocześnie jednak przykazanie to wskazuje na taką hierarchię wartości, w której "rzeczy", czyli dobra materialne, zajmują miejsce nadrzędne. Pożądanie "rzeczy" opanowuje tak serce ludzkie, że nie ma w nim już niejako miejsca na dobra wyższe, duchowe. Człowiek staje się poniekąd niewolnikiem posiadania i używania, nie bacząc nawet na własną godność, nie bacząc na bliźniego, na dobro społeczeństwa, na samego Boga. Jest to pożądanie zwodnicze. Chrystus mówi: "Cóż bowiem za korzyść odniesie człowiek, choćby cały świat zyskał, a na swej duszy szkodę poniósł?" (Mt 16,26).

W momencie kiedy Polacy podejmują swoją reformę gospodarczą, przykazanie: "Nie pożądaj żadnej rzeczy twojego bliźniego" nabiera szczególnego znaczenia. Rozumie się samo przez się, że w różnych naszych działaniach i zabiegach kierujemy się motywacjami ekonomicznymi. Prawidłowo rozwijająca się gospodarka prowadzi zarówno do wzbogacania się poszczególnych ludzi, jak i do ogólnego podniesienia społecznego dostatku. Wiele biedy można w ten sposób usunąć, również w wymiarze społecznym.

Ale zarazem nigdy nie zapominajmy o tym, Drodzy Bracia i Siostry, że pieniądz, bogactwo i różne wygody tego świata przemijają, a zatem nie mogą być naszym celem ostatecznym. Osoba ludzka jest ważniejsza niż rzeczy, a dusza jest ważniejsza niż ciało, toteż nigdy i nikomu nie wolno dążyć do dóbr materialnych z pogwałceniem prawa moralnego, z pogwałceniem praw drugiego człowieka. Dlatego serdecznie życzę wam wszystkim, aby nikt z was i nigdy nie próbował się bogacić kosztem bliźniego. Ponadto życzę wam, Drodzy Moi Rodacy, żebyście w swoich dążeniach do polepszenia bytu materialnego nie zagubili zwyczajnej ludzkiej wrażliwości na cudzą biedę. I bardzo też uważajmy, żebyśmy się nie stali społeczeństwem, w którym wszyscy wszystkim czegoś zazdroszczą. Przywracajmy blask naszemu pięknemu słowu "uczciwość": uczciwość, która jest wyrazem ładu serca, uczciwość w słowie i czynie, uczciwość w rodzinie i stosunkach sąsiedzkich, w zakładzie pracy i w ministerstwie, w rzemiośle i handlu, uczciwość, po prostu uczciwość w całym życiu. Jest ona źródłem wzajemnego zaufania, a w następstwie jest także źródłem pokoju społecznego i prawdziwego rozwoju. Niech w nowych warunkach słowo to nabiera nowego, dojrzałego znaczenia.

Nie osiągniemy szczęścia ani nawet zwyczajnej stabilizacji, nie licząc się z prawem Bożym. Dlatego całym sercem zaufajmy Bogu, że Jego przykazania są słuszne i że ich przestrzeganie zabezpiecza człowieka i przynosi mu radość i pokój już na tej ziemi. Słyszałem wielokrotnie, także i podczas tego pielgrzymowania po Polsce, słowa: "Trudna jest ta wolność, którą mamy". Wolność jest trudna. Wolność jest trudna, trzeba się jej uczyć, trzeba się uczyć być prawdziwie wolnym, trzeba się uczyć być wolnym tak, ażeby nasza wolność nie stawała się naszą własną niewolą, zniewoleniem wewnętrznym, ani też nie stawała się przyczyną zniewolenia innych. Ta sprawa bardzo ciąży nad dziedziną światowej ekonomii (7.06.1991, Płock, homilia w czasie Mszy Świętej).

- Wydarzenie Pięćdziesiątnicy jako objawienie się Boga podobne jest do objawienia na górze Synaj

Ważne jest przede wszystkim uchwycenie związku między żydowskim świętem Pięćdziesiątnicy a pierwszą Pięćdziesiątnicą chrześcijańską. Na początku Pięćdziesiątnica była świętem siedmiu tygodni (por. Tb 2,1), Świętem Żniw (Wj 23,16), kiedy składano Bogu ofiarę z pierwocin zboża (por. Lb 28,26; Pwt 16,9). Później święto nabrało nowego znaczenia: stało się świętem przymierza, które Bóg zawarł ze swoim ludem na Synaju, kiedy przekazał Izraelowi swe prawo.

Św. Łukasz opisuje wydarzenie Pięćdziesiątnicy jako teofanię, objawienie się Boga podobne do objawienia na górze Synaj (por. Wj 19,16-25): głośny szum, gwałtowny wicher, ogniste języki. Przesłanie jest jasne: Pięćdziesiątnica to nowy Synaj, Duch Święty to nowe przymierze, to dar nowego prawa. Bardzo wnikliwie opisuje ten związek św. Augustyn: "Bracia, jest to wielka i wspaniała tajemnica: zwróćcie uwagę, że w dniu Pięćdziesiątnicy (Żydzi) otrzymali prawo napisane palcem Bożym i w tym samym dniu Pięćdziesiątnicy zstąpił Duch Święty" (Serm. 158, 4). Natomiast jeden z Ojców Wschodu, Sewerian z Gabali, zauważa: "Było rzeczą słuszną, aby w tym samym dniu, w którym zostało przekazane stare prawo, została też dana łaska Ducha Świętego" (Cat. in Act. Apost. 2, 1).

W ten sposób wypełnia się obietnica złożona ojcom. Czytamy u proroka Jeremiasza: "Takie będzie przymierze, jakie zawrę z domem Izraela po tych dniach - wyrocznia Pana: Umieszczę swe prawo w głębi ich jestestwa i wypiszę na ich sercu" (Jr 31,33). A u proroka Ezechiela: "dam wam serce nowe i ducha nowego tchnę do waszego wnętrza, odbiorę wam serce kamienne, a dam wam serce z ciała. Ducha mojego chcę tchnąć w was i sprawić, byście żyli według mych nakazów i przestrzegali przykazań, i według nich postępowali" (Ez 36,26-27).

Z faktu, że Duch Święty jest "nowym przymierzem", wynika, iż działanie trzeciej Osoby Trójcy Świętej polega na uobecnianiu Zmartwychwstałego Pana, a wraz z Nim Boga Ojca. Duch bowiem spełnia swoje zbawcze dzieło przez to, że przybliża nam obecność Boga. Na tym polega nowe i odwieczne przymierze: odtąd Bóg stał się osiągalny dla każdego z nas. Wszyscy, "od najmniejszego do największego" (por. Jr 31,34), obdarzeni są w pewnym sensie bezpośrednim poznaniem Pana, jak czytamy w Pierwszym Liście św. Jana: "Co do was, to namaszczenie, które otrzymaliście od Niego, trwa w was i nie potrzebujecie pouczenia od nikogo, ponieważ Jego namaszczenie poucza was o wszystkim. Ono jest prawdziwe i nie jest kłamstwem. Toteż trwajcie w nim tak, jak was nauczył" (1 J 2,27). W ten sposób spełnia się obietnica, jaką Jezus złożył swoim uczniom podczas Ostatniej Wieczerzy: "Pocieszyciel, Duch Święty, którego Ojciec pośle w moim imieniu, On was wszystkiego nauczy i przypomni wam wszystko, co Ja wam powiedziałem" (J 14,26). Dzięki Duchowi Świętemu spotykamy się z Panem w codziennym życiu dzieci Bożych, w przyjaznym "twarzą w twarz", w doświadczeniu Boga jako Ojca, Brata, Przyjaciela i Oblubieńca. Oto jest Pięćdziesiątnica. Oto jest Nowe Przymierze (Aud. gen., 17.06.1997).

- Przymierze pod górą Synaj zawiera w sobie jako treść konstytutywną Dekalog

Przymierze zawarte z Ludem wybranym pod górą Synaj (por. Wj 24,3-8) zawiera w sobie jako treść konstytutywną Przykazania: Dekalog (por. Wj 20; Pwt 5). Przykazania te stanowią podstawowe i nienaruszalne zasady postępowania każdego człowieka w stosunku do Boga i do stworzeń, przede wszystkim w stosunku do innych ludzi.

Kiedy Chrystus w przeddzień swojej Męki mówi o "grzechu", o jakim Duch Święty ma "przekonać świat", tłumaczy istotę tego grzechu w słowach: "bo nie wierzą we Mnie" (por. J 16,8-9). Owo "nieuwierzenie" Bogu jest poniekąd pierwszą i podstawową postacią grzechu, jakiego dopuszcza się człowiek w stosunku do Boga Przymierza. Jest to ta postać, która ujawniła się już w grzechu pierworodnym, o jakim mowa w Rdz 3. Z kolei do niej odnosiło się też na pierwszym miejscu Przymierze Synajskie: "Ja jestem Pan, twój Bóg, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli. Nie będziesz miał cudzych bogów obok Mnie" (Wj 20,2-3) (Aud. gen., 29.10.1986).

- Przymierze z Bogiem

Mówiliśmy już o tym, że Pięćdziesiątnica była Świętem Żniw (por. Wj 23,16), które potem obchodzono jako przypomnienie i niejako ponowienie Przymierza, które Bóg zawarł z Izraelem po wyzwoleniu z niewoli egipskiej. W Księdze Wyjścia czytamy, że Mojżesz "wziął Księgę Przymierza i czytał ją głośno ludowi. I oświadczyli: "Wszystko, co powiedział Pan, uczynimy i będziemy posłuszni". Mojżesz wziął krew i pokropił nią lud, mówiąc: "Oto krew przymierza, które Pan zawarł z wami na podstawie wszystkich tych słów"" (Wj 24,7-8).

Przymierze synajskie zostało zawarte pomiędzy Bogiem - Panem, i Izraelem - ludem. Wcześniejsze od niego są, wedle tekstów biblijnych, Przymierze z patriarchą Noem oraz z Abrahamem. Przymierze zawarte z Noem po potopie biblijnym zawierało zapowiedź i zamiar przymierza Boga z całą ludzkością: "Ja, Ja zawieram przymierze z wami i z waszym potomstwem, które po was będzie; z wszelką istotą żywą, która jest z wami (...), z wszelkim zwierzęciem na ziemi" (Rdz 9,9-10). A więc nie tylko z samą ludzkością, ale zarazem z całym stworzeniem, które człowieka otacza w widzialnym świecie. Przymierze z Abrahamem miało inny charakter. Bóg wybiera jednego człowieka i zawiera z nim przymierze ze względu na jego potomstwo: "Przymierze moje, które zawieram pomiędzy Mną a tobą oraz twoim potomstwem, będzie trwało z pokolenia w pokolenie jako przymierze wieczne, abym był Bogiem twoim, a potem twego potomstwa" (Rdz 17,7). Przymierze z Abrahamem jest wstępem do przymierza z ludem, z Izraelem z uwagi na Mesjasza, którego miał wydać ten właśnie lud wybrany w tym celu przez Boga.

Przymierze z Abrahamem nie nadawało Prawa. Prawo Boże zostało nadane dopiero w Przymierzu synajskim. Bóg obiecał je Mojżeszowi, wezwawszy go przedtem na górę: "Teraz jeśli pilnie słuchać będziecie głosu mego i strzec mojego Przymierza, będziecie szczególną moją własnością, pośród wszystkich narodów, gdyż do Mnie należy cała ziemia. (...) Takie to słowa powiedz Izraelitom" (Wj 19,5-6). Gdy Mojżesz przedstawił obietnicę Boga starszym ludu, "wtedy cały lud jednogłośnie powiedział: "Uczynimy wszystko, co Pan nakazał". Mojżesz przekazał Panu słowa ludu" (Wj 19,8). (...)

Ten biblijny opis przygotowania Przymierza i pośrednictwa Mojżesza eksponuje postać tego wielkiego przywódcy i prawodawcy Izraela, ukazując Boską genezę kodeksu, który dał on ludowi, ale równocześnie dając do zrozumienia, że przymierze na górze Synaj zawierało zobowiązanie obu stron: Bóg Jahwe wybrał lud izraelski na swą szczególną własność, królestwo kapłanów i lud święty (por. Wj 19,6), pod warunkiem że będzie on przestrzegał Jego Prawa zawartego w Dekalogu (por. Wj 20,1n) oraz innych przepisów i norm, do czego ze swej strony zobowiązał się Izrael.

Dzieje Starego Przymierza wykazują, że zobowiązanie to wielekroć było niedotrzymywane. U Proroków więc pojawiają się wyrzuty, czynione Izraelowi z powodu jego niewierności, i interpretacja tragicznych wydarzeń jego dziejów jako kary Bożej. Przepowiadają oni dalsze kary, ale równocześnie zapowiadają inne Przymierze. Czytamy u Jeremiasza: "Oto nadchodzą dni - wyrocznia Pana - kiedy zawrę z domem Izraela [i z domem judzkim] nowe przymierze. Nie jak przymierze, które zawarłem z ich przodkami, kiedy ująłem ich za rękę, by wyprowadzić z ziemi egipskiej. To moje przymierze złamali" (Jr 31,31-32). Stąd też to nowe przyszłe przymierze zostanie ukonstytuowane w sposób bardziej wewnętrzny. Czytamy: "Lecz takie będzie przymierze, jakie zawrę z domem Izraela po tych dniach - wyrocznia Pana: Umieszczę swe prawo w głębi ich jestestwa i wypiszę na ich sercu. Będę im Bogiem, oni zaś będą Mi narodem" (Jr 31,33). Ta nowa inicjatywa Boża ma objąć nade wszystko człowieka "wewnętrznego": Prawo Boże "umieszczone" w głębi ludzkiego "jestestwa" (ludzkiego "ja"). To znaczy także: "wypisane na sercu". Prawo, z którym człowiek wewnętrznie się utożsamia. Wtedy dopiero Bóg prawdziwie jest "jego" Bogiem.

Według proroka Izajasza Prawo Nowego Przymierza zostanie ustanowione w ludzkiej duszy za sprawą Ducha Bożego. Duch Pański spocznie na różdżce z pnia Jessego (por. Iz 11,2), czyli na Mesjaszu. W Nim wypełnią się słowa proroka: "Duch Pana Boga nade mną, bo Pan mnie namaścił" (Iz 61,1). Mesjasz, prowadzony przez Ducha Bożego, wypełni Przymierze, uczyni je "nowym" i "wiecznym". O tym mówią prorocze słowa Izajasza zawieszone w mrocznej przyszłości dziejów: "Co do Mnie, takie jest przymierze moje z nimi, mówi Pan: "Duch mój, który jest nad tobą, i słowa moje, które włożyłem ci w usta, nie zejdą z twych własnych ust ani z ust twoich dzieci, ani z ust potomków twoich synów, odtąd i na zawsze - mówi Pan"" (Iz 59,21) (Aud. gen., 2.08.1989).

- Bóg jednał się ze swoim ludem, Izraelem, za pośrednictwem Mojżesza

Bóg jednał się ze swoim ludem, Izraelem, za pośrednictwem Mojżesza. Owocem tego pojednania było Stare Przymierze z góry Synaj, a znakiem jego krew zwierząt ofiarnych. "Oto krew przymierza, które Pan zawarł z wami" (Wj 24,8), oświadczył Mojżesz, pokropiwszy tą krwią cały lud. Nowe i wieczne Przymierze, jakie Bóg zawarł z ludzkością w Jezusie Chrystusie, znajdzie swój sakramentalny wyraz w Eucharystii. Ceną Przymierza jest Ciało i Krew Chrystusa złożone w ofierze krzyża, w której "Bóg jednał z sobą świat", jak głosi św. Paweł (por. 2 Kor 5,19). Równocześnie ofiarując nam to pojednanie jako błogosławiony dar - Bóg zadaje je nam, ludziom. Przede wszystkim: czyni je dla nas możliwym za sprawą sakramentu pojednania. A równocześnie nieustannie szuka naszych ludzkich serc i sumień, aby stawały się one podatne na pojednanie: na pojednanie z Bogiem, równocześnie zaś na pojednanie z ludźmi, na pojednanie wzajemne. "To jest moje przykazanie, abyście się wzajemnie miłowali, tak jak Ja was umiłowałem" - mówi Jezus (J 15,12) (30.06.1985, homilia w czasie Mszy Świętej na zakończenie diecezjalnego kongresu eucharystycznego w Teramo).

- Krew Przymierza - Krew Chrystusa

Przymierze Boga z Izraelem wieńczy ofiara całopalna. Ofiarując zwierzęta, ofiarnik wylewa ich krew. Potem tą samą krwią kropi ołtarz i lud zgromadzony: "Oto krew Przymierza, które Pan zawarł z wami na podstawie wszystkich tych słów" (Wj 24,8). Wiadomo, że u podstaw tamtego Przymierza stało słowo Bożego Prawa: słowo Dekalogu. Kiedy Chrystus przyszedł, zamknął tradycję tamtych ofiar "z kozłów i cielców" (Hbr 9,12). Natomiast podjął i zachował krew jako znak całopalnej ofiary. Tak więc On, "arcykapłan dóbr przyszłych (...) wszedł raz na zawsze do Miejsca Świętego". Wszedł, "zdobywszy wieczne odkupienie (...) przez własną swą krew" (por. Hbr 9,11-12).

Krew Chrystusa jest znakiem Nowego Przymierza. Jest to przymierze "w Duchu i prawdzie". "Przez Ducha wiecznego złożył [Chrystus] Bogu samego siebie jako nieskalaną ofiarę" (Hbr 9,14). Była to ofiara z Jego Ciała i Krwi. Ta Ofiara stoi w samym centrum drogi, po której pokolenia ludzkie - naznaczone godnością Bożego podobieństwa, a zarazem obciążone dziedzictwem grzechu - przybliżają się do Boga Żywego (30.05.1991, homilia w czasie Mszy Świętej w uroczystość Bożego Ciała w Rzymie).

- Stare Przymierze zawarte przez krew kozłów i cielców

Stare Przymierze było zawarte przez krew. Była to "krew kozłów i cielców", jak czytamy w Liście do Hebrajczyków (9,13). Krwią cielców ofiarnych Mojżesz skropił lud, mówiąc: "Oto krew przymierza, które Pan zawarł z wami" (Wj 24,8). Nowe Przymierze jest inne. Krew kozłów i cielców mogła oznaczać pojednanie z Bogiem, ale nie mogła go sprawiać i urzeczywistniać. I dlatego Chrystus "nie przez krew kozłów i cielców, lecz przez własną krew wszedł raz na zawsze do Miejsca Świętego" (Hbr 9,12). Nie przez przybytek ręką ludzką uczyniony, lecz poprzez świątynię swego Ciała, przez Człowieczeństwo Syna Bożego. A w ten sposób wchodząc - jako Kapłan, jedyny Kapłan Nowego i Wiecznego Przymierza z Bogiem - niósł w swej Ofierze "wieczne odkupienie" (Hbr 9,12). Do tej właśnie Ofiary Chrystus przygotowuje Apostołów i Kościół podczas Ostatniej Wieczerzy. Stąd Jego słowa o Ciele i Krwi, która za wielu będzie wylana. W Ostatniej Wieczerzy była już zawarta rzeczywistość Ofiary Krzyżowej. Eucharystia jest sakramentem tej Ofiary. Jest sakramentem wiecznego odkupienia w Ciele i Krwi Chrystusa. Ile razy wracamy do Wieczernika, sprawując ten przedziwny sakrament naszej wiary, "głosimy śmierć Twoją, Chryste, wyznajemy Twoje zmartwychwstanie, oczekujemy Twego przyjścia w chwale" (z liturgii Mszy Świętej). Eucharystia jest sakramentem tej drogi, którą przeszedł Chrystus od Ojca ku nam i którą wraca do Ojca, prowadząc nas z sobą jako uczestników wiecznego Odkupienia. Ilekroć gromadzimy się na uczestnictwo w Chrystusowej Eucharystii, podejmujemy wraz z Nim tę drogę. Jest to droga Ofiary, która pieczętuje nowe i wieczne Przymierze Boga z człowiekiem i człowieka z Bogiem. Już Stare Przymierze, zawarte przez Mojżesza w znaku ofiarnej krwi, łączyło się z posłuszeństwem wobec słów Boga Jahwe, wobec Jego przykazań. Mojżesz bowiem "wziął Księgę Przymierza i czytał ją głośno ludowi" (Wj 24,7). Zebrani zaś oświadczyli: "Wszystko, co powiedział Pan, uczynimy i będziemy posłuszni" (tamże). Wówczas Mojżesz powiedział: "Oto krew przymierza, które Pan zawarł z wami na podstawie wszystkich tych słów" (tamże, w. 8). Były to słowa Bożych przykazań. Dekalog. Krew miała pozostać znakiem wewnętrznego posłuszeństwa sumień.

O ileż bardziej w Przymierzu Eucharystii! "O ile bardziej krew Chrystusa, który przez Ducha wiecznego złożył Bogu samego siebie jako nieskalaną ofiarę. O ileż bardziej ta Ofiara oczyszcza sumienia z martwych uczynków, abyśmy mogli służyć Bogu Żywemu" (por. Hbr 9,14). Krew Chrystusa pozostaje na zawsze znakiem skutecznym nawrócenia ludzkich sumień. Pozostaje znakiem posłuszeństwa Bogu Żywemu. Znakiem służby, a służyć Bogu Żywemu to znaczy królować. I to jest właśnie życie, nowe Życie, które rodzi się z Chrystusowej Ofiary w każdym z nas. Eucharystia wzywa nas nieustannie do tego odrodzenia. "Martwe uczynki" mają ustąpić miejsca czynom żywej wiary. Są to zaś uczynki miłości, które pozwalają nam uczestniczyć w życiu Boga samego. Bo Bóg jest Miłością. "Podniosę kielich zbawienia i wezwę imienia Pańskiego" (Ps 116[115],13).

Eucharystia i życie... Nie można bowiem imienia Pańskiego wzywać nadaremnie. Nie można nadaremnie słuchać nowego przykazania, które jest dla nas skarbnicą nowego życia: "abyście się wzajemnie miłowali, tak jak Ja was umiłowałem" (J 15,12). Na czym polega nowość tego przykazania? Otóż jest ono najwznioślejszym wezwaniem nowego przymierza, którego prawo jest wypisane w sercu (por. Jr 31,33); jego nowość polega na tym, że będąc zewnętrznym przykazaniem, jest przede wszystkim otrzymanym od Chrystusa darem życia z Nim i w Nim. Chleb eucharystyczny jest darem Chrystusowego Ciała. My mamy naśladować Chrystusa, który samego siebie ofiarował Ojcu i braciom. Tego właśnie wymaga od nas miłość. Musimy więc przeżywać nasze oddanie Bogu poprzez praktykowanie cnoty pobożności, którą ożywiają i pogłębiają osobista modlitwa i uczestnictwo w kulcie liturgicznym. Temu oddaniu musimy także dawać wyraz w pracy, starając się, by ofiara naszego trudu przemieniała rzeczywistość materialną w tworzywo Królestwa (por. Gaudium et spes, 38). Musimy przeżywać je w rodzinie, wzrastając we wzajemnej miłości, którą Bóg uczynił czystą i świętą, oraz wykształcając w sobie postawę odpowiedzialnego otwarcia na życie. Jak widać, wszystkie te obowiązki moralne codziennego życia, wymagające gruntownej odnowy sumienia, wynikają z Eucharystii, z Krwi i Ofiary Chrystusa, i w niej mają swój bardzo precyzyjny punkt odniesienia (5.06.1988, Piacenza, homilia w czasie Mszy Świętej).

MOJŻESZ NA GÓRZE SYNAJ

- Obłok ujawnia obecność Boga

Obłok ujawnia obecność Boga, jednocześnie zakrywając Go przed ludzkim wzrokiem (por. Wj 24,15-18). W Starym Testamencie czytamy, że Pan zstąpił do Mojżesza w obłoku: "A Pan zstąpił w obłoku i mówił z nim" (Lb 11,25). W momencie przemienienia Jezusa obłok raz jeszcze stał się świadectwem obecności Boga (por. Mt 17,1-8). Chrystus przyjdzie ponownie "z obłokami" (Ap 1,7), a wybrani będą porwani w powietrze "na obłoki naprzeciw Pana" (1 Tes 4,17). Chrystus został uniesiony przez obłok sprzed oczu Apostołów. Chrystus, który zmartwychwstał trzeciego dnia, triumfuje nad śmiercią. Teraz, gdy wstąpił do Ojca, odszedł, aby przygotować miejsce dla wybranych, którzy na wieki będą mieć udział w pełni nowego życia w niebie. Chrystus opuścił świat, ale przyjdzie ponownie przy końcu czasów (por. Dz 1,11) (6.05.1989, Lilongwe, homilia w czasie Mszy Świętej).

- Pustynia jest nie tylko miejscem spotkania z Bogiem, jest także miejscem kuszenia i duchowej walki

Lud Izraela w czasie swojej czterdziestoletniej wędrówki przez pustynię był wielokrotnie kuszony i wiele razy ulegał pokusom (por. Wj 32,1-6; Lb 14,1-4; 21,4-5; 25,1-3; Ps 78[77],17; 1 Kor 10,7-10). Jezus, udając się na pustynię, włącza się niejako w historyczne doświadczenie swojego ludu. Ale w przeciwieństwie do ludu Izraela w chwili rozpoczęcia swej działalności mesjańskiej jest przede wszystkim posłuszny Duchowi Świętemu, który przemawiając w głębi Jego duszy, wskazuje Mu tę drogę ostatecznego przygotowania do misji. Dla Jezusa jest to czas samotności i duchowej próby, którą przechodzi zwycięsko z pomocą słowa Bożego i modlitwy.

W tradycji biblijnej i w myśleniu Izraelitów liczba "czterdziestu dni" kojarzyła się łatwo z innymi wydarzeniami z dalekiej przeszłości, brzemiennymi w znaczenie dla dziejów zbawienia: czterdzieści dni trwał potop (por. Rdz 7,4.17); czterdzieści dni Mojżesz przebywał na górze (por. Wj 24,18); czterdzieści dni szedł Eliasz mocą cudownego pożywienia, którym się posilał (por. 1 Krl 19,8). Według Ewangelistów, Jezus pod działaniem Ducha Świętego dostosowuje czas swojego przebywania na pustyni do tej tradycyjnej i niemal świętej liczby (por. Mt 4,1; Łk 4,1). Przez tyle samo dni będzie się później ukazywał Apostołom w okresie między zmartwychwstaniem a wniebowstąpieniem (por. Dz 1,3). (...)

Ewangeliści wprowadzają do swojej narracji pewne reminiscencje historyczne i nawiązują zarówno do analogicznych przypadków kuszenia ludu Izraela podczas czterdziestoletniej wędrówki przez pustynię (poszukiwanie pożywienia: por. Pwt 8,3; Wj 16; żądanie Bożej opieki dla własnej satysfakcji: por. Pwt 6,16; Wj 17,1-7; bałwochwalstwo: por. Pwt 6,14; Wj 32,1-6), jak i do różnych wydarzeń z życia Mojżesza. Ale cały epizod stanowi też integralną część życia Jezusa ze względu - można powiedzieć - na swoją biograficzną i teologiczną logikę. Jezus, choć sam wolny od grzechu, mógł poznać zewnętrzne pokusy zła (por. Mt 16,23) i dobrze się stało, że tego doświadczył, ażeby stać się nowym Adamem, naszym wodzem, naszym miłosiernym Odkupicielem (por. Mt 26,36-46; Hbr 2,10.17-18; 4,15; 5,2.7-9).

Istotą wszystkich pokus była perspektywa mesjanizmu politycznego, prowadzącego do ziemskiej chwały; była to idea bardzo powszechna i głęboko zakorzeniona w duszy ludu Izraela. Diabeł usiłuje skłonić Jezusa do przyjęcia tej fałszywej perspektywy, gdyż jest przeciwnikiem planu Boga, Jego prawa, Jego ekonomii zbawienia, a więc samego Chrystusa, o czym świadczy Ewangelia i inne pisma Nowego Testamentu (por. Mt 13,39; J 8,44; 13,2; Dz 10,38; Ef 6,11; 1 J 3,8n.). Gdyby także Chrystus uległ pokusie, królestwo szatana, szczycącego się panowaniem nad światem (por. Łk 4,5-6), odniosłoby w dziejach ostateczne zwycięstwo. Stąd moment walki na pustyni jest decydujący. (...)

Wszystko to przypomina nam o wartości pustyni jako miejsca szczególnego doświadczenia Boga: pustynia była takim miejscem dla Mojżesza (por. Wj 24,18) i dla Eliasza (por. 1 Krl 19,8), i jest nim przede wszystkim dla Jezusa, który zostaje na nią "wyprowadzony" przez Ducha Świętego i jest gotów przeżyć to samo doświadczenie: doświadczenie zjednoczenia z Bogiem Ojcem (por. Oz 2,16) wbrew mocom przeciwnym Bogu. To Jego doświadczenie jest przykładem, jest lekcją, która ukazuje nam, jak potrzebna jest pokuta nie Jezusowi, który był bez grzechu, ale nam wszystkim. Jezus sam pewnego dnia przypomni swoim uczniom o potrzebie modlitwy i postu dla wypędzenia duchów nieczystych (por. k 9,29); zaś udręczony samotną modlitwą w Ogrójcu poleci Apostołom: "czuwajcie i módlcie się, abyście nie ulegli pokusie; duch wprawdzie ochoczy, ale ciało słabe" (Mk 14,38) (Aud. gen., 21.07.1990).

TABLICE PRZYMIERZA

- Bóg objawia się tajemniczymi drogami

Bóg objawia się tajemniczymi drogami - na przykład przez płomień, który nie spala - a Jego logika jest wyzwaniem dla wszystkiego, co wiemy i czego się spodziewamy. Bóg jest jednocześnie bliski i daleki, jest w świecie, ale nie ze świata. Jest Bogiem, który wychodzi nam na spotkanie, ale którego nie można posiąść. On jest "JESTEM, KTÓRY JESTEM" - imieniem, które nie jest imieniem! JESTEM, KTÓRY JESTEM - Boży bezmiar, w którym istota i istnienie są jednym! Bóg, który jest samym istnieniem! Czyż w obliczu takiej tajemnicy nie musimy "zdjąć sandałów", jak On nam nakazuje, i wielbić Go na tej świętej ziemi? Tutaj, na górze Synaj, prawda o tym, "kim jest Bóg", stała się fundamentem i rękojmią Przymierza. Mojżesz wchodzi w "świetlistą ciemność" (Życie Mojżesza, II, 164) i tam otrzymuje Prawo "napisane palcem Bożym" (Wj 31,18). Ale co to za Prawo? Jest to Prawo życia i wolności! Nad Morzem Czerwonym lud doświadczył wielkiego wyzwolenia. Ujrzał moc i wierność Boga; odkrył, że jest On Bogiem, który naprawdę wyzwala swój lud, tak jak przyrzekł. Teraz jednak na wyżynach Synaju ten sam Bóg potwierdza swą miłość pieczęcią Przymierza, którego nigdy nie odwoła. Jeżeli lud będzie posłuszny Jego Prawu, zazna wolności na wieki. Wyjście i Przymierze nie należą tylko do przeszłości: są na zawsze przeznaczeniem całego Ludu Bożego!

Wszczepione w samo serce naszej religii, spotkanie Boga i Mojżesza na tej górze kryje w sobie tajemnicę wyzwalającego posłuszeństwa, które osiąga pełnię w doskonałym posłuszeństwie Chrystusa, okazanym przez wcielenie i śmierć na krzyżu (por. Flp 2,8; Hbr 5,8-9). My także będziemy prawdziwie wolni, jeśli nauczymy się być posłuszni tak jak Jezus (por. Hbr 5,8). Dziesięcioro Przykazań to nie wymysł tyrańskiego Władcy, narzucony nam arbitralnie. Przykazania zostały wyryte w kamieniu, ale przede wszystkim zostały zapisane w ludzkim sercu jako uniwersalne prawo moralne, zachowujące moc w każdym czasie i miejscu. Dzisiaj, tak jak zawsze, Dziesięć Słów Prawa to jedyny autentyczny fundament życia jednostek, społeczeństw i narodów. Dzisiaj, tak jak zawsze, jest to jedyna przyszłość ludzkiej rodziny. Przykazania chronią człowieka przed niszczącą siłą egoizmu, nienawiści i fałszu. Demaskują wszystkie fałszywe bóstwa, które go zniewalają: miłość własną, która odrzuca Boga, żądzę władzy i przyjemności, która niszczy porządek sprawiedliwości, poniża ludzką godność nas samych i naszego bliźniego. Jeżeli odwrócimy się od tych fałszywych bóstw i pójdziemy za Bogiem, który wyzwala swój lud i zawsze jest z nim, wówczas "zajaśniejemy chwałą" (Życie Mojżesza, II, 230), opromienieni Bożą światłością jak Mojżesz powracający po czterdziestu dniach spędzonych na górze!

Zachowywać przykazania znaczy być wiernym Bogu, ale także być wiernym nam samym, naszej prawdziwej naturze i naszym najgłębszym dążeniom. Wiatr, który także dzisiaj wieje z Synaju, przypomina nam, że Bóg pragnie być czczony za wzrost i przez wzrost swoich stworzeń: Gloria Dei homo vivens. W tym znaczeniu wiatr ten przynosi naglące wezwanie do dialogu między wyznawcami wielkich religii monoteistycznych, służących ludzkiej rodzinie. Podpowiada nam, że w Bogu możemy znaleźć miejsce naszego spotkania: w Bogu Wszechmocnym i Wszechmiłosiernym, Stwórcy wszechświata i Panu historii, który u kresu naszego ziemskiego życia osądzi nas wedle swej doskonałej sprawiedliwości (26.02.2000, góra Synaj, homilia w czasie Mszy Świętej).

- Mojżesz uzyskuje przebaczenie dla ludu dzięki modlitwie

Aby osiągnąć stan doskonałej nieskazitelności, potrzebne jest czasem wstawiennictwo lub pośrednictwo jakiejś osoby. Na przykład Mojżesz uzyskuje przebaczenie dla ludu dzięki modlitwie, w której odwołuje się do zbawczego dzieła dokonanego przez Boga w przeszłości i prosi Go o wierność przysiędze złożonej ojcom (por. Wj 32,30.11-13). Postać Sługi Pańskiego, ukazaną w Księdze Izajasza, wyróżnia także funkcja wstawiania się i pokuty za wielu; pod koniec swoich cierpień "ujrzy światło" i "usprawiedliwi wielu", dźwigając ich nieprawości (por. Iz 52,13; 53,12, zwłaszcza 53,11).

Na tle Starego Testamentu można uznać Psalm 51[50] za syntezę procesu powracania do pierwotnej nieskazitelności: grzesznik wyznaje i uznaje własną winę (w. 6), usilnie prosi o oczyszczenie lub "obmycie" (w. 4.9.12.16), by móc głosić chwałę Bożą (w. 17).

W Nowym Testamencie Chrystus ukazany jest jako Ten, który się wstawia i przyjmuje na siebie funkcje najwyższego kapłana w dniu przebłagania (por. Hbr 5,7; 7,25). Kapłaństwo nabiera jednak w Nim nowego i ostatecznego kształtu. Tylko jeden raz wchodzi On do niebieskiej świątyni, by wstawiać się za nami przed obliczem Boga (por. Hbr 9,23-26, zwłaszcza 24). Jest On Kapłanem, a jednocześnie "ofiarą przebłagalną" za grzechy całego świata (por. 1 J 2,2). Jako Ten, który się wstawia i dokonuje za nas zadośćuczynienia, Jezus objawi się w pełni przy końcu naszego życia, ofiarowując swe miłosierdzie, ale także osądzając tych, którzy odrzucają miłość i przebaczenie Ojca.

Ofiarowanie miłosierdzia nie zwalnia z obowiązku, byśmy przed obliczem Pana stawili się czyści i nieskazitelni, bogaci w miłość, którą św. Paweł nazywa "więzią doskonałości" (Kol 3,14). Gdy podczas naszego ziemskiego życia odpowiadamy na ewangeliczne wezwanie, byśmy byli doskonali jak Ojciec niebieski (por. Mt 5,48), to tym samym wypełniamy powołanie do wzrastania w miłości, abyśmy byli niezłomni i nienaganni wobec Boga Ojca, "na przyjście Pana naszego Jezusa wraz ze wszystkimi Jego świętymi" (1 Tes 3,13). Z drugiej strony jesteśmy wezwani do "oczyszczenia się z wszelkich brudów ciała i ducha" (por. 2 Kor 7,1; por. 1 J 3,3), ponieważ spotkanie z Bogiem wymaga absolutnej czystości. Trzeba usunąć wszelkie ślady przywiązania do zła i naprawić wszelkie zniekształcenia duszy. Oczyszczenie musi być całkowite i to właśnie wyraża nauka Kościoła o czyśćcu. Termin ten nie oznacza miejsca, lecz formę życia. Ci, którzy po śmierci żyją w stanie oczyszczenia, trwają już w miłości Chrystusa, uwalniającego ich od resztek niedoskonałości (por. Powszechny Sobór Florencki, Decretum pro Graecis).

Należy uściślić, że stan oczyszczenia nie jest przedłużeniem sytuacji ziemskiej, tak jakby po śmierci istniała jeszcze dodatkowa możliwość zmiany własnego losu. Nauczanie Kościoła w tym zakresie jest jednoznaczne i zostało potwierdzone przez Sobór Watykański II, który głosi: "A ponieważ nie znamy dnia ani godziny, musimy, w myśl upomnienia Pańskiego, czuwać ustawicznie, abyśmy zakończywszy jeden jedyny bieg naszego ziemskiego żywota (por. Hbr 9,27), zasłużyli wejść razem z Panem na gody weselne i być zaliczeni do błogosławionych (por. Mt 25,31-46), i aby nie kazano nam, jak sługom złym i leniwym (por. Mt 25,26), pójść w ogień wieczny (por. Mt 25,41), w ciemności zewnętrzne, gdzie "będzie płacz i zgrzytanie zębów" (Mt 22,13 i 25,30)" (Lumen gentium, 48) (Aud. gen., 4.08.1998).

- Bóg Izraela jest Bogiem patriarchów, Bogiem, który ukazał się Mojżeszowi w gorejącym krzewie, by wyzwolić Izraela i uczynić go Ludem Przymierza

Temat jedynego Boga wspólnego wszystkim ludom szukającym zbawienia stopniowo rozwija się w Piśmie Świętym i osiąga szczyt objawienia w Chrystusie. Bóg Izraela, którego symbolem jest święty Tetragram, jest Bogiem patriarchów, Bogiem, który ukazał się Mojżeszowi w gorejącym krzewie (por. Wj 3), by wyzwolić Izraela i uczynić go Ludem Przymierza. Księga Jozuego opowiada o decyzji, jaką w Sychem podjęło wielkie zgromadzenie ludu, wybierając Boga, który okazał się wobec niego życzliwy i pełen troski, oraz odrzucając wszystkich innych bogów (por. Joz 24). W świadomości religijnej Starego Testamentu powyższy wybór nabiera coraz wyraźniejszej formy rygorystycznego i uniwersalnego monoteizmu. Jeśli Pan Bóg Izraela nie jest Bogiem pośród wielu innych, lecz jedynym prawdziwym Bogiem, oznacza to, że przez Niego muszą zostać zbawione wszystkie narody "aż do krańców ziemi" (Iz 49,6). Powszechna wola zbawcza przemienia dzieje ludzkie w wielkie pielgrzymowanie narodów w kierunku jednego centrum, Jeruzalem, choć nie niweluje różnic etniczno-kulturowych między nimi (por. Ap 7,9). Prorok Izajasz w sposób sugestywny ukazuje tę perspektywę, posługując się obrazem drogi wiodącej z Egiptu do Asyrii i podkreślając, że Boże błogosławieństwo łączy Izrael, Egipt i Asyrię (por. Iz 19,23-25). Każdy naród, zachowując w pełni swą tożsamość, powołany jest do coraz głębszego nawrócenia się do jedynego Boga objawionego Izraelowi.

To "uniwersalistyczne" natchnienie, obecne w Starym Testamencie, zostaje pełniej wyrażone w Nowym Testamencie, który objawia nam, że Bóg "pragnie, by wszyscy ludzie zostali zbawieni i doszli do poznania prawdy" (1 Tm 2,4). Przekonanie, że Bóg rzeczywiście przygotowuje ludzi do zbawienia, stanowi podstawę dialogu chrześcijan z wierzącymi różnych wyznań. Sobór określił postawę Kościoła wobec religii niechrześcijańskich następującymi słowami: "Kościół katolicki (...) ze szczerym szacunkiem odnosi się do owych sposobów działania i życia, do owych nakazów i doktryn, które chociaż w wielu wypadkach różnią się od zasad przez niego wyznawanych i głoszonych, nierzadko jednak odbijają promień owej Prawdy, która oświeca wszystkich ludzi. Głosi zaś, i obowiązany jest głosić bez przerwy, Chrystusa, który jest "drogą, prawdą i życiem" (J 14,6), w którym ludzie znajdują pełnię życia religijnego i w którym Bóg wszystko z sobą pojednał" (Nostra aetate, 2).

W ubiegłych latach niektórzy przeciwstawiali dialog z wyznawcami różnych religii przepowiadaniu, które jest głównym obowiązkiem zbawczej misji Kościoła. W rzeczywistości dialog międzyreligijny stanowi integralną część ewangelizacyjnej misji Kościoła (por. KKK, 856). Jak wielokrotnie podkreślałem, ma on dla Kościoła znaczenie podstawowe, jest wyrazem jego zbawczej misji, jest dialogiem zbawienia (por. Insegnamenti VII/1 [1984], s. 595-599). Prowadzenie dialogu międzyreligijnego nie jest zatem rezygnacją z przepowiadania, lecz odpowiedzią na Boże wezwanie, aby wymiana i dzielenie się dobrami prowadziły do dawania świadectwa o własnej wizji religijnej, do lepszego poznania swoich stanowisk i do porozumienia w kwestii niektórych podstawowych wartości.

Odwołanie się do wspólnego "ojcostwa" Bożego nie ma więc być bliżej nieokreśloną ideą uniwersalistyczną, lecz winno być przeżywane przez chrześcijan z pełną świadomością zbawczego dialogu, który dokonuje się dzięki pośrednictwu Jezusa i działaniu Jego Ducha. W ten sposób, na przykład przejmując z takich religii jak muzułmańska zdecydowane przekonanie, że istnieje Absolut osobowy i transcendentny wobec wszechświata i człowieka, możemy z naszej strony złożyć świadectwo o Bogu w tajemnicy Jego trynitarnego życia, wyjaśniając, że trójosobowość nie pomniejsza Boskiej jedności, lecz ją określa. Podobnie z religijnych nurtów prowadzących do monistycznych wizji rzeczywistości ostatecznej, pojmowanej jako byt niezróżnicowany, w którym wszystko się zawiera, chrześcijaństwo przejmuje apel o uszanowanie najgłębszego sensu Bożej tajemnicy, abstrahując od wszelkich ludzkich słów i pojęć. Świadczy jednak bez wahania o osobowej transcendencji Boga, głosząc równocześnie Jego powszechne i pełne miłości ojcostwo, objawiające się w całej pełni w tajemnicy ukrzyżowanego i zmartwychwstałego Syna. Oby Wielki Jubileusz stał się dla wszystkich ludzi wierzących dogodną okazją do lepszego wzajemnego poznania, by mogli szanować się i miłować w dialogu, który będzie dla wszystkich spotkaniem zbawienia! (Aud. gen., 21.04.1998).

KSIĘGA KAPŁAŃSKA

OFIARY 1,1-5,26

Ofiary całopalenia: 1,1-17

1

1 Jahwe wezwał do siebie Mojżesza i tak przemówił do niego z Namiotu Spotkania: 2 Zwróć się do synów Izraela i powiedz im: Jeśli ktoś z was zechce złożyć ofiarę na cześć Jahwe z jakiegoś zwierzęcia domowego, niech poświęci na to cielca, albo jakieś mniejsze zwierzę.

3 Jeżeli ktoś chce złożyć ofiarę całopalenia z dużego bydła, musi złożyć samca, wolnego od jakiejkol­wiek skazy. Ofiarę powinno się zło­żyć przed wejściem do Namiotu Spotkania, aby ofiarujący znalazł łaskę u Jahwe. 4 Ofiarodawca wi­nien położyć rękę na głowie ofiary, która zostanie przyjęta dla jego dobra, na przebłaganie za jego grze­chy. 5 Młody cielec powinien być następnie zabity przed Jahwe, a ka­płani, synowie Aarona, ofiarują krew, rozlewając ją dokoła ołtarza, który znajduje się przed wejściem do Namiotu Spotkania. 6 Potem na­leży ściągnąć z ofiary skórę, a mięso podzielić na części. 7 Następnie synowie Aarona przyniosą na ołtarz ogień i nałożą nań drew. 8 Kapłani, synowie Aarona, poćwiartowane mięso razem z głową i tłuszczem położą na drwach ułożonych na og­niu, palącym się na ołtarzu. 9 Wnęt­rzności i nogi należy obmyć w wo­dzie, a kapłan potem spali wszystko na ołtarzu. Taka ma być ofiara cało­palenia, czyli ofiara spalana w og­niu na miłą woń dla Jahwe.

10 Jeśli ktoś chce złożyć na ofia­rę całopalenia jakieś mniejsze zwie­rzę, niech weźmie baranka albo koźlątko, wybierając samca bez żadnej skazy. 11 Niech go zabije po stronie północnej ołtarza przed Jahwe. Krew ofiary kapłani, syno­wie Aarona, wyleją dokoła ołtarza. 12 Niech potem podzielą mięso na części, a kapłan położy wszystko, razem z głową i tłuszczem, na palą­ce się drwa na ołtarzu. 13 Wnętrz­ności i nogi niech obmyją w wodzie. Kapłan to wszystko również ofia­ruje i spali w ogniu płonącym na ołtarzu. Taka ma być ofiara cało­palenia, czyli ofiara spalana w og­niu na miłą woń dla Jahwe.

14 Jeśli ktoś składa ofiarę cało­palenia z ptaków, niech weźmie synogarlicę albo młodego gołąbka. 15 Do ołtarza powinien przynieść ptaka sam kapłan, który oderwa­wszy ptakowi główkę, spali ją w og­niu na ołtarzu, a krwią, która wyp­łynie z ptaka, pokropi boki ołtarza. 16 Potem usunie wole ptaka razem z całą jego zawartością i wyrzuci je poza ołtarz, na stronę wschodnią, tam gdzie znajdują się naczynia na popiół. 17 Wreszcie naderwie się ptakowi skrzydła, nie odrywając ich jednak całkowicie, a kapłan spali ptaka w ogniu na ołtarzu. Taka ma być ofiara całopalenia, ofiara spala­na w ogniu na miłą woń dla Jahwe.

Ofiary pokarmowe: 2,1-16

2

1 Jeśli ktoś składa tak zwaną ofiarę suchą, niech weźmie naj­czystszej mąki, poleje ją oliwą i do­da trochę kadzidła. 2 Mąkę tak przyprawioną należy przynieść do kapłanów, synów Aarona, a kapłan weźmie jedną garść mąki zmie­szanej z oliwą i kadzidłem i spali ją w ogniu na ołtarzu jako pamiątkę ofiary spalanej w ogniu na miłą woń dla Jahwe. 3 To, co zostanie z ofiary suchej, będzie przeznaczone dla Aarona i jego synów jako cząstka najświętsza spośród ofiar spala­nych dla Jahwe w ogniu.

4 Kiedy będziesz składał ofiarę suchą z tego, co zostało upieczone w piecu, przyniesiesz ciastka z naj­czystszej mąki, bez kwasu, przy­prawione oliwą, albo placki cienkie, bez kwasu, skropione oliwą. 5 Kiedy będziesz składał ofiarę z pokarmów w postaci placków smażonych na patelni, to placki te powinny być z najczystszej mąki zmieszanej z oliwą, bez użycia kwasu. 6 Podzie­lisz placki na drobne części i skro­pisz oliwą. Taka winna być ofiara z pokarmów. 7 Kiedy będziesz skła­dał ofiarę z pokarmów w postaci ciasta przygotowanego w rondlu, to użyj na to ciasto z najczystszej mąki z oliwą. 8 Przyniesiesz tak przyrzą­dzoną ofiarę z pokarmów przezna­czoną dla Jahwe i przedłożysz ją kapłanowi, który złoży ją na ołta­rzu. 9 Kapłan oddzieli to, co ma być ofiarowane na pamiątkę, i spali na ołtarzu, na woń miłą dla Jahwe. 10 To, co pozostanie z tej ofiary, będzie przekazane Aaronowi i jego synom. 11 Wszystkie ofiary z pokar­mów, składane przez was dla Jah­we, powinny być przygotowane bez użycia kwasu, gdyż nie wolno wam spalać w ofierze na cześć Jahwe niczego, co by zawierało kwas albo miód. 12 [Ofiary z pokarmów] mo­żecie składać na cześć Jahwe jako dar z pierwszych plonów. Wtedy jednak nie należy ich umieszczać na ołtarzu jako ofiary miłej woni.

13 Wszystko, co składa się na ofiarę z pokarmów, powinno być posolo­ne. Nigdy nie może zabraknąć soli przymierza twojego Boga w ofiarach z pokarmów. Wszystkie twoje dary ofiarne będą przygotowane przy użyciu soli. 14 Kiedy będziesz miał składać na cześć Jahwe ofiarę pier­wocin, weźmiesz najlepsze kłosy i uprażysz [wykruszone z nich ziar­no] na ogniu albo weźmiesz kaszę ze świeżego ziarna i złożysz jako ofiarę z pokarmów w postaci pierw­szych plonów. 15 Polejesz to oliwą i dorzucisz kadzidła. Taka powinna być ofiara z pokarmów. 16 Kapłan spali na pamiątkę część kaszy i oli­wy oraz wszystko kadzidło. Taka powinna być ofiara złożona w ogniu na cześć Jahwe.

Ofiary biesiadne: 3,1-17

3

1 Jeśli ktoś składa ofiarę biesiadną z dużego bydła, może wy­brać samca lub samicę, byleby bez żadnej skazy, i złoży je na cześć Jahwe. 2 Ofiarodawca położy ręce na głowie zwierzęcia, po czym zabije je przy wejściu do Namiotu Spot­kania, a kapłani, synowie Aarona, wyleją krew dokoła, po wszystkich bokach ołtarza. 3 Z tej ofiary pojed­nania przeznaczy na ofiarę cało­pal­ną dla Jahwe: tłuszcz pokrywający wnętrzności oraz tłuszcz, który jest nad nimi; 4 obie nerki razem z tłu­szczem, którym są pokryte, oraz wszy­stek tłuszcz z okolic lędźwi; wreszcie całą tłuszczową powłokę wątrobę, którą oddzieli koło nerek. 5 Synowie Aarona spalą to wszystko na ołtarzu jako ofiarę całopalenia, w ogniu, którym płoną drwa na ołtarzu. Taka powinna być ofiara całopalenia, spalana w ogniu na woń miłą dla Jahwe.

6 Jeżeli ktoś składa ofiarę bie­siadną z mniejszego zwierzęcia, może wybrać samca lub samicę, byleby bez żadnej skazy. 7 Jeżeli postanowił ofiarować baranka, niech złoży go przed Jahwe. 8 Niech położy ręce na głowie zwierzęcia i zabije je przed wejściem do Namio­tu Spotkania, a synowie Aarona wyleją krew na wszystkie ściany ołtarza. 9 Z tej ofiary pojednania przeznaczy na ofiarę całopalenia dla Jahwe: cały tłuszcz z ogona i ogon, odcięty u nasady, tłuszcz pokrywający wnętrzności i tłuszcz, który jest nad nimi; 10 obie nerki razem z tłuszczem, którym są pok­ryte, oraz wszystek tłuszcz z okolic lędźwi; wreszcie całą tłuszczową powłokę wątroby, którą oddzieli koło nerek. 11 Kapłan spali to wszy­stko na ołtarzu. Taka będzie potra­wa dla ognia, czyli ofiara spalana w ogniu dla Jahwe.

12 Jeśli ktoś postanowił ofiaro­wać koźlątko, niech złoży je przed Jahwe. 13 Niech położy swoje ręce na głowie zwierzęcia i zabije je przed wejściem do Namiotu Spotkania, a synowie Aarona wyleją krew na ściany ołta­rza. 14 Z tej ofiary przez­naczy na ofiarę całopalną dla Jah­we: tłuszcz pokry­wający wnętrz­ności i tłuszcz, który jest nad nimi; 15 obie nerki razem z tłuszczem, którym są pokryte, oraz wszystek tłuszcz z okolic lędźwi, wreszcie całą tłuszczową powłokę wątroby, którą oddzieli koło nerek. 16 Kapłan spali to wszystko na ołta­rzu; taka będzie potrawa dla ognia, czyli ofia­ra spalona w ogniu na woń miłą. 17 Tłuszcz wszystek będzie dla Pana. Jest to prawo odwieczne dla wszy­stkich pokoleń i na każdym miej­scu, gdzie tylko zamieszkacie. Sami nigdy nie będziecie spożywać ani tłuszczu, ani krwi.

Ofiara przebłagalna za grzechy kapłana: 4,1-12

4

1 Jahwe tak mówił do Mojżesza: 2 Zwróć się do synów Izraela i powiedz im tak: Jeżeli ktoś dopu­ści się przez nieuwagę jakiegoś wykroczenia przeciwko któremuś z przykazań Jahwe i uczyni coś ta­kiego, czego nie wolno czynić, 3 to - jeśli jest już namaszczonym kap­łanem i tym samym jego wina spada na cały lud - jako ofiarę na prze­błaganie za grzech, którego się dopuścił, złoży dla Jahwe cielca młodego, bez żadnej skazy. 4 Przy­prowadzi cielca w pobliże wejścia do Namiotu Spotkania, przed Jah­we, położy rękę na głowie cielca i zabije go na oczach Jahwe. 5 A kapłan, taki który już otrzymał na­maszczenie, weźmie trochę krwi cielca i wniesie ją do Namiotu Spot­kania. 6 Potem umoczy palec we krwi i miejsce naprzeciw zasłony przybytku pokropi siedem razy w obliczu Jahwe. 7 Następnie po­maże krwią rogi wystające z ołtarza wonnego kadzenia, który znajduje się przed Jahwe w Namiocie Spot­kania, a resztę krwi cielca wyleje u stóp ołtarza całopalenia, który znajduje się przy wejściu do Namio­tu Spotkania. 8 Potem oddzieli wszystek tłuszcz z cielca składa­nego jako ofiara przebłagalna za grzech, to znaczy tłuszcz pokry­wający wnętrzności i tłuszcz, który jest nad nimi; 9 obie nerki razem z tłuszczem, którym są pokryte, oraz wszystek tłuszcz z okolic lędź­wi; wreszcie całą tłuszczową pow­łokę wątroby, którą oddzieli koło nerek. 10 Zbierze to wszystko - tak jak się postępuje z cielcem składa­nym na ofiarę pojednania - i spali na ołtarzu całopalenia. 11 Nato­miast skórę z cielca, wszystko mię­so, głowę, nogi oraz wnętrzności wraz z ich zawartością, 12 wszystko to z całego cielca należy wynieść poza obóz, na miejsce czyste, tam gdzie gromadzi się popiół, i spalić na ognisku z drew, na wysypisku popiołu.

Ofiary przebłagalne za grzechy społeczności: 4,13-21

13 Jeżeli występku dopuściło się całe zgromadzenie Izraela i ludzie nadal nie wiedzą, że uczynili coś takiego, czego Jahwe zabronił czy­nić, i stali się przez to winnymi, 14 to gdy popełnione wykroczenie wyjdzie na jaw, całe zgromadzenie złoży jako ofiarę przebłagalną mło­dego cielca. Powinno się go przypro­wadzić przed Namiot Spotkania, 15 gdzie starsi zgromadzenia izraels­kiego położą ręce na głowie cielca przed Jahwe. 16 A kapłan, taki który już otrzymał namaszczenie, weźmie trochę krwi cielca i wniesie ją do Namiotu Spotkania. 17 Potem umo­czy palec we krwi i miejsce naprze­ciw zasłony przybytku pokropi sie­dem razy w obliczu Jahwe. 18 Nas­tępnie pomaże krwią rogi wystające z ołtarza, który znajduje się przed Jahwe w Namiocie Spotkania, a re­sztę krwi cielca wyleje u stóp ołtarza całopalenia, który znajduje się przy wejściu do Namiotu Spot­kania. 19 Potem oddzieli wszystek tłuszcz z cielca i spali go na ołtarzu. 20 Całą ofiarę złoży tak, jak się ofiaruje cielca jako przebłaganie za grzech, którego dopuścił się nama­szczony kapłan; wszystko należy zrobić tak samo. Kapłan dokona nad nim obrzędu przebłagania i wina będzie odpuszczona. 21 [Mię­so] cielca należy wynieść poza obóz i spalić, tak jak [mięso] pierwszego cielca. Taka powinna być ofiara za grzech popełniony przez całe zgro­madzenie Izraela.

Ofiary przebłagalne za grzechy naczelnika rodu: 4,22-26

22 Jeżeli przestępstwa dopuści się naczelnik jakiegoś rodu, czyniąc przez nieuwagę coś takiego, czego Jahwe, jego Bóg, nie pozwolił czy­nić, 23 to gdy poczuje się winnym, to znaczy gdy pozna swój wystę­pek, powinien złożyć w ofierze jednego kozła bez skazy. 24 Powinien położyć rękę na głowie kozła, a następnie zabić go tam, gdzie zabija się zwie­rzęta przeznaczone na ofiary cało­palenia dla Jahwe. Jest to ofiara przebłagalna za grzechy. 25 Kapłan [zaś] umoczy palec we krwi ofiary za grzechy, pomaże nią rogi wysta­jące z ołtarza całopalenia, a resztę krwi wyleje u stóp tego ołtarza. 26 Potem spali wszystek tłuszcz na ołtarzu, tak jak spala się tłuszcz przy składaniu ofiary pojednania. Tak powinien postąpić kapłan skła­dający ofiarę przebłagania za grzechy. I będzie wybaczony naczelni­kowi rodu ten grzech.

Ofiary przebłagalne za grzechy zwykłych ludzi: 4,27-35

27 Jeżeli jakiś człowiek spośród mieszkańców tej ziemi dopuści się przez nieuwagę jakiegoś przestęp­stwa, czyniąc coś takiego, czego Jahwe nie pozwolił czynić, i stał się przez to winnym, 28 to gdy poczuje się winnym, powinien złożyć jako ofiarę za popełniony grzech kozę bez żadnej skazy. 29 Powinien poło­żyć rękę na głowie ofiary za grzech, a potem zabić ją tam, gdzie składa się ofiary całopalenia. 30 Następnie kapłan umoczy swój palec we krwi ofiary i pomaże krwią rogi wysta­jące z ołtarza całopalenia, a resztę krwi wyleje u stóp ołtarza. 31 Wresz­cie [składający ofiarę] zbierze wszy­stek tłuszcz, tak jak się to czyni przy składaniu ofiar pojednania, a kapłan spali go na ołtarzu jako woń miłą dla Jahwe. W taki to spo­sób kapłan dokona ofiary przebła­gania za człowieka, któremu zosta­nie odpuszczony jego grzech. 32 Je­żeli jako ofiarę przebłagal­ną za grzechy składa się ofiarę z owiec, należy przyprowadzić samicę bez żadnej skazy. 33 Ofiarujący położy rękę na głowie ofiary za grzechy, a potem ją zabije jako ofiarę prze­błagalną tam, gdzie składa się ofiary całopalenia. 34 Następnie kapłan umoczy palec we krwi ofiary i pomaże nią rogi wystające z ołta­rza całopalenia, a resztę krwi wyleje u stóp tego ołtarza. 35 Wreszcie [składający ofiarę] zbierze wszystek tłuszcz, tak jak zbiera się tłuszcz baranka przy składaniu ofiary pojednania, i kapłan spali go na ołtarzu na ofiarach spalanych w ogniu na cześć Jahwe. W ten to sposób kapłan dokona przebła­ga­nia za człowieka, za grzech przez niego popełniony. A grzech zostanie mu odpuszczony.

Ofiary przebłagalne za niektóre wykroczenia: 5,1-13

5

1 Jeżeli ktoś zgrzeszył przez to, że słyszał jakieś głośno wypo­wiedziane przekleństwo i jest tego świadkiem, bo albo słyszał to [na własne uszy], albo wiedział o tym, a jednak to ukrył, biorąc tym sa­mym winę na siebie; 2 albo jeśli ktoś przez nieuwagę dotknie rzeczy nie­czystej, na przykład padliny jakie­goś nieczystego zwierzęcia dzikiego, albo padliny nieczystego zwierzęcia domowego, albo padliny jakiegoś nieczystego płaza, i przez to również sam stanie się nieczystym i winnym przestępstwa, choć o tym nie wie; 3 albo jeśli ktoś, nieświadomy tego, dotknie jakiejś nieczystości ludz­kiej, przez którą sam stałby się zbrukanym, i jeśli później zauważy, że dopuścił się w ten sposób przes­tępstwa; 4 albo jeśli ktoś, postę­pując lekkomyślnie, zaklina się na czyjąś korzyść lub niekorzyść lub, jak to czasem bywa, twierdzi coś pod nierozważną przysięgą, czego z początku nie zauważa, lecz potem uświadamia sobie, że zgrzeszył przez coś takiego - 5 jeżeli więc ktoś spostrzeże, że dopuścił się jednego z tych trzech wykroczeń, to niech wyzna, przez co zgrzeszył, 6 a potem niech złoży dla Jahwe jako ofiarę prze­błagania za grzech, którego się dopuścił, samicę spośród jakichś drobniejszych zwierząt, na przykład owcę lub kozę, a kapłan dokona ob­rzędu przebłagania za jego grzech. 7 Jeśli nie byłoby go stać na owcę [lub kozę], to niech przyniesie na ofiarę przebłagania Jahwe za swój grzech dwie synogarlice albo dwa młode gołąbki: jednego [ptaka] jako ofiarę za­dośćuczynienia za grzech, drugiego jako ofiarę całopalenia. 8 Przyniesie je do kapłana, który złoży najpierw ofiarę przebłagalną za grzech. Kapłan naderwie pta­ko­wi głowę, nie odrywając jej jednak całkowicie. 9 Krwią ofiary pokropi boki ołtarza, a resztę krwi, jaka wycieknie z ofiary, wyleje u stopni ołtarza. Będzie to ofiara przebłaga­nia za grzech. 10 Drugiego ptaka zło­ży jako ofiarę całopalenia, według przepisów składania tej ofiary. W ten sposób kapłan dokona obrzę­du przebłagania za grzech i temu, który się grzechu dopuścił, grzech ów będzie odpuszczony.

11 A jeżeli kogoś nie stać nawet na parę synogarlic lub dwa młode gołąbki, niech przyniesie jako ofiarę przebłagania za swój grzech jedną dziesiątą efy czystej mąki. Niech jednak nie wlewa do mąki oliwy i nie wkłada do niej kadzidła, bo ma to być ofiara przebłagania za grzech. 12 Przyniesie [mąkę] kapła­nowi, który weźmie jedną garść mąki na pamiątkę i każe ją spalić na ołtarzu, na ofiarach całopalenia, spalanych na cześć Jahwe. Będzie to przebłagalnia za grzech. 13 W ten sposób kapłan dokona obrzędu przebłagania za grzech i temu, który się dopuścił jednego z trzech wyżej wymienionych wykroczeń, będzie ono odpuszczone. To, co zos­tanie z ofiary przebłagania, należy do kapłana, tak jak w przypadku ofiar z pokarmów.

Ofiary przebłagalne za wykroczenia przeciwko przepisom sakralnym: 5,14-19

14 Potem mówił Jahwe do Moj­żesza tak: 15 Jeżeli ktoś dopuści się nieuczciwości i sprzeniewierzy się, nieświadomy tego, prawu przez to, że zatrzyma sobie jakąś rzecz już ofiarowaną dla Jahwe, to złoży jako ofiarę zadośćuczynienia dla Jahwe jednego baranka bez żadnej skazy, wziętego prosto z trzody; jego war­tość należy ustalić w syklach sreb­ra według wartości sykla świątyn­nego. 16 Jeżeli [przy tej sposobności] jakąś szkodę poniósł sam przyby­tek, zadośćuczynienie powinno być większe o jedną piątą; część tę na­leży oddać kapłanowi. W ten sposób kapłan dokona obrzędu przebła­gania, składając jako ofiarę zadość­uczynienia jednego baranka. I temu, który się dopuścił wykro­czenia, będzie ono darowane. 17 Je­żeli ktoś zgrzeszy, czyniąc przez nieuwagę coś takiego, czego Jahwe nie pozwala czynić, i stanie się przez to winnym przestępstwa, 18 to złoży jako ofiarę zadośćuczynienia jednego baranka bez skazy, wzię­tego prosto z trzody, w zależnoś­ci od jego oceny. Kapłan dokona ob­rzędu przebłagania za grzech, który został popełniony przez nieuwagę, bez świadomości grzeszącego. I grzech ten zostanie mu darowany. 19 Jest to ofiara zadośćuczynienia. Człowiek, który dopuścił się wykro­czenia, był z pewnością winien w oczach Jahwe.

Ofiary przebłagalne za wykroczenia przeciw bliźniemu: 5, 20-26

20 Jahwe tak też mówił do Moj­żesza: 21 Jeżeli ktoś dopuścił się nieuczciwości wobec Jahwe przez to, że okłamał bliźniego co do rze­czy, którą przyjął na przechowanie albo wziął w zastaw, albo po prostu ukradł, albo siłą zabrał bliźniemu; 22 albo jeśli się zaparł tego, że posia­daną rzecz znalazł, składając przy tym fałszywą przysięgę dotyczącą czegokolwiek, czym człowiek może zgrzeszyć; 23 jeśli więc ktoś dopuścił się takiego wykroczenia i je sobie później uświadomił, zwróci rzecz ukradzioną albo zabraną siłą, zos­tawioną mu na przechowanie albo znalezioną, 24 albo każdą inną, któ­rą zagarnął na własność, posługu­jąc się fałszywą przysięgą. Zwróci nie tylko wszystko[co bezprawnie sobie przy­właszczył], ale nad to jed­ną piątą wartości. Zwróci wszystko właścicielowi tego samego dnia, kiedy będzie składana ofiara za­dośćuczynienia. 25 Przyprowadzi do kapłana jako ofiarę zadość­uczy­nienia dla Jahwe jednego baranka, bez skazy, wziętego prosto z trzody, w zależności od jego oceny war­tości. 26 Kapłan dokona obrzędu przebłagania w obliczu Jahwe i grzech, którego popełnienia czuje się winnym [składając ofiarę], zostanie mu wybaczony.

PRZEPISY O OFIARACH OBOWIĄZUJĄCE KAPŁANA 6,1-7,38

Ofiary całopalenia: 6,1-6

6

1 Jahwe przemówił do Mojżesza w te słowa: 2 Wydaj Aaronowi i jego synom takie oto zarządzenie: Oto prawo dotyczące ofiary cało­pa­lenia. Ofiara całopalna powinna się palić na palenisku ołtarzowym całą noc, aż do rana powinien pło­nąć ogień na ołtarzu. 3 Każdego ranka kapłan, ubrawszy się w szatę z bi­sioru i w białe spodnie nałożone bezpośrednio na ciało, zbierze po­piół powstały ze spalenia ofiary w ogniu na ołtarzu i zsypie go obok ołtarza. 4 Następnie zmieni szaty i wyniesie popiół poza obóz, na miejsce czyste. 5 Ogień na ołtarzu powinien zawsze płonąć; nigdy nie może wygasnąć. Kapłan będzie na nim zapalał każdego ranka drwa, będzie na nim układał ofiarę cało­palenia i będzie spalał tłuszcz z ofiar pojednania. 6 Płomień wiecz­ny powinien na ołtarzu płonąć i nigdy nie gasnąć.

Ofiary z pokarmów: 6,7-11

7 A oto prawo odnoszące się do ofiary z pokarmów: Synowie Aaro­na będą ją składać na cześć Jahwe przed ołtarzem. 8 Kapłan weźmie jedną garść mąki zmieszanej z oliwą i kadzidłem, przeznaczonym do ofiary, i spali to wszystko na ołtarzu jako woń miłą na pamiątkę dla Jahwe. 9 Resztę z tego, co pozo­stanie z ofiary pokarmowej, spożyją Aaron i jego synowie. Będą to spo­żywać bez żadnego kwasu, na miejscu świętym, na dziedzińcu otaczającym Namiot Spotkania. 10 [Ciasto] będą piekli bez żadnego kwasu. Tę część sam przezna­czy­łem dla nich z ofiar spalanych na ogniu. Są to ofiary najświętsze, tak jak ofiara przebłagania albo ofiara zadośćuczynienia. 11 Będzie z tego spożywał każdy mężczyzna spośród synów Aarona. Niniejsze prawo o ofiarach spalanych dla Jahwe na ogniu jest wieczne i ma obowią­zy­wać wszystkie przyszłe pokolenia. Każdy, kto zetknie się [z tymi ofia­rami], będzie święty.

Ofiara przy poświęcaniu kapłana: 6,12-16

12 Jahwe tak mówił do Mojże­sza: 13 A oto ofiary, jakie Aaron i jego synowie złożą na cześć Jahwe w dniu ich namaszczenia: przez­naczą na to jedną dziesiątą efy najczystszej mąki jako ofiarę wie­czystą, połowę jej złożą rano, a dru­gą połowę wieczorem. 14 Powinno się ją przyrządzić na patelni z oliwą. Kiedy będzie gotowa, przyniesiesz ją i będziesz składał w darze po kawałku, jako ofiarę podzieloną, na woń miłą dla Jahwe. 15 Taką samą ofiarę złoży kapłan, który, jako jeden z synów Aarona, otrzyma w na­stępstwie po nim namaszcze­nie. Takie jest prawo odwieczne: cała ofiara z pokarmu powinna być spalona dla Jahwe. 16 Każda ofiara z pokarmu, składana przez kapła­na, powinna być w całości oddana Jahwe; niczego nie powinno się z niej spożywać.

Ofiary przebłagalne: 6,17-23

17 Potem Jahwe tak przemówił do Mojżesza: 18 Zwróć się do Aarona i jego synów i powiedz im tak: Oto o ofiarach przebłagania za grzechy. Zwierzę przeznaczone dla Jahwe jako ofiara przebłagalna za grzechy powinno być zabite w tym samym miejscu, gdzie zabija się zwierzę na ofiarę całopalenia, bo jest ono czymś bardzo świętym. 19 Kapłan, który składa ofiarę przebłagalną za grzechy, może z niej spożywać. Powinno się spożywać ofiarę na miejscu świętym, na dziedzińcu Namiotu Spotkania. 20 Ten, kto dot­knie mięsa tej ofiary, będzie święty. Jeżeli krew z ofiary pryśnie gdzieś na szaty, to plamy z krwi należy spłukać w miejscu świętym. 21 Jeże­li mięso było gotowane w naczyniu glinianym, należy to naczynie zni­szczyć; jeżeli zaś było gotowane w naczyniu miedzianym, powinno ono być starannie wyczyszczone i wymyte wodą. 22 Każdy mężczyzna z rodu kapłańskiego będzie mógł spożywać z tej ofiary. Jest to rzecz bardzo święta. 23 Jednakże nie wol­no spożywać z ofiary przebłagalnej, z której krew powinno się zanieść do Namiotu Spotkania, aby obrzęd przebłagania dokonał się w przy­bytku. Ta ofiara powinna być w ca­łości spalona w ogniu.

Ofiary zadośćuczynienia: 7,1-10

7

1 A oto prawo o ofiarach zadośćuczynienia, które też są bardzo święte. 2 Zwierzę, które ma być złożone na ofiarę zadośćuczynienia, powinno być zabite tam, gdzie za­bija się ofiarę całopalenia. Krew należy rozlać dokoła ołtarza. 3 Po­winno się ofiarować wszystek tłuszcz, tłuszcz ogonowy, tłuszcz pokrywający wnętrzności, 4 obyd­wie nerki z tłuszczem, którym są pokryte i który sięga aż do lędźwi, oraz całą tłuszczową powłokę wątroby, odciętą tuż przy nerkach. 5 Kapłan spali to wszystko na ołta­rzu jako ofiarę całopalenia dla Jahwe. Jest to ofiara zadośćuczy­nienia. 6 Każdy mężczyzna przy­należący do rodu kapłańskiego będzie mógł spożywać z tej ofiary. Będzie ją spożywał na miejscu świętym, bo jest to rzecz bardzo święta. 7 Prawo dotyczące ofiar zadośćuczynienia jest takie samo, jak przepisy dotyczące ofiary prze­błagalnej za grzechy. Do obydwu stosuje się to samo prawo. Mięso z ofiary należy do kapłana, który dokonał obrzędu przebłaga­nia. 8 Kapłan, który składa ofiarę cało­palenia w czyimkolwiek imieniu, otrzyma skórę ofiarowanego zwie­rzęcia. 9 Do kapłana, który doko­nuje obrzędu ofiarniczego, należy również ofiara z potraw, zarówno pieczona w piecu, jak i przygo­to­wana w rondlu albo na patelni. 10 Natomiast wszystko, co składa się na tę ofiarę, gdy jest przypra­wione oliwą, jak i to, co suche, przeznacza się dla wszystkich sy­nów Aarona, po równej części dla każdego.

Ofiary biesiadne: 7,11-21

11 A oto prawo dotyczące ofiar pojednania składanych dla Jahwe. 12 Jeżeli ktoś, powodowany wdzię­cznością, składa tę ofiarę jako dziękczynienie, niech przygotuje także placki niekwaszone z oliwą, ciastka, również niekwaszone i skropione oliwą, oraz najczystszą mąkę zmieszaną z oliwą. 13 Należy do tego dodać ciastka zakwaszone i złożyć razem z ofiarami pojedna­nia i wdzięczności. 14 Z każdego rodzaju darów ofiarowanych dla Jahwe należy oddzielić część i prze­znaczyć dla kapłana, który dokonywał obrzędu pokropienia krwią z ofiary pojednania. 15 Mięso z ofiary wdzięczności i ofiary pojed­nania powinno być spożyte w tym dniu, w którym zostało ofiarowane. Nic nie powinno zostać do dnia nas­tępnego. 16 Jeśli ofiara jest skła­dana dla wypełnienia jakiegoś ślu­bowania albo bez żadnych zobo­wiązań, to znaczy całkiem dobro­wolnie, to należy ją spożywać w dniu, w którym była złożona, ale jeśli coś zostanie, można to spożyć dnia następnego. 17 Gdyby jednak coś z mięsa ofiary miało pozostać aż na trzeci dzień, należy to spalić. 18 Jeśli bowiem ktoś jeszcze trze­ciego dnia będzie spożywał mięso z ofiary pojednania, to ofiara w ogóle nie będzie przyjęta; nie bę­dzie policzona temu, który ją złożył; mięso to jest rzeczą odrażającą i każdy, kto by je spożywał, dopuś­ciłby się przestępstwa.

19 Mięso, które zetknęło się z czymś nieczystym, nie powinno być spożywane w ogóle. Należy je spalić. Mięso z ofiar pojednania może spożywać każdy. 20 Gdyby ktoś będący w stanie nieczystości spożywał mięso z ofiary pojednania złożonej dla Jahwe, niech zostanie wyłączony ze swojej społeczności. 21 Kto by się zetknął z jakąś nieczys­tością u ludzi czy u zwierząt, albo z jakąś nieczystą rzeczą, albo spo­żywałby z mięsa z ofiary pojednania należącej do Jahwe, również będzie wyłączony ze swojej spo­łeczności.

Zakaz spożywania tłuszczu i krwi: 7,22-27

22 I mówił Jahwe do Mojżesza: 23 Zwróć się do synów Izraela i po­wiedz im tak: Nie będziecie spoży­wać tłuszczu z cielca, z owcy ani z kozy. 24 Tłuszczu ze zwierzęcia padłego albo rozszarpanego przez jakieś dzikie zwierzę można używać do różnych celów, ale spożywać go nie wolno pod żadną postacią. 25 Każdy, kto by spożywał tłuszcz ze zwierząt składanych na ofiarę całopalną dla Jahwe, zostanie wyłączony ze swo­jej społeczności. 26 Gdziekolwiek byście mieszkali, nie wolno wam spożywać ani krwi ptaków, ani krwi zwierząt czworonożnych. 27 Kto by zaś spożywał jakąkolwiek krew, zostanie wyłączo­ny ze swojej społe­czności.

Ofiary całopalenia: 7,28-38

28 I mówił Jahwe do Mojżesza: Zwróć się do synów Izraela i po­wiedz im tak: 29 Kto zamierza złożyć dla Jahwe ofiarę pojednania, niech przedłoży Jahwe swój dar, przez­naczony na ofiarę pojednania. 30 We własnych rękach przyniesie to wszystko, co zamierza spalić na ofiarę dla Jahwe: przyniesie więc tłuszcz z mostka i cały mostek na tak zwaną ofiarę kołysania przed Jahwe. 31 Kapłan spali tłuszcz na ołtarzu, a mostek zostanie przeka­zany Aaronowi i jego synom. 32 Kap­łanowi oddacie również prawą łopatkę jako część przekazaną z waszych ofiar pojednania. 33 Pra­wą łopatkę otrzyma ten z synów Aarona, który będzie składał w ofie­rze krew i tłuszcz ofiar pojednania. 34 Wyłączam bowiem z ofiar pojed­nania, składanych przez synów Izraela, tak zwany mostek do koły­sania i tak zwaną łopatkę podnie­sienia i oddaję je kapłanowi Aaro­nowi i jego synom jako daninę wieczystą od synów Izraela. 35 Jest to, wynikające z namaszczenia Aarona i jego synów, prawo do ofiar spalanych dla Jahwe, obowiązu­jące od dnia zgłoszenia się ich na służbę kapłańską u Jahwe. 36 Jah­we zarządził, aby synowie Izraela przekazywali im to od dnia ich namaszczenia. Ma to być danina, którą powinni składać ich potom­kowie po wszystkie czasy.

37 Takie oto jest prawo ofiar całopalenia, ofiar z pokarmów, ofiar przebłagania za grzechy, ofiar za­dośćuczynienia, ofiar ustanowie­nia [kapłanów], a także ofiar pojed­nania. 38 Prawa te przekazał Jahwe Mojżeszowi na górze Synaj wtedy, kiedy polecił synom Izraela składać, jeszcze w czasie wędrówki przez pustynię Synaj, ofiary na cześć Jahwe.

KODEKS KAPŁAŃSKI 8,1-10,20

Ustanowienie kapłanów: 8,1-36

8

1 I mówił Jahwe do Mojżesza: 2 Weź Aarona razem z jego sy­nami, ich szaty, olej do nama­sz­czeń, cielca na ofiarę, przebłagania za grzechy, dwa barany i kosz chleba niekwaszonego. 3 Następnie zwołaj całe zgromadzenie Izraela koło wejścia do Namiotu Spot­kania. 4 Mojżesz uczynił to, co mu nakazał Jahwe. Kiedy zgromadzono się już koło wejścia do Namiotu Spotkania, 5 Mojżesz powiedział do całego zgromadzenia: Oto, co pole­cił uczynić Jahwe. 6 Następnie kazał Mojżesz podejść bliżej Aaro­nowi i jego synom i obmył ich wodą. 7 Potem nałożył na Aarona szatę, przepasał go pasem, przyodział w wierzchnią szatę i przypiął mu efod. 8 Nałożył mu także pektorał, a do pektorału włożył urim i tum­mim. 9 Wreszcie założywszy mu na głowę tiarę, na jej przedzie zawiesił święty dia­dem, zgodnie z tym, co Jahwe nakazał Mojżeszowi. 10 Po­tem wziął Mojżesz olej namasz­cze­nia, namaścił przybytek i wszystkie przedmioty znajdujące się wewną­trz niego. I poświęcił je. 11 Pokropił siedem razy ołtarz, który też nama­ścił razem z wszystkimi jego przy­borami oraz z naczyniem na obmy­cia, aby je następnie poświęcić. 12 Potem wylał olej namaszczenia na głowę Aarona, namaścił go i poś­więcił. 13 Następnie kazał zbliżyć się do siebie synom Aarona, nałożył na nich szaty, przepasał ich pasem, włożył im mitry, zgodnie z tym, co Jahwe nakazał Moj­żeszowi. 14 Nas­tępnie kazał Mojżesz przyprowadzić cielca na ofiarę przebłagania za grzechy, a Aaron i jego synowie położyli ręce na głowie cielca, przez­naczonego na ofiarę przebłagalną za grzechy. 15 Moj­żesz zabił cielca, wziął jego krew i palcem pomazał dokoła wystające ze stołu rogi, i w ten sposób oczyścił ołtarz. Resz­tę krwi wylał u stóp ołtarza i go poświęcił, dokonując na nim obrzę­du przebłagania. 16 Potem zebrał wszystek tłuszcz, który otacza wnętrzności, tłuszczową powłokę wątroby oraz obydwie nerki razem z ich tłuszczem i wszystko to spalił na ołtarzu. 17 Natomiast cielca, jego skórę, mięso oraz całą zawartość wnętrzności spalono poza obozem, zgodnie z tym, co Jahwe nakazał Mojżeszowi. 18 Potem kazał przy­nieść barana na ofiarę całopalenia, a kiedy Aaron oraz jego synowie po­łożyli ręce na głowie barana, 19 za­bito go. Krew barana rozlał Mojżesz dokoła ołtarza. 20 Potem podzielono mięso barana na części, a Mojżesz spalił jego głowę, mięso podzielone na części i tłuszcz. 21 Następnie op­łukano w wodzie jego wnętrzności i nogi, a Mojżesz spalił to wszystko, całą resztę barana, na ołtarzu. Była to ofiara całopalenia o miłej woni, ofiara strawiona przez ogień na cześć Jahwe, zgodnie z tym, co Jah­we nakazał Mojżeszowi. 22 Potem [Mojżesz] kazał dostarczyć drugiego barana, tak zwanego barana usta­nowienia. Kiedy Aaron i jego syno­wie położyli ręce na głowie barana, 23 Mojżesz zabił go, potem wziął trochę jego krwi i pomazał nią zewnętrzną część prawego ucha Aarona oraz kciuk jego prawej ręki i duży palec prawej nogi. 24 Nas­tępnie kazał podejść do siebie sy­nom Aarona, pomazał krwią zew­nętrzną część ich prawych uszu, kciuki prawych rąk i duże palce ich prawych nóg. Resztę krwi rozlał do­koła ołtarza.

25 Potem wziął tłuszcz, tłuszcz ogonowy, wszystek tłuszcz okrywa­jący wnętrzności, tłuszczową powłokę wątroby, obydwie nerki ra­zem z tłuszczem, którym są pokry­te, oraz prawą łopatkę. 26 Z kosza wypełnione­go przaśnym chlebem, stojącego przed Jahwe, wziął jeden chleb przaśny, jeden chleb przypra­wiony oliwą oraz jeden placek. Wszystko położył na tłuszczu i na prawej łopatce, 27 a gdy później ułożono wszystko na rękach Aaro­na i na rękach jego synów, Aaron dokonał obrzędu kołysania na ofia­rę dla Jahwe. 28 Mojżesz przyjął wszystko z ich rąk i spalił na ołta­rzu, po złożeniu na ofierze całopa­lenia. Była to ofiara ustanowienia, woń miła, ofiara strawiona przez ogień dla Jahwe.

29 Potem wziął Mojżesz tak zwa­nego barana ustanowienia i doko­nał obrzędu kołysania dla Jahwe. Była to część przeznaczona dla Moj­żesza, zgodnie z tym, co Jahwe nakazał Mojżeszowi. 30 Następnie wziął Mojżesz olej namaszczenia oraz krew, która stała na ołtarzu, i pokropił Aarona i jego szaty oraz jego synów i ich szaty. W ten sposób poświęcił Aarona oraz jego szaty, a razem z nim także jego synów i ich szaty. 31 Powiedział Mojżesz do Aarona i jego synów: Ugotujcie mięso przy wejściu do Namiotu Spotkania i tam je spożyjcie razem z chlebem przaśnym, który znaj­duje się w tak zwanym koszu usta­nowienia. Tak bowiem postano­wiłem, mówiąc: Będą je pożywali Aaron i jego synowie. 32 To zaś, co zostanie z mięsa i chleba, spalcie w ogniu. 33 Przez siedem dni nie będziecie odchodzić od Namiotu Spotkania, aż wypełnią się dni wa­szego ustanowienia. A obrzęd waszego ustanowienia będzie trwał siedem dni. 34 To, co się dziś doko­nuje, Jahwe kazał czynić przez siedem dni, aby przebłagać [Jahwe] za was. 35 Przez siedem dni i siedem nocy będziecie pozostawać przy wejściu do Namiotu Spotkania, przestrzegając dokładnie nakazów Jahwe, aby uniknąć śmierci. Taki otrzymałem nakaz. 36 Aaron i jego synowie uczynili wszystko, co im Jahwe nakazał przez Mojżesza.

Ofiara przy poświęcaniu arcykapłana: 9,1-24

9

1 Ósmego dnia Mojżesz przywołał do siebie Aarona razem z jego synami oraz starszych ludu. 2 I powiedział do Aarona: Weź jed­nego młodego cielca na ofiarę prze­błagania za grzechy i jednego ba­ranka na ofiarę całopalenia obydwa [zwierzęta] mają być bez skazy - i złóż z nich ofiarę w obliczu Jahwe. 3 Zwrócisz się do synów Izraela i powiesz im tak: Weźcie jednego kozła na ofiarę przebła­galną za grzechy oraz jednego cielca i baranka - obydwa bez skazy, nie mające więcej niż jeden rok - na ofiarę całopalenia; 4 nadto jednego cielca oraz barana na ofiarę pojed­nania i złóżcie je w obliczu Jahwe; i wreszcie ofiarę z pokarmów, przy­prawioną oliwą. Dziś bowiem ukaże się wam Jahwe. 5 I przyprowadzili w pobliże wejścia do Namiotu Spot­kania wszystko, co Mojżesz naka­zał. Potem wszyscy zgromadzeni zbliżyli się i stanęli przed Jahwe. 6 Wtedy Mojżesz powiedział: Róbcie wszystko, cokolwiek nakaże wam Jahwe, wtedy objawi się wam Jego chwała. 7 Aaronowi zaś wydał Moj­żesz takie polecenie: Podejdź do ołtarza i złóż swoją ofiarę prze­błagania za grzechy oraz ofiarę całopalenia. Przebłagaj [Jahwe] za siebie i za cały lud. Złóż także ofiarę w imieniu ludu i dokonaj obrzędu przebłagania za lud, tak jak na­kazał Jahwe.

8 Zbliżył się tedy Aaron do ołta­rza i zabił cielca na ofiarę przebła­galną za samego siebie. 9 Kiedy synowie jego podali mu krew, umo­czył Aaron palec, pomazał nim wystające z ołtarza rogi, a resztę krwi wylał u stóp ołtarza. 10 Potem kazał spalić na ołtarzu wszystek tłuszcz, obydwie nerki i tłuszczową powłokę wątroby jako ofiarę prze­błagania za grzechy, zgodnie z tym, co Jahwe nakazał Mojżeszowi. 11 Na­tomiast mięso i skórę spalili w ogniu poza obozem. 12 Następnie zabił [Aaron] ofiarę przeznaczoną na całopalenie, a synowie Aarona wzięli krew i rozlali ją dokoła ołta­rza. 13 Podali ofiarę podzieloną już na części, razem z głową, a on to wszystko spalił na ołtarzu. 14 Potem opłukał w wodzie wnętrzności i nogi i spalił je na ołtarzu ponad ofiarą całopale­nia.

15 Przystąpił z kolei do składania ofiary za lud. Wziął kozła przezna­czonego na ofiarę przebłagania za grzechy ludu, zabił go i ofiarował na przebłaganie, tak jak to uczynił z pierwszą ofiarą. 16 Przeszedł nas­tępnie do ofiary całopalenia i złożył ją według przepisanego obrzędu. 17 Potem złożył ofiarę z pokarmów, biorąc całą garść [potraw] i spalając na ołtarzu, poza ofiarą poranną. 18 Wreszcie zabił cielca i baranka na ofiarę pojednania za lud. Syno­wie Aarona podali mu krew, którą on rozlał dokoła ołtarza. 19 Tłuste części cielca i baranka, tłuszcz ogo­nowy, tłuszcz pokrywający wnętrz­ności, obydwie nerki i tłuszczową powłokę wątroby 20 położyli na mos­tku, a on wszystko to spalił na ołta­rzu. 21 Potem Aaron dokonał obrzędu kołysania przed Jahwe mostkami i prawymi łopatkami, składając w ten sposób ofiarę koły­sania, jak to nakazał Mojżesz.

22 Wtedy Aaron wyciągnął ręce w stronę ludu i pobłogosławił go. I wrócił, złożywszy ofiarę prze­błagania za grzechy, ofiarę cało­palenia oraz ofiarę pojednania. 23 Mojżesz i Aaron weszli następnie do Namiotu Spotkania. Wychodząc zaś stamtąd znów pobłogosławili lud. Wtedy chwała Jahwe ukazała się całemu ludowi, 24 a ogień sprzed oblicza Jahwe strawił ofiarę całopa­lenia i wszystek tłuszcz na ołtarzu. Widząc to wszyscy zaczęli wznosić radosne okrzyki i padać na twarz.

Kary za wykroczenia przeciwko przepisom dotyczącym ofiar: 10,1-5

10

1 Synowie Aarona, Nadab i Abihu, wzięli, każdy swoją, kadzielnice, rozpalili je, nałożyli kadzidła, [a ponadto] przynieśli do Jahwe jeszcze inny ogień, co nie było im wcale nakazane. 2 Wybuchł wtedy potężny ogień od Jahwe i strawił ich: zginęli na oczach Jahwe. 3 Mojżesz powiedział do Aarona: To jest właśnie to, o czym mówił Jahwe: Będę uświęcony w tych, którzy się zbliżają do Mnie, i chwały dostąpię wobec całego ludu. I zamilkł Aaron. 4 Potem za­wołał Mojżesz Miszaela i Elsafana, synów Uzzjela, który był krewnym Aarona, i powiedział im: Przybliżcie się sami, ale swoich braci usuńcie daleko poza obóz. 5 Podeszli więc i zdjąwszy z nich szaty, usunęli ich poza obóz, jak to nakazał Moj­żesz.

Służba w przybytku: 10,6-20

6 Wtedy powiedział Mojżesz do Aarona i do jego synów Eleazara i Itamara: Nie wolno wam [z tego powodu] ani targać włosów na gło­wach, ani rozdzie­rać waszych szat, abyście sami nie zasłużyli na śmierć i aby Jahwe nie zapłonął gniewem przeciwko całemu zgro­madzeniu. Niech raczej cały dom Izraela ubolewa nad ogniem wznie­conym przez Jahwe. 7 Wy sami nie oddalajcie się od wejścia do Namio­tu Spotkania, abyście też nie zas­łużyli na karę śmierci, bo przecież macie na sobie olej, którym zosta­liście namaszczeni przez Jahwe. I zrobili, jak nakazał im Mojżesz.

8 I mówił Jahwe do Aarona tak: 9 Gdy będziecie mieli wejść do Na­miotu Spotkania, powstrzymasz się, ty i twoi synowie, od spożywa­nia wina oraz wszelkich napojów oszałamiających, żebyście nie zasłużyli na karę śmierci. Jest to prawo dane na wieki wszystkim waszym potomkom, 10 abyście potrafili odróżniać rzeczy święte od nieświętych, czyste od nieczystych 11 i abyście mogli nauczać synów Izraela wszystkich praw, które im Jahwe przekazał przez Mojżesza. 12 I powiedział Mojżesz do Aarona, Eleazara i Itamara, dwóch pozosta­łych jeszcze przy nim synów: Weźcie z tego, co zostało po ofiarach spa­lonych w ogniu dla Jahwe, i jedzcie - ale bez chleba kwaszonego - przy samym ołtarzu, bo jest to rzecz bardzo święta. 13 Będziecie jeść z ofiar na miejscu świętym - jest to prawo twoje oraz twoich synów, prawo do ofiar spalonych w ogniu dla Jahwe. Taki nakaz miałem wam przekazać. 14 Będziecie jeść na miejscu czystym, ty i twoi synowie, i twoje córki razem z tobą, mostek, który był poddany obrzędowi koły­sania, oraz łopatkę, poddawaną obrzędowi podnoszenia. Te części są wam przyznane na mocy prawa do ofiar składanych przez synów Izraela, jakie przysługuje tobie i twoim synom. 15 Będą oni przyno­sili na ofiarę, oprócz tłuszczu, który ma potem spłonąć na ogniu, łopat­kę, którą się podnosi, oraz mostek, który się kołysze, aby był kołysany przed Jahwe. Są one przeznaczone dla ciebie i dla twoich synów na mocy prawa danego ci przez Jahwe na wieki.

16 Mojżesz rozglądał się dokoła za kozłem złożonym na ofiarę prze­błagania i oto okazało się, że kozioł został spalony. Rozgniewał się tedy Mojżesz na Eleazara i Itamara, synów pozostających jeszcze przy Aaronie, i rzekł do nich: 17 Dlaczego nie spożyliście na miejscu świętym ofiary przebłagalnej za grzechy? Jest to rzecz bardzo święta i Jahwe zlecił ją wam, abyście mogli zmazać winę całej społeczności i dokonali wobec Jahwe obrzędu przebła­ga­nia. 18 Tymczasem krew ofiary nie została wniesiona do wnętrza przy­bytku. Powinniście byli spożyć ofiarę w świętym miejscu, tak jak wam nakazałem. 19 Wtedy Aaron powiedział do Mojżesza: Oto złożyli dziś przed Jahwe ofiarę przebła­gania za grzechy i ofiarę cało­pa­lenia. Czy jednak po tym, co mi się przydarzyło, znajdę łaskę w oczach Jahwe, jeśli będę jadł z ofiary prze­błagalnej za grzechy? 20 Mojżesz, usłyszawszy te słowa, uznał je za dobrą odpowiedź.

Zwierzęta czyste i nieczyste: 11,1-47

11

1 Następnie rzekł Jahwe do Mojżesza i Aarona: 2 Po­wiedzcie synom Izraela tak: Oto zwierzęta, które wolno wam spożywać spośród innych zwierząt, jakie są na ziemi. 3 Wolno wam spo­żywać mięso ze wszystkich zwierząt o rozdzielonych kopytach, czyli pa­rzysto­kopytnych, i przeżuwających. 4 Ale spośród przeżu­wających i tych o rozdzielonych kopytach nie wolno wam spożywać zwierząt nastę­pu­jących: wielbłąda, który przeżuwa, ale nie ma rozdzielonych kopyt i dlatego powinien być dla was zwie­rzęciem nieczystym; 5 świstaka, który też wprawdzie przeżuwa, ale nie ma rozdzielonych kopyt - niech uchodzi wśród was też za zwierzę nieczyste; 6 zająca, który przeżuwa, ale nie ma rozdzielonych kopyt - też niech uchodzi wśród was za zwierzę nieczyste; 7 świni, która ma rozdzielone kopyta, ale nie prze­żuwa i powinna uchodzić wśród was za nieczystą. 8 I dlatego nie tylko nie będziecie jeść ich mięsa, ale także nie dotkniecie ich, gdy już będą nieżywe. Będą dla was nie­czyste.

9 A oto, co wam wolno spożywać spośród zwierząt żyjących w wo­dzie: wszystkie zwierzęta mające płetwy i łuski, żyjące czy to w mo­rzach, czy w rzekach. 10 Z odrazą zaś będziecie się odnosili do wszy­stkich istot, które nie mają płetw ani łusek, a żyją w morzach albo w rzekach wśród wszystkiego, co się tam porusza, i wśród wszyst­kich istot żywych, które tam są. 11 Niech będą dla was obrzydliwoś­cią. Nie będziecie spożywać ich mięsa, a gdy padną, będą w was budzić odrazę. 12 Wszystko, co żyje w wodzie, a nie ma płetw i łusek, będzie dla was rzeczą obrzydliwą.

13 Spośród ptaków będą budziły w was odrazę i nie będziecie jeść ich mięsa, bo jest obrzydliwe: orzeł, czarny sęp, orzeł morski, 14 kanie i wszystkie gatunki sokołów; 15 wszystkie gatunki kruków; 16 strusie, sowy, mewy i wszelkie gatunki jastrzębi; 17 puszczyki, kor­morany, ibisy; 18 łabędzie, pelikany, ścierwniki, 19 bociany, wszelkiego gatunku czaple, dudki i nietoperze.

20 Podobnie odrazę powinny w was budzić wszelkie skrzydlate i czworonożne owady. 21 Jednakże wolno wam będzie spożywać te owady skrzydlate czworonożne, których tylne nogi są dłuższe od przednich, co ma im ułatwiać ska­kanie po ziemi. 22 Oto owady, które wolno wam będzie spożywać: wszy­stkie gatunki szarańczy, wszystkie gatunki soleam, wszystkie gatunki chargol i wszystkie gatunki chagab. 23 Wszystkie inne owady skrzydlate czworonożne powinny w was bu­dzić odrazę. 24 Zwie­rzęta te czynią człowieka nieczystym. Kto by dot­knął ich padliny, będzie nieczysty aż do wieczora. 25 Kto by zaś wziął ze sobą coś z owej padliny, powi­nien wyprać swoje ubranie, a sam zostanie nieczysty do wieczora.

26 Każde zwierzę, które ma kopyta, ale nie podzielone parzy­ście, i które nie przeżuwa, będzie uchodzić wśród was za nieczyste. Kto by go dotykał, stanie się nie­czysty. 27 Spośród zaś zwierząt czworo­nożnych za nieczyste bę­dziecie uważać te wszystkie, które chodzą na łapach [a nie na kopy­tach]. Kto by dotknął ich padliny, będzie nieczysty aż do wieczora. 28 Kto by zaś wziął ze sobą coś z owej padliny, powinien wyprać swoje ubranie, a sam pozostanie nie­czysty aż do wieczora. Zwierzęta te będą wśród was uchodziły za nieczyste.

29 Spośród drobnych zwierząt, które pełzają po ziemi, za nieczyste będziecie uważali następujące: krety, myszy i wszelkie gatunki jaszczurek, 30 gekko, żółwie i sala­mandry, skolopendry i kameleony. 31 Wymienione tu płazy będziecie uważali za nieczyste. Kto by dot­knął ich padliny, będzie nieczysty aż do wieczora.

32 Jeżeli któryś z tych płazów spadnie nieżywy na coś, to dojdzie do zbrukania tego, co by to było: jakiś przedmiot z drewna, szata, skóra, worek lub jakieś narzędzie pracy. Należy to obmyć w wodzie, ale nieczyste pozostanie aż do wieczora. Potem znów stanie się czyste. 33 Gdyby któreś z takich zwierząt wpadło do jakiegoś glinia­nego naczynia, to nieczyste stanie się wszystko, co jest w tym naczy­niu. Naczynie należy zniszczyć. 34 Gdyby do przygotowania jakiejś potrawy użyto wody z tego naczy­nia, cała potrawa będzie nieczysta. Nieczysty staje się też napój, który by do picia podano w takim na­czy­niu. 35 Będzie nieczyste także wszy­stko, na co spadnie cokolwiek z martwych ciał tych zwierząt; jeśli to piec albo naczynie z pokrywą, należy je zniszczyć. Będą bowiem nieczyste i za takie je mieć bę­dziecie. 36 Ale źródła wody i cysterny ze zgromadzoną w nich wodą pozo­staną czyste. Każdy, kto zetknie się z padliną, stanie się nieczysty. 37 Jeśli zaś coś z padliny spadnie na ziarno przeznaczone do zasiewu, to zasiew zostanie jednak czysty. 38 Gdyby jednak do tego ziarna wla­no wody i wtedy wpadłoby do niego coś z padliny, będziecie uważali ziarno za nieczyste.

39 Jeśli padnie któreś ze zwie­rząt służących za pożywienie, to ten, kto dotknie padliny, będzie nieczysty aż do wieczora. 40 Kto by spożywał coś z tego mięsa, powi­nien wyprać swoje ubranie, a sam zostanie nieczysty aż do wieczora. Kto by przenosił padlinę, też wypie­rze swoje ubranie i pozostanie nie­czysty aż do wieczora.

41 Niech budzi w was odrazę wszelki płaz pełzający po ziemi. Nigdy nie będziecie go spożywać. 42 W ogóle nie będziecie spożywać żadnych istot pełzających po ziemi, ani tych, które się posuwają po ziemi na brzuchu, ani tych, które poruszają się na czterech łapach, ani tych, które posługują się więk­szą liczbą nóg. Powinny w was budzić odrazę. 43 I nie czyńcie odra­żającymi samych siebie przez doty­kanie owych płazów czołgających się po ziemi. Nie stawajcie się z ich powodu nieczyści. Moglibyście się bowiem stać z ich powodu nieczy­ści. 44 Ja jestem Jahwe, wasz Bóg. Będziecie się starali uświęcić siebie i będziecie święci, ponieważ Ja jestem święty. I nie dopuszczajcie do tego, aby czyniły was nieczys­tymi wszystkie owe płazy czołgające się po ziemi. 45 Ja, Jahwe, wypro­wadziłem was bowiem z Egiptu, aby być waszym Bogiem. Powinniście być święci, ponieważ Ja jestem święty.

46 Takie jest zatem prawo, które dotyczy zwierząt czworonożnych, ptaków oraz wszystkich istot poru­szających się w wodzie i pełzających po ziemi. 47 Zostało ono wydane, abyście rozróżniali to, co jest czys­te, od tego, co nieczyste; zwierzęta, które można jeść, od zwierząt, których jeść nie wolno.

Oczyszczanie położnic: 12,1-8

12

1 Jahwe przemówił do Mojżesza w te słowa: 2 Zwróć się do synów Izraela i powiedz im tak: Jeżeli kobieta pocznie i porodzi syna, będzie nieczysta przez siedem dni; będzie tak samo nieczysta jak w dniach miesięcznego krwawienia. 3 Ósmego dnia dziecko powinno zostać obrzezane. 4 Natomiast nie­wiasta jeszcze przez trzy­dzieści trzy dni powinna pozostać [w domu] dla oczyszczenia krwi: nie wolno jej w tym czasie dotykać żadnej rzeczy świętej ani chodzić do świątyni, aż do zakończenia czasu jej oczysz­czenia. 5 Jeżeli wyda na świat córkę, będzie nieczysta przez dwa tygod­nie, podobnie jak jest nieczysta w dniach miesięcznego krwawienia, a okres oczyszczenia jej krwi będzie trwał sześćdziesiąt sześć dni. 6 Kie­dy zaś skończy się czas jej oczysz­czenia po urodzeniu syna lub córki, przyjdzie do wejścia Namiotu Spot­kania i złoży na ręce kapłana jako ofiarę całopalenia baranka, mają­cego nie więcej niż jeden rok, oraz gołąbka albo jedną synogarlicę jako ofiarę przebłagania za grzechy. 7 Kapłan ofiaruje te dary wobec Jahwe i dokona obrzędu przebłaga­nia, a niewiasta stanie się czysta po swoim upływie krwi.

Takie jest prawo dotyczące nie­wiasty, która wydała na świat syna lub córkę. 8 Jeśli nie stać jej na baranka, niech weźmie dwie syno­garlice albo dwa gołąbki i przez­naczy jednego [ptaka] na ofiarę całopalenia, a drugiego na ofiarę przebłagania za grzechy. Kapłan dokona za nią obrzędu przebła­ga­nia i będzie czysta.

Przepisy dotyczące trądu: 13,1-46

13

1 Jahwe przemówił do Mojżesza i Aarona w te słowa: 2 Jeżeli na czyjejś skórze pojawi się nabrzmienie albo wysypka, albo biała plama, co okaże się potem zarazą trądu na skórze, to należy takiego człowieka przyprowadzić do kapłana Aarona albo do jednego z jego synów, którzy również są kapłanami. 3 Kapłan zbada dokład­nie chore miejsce na skórze. Jeżeli owłosienie skóry w tym miejscu stało się już białe, a schorzenie sięga w głąb pod skórę, to jest to schorzenie spowodowane trądem i kapłan, zbadawszy tego człowieka, powinien go uznać za nieczystego. 4 Jeżeli nie widać, żeby schorzenie skóry sięgało w głąb pod skórę, a owłosienie w tym miejscu nie sta­ło się białe, to kapłan tylko odoso­bni chorego na siedem dni. 5 Siód­mego dnia kapłan ponownie zbada chorego; jeżeli stwierdzi, że choroba nie poczyniła postępu i że schorzałe miejsce na skórze nie powiększyło się, to pozostawi go w odosobnieniu przez następne siedem dni. 6 I znów siódmego dnia zbada go kapłan. Jeżeli plama na skórze poszarzała i nie powiększyła się, kapłan uzna tego człowieka za czystego, gdyż była to zwykła wysypka. Chory wypierze swoje szaty i będzie czysty. 7 Jeżeli jednak owa wysypka roz­przestrzeni się już po stwierdzeniu przez kapłana, że człowiek ten był czysty, to powinien on ponownie pokazać się kapłanowi. 8 Kapłan przeprowadzi ponowne badanie i jeśliby się okazało, że schorzenie rozprzestrzeniło się na skórze, kap­łan uzna go za nieczystego, gdyż chodzi tu o trąd.

9 Jeżeli ktoś zachoruje na trąd, powinno się przy­prowadzić go do kapłana, który zbada chorego. 10 Jeśli na ciele są widoczne białe nabrzmienia i od tego białe stało się również w tym miejscu owłosienie skóry, a w nabrzmieniu jest wido­czne jeszcze żywe ciało, 11 to ma się do czynienia z trądem już zasta­rza­łym. Kapłan uzna [takiego człowie­ka] za nieczystego, ale nie będzie go już skazywał na odosobnienie. 12 Jeśli jednak trąd się rozprzes­trzeni po skórze i z czasem pokryje całe ciało chorego, od głowy aż po stopy, co kapłan będzie mógł stwierdzić na własne oczy, 13 to zba­da go jeszcze raz i jeśli rzeczywiście całe ciało było kiedyś pokryte trą­dem [ale już nie jest], uzna za czys­tego takiego człowieka: cały stał się biały, a więc jest czysty. 14 Jeśli jednak ponownie dostrzeże się na jego ciele żywe rany, natychmiast zostanie on uznany za nieczystego. 15 Zobaczywszy owe żywe rany, kap­łan uzna go za nieczystego. Żywe ciało jest nieczyste. To [znów] oznaka trądu. 16 Kiedy zaś żywe rany zaczną się zmieniać, i pobie­leją, chory powinien zgłosić się do kapłana. 17 Kapłan ponownie go zbada i jeśli się okaże, że miejsce chore stało się już białe, to kapłan wyda orzeczenie, że jest czysty.

18 Jeżeli ktoś miał wrzody na skórze na całym ciele i wrzody te zostały już wyleczone, 19 ale pozo­stały po nich nabrzmienia białe albo plamy czerwone, to człowiek taki powinien zgłosić się do kap­łana, który go zbada. 20 Jeśli w miej­scu plamy ciało jest nieco zapadłe i owłosienie na nim jest białe, kapłan uzna takiego człowieka za nieczystego. Chodzi bowiem o trąd, który ujawnił się na dawnym wrzo­dzie. 21 Jeśli jednak kapłan stwier­dzi, że włosy pokrywające plamę nie są białe, że ciało w tym miejscu nie jest zapadnięte, a tylko nieco bledsze, to każe odosobnić takiego człowieka na siedem dni. 22 Jeśli w tym czasie plama się powiększy, kapłan uzna go za nieczystego. Jest to bowiem objaw trądu. 23 Jeżeli zaś, przeciwnie, plama się nie powiększy i pozostanie niezmienio­na, to znaczy, że chodzi tu o bliznę po wrzodzie. Kapłan uzna takiego człowieka za czystego.

24 Jeżeli ktoś doznał kiedyś ja­kiegoś oparzenia skóry przez ogień i po jakimś czasie na tej bliźnie po oparzeniu utworzyła się plama biała lub czerwienieją­ca, to taki człowiek powinien udać się do kap­łana, aby go zbadał. 25 Jeśli owło­sienie stało się białe w tym miejscu, a ciało nieco się zapadło, to są to oznaki trądu, które ujawniły się na bliźnie po oparzeniu. Kapłan uzna takiego człowieka za nieczystego, gdyż jest on trędowaty. 26 Jeśli jed­nak kapłan stwierdzi, że owłosienie w tym miejscu nie jest białe, ciało nie jest zapadnięte, a tylko nieco bledsze, to każe odosobnić takiego człowieka na siedem dni. 27 Siód­mego dnia kapłan zbada go ponow­nie i jeśli się okaże, że biała plama się powiększyła, kapłan uzna go za nieczystego, bo jest trędowaty. 28 Jeżeli zaś, przeciwnie, plama pozostała taka sama, nie powięk­szyła się wcale, a ciało stało się tylko nieco bledsze, to jest to nabrz­mienie po dawnym oparzeniu. Kapłan uzna takiego człowieka za czystego, gdyż chodzi tu o zwykłą bliznę po oparzeniu.

29 Jeżeli jakiś mężczyzna lub jakaś kobieta będzie odczuwać ból głowy albo brody, to niech kapłan zbada chore miejsce. 30 Jeżeli się okaże, że ciało w tym miejscu nieco się zapadło, a owłosienie pożółkło i się przerzedziło, to kapłan uzna takiego człowieka za nieczystego. Chodzi bowiem o grzybicę, czyli trąd głowy albo brody. 31 Jeżeli kap­łan stwierdzi, że miejsce dotknięte grzybicą nie jest zbyt zapadłe, choć jego owłosienie nie jest już ciemne, każe odosobnić człowieka z grzy­bicą na siedem dni. 32 Siódmego dnia zbada ponownie chore miej­sce. Jeżeli grzybica się nie rozprz­estrzeniła, owłosienie na tym miej­scu nie żółknie i miejsce [dawniej] chore nie wydaje się bardziej zapad­nięte, 33 to niech chory na grzybicę ogoli się, ale niech nie goli miejsca chorego, a kapłan poleci go odoso­bnić po raz drugi na siedem dni. 34 Siódmego dnia znów obejrzy miejsce pokryte grzybicą. Jeżeli grzybica się nie rozprzestrzeniła i miejsce chore nie wydaje się bardziej zapadłe, kapłan uzna takiego człowieka za czystego. Powinien on tylko wyprać swoje szaty i będzie czysty. 35 Jeżeli jednak już po stwierdzeniu przez kapłana, że [człowiek ten] jest czysty, grzybica ponownie się uka­że, 36 to powinien jeszcze raz zbadać go kapłan: jeżeli grzybica się roz­przestrzeniła, kapłan nie ma już potrzeby badać, czy pożółkło owło­sienie w tym miejscu - człowiek jest nieczysty. 37 Jeśli jednak będzie mu się zdawało, że grzybica nie poczy­niła postępu i znów zaczęły się ukazywać ciemne włosy w tym miejscu, to dowód, że grzybica zos­tała wyleczona. Człowiek jest czysty i za takiego powinien go uznać kapłan.

38 Jeżeli na skórze jakiegoś męż­czyzny lub jakiejś kobiety ukażą się białe plamy, powinien je zbadać kapłan. 39 Jeżeli plamy na skórze są białawe, to chodzi o rodzaj pok­rzywki, która się ukazała na skórze. Taki człowiek jest czysty.

40 Jeśli jakiś mężczyzna straci włosy na głowie, to jest łysy, ale czysty. 41 Jeżeli wypadły mu włosy z przodu, jest łysy nad czołem, ale czysty. 42 Jeśli jednak na części głowy pozbawionej włosów, z przo­du albo z tyłu, są widoczne czerwo­nawe nabrzmienia, to znak, że na miejscach, skąd wypadły włosy, z przodu lub z tyłu, pojawił się trąd. 43 Kapłan zbada [owe nabrzmienia] i jeśli się okaże, że są one czerwo­nawe, i to z przodu lub z tyłu głowy na miejscach pozbawionych wło­sów, i mają wygląd trądu, 44 to czło­wiek ten jest trędowaty i jako taki, również nieczysty. Kapłan uzna go za nieczystego. Trąd umiej­scowił się na głowie. 45 Człowiek dotknięty trądem porozdziera swoje szaty, zmierzwi włosy, zasłoni sobie brodę i będzie wołał: Nieczysty, nie­czysty! 46 Jak długo będzie trwała choroba, tak długo będzie nie­czys­ty. Jest nie­czysty. Będzie mieszkał sam, z dala od zbiorowiska ludz­kiego.

Trąd na tkaninach i skórach: 13,47-59

47 Jeżeli na jakimś ubraniu odkryje się ślady trądu, i to nieza­leżnie od tego, czy ubranie jest z lnu, czy z wełny, 48 a ślady trądu znajdują się na wątku czy na osno­wie lnu albo wełny, na skórze czy na rzeczy wykonanej ze skóry, 49 i jeśli ślady te odbijają się zielon­ka­wym lub czerwonawym zabarwie­niem na ubraniu, na skórze, na wątku albo na osnowie czy wreszcie na rzeczach wykonanych ze skóry, to mamy do czynienia z trądem. Sprawę należy przedłożyć kapła­nowi. 50 Kapłan, zbadawszy dokład­nie rzeczy poplamione, każe je odłożyć na siedem dni w miejsce odosobnione. 51 Siódmego dnia ponownie im się przyjrzy. Jeżeli ślady rozprzestrzeniły się na ubra­niu, na wątku albo na osnowie, na skórze albo na jakiejkolwiek rzeczy wykonanej ze skóry, to mamy do czynienia z trądem złośliwym. Wszystkie te rzeczy są nieczyste. 52 Należy spalić ubranie, wątek z lnu lub z wełny, wszelkie rzeczy wykonane ze skóry noszące ślady trądu. Jest to trąd złośliwy. Rzeczy poplamione należy spalić w ogniu. 53 Jeśli jednak kapłan stwierdzi, że ślady trądu nie rozszerzyły się na ubraniu, na wątku albo na osno­wie, albo na jakiejkolwiek rzeczy zrobionej ze skóry, 54 to każe wyprać rzeczy splamione i odłożyć po raz drugi na siedem dni, 55 a siódmego dnia po ich wypraniu kapłan prze­prowadzi ponowne badania. Jeżeli plamy nie zniknęły, to choćby nie zaszły na nich żadne zmiany, choć­by one same się nie powiększyły, to rzecz jest nieczysta. Powinna być spalona w ogniu, niezależnie od tego, czy trąd przeżarł już to miejsce na wskroś, czy nie. 56 Jeśli jednak kapłan stwierdzi, że plama w sie­dem dni po upraniu szat nieco wyb­lakła, to usunie to miejsce z ubra­nia, ze skóry, z wątku albo z osno­wy. 57 Ale jeśli plama znów się ukaże na ubraniu, na wątku albo na osnowie, albo na jakiejkolwiek rzeczy zrobionej ze skóry, to mamy do czynienia z trądem. Należy spalić miejsca skażone trądem. 58 Nato­miast gdy ubranie, wątek albo osnowa, albo jakakolwiek rzecz zro­biona ze skóry po pierwszym wy­praniu nie będą już ujawniały żad­nych plam, zostaną ponownie uprane i będzie się je uważało za czyste.

59 Takie jest prawo dotyczące trądu, którego ślady znalazły się na ubraniu z wełny albo ze lnu, na wątku albo na osnowie, albo na jakimkolwiek przedmiocie wykona­nym ze skóry. Prawo to pozwala określić, kiedy rzeczy owe są czyste, a kiedy nieczyste.

Obrzędy oczyszczenia po uleczeniu z trądu: 14,1-32

14

1 Przemówił Jahwe do Mojżesza w te słowa: 2 Oto prawo dotyczące oczyszczenia trę­dowatych. Należy przyprowa­dzić trędowatego do kapłana, 3 a kapłan, wyszedłszy z obozu, zbada trędo­watego. Jeżeli chory został już wyleczony z trądu, 4 kapłan poleci, żeby ten, który ma być oczyszczony, złożył w ofierze dwa żywe ptaki, czyste, kawałek drewna cedrowego, trochę karmazynu i hizopu. 5 Kap­łan każe zabić jednego z dwóch ptaków nad specjalnym naczyniem glinianym, wypełnionym świeżą wodą. 6 Potem, wziąwszy żywego ptaka, drewno cedrowe, karmazyn i hizop, umoczy wszystko to, z ży­wym ptakiem włącznie, we krwi ptaka zabitego nad naczyniem ze świeżą wodą. 7 Następnie tą samą krwią pokropi siedem razy tego, który ma być oczyszczony z trądu, po czym uzna go za czystego, a ży­wego ptaka wypuści na wolność. 8 Ten zaś, który został oczyszczony, upierze swoje ubranie, dokładnie się ogoli i wykąpie w wodzie. I bę­dzie czysty. Od tego czasu będzie już mógł wejść do obozowiska, ale przez siedem dni jeszcze będzie pozostawał poza swoim namiotem. 9 Siódmego dnia dokładnie się ogoli, to znaczy zgoli swoje włosy, brodę, usunie brwi i wszelki zarost, i wy­pierze swoje ubranie.

10 Ósmego dnia weźmie dwa baranki bez żadnej skazy, jedną owieczkę mającą nie więcej niż rok, również bez skazy, trzy dziesiąte efy czystej mąki zmieszanej z oliwą na ofiarę pokarmową oraz jeden log oliwy. 11 Kapłan mający dokonać obrzędu oczyszczenia przedstawi Bogu człowieka, który będzie oczy­sz­czony, oraz wszystko, co ze sobą przyniósł i zostawił przed wejściem do Namiotu Spotkania. 12 Kapłan weźmie jednego z dwóch baranków i złoży go na ofiarę zadośćuczy­nie­nia. Ofiaruje także log oliwy, doko­nując następnie obrzędu kołysania przed Jahwe. 13 Ofiaruje baranka tam, gdzie zwykło się składać ofiary przebłagania za grzechy oraz ofiary całopalenia, to znaczy w miejscu świętym, gdyż zarówno przy ofia­rach zadośćuczynienia, jak i przy ofiarach przebłagania za grzechy to, co składa się w ofierze, należy do kapłana. Jest to rzecz bardzo świę­ta. 14 Kapłan, wziąwszy krew z ofia­ry zadość­uczynienia, pomaże nią zewnętrzną część prawego ucha człowieka, który ma być oczysz­czony, kciuk jego prawej ręki i wielki palec jego prawej nogi. 15 Potem weźmie nieco z jednego logu oliwy i wyleje w zagłębienie swojej lewej dłoni. 16 Następnie umoczy jeden palec prawej ręki w oliwie, znajdującej się w zag­łę­bieniu ręki lewej, i dokona siedmiu pokropień wobec Jahwe. 17 Resztą oliwy, która została w ręce, kapłan pomaże zewnętrzną część prawego ucha oczyszczanego, kciuk jego prawej ręki i duży palec jego prawej nogi w tych miejscach, gdzie już została nałożona krew z ofiary zadośćuczynienia. 18 Tym, co jesz­cze pozostanie na ręku, kapłan pomaże głowę oczyszczanego i do­kona obrzędu przebłagania za niego wobec Jahwe.

19 Potem kapłan złoży ofiarę przebłagania za grzechy w imieniu człowieka, który jest poddawany obrzędowi oczyszczenia. 20 Wresz­cie, zabiwszy ofiarę przeznaczoną na całopalenie, złoży ją na ołtarzu całopalenia razem z ofiarą z pokar­mów. W ten sposób dokona przeb­łagania za tego człowieka, a on sta­nie się czysty.

21 Jeżeli [człowiek chory] jest ubogi i jego możliwości są bardzo ograniczone, niech weźmie tylko jednego baranka, który zostanie złożony na ofiarę za­dość­uczynienia, na ofiarę kołysania, żeby dokonać przebłagania za niego. Weźmie też tylko jedną dziesiątą efy czystej mąki zmieszanej z oliwą na ofiarę pokarmową oraz jeden log oliwy. 22 Ponadto niech weźmie dwie syno­garlice albo dwa gołąbki, według swoich możliwości, jednego [ptaka] na ofiarę przebłagalną za grzechy i jednego na ofiarę całopale­nia. 23 Ósmego dnia niech to wszystko przyniesie do kapłana na swoje oczyszczenie, złoży przy wejściu do Namiotu Spotkania, wobec Jahwe. 24 Kapłan weźmie baranka przezna­czonego na ofiarę za­dość­uczynienia oraz jeden log oliwy i dokona obrzę­du kołysania przed Jahwe. 25 Złoży­wszy baranka na ofiarę zadość­uczynienia, kapłan weźmie nieco krwi z ofiary zadośćuczynienia i pomaże nią zewnętrzną część prawego ucha człowieka oczysz­czanego, kciuk prawej ręki i wielki palec prawej nogi. 26 Potem wyleje nieco oliwy w zagłębienie lewej ręki. 27 Palcem swej prawej ręki, umo­czonym w oliwie, która jest na jego lewej ręce, dokona siedmiu pokro­pień przed Jahwe. 28 Następnie oliwą ze swej ręki pomaże zewnęt­rzną część prawego ucha człowieka oczyszczanego, kciuk jego prawej ręki i duży palec jego prawej nogi w tych miejscach, które zostały już pomazane krwią ofiary zadośćuczy­nienia. 29 Tym, co jeszcze pozosta­nie mu z oliwy na ręce, kapłan po­maże głowę oczyszczanego, aby dokonać za niego obrzędu przebła­gania przed Jahwe. 30 Potem złoży w ofierze jedną synogarlicę albo jednego gołąbka z tych, które czło­wiek oczyszczany był w stanie na­być. 31 Jedną na ofiarę przebłagalną za grzechy, drugą na ofiarę całopa­lenia razem z ofiarą z pokarmów. W ten sposób dokona kapłan obrzę­du przebłagania za tego człowieka, który został poddany oczyszczeniu wobec Jahwe.

32 Takie oto jest prawo doty­czące obrzędu oczyszczenia trędo­watego, którego możliwości są ograniczone.

Trąd na domach: 14,33-57

33 Jahwe przemówił do Mojżesza i Aarona w te słowa: 34 Kiedy wej­dziecie do kraju kananejskiego, który wam daję w posiadanie, a Ja dotknę plagą trądu jeden z tych domów, do których będziecie mieli wejść, 35 wtedy właściciel domu pójdzie i doniesie o tym kapłanowi, mówiąc: Zobaczyłem coś jakby ślad trądu w moim domu. 36 Kapłan, zanim przystąpi do zbadania owych śladów, każe opróżnić cały dom, żeby nic z tego, co jest wewnątrz, nie stało się nieczyste. Potem wej­dzie, żeby zbadać cały dom. 37 Nas­tępnie obejrzy kapłan ślady zarazy. Jeżeli ślady, znajdujące się na ścia­nach domu, są barwy zielonkawej lub czerwonawej i wydaje się, że już powstały w murze pewne zagłę­bienia, 38 kapłan wyjdzie z domu aż przed jego drzwi i każe na siedem dni dom zamknąć. 39 Siódmego dnia wróci i jeśli stwierdzi, że plamy na ścianach domu się powiększyły, 40 każe usunąć część muru, na któ­rych wystąpiły plamy, i wyrzucić je poza miasto, na miejsce nieczyste. 41 Następnie poleci zeskrobać wierz­chnią warstwę [ścian] od wewnęt­rznej strony domu i to, co się uzbie­rało, wyrzucić, poza osiedle, na miejsce nieczyste. 42 Po­wstałe uby­tki należy zamurować nowymi kamieniami i przygotować nową zaprawę do obrzucenia całego domu. 43 Jeżeli ślady zarazy pojawią się, mimo usunięcia części muru, zeskrobania ścian i [nowego] otyn­kowania domu, kapłan znów przyj­dzie, ponownie obejrzy cały dom. 44 Jeżeli ślady zarazy na ścianach domu powiększyły się, ma się do czynienia z trądem złośliwym w tym domu. Dom jest nieczysty. 45 Należy go zburzyć, niszcząc kamienie, drewno i zaprawę murarską i wszystko to wywieźć poza osiedle, na miejsce nieczyste. 46 Kto by wszedł do domu w tym okresie, a więc od chwili jego zamknięcia, stanie się nieczysty aż do wieczora. 47 Kto by zaś spał w takim domu, powinien wyprać swoje ubranie; kto by jadł w tym domu, również powinien wyprać swoje szaty.

48 Jeśli jednak kapłan, wróciw­szy do domu, stwierdzi, że ślady zarazy na ścianach domu, po no­wym otynkowaniu domu, nie powiększyły się, to uzna dom za czysty, bo zaraza ustąpiła. 49 Dla oczyszczenia domu weźmie dwa ptaki, nieco drewna cedrowego, tro­chę karmazynu i hizopu. 50 Potem złoży w ofierze jednego z ptaków nad naczyniem glinianym, napeł­nionym świeżą wodą. 51 Następnie weź­mie drewno cedrowe, hizop i kar­mazyn oraz żywego ptaka i wszy­stko to zanurzy we krwi ptaka, już złożonego w ofierze, i w świeżej wodzie. Potem pokropi dom siedem razy. 52 Oczyści go wtedy za pomocą krwi ptaka, wody świeżej, ptaka żywego, drewna cedrowego, hizopu i karmazynu. 53 W końcu ptaka żywego wypuści na wolność poza osiedlem, w polu. I tak dokona się ofiara przebłagania za dom, który od tego czasu będzie czysty.

54 Oto prawa dotyczące wszel­kiego rodzaju trądu, grzybicy, 55 śladów trądu na ubraniu i w do­mu, 56 nabrzmień, wysypek i plam. 57 Pozwalają [owe prawa] stwierdzić, kiedy jakaś rzecz jest nieczysta, a kiedy czysta. Takie jest prawo do­tyczące trądu.

Mężczyźni: 15,1-18

15

1 Jahwe przemówił do Mojżesza i Aarona w te słowa: 2 Zwróćcie się do synów Izraela i powiedzcie im tak: Jeżeli czło­wiek cierpi na jakieś wysięki ze swego ciała, to tym samym jest nieczysty. 3 Nieczystość owych wysięków nie zależy od tego, czy ciało wydala je na zewnątrz, czy zatrzymuje je wewnątrz siebie. W obu przypad­kach mamy do czynienia z nieczy­stością. 4 Każde łóżko, na którym spał człowiek cierpiący na wysięki, będzie uważane za nieczyste; nie­czysty będzie również każdy przed­miot, na którym ten [człowiek] usiądzie. 5 Kto by dotknął takiego łóżka, powinien wyprać swoje ubra­nie i wykąpać się w wodzie. Nie­czysty pozostanie do wieczora. 6 Kto by usiadł tam, gdzie siedział czło­wiek cierpiący na wysięki, powinien wyprać swoje ubranie i wykąpać się w wodzie. Nieczysty pozostanie do wieczora. 7 Kto by dotknął ciała człowieka cierpiącego na wysięki, wypierze swoje ubranie i wykąpie się w wodzie. Nieczysty pozostanie do wieczora. 8 Gdyby człowiek cier­piący na wysięki opluł kogoś, to ów opluty wypierze swoje ubranie i wykąpie się w wodzie. Nieczysty pozostanie do wieczora. 9 Każde siodło, w którym siedział człowiek cierpiący na wysięki, będzie nieczy­ste. 10 Każdy, kto dotknąłby się rzeczy, która znajdowała się pod człowiekiem cierpiącym na wysięki, będzie nieczysty aż do wieczora. Ktokolwiek wziąłby taką rzecz do ręki, wypierze swoje ubranie i wy­kąpie się w wodzie. Nieczysty pozo­stanie do wieczora. 11 Każdy, kogo by dotknął człowiek cierpiący na wysięki, a potem nie umyłby swoich rąk w wodzie, powinien uprać swoje ubranie i wykąpać się w wodzie. Nieczysty pozostanie aż do wie­czo­ra. 12 Wszelkie naczynie gliniane, którego dotknął człowiek cierpiący na wysięki, zostanie rozbite, a na­czynie drewniane zostanie obmyte w wodzie.

13 Ten, kto cierpiał na wysięki, powinien być poddany obrzędowi oczyszczenia. Czas oczyszczenia ma trwać siedem dni. Powinien wtedy wyprać swoje ubranie, wyką­pać się w świeżej wodzie i będzie czysty. 14 Ósmego dnia, wziąwszy ze sobą dwie synogarlice albo dwa młode gołębie, powinien stawić się przed Jahwe, koło wejścia do Na­miotu Spotkania, i przekazać przy­niesione ofiary kapłanowi. 15 Kap­łan złoży jednego [ptaka] jako ofiarę przebłagania za grzechy, a drugiego na ofiarę całopalenia i dokona, z po­wodu choroby wysięków, obrzędu prze­bła­gania wobec Jahwe.

16 Mężczyzna, który miał upływ nasienia, umyje całe swoje ciało w wodzie i będzie nieczysty aż do wieczora. 17 Wszystkie części ubra­nia oraz skóry splamione nasie­niem zostaną wypłukane w wodzie i pozostaną nieczyste aż do wie­czora.

18 Jeżeli mężczyzna obcował z jakąś kobietą i doszło do wypływu nasienia, to oboje, mężczyzna i ko­bieta, wykąpią się w wodzie, ale pozostaną nieczyści aż do wieczora.

Kobiety: 15,19-33

19 Jeżeli kobieta ma swój upływ, to znaczy krwawienie miesięczne, będzie uznana za nieczystą przez siedem dni. Kto by jej dotknął w tym czasie, będzie nieczysty aż do wieczora. 20 Na czymkolwiek [ta kobieta] położy się w okresie swojej nieczystości, będzie nieczyste, po­dobnie jak wszystko, na czymkol­wiek usiądzie [w tym czasie], będzie nieczyste. 21 Kto by dotknął jej łóżka, będzie musiał wyprać swoje ubranie i wykąpać się w wodzie. Nieczysty pozostanie do wieczora. 22 Kto by usiadł tam, gdzie ona sie­działa, wypierze swoje ubranie i wy­kąpie się w wodzie. Nieczysty pozo­stanie do wieczora. 23 Również do wieczora będzie nieczysty ten, kto by dotknął jakiegoś przedmiotu, który znajdował się na jej łóżku albo tam, gdzie ona siedziała. 24 Jeżeli jakiś mężczyzna obcuje z taką ko­bietą i pobrudzi się jej nieczystoś­cią, pozostanie nieczysty przez siedem dni i nieczyste będzie też miejsce, na którym będzie w tym czasie spał.

25 Jeżeli kobieta krwawi przez wiele dni, poza zwykłym okresem jej krwawienia, albo jeśli upływ krwi przeciągnie się poza okres jej nieczystości, będzie nieczysta przez cały czas upływu krwi, podobnie jak w okresie zwykłego krwawienia mie­sięcznego. 26 Każde miejsce, na którym się położy przez czas tego krwawienia, będzie uznawane za tak samo nieczyste, jak w okresie krwawienia mie­sięcz­nego. 27 Kto by tych miejsc dotknął, będzie nieczysty. Powinien wyprać swoje ubranie i wykąpać się w wodzie. Nieczystym pozostanie do wieczora.

28 Po ustaniu jej upływu krwi będzie czysta, ale nie wcześniej niż po siedmiu dniach. 29 Ósmego dnia weźmie dwie synogarlice albo dwa młode gołębie i wręczy je kapłanowi koło wejścia do Namiotu Spot­kania. 30 Kapłan złoży [ptaki] na ofiarę, jednego na ofiarę przebła­gania za grzechy, drugiego na ofiarę całopalenia. Potem dokona obrzędu przebłagania za grzechy wobec Jahwe z powodu upływu krwi, któ­ry uczynił ją nieczystą.

31 Nakażecie synom Izraela, aby się oczyszczali ze swych nieczys­tości. W przeciwnym razie zasłużą sobie na karę śmierci z powodu swych nieczystości, którymi zbru­kaliby mój przybytek, znajdujący się pośród nich.

32 Takie oto jest prawo dotyczą­ce wszelkich wysięków, nieczys­tości spowodowanej upływem na­sienia 33 albo miesięcznego krwawienia niewiasty. Prawo to obowiązuje wszystkie osoby, zarów­no mężczyzn, jak i kobiety, cier­piące na owe wysięki, a ponadto mężczyzn obcujących z kobietą nie­czystą.

DZIEŃ PRZEBŁAGANIA 16,1-34

16

1 Jahwe przemówił do Mojżesza po śmierci dwóch synów Aaronowych, którzy zginęli, zbliżywszy się przed oblicze Jahwe. 2 Jahwe rzekł do Mojżesza: Powiedz twojemu bratu Aaronowi, żeby nie wchodził, kiedy zechce, do przy­byt­ku, za zasłonę, [i nie stawał] przed samą przebłagalnią, znajdującą się nad arką. W przeciwnym razie może umrzeć, bo Ja się ukazuję w obłoku nad przebłagalnią. 3 A oto, w jaki sposób Aaron będzie wcho­dził do przybytku. Weźmie ze sobą młodego cielca na ofiarę przebła­galną za grzechy i jednego barana na ofiarę całopalenia. 4 Wdzieje na siebie suknię lnianą i włoży spod­nie, także lniane; przepasze się lnianym pasem, na głowę zaś włoży tiarę lnianą. Taki jest strój kap­łań­ski, który [Aaron] włoży na siebie, wykąpawszy się uprzednio w wo­dzie. 5 Zgromadzenie synów Izraela przekaże mu dwa kozły na ofiarę przebłagania za grzechy i jednego barana na ofiarę całopalenia. 6 Aaron złoży swego cielca jako ofiarę za własne grzechy i dokona obrzędu przebłagania za siebie samego i za cały swój dom. 7 Potem weźmie dwa kozły i przyprowadzi je do Jahwe, koło wejścia do Namiotu Spotkania. 8 Następnie rzuci Aaron losy nad kozłami, przezna­czając jednego kozła dla Jahwe, a drugiego dla Azazela. 9 Kozła, który według losowania przypadł dla Jahwe, zło­ży na ofiarę przebłagalną za grze­chy, 10 natomiast kozła, który wed­ług losowania przypadł Azazelowi, przyprowadzi żywego przed Jahwe, aby po dokonaniu obrzędu przebła­gania, wypędzić go na pustynię dla Azazela. 11 Tak więc złoży Aaron cielca jako ofiarę za własne grzechy i dokona obrzędu przebłagania za siebie samego i za cały swój dom. Zabiwszy zatem owego cielca na ofiarę, 12 weźmie kadzielnicę pełną rozpalonych węgli z ołtarza, który jest przed Jahwe, oraz dwie pełne garście wonnego kadzidła w pro­szku. Wniósłszy to wszystko poza zasłonę, 13 wysypie kadzidło na ogień przed Jahwe, aby obłok dymu okrył przebłagalnię, która jest nad Miejscem Świadectwa, chroniąc [Aarona] przed niechybną śmiercią. 14 Potem weźmie krew cielca, zwilży nią swój palec i pokropi nią wscho­dni bok przebłagalni. Następnie palcem umoczonym we krwi pokro­pi siedem razy przód przebłagalni. 15 Potem, zabiwszy kozła na ofiarę przebłagalną za grzechy ludu, krew z niego wniesie poza zasłonę i pos­ługując się nią tak jak krwią za­bi­tego cielca, dokona jednego pokro­pienia ponad przebłagalnią i sied­miu pokropień przed przebłagalnią. 16 W ten sposób dokona obrzędu przebłagania za cały przybytek, który został znieważony przez nie­czystość synów Izraela, oraz za wszystkie wykroczenia, których się oni dopuścili. To samo uczyni za Namiot Spotkania, który znajduje się razem z nimi pośród ich nie­czystości. 17 Niech nie będzie nikogo w Namiocie Spotkania, gdy będzie tam wchodził kapłan, żeby dokonać obrzędu przebłagania. Niech nikt tam nie wchodzi, dopóki on z Miej­sca Świętego nie wyjdzie. Kapłan dokona obrzędu przebłagania za siebie samego, za swój dom i za całe zgromadzenie synów Izraela. 18 Wy­chodząc z Miejsca Świętego, skie­ruje się w stronę ołtarza, który jest przed Jahwe, i dokona obrzędu przebłagania nad ołtarzem: Weź­mie krew cielca oraz kozła i pomaże nią rogi, wystające dokoła z ołtarza. 19 Potem umoczonym we krwi pal­cem dokona siedmiu pokropień; w ten sposób uświęci [ołtarz], oczyści go od nieczystości spowodo­wanych przez synów Izraela.

20 Kiedy Aaron skończy obrzęd przebłagania za przybytek, za Na­miot Spotkania i za ołtarz, weźmie żywego kozła, 21 położy swoje obie ręce na głowie żywego kozła i wyli­czy wszystkie występki synów Izraela i wszystkie grzechy, których się dopuścili. Wszystko to włoży na głowę kozła, który następnie zosta­nie wypędzony na pustynię przez człowieka przygotowanego do tego zadania. 22 Kozioł zabierze ze sobą wszystkie ich występki i poniesie na pustynię, gdy człowiek wypuści tam kozła. 23 Wtedy Aaron wejdzie do Namiotu Spotkania, zdejmie lniane szaty, które włożył na siebie przed wejściem do przybytku, i zostawi je tam, 24 obmyje swoje ciało w wodzie w Miejscu Świętym i przywdzieje swoje zwykłe ubranie. 25 Potem, wyszedłszy, złoży jedną ofiarę cało­palenia za siebie i drugą za lud, dokona obrzędu przebłagania za siebie i za lud i każe spalić na ołtarzu tłuszcz ofiary za grzechy.

26 Ten, kto wyprowadził kozła przeznaczonego dla Azazela, wypie­rze swoje ubranie i obmyje w wodzie ciało; potem dopiero wróci do obo­zowiska. 27 Poza obozowisko rów­nież należy wynieść mięso cielca, złożonego za grzechy, oraz kozła, także ofiarowanego za grzechy. Ich krew była wniesiona do przybytku i użyta do obrzędu przebłagania, natomiast skóra i mięso, razem z zawartością jelit, powinny być spalone w ogniu. 28 Ten, kto będzie je spalał, wypierze potem swoje ubranie, a ciało obmyje wodą; po­tem dopiero wróci do obozowiska.

29 A oto inne dla was prawo na wieki. W siódmym miesiącu, dzie­siątego dnia tego miesiąca, nało­życie na siebie post i powstrzymacie się od wszelkich prac, zarówno wy, tubylcy, jak i cu­dzoziemcy mieszka­jący wśród was. 30 Tego dnia bo­wiem będzie się dokonywać obrzęd przebłagania za was, żeby was oczyścić i żebyście byli czyści, wy wszyscy, od waszych grzechów przed Jahwe. 31 Będzie to dla was szabat, dzień odpoczynku, i w dniu tym zadacie sobie umart­wienie. Jest to postanowienie na wieki. 32 Obrzędu przebłagania w przysz­łości będzie dokonywał kapłan, który otrzymał namasz­czenie i zos­tał powołany do pełnie­nia funkcji kapłańskich na miejsce swojego ojca. Będzie on wtedy ubrany w szaty lniane, czyli w strój święty. 33 Będzie dokonywał obrzę­du przebła­gania za przybytek świę­tości, będzie składał ofiarę przeb­łagania za Namiot Spotkania i za ołtarz całopalenia; wreszcie będzie doko­nywał przebłagania za kapła­nów i za cały lud zgromadzony. 34 Będzie to dla was postanowienie na zaw­sze: obrzęd przebłagania powinien się do­konywać jeden raz każdego roku za wszystkich synów Izraela z powodu ich grzechów. Uczyniono więc tak, jak Jahwe roz­kazał Mojże­szowi.

KODEKS ŚWIĘTOŚCI 17,1-26,46

Ubój zwierząt i spożywanie krwi: 17,1-16

17

1 Jahwe przemówił do Mojżesza w te słowa: 2 Zwróć się do Aarona i jego synów, a także do wszystkich synów Izraela, i powiedz im tak: Oto, co rozkazał Jahwe. 3 Jeżeli ktoś spośród synów Izraela zabije cielca, owcę albo kozę - obo­jętnie, czy w obozie, czy poza obo­zem - 4 i nie przyniesie [zabitego zwierzęcia] przed wejście do Namio­tu Spotkania, aby złożyć je w ofierze dla Jahwe przed Jego przybytkiem, będzie winien krwi. Ponieważ czło­wiek ten rozlał krew, zostanie wyłą­czony ze społeczności swego ludu. 5 Dlatego to synowie Izraela, za­miast składać swoje ofiary na polu, będą je przyprowadzać do kapłana przed Jahwe, przed Namiot Spotka­nia, i przekazywać dla Jahwe jako dary pojednania. 6 Kapłan rozleje krew na ołtarzu Jahwe, przed wejś­ciem do Namiotu Spotkania, i spali tłuszcz na woń miłą dla Jahwe. 7 Nie wolno im [synom Izraela] już składać ofiar demonom, z którymi dotychczas cudzołożyli. Będzie to dla nich prawo wieczne, przekazy­wane z pokolenia na pokolenie.

8 Powiesz im także: Jeżeli któryś z synów Izraela albo jakiś cudzo­ziemiec mieszkający pośród nich będzie składał całopalenie albo jakąś inną ofiarę 9 i nie dostarczy daru ofiarnego przed wejście do Na­miotu Spotkania, aby złożyć ofiarę dla Jahwe, to człowiek ten będzie wyłączony ze swego ludu.

10 Jeżeli któryś z synów Izraela albo jakiś cudzoziemiec mieszka­jący pośród nich będzie spożywał krew jakiegokolwiek zwierzęcia, zasłuży sobie na to, że Ja zwrócę swoje oblicze przeciw temu, kto spożywa krew, i wyłączę go z jego ludu. 11 W krwi bowiem znajduje się życie ciała. Dlatego dałem ją wam ze względu na ołtarz, aby posłużyła wam dla przebłaga­nia za życie wasze, gdyż dzięki pierwiastkowi życia krew może powodować przeb­łaganie. 12 Dlatego tak oto powie­działem synom Izraela: Nikomu z was nie wolno spożywać krwi. Także cudzoziemcy mieszka­jący pośród was nie mogą spożywać krwi. 13 Jeżeli któryś z synów Izraela albo jakiś cudzoziemiec mieszka­jący pośród nich upoluje coś nada­jącego się do zjedzenia, jakieś zwie­rzę lub ptaka, to niech z niego spuści krew i zakopie ją w ziemi, 14 bo krew jest życiem każdego ciała. W niej znajduje się źródło życia. Dlatego powiedziałem synom Izraela: Nie wolno wam spożywać żadnej krwi, bo krew jest życiem każdego ciała. Kto by spożywał krew, będzie wyłączony ze swojej spo­łeczności.

15 Kto by - spośród tubylców lub cudzoziemców - spożywał mię­so z padliny lub zwierzęcia rozszar­panego przez dzikie bestie, niech wypierze swoje ubranie i wykąpie się w wodzie. Nieczysty zostanie do wieczora. Potem będzie czysty. 16 Jeżeli nie wypierze ubrania i nie obmyje swego ciała, dopuści się przestępstwa.

MAŁŻEŃSTWO I RODZINA 18,1-30

Wprowadzenie: 18,1-5

18

1 Jahwe przemówił do Mojżesza w te słowa: 2 Zwróć się do synów Izraela i powiedz im tak: 3 Ja jestem Jahwe, wasz Bóg. Nie będziecie czynić tego, co czyni się [po dzień dzisiejszy] w Egipcie, gdzie i wy mieszkaliście kiedyś. Nie bę­dziecie też czynić tego, co czyni się w Kanaanie, do którego was prowa­dzę. Nie wolno wam stosować się do ich obyczajów. 4 Macie prze­strze­gać moich nakazów i zachowywać moje prawa. Macie je zachowywać. Ja jestem Jahwe, wasz Bóg. 5 Bę­dziecie zachowywać moje prawa i prze­strzegać moich nakazów. Każdy, kto według nich będzie pos­tępował, dzięki nim żyć będzie.

Zakaz małżeństw między krewnymi: 18,6-18

6 Nikt z was nie powinien się zbliżać do kobiety, która jest jego bliską krewną, aby odkryć przed nią swoją nagość: Ja jestem Jahwe. 7 Nie będziesz odsłaniał nagości twojego ojca ani twojej matki. Jest to twoja matka - nie wolno ci odkrywać jej nagości. 8 Nie będziesz odsłaniał nagości żony twego ojca, bo właściwie jest to nagość twego ojca. 9 Nie będziesz odkrywał na­gości twojej siostry, córki twojej matki albo córki twego ojca, nieza­leżnie od tego, czy urodziła się ona w domu rodzinnym, czy poza do­mem. Nie wolno ci odkrywać jej nagości. 10 Nie wolno ci odkrywać nagości córki twojego syna ani cór­ki twojej córki, bo to właściwie twoja nagość. 11 Nie wolno ci odkry­wać nagości córki żony twego ojca, urodzonej z twego ojca, bo jest ona twoją siostrą. 12 Nie wolno ci odkry­wać nagości siostry twego ojca, bo właściwie jest to ciało twego ojca. 13 Nie wolno ci odkrywać nagości siostry twojej matki, bo właściwie jest to ciało twojej matki. 14 Nie będziesz odkrywał nagości brata twego ojca, zbliżając się do jego żony. Jest ona przecież twoją ciot­ką. 15 Nie będziesz odkrywał nagości twojej synowej. Jest to przecież żona twojego syna. Nie wolno ci odkrywać jej nagości. 16 Nie bę­dziesz odkrywał nagości żony twego brata; jest to bowiem nagość two­jego brata. 17 Nie będziesz odkrywał nagości jakiejkolwiek kobiety i brał jej córkę. Nie będziesz też brał córki swego syna ani córki twojej córki, żeby odsłonić ich nagość. Są one twoimi bliskimi krewnymi, dlatego byłoby to zbrodnią. 18 Nie będziesz również zbliżał się do siostry twojej żony, aby czynić z niej rywalkę [własnej żony], odkrywając jej na­gość razem z nagością żony, jeszcze za życia swej żony.

Inne nadużycia: 18,19-23

19 Nie będziesz się zbliżał do kobiety, aby odkryć jej nagość, w okresie jej miesięcznego krwawie­nia. 20 Nie będziesz miał nic wspól­nego z żoną twojego bliźniego, [co sprawiłoby], że razem z nią stałbyś się nieczysty.

21 Nie dasz żadnego ze swych dzieci, żeby było przeprowadzane przez ogień na cześć Moloha, i nie bę­dziesz w ten sposób bezcześcił imie­nia twego Boga. Ja jestem Jahwe.

22 Nie będziesz obcował z męż­czyzną, tak jak obcuje się z kobietą, bo to jest rzecz odrażająca. 23 Nie będziesz obcował ze zwierzęciem, bo to by ściągnęło na ciebie nieczys­tość. Kobieta również nie będzie się zbliżać do zwierzęcia, żeby z nim obcować, bo to jest rzecz sromotna.

Postanowienia końcowe: 18,24-30

24 Nie brukajcie się z żadną z tych rzeczy, bo to właśnie przez nie zbru­kały się narody, które Ja będę teraz wypędzał przed wami. 25 Cały kraj został zbrukany; ukarzę go za jego niegodziwości, a on wyrzuci z siebie swoich mieszkańców. 26 Wy zaś będziecie prze­strzegać moich praw i nakazów i nie będziecie się do­puszczać żadnej z tych niegodzi­wości, ani wy, tubylcy, ani cudzo­ziemcy, którzy mieszkają pośród was. 27 Tego wszystkiego dopusz­czali się dotychczasowi mieszkańcy tej krainy, którzy żyli tu przed wami, i zbrukali tym swoją ziemię. 28 Was już nie wyrzuci z siebie ten kraj za to, żeście go splugawili, tak jak wydalił z siebie narody, które tu były przed wami. 29 Wszyscy zaś, którzy będą się dopuszczać takich rzeczy, zostaną wyłączeni ze spo­łeczności swojego narodu. 30 Bę­dziecie tedy zachowywać moje przy­kazania, aby uniknąć wszystkich owych niegodziwości, których dopuszczano się przed wami, aby nie ulec splugawieniu przez nie. Ja jestem Jahwe, wasz Bóg.

Świętość życia codziennego: 19,1-37

19

1 Jahwe przemówił do Mojżesza w te słowa: 2 Zwróć się do całego zgromadzenia Izraela i po­wiedz im tak: Bądźcie święci, bo i Ja jestem święty, Ja, Jahwe, wasz Bóg.

3 Niech każdy z was okazuje bo­jaźń matce i ojcu i niech zachowuje moje szabaty. Ja jestem Jahwe, wasz Bóg. 4 Nie zwracajcie się ku idolom i nie odlewajcie sobie boż­ków z metalu. Ja jestem Jahwe, wasz Bóg.

5 Gdy będziecie składać dla Jahwe ofiarę pojednania, czyńcie to tak, aby pozyskać jego życzliwość. 6 Mięso ze zwierzęcia składanego w ofierze spożyjecie w dniu złożenia ofiary albo dnia następnego. To, co zostanie aż do trzeciego dnia, po­winno być spalone w ogniu. 7 Kto by zaś spożywał to mięso jeszcze dnia trzeciego, dopuściłby się rze­czy odrażającej, a taka ofiara w ogóle nie byłaby przyjęta. 8 Ten, kto zechce ją spożywać, na siebie samego bierze winę, bo bezcześci to, co zostało poświęcone dla Jah­we. Taki człowiek zostanie wyłą­czony ze społeczności swego ludu.

9 Kiedy będziecie mieli żniwa w waszym kraju, nie ścinajcie wszy­stkiego aż do samych krańców wa­szego pola i nie zabierajcie kłosów, które zostają na polu. 10 Nie bę­dziesz też ogałacał do ostatniego grona winnych krzewów ani nie będziesz zbierał jagód, które spadły na ziemię. Zostawisz to dla ubogich i cudzoziemców. Ja jestem Jahwe, wasz Bóg.

11 Nie będziecie kraść, nie bę­dziecie oszukiwać jedni drugich ani nawzajem się okłamywać. 12 Nie będziecie fałszywie przysięgać na moje imię, bo w ten sposób zhań­bilibyście imię swojego Boga. Ja jestem Jahwe.

13 Nie będziesz uciskał twojego bliźniego i nie będziesz go wyzys­kiwał. Zapłaty robotnikowi najem­nemu nie będziesz zatrzymywał aż do następnego dnia. 14 Nie będziesz złorzeczył głuchemu, a przed niewi­domym nie będziesz kładł niczego, przez co mógłby się przewrócić, gdyż będziesz się kierował bojaźnią twojego Boga. Ja jestem Jahwe.

15 Przy wydawaniu wyroków bę­dziesz się strzegł wszelkiej niespra­wiedliwości: nie będziesz stronniczo łagodny dla ubogich i nie będziesz miał względów na bogaczy. Bę­dziesz sądził sprawiedliwie twojego bliźniego. 16 Nie będziesz rzucał oszczerstw na twoich bliźnich. Nie będziesz także występował jako świadek przeciwko krwi twego bliź­niego. Ja jestem Jahwe.

17 W sercu swoim nie będziesz żywił nienawiści do swego brata, ale upomnisz twojego bliźniego, aby cię nie obciążył grzech z jego powodu. 18 Nie będziesz się mścił i nie bę­dziesz nosił w sercu urazy do żad­nego spośród synów twego narodu. Będziesz miłował bliźniego twego jak siebie samego. Ja jestem Jahwe.

19 Będziecie zachowywać moje prawa. Nie będziesz doprowadzał do zbliżenia dwóch różnych ga­tunków zwierząt ani nie będziesz obsiewał twego pola dwoma różny­mi gatunkami nasienia, ani nie będziesz nosił ubrania utkanego z dwóch gatunków nici.

20 Jeżeli jakiś mężczyzna współ­żyje z kobietą, która jest niewolnicą i zarazem narzeczoną już innego mężczyzny, a nie została jeszcze wykupiona ani obdarzona wol­nością, oboje zostaną ukarani, ale nie skazani na śmierć, gdyż niewol­nica nie była jeszcze obdarzona wolnością. 21 Za swój grzech przy­prowadzi mężczyzna w pobliże wejścia do Namiotu Spotkania jed­nego barana jako ofiarę zadość­uczynienia dla Jahwe. 22 Kapłan dokona obrzędu przebłagania w ob­liczu Jahwe, składając barana w ofierze zadość­uczynienia za grzech, którego dopuścił się [ów mężczyzna]. I będzie mu odpusz­czony grzech, którego się dopuścił.

23 Kiedy już wejdziecie do ziemi [wam obiecanej] i zaczniecie tam uprawiać wszystkie rodzaje drzew rodzących owoce, będziecie uważali te owoce za nieobrzezane. Przez trzy lata będą uchodziły wśród was za nieobrzezane. Nie będziecie ich spożywali. 24 Wszystkie owoce zeb­rane w roku czwartym zostaną złożone jako ofiara na cześć dla Jahwe. 25 Dopiero w piątym roku będziecie spożywać owoce i odtąd drzewa będą już przynosiły wam korzyści. Ja jestem Jahwe, wasz Bóg.

26 Nie wolno wam spożywać niczego z krwią. Nie będziecie zaj­mowali się ani wróżbiarstwem, ani czarami. 27 Włosów waszych na głowie nie będziecie strzygli w ksz­tałt koła, nie będziecie też golili bokobrodów. 28 Nie będziecie robili żadnych nacięć na waszym ciele, dając w ten sposób wyraz żałobie po zmarłych, i nie będziecie malo­wali żadnych znaków na własnym ciele. Ja jestem Jahwe.

29 Nie dopuszczajcie do pohań­bienia waszych córek, zezwalając im na uprawianie nierządu, bo cały kraj wydacie na pastwę nierządu i napełnicie go zbrodniami. 30 Bę­dziecie zachowywać moje szabaty i szanować mój przybytek. Ja jes­tem Jahwe. 31 Nie miejcie nic wspól­nego z tymi, którzy wywołują duchy albo wróżą. Nie szukajcie u nich porad, żebyście nie popadli w nie­czystość z ich powodu.

32 Przed [człowiekiem] o białej głowie wstaniesz na znak szacunku i uszanujesz osobę starca. Będziesz okazywał bojaźń wobec twojego Boga. Ja jestem Jahwe.

33 Jeżeli jakiś cudzoziemiec osiądzie w waszym kraju, razem z wami, nie będziecie go uciskali. 34 Cu­dzoziemca, który osiadł wśród was, będziecie traktowali jak jed­nego spośród was. Będziecie go miłować jak siebie samych, bo sami byliście kiedyś cudzoziemcami w ziemi egipskiej. Ja jestem Jahwe, wasz Bóg.

35 Strzeżcie się niesprawiedli­wości, czy to przy wydawaniu wyro­ków, czy to przy mierzeniu albo ważeniu, albo porównywaniu. 36 Wagi będziecie mieli ustawione uczciwe, odważniki sprawiedliwe, sprawiedliwe efy i hiny. Ja jestem Jahwe, wasz Bóg, który was wy­wiódł z ziemi egipskiej.

37 Będziecie zachowywać wszys­tkie moje prawa i nakazy i postępo­wać według nich. Ja jestem Jahwe.

Stosowanie kary śmierci: 20,1-27

20

1 Jahwe przemówił do Mojżesza w te słowa: 2 Tak po­wiesz synom Izraela: Kto by spoś­ród synów Izraela albo spośród cudzoziemców mieszkających w Izraelu złożył swoje własne dziecko Molochowi na ofiarę, będzie ukarany śmiercią. Zostanie uka­mienowany przez miej­scową lud­ność. 3 A ja zwrócę przeciwko niemu moje oblicze i wyłączę go spośród jego ludu za to, że wydał jedno ze swych dzieci Molochowi, przez co zhańbił mój przybytek i zbezcześcił moje święte imię. 4 Gdyby miesz­kańcy kraju pobłażliwie przy­mknęli oczy na [zbrodnię] człowieka skła­dającego własne dziecko na ofiarę Molochowi i nie ukarali go śmier­cią, 5 to Ja sam zwrócę oblicze prze­ciwko temu człowiekowi i całej jego rodzinie i wyłączę go spośród jego ludu razem z tymi wszystkimi, którzy podobnie jak on cudzołożą, uprawiając nierząd z Molochem.

6 Przeciwko każdemu, kto by zwracał się po radę do tych, co wy­wołują duchy albo wróżą, upra­wiając w ten sposób nierząd, Ja zwrócę moje oblicze i wyłączę go spośród jego ludu. 7 Będziecie się uświęcać i osiągniecie świętość. Ja bowiem jestem Jahwe, wasz Bóg. 8 Będziecie przestrzegać moich praw i według nich postępować. Ja jestem Jahwe, który was uświęca.

9 Kto by złorzeczył swemu ojcu lub swojej matce, zostanie ukarany śmiercią. Złorzeczyć swemu ojcu lub swojej matce - to ściągnąć na siebie własną krew.

10 Jeżeli mężczyzna dopuści się cudzołóstwa z kobietą zamężną, żoną swego bliźniego, to oboje zos­taną ukarani śmiercią: mężczyzna cudzołożnik i kobieta cudzołożnica.

11 Jeżeli mężczyzna obcuje z żoną swojego ojca i w ten sposób odkrywa nagość swego ojca, oboje zostaną ukarani śmiercią: sami ściągnęli na siebie własną krew. 12 Jeżeli mężczyzna obcuje ze swoją synową, oboje zostaną ukarani śmiercią, gdyż dopuścili się rzeczy haniebnej: sami ściągnęli na siebie własną krew. 13 Jeżeli mężczyzna obcuje z męż­czyzną, tak jak obcuje się z kobietą, obaj dopuszczają się rzeczy obrzydliwej i obaj zostaną ukarani śmiercią: sami ściągnęli na siebie własną krew. 14 Jeżeli męż­czyzna bierze sobie za żonę jakąś dziewczynę i zarazem jej matkę, do­puszcza się zbrodni. Powinno się wszystkich skazać na spalenie: jego i obydwie kobiety, żeby nie powta­rzały się więcej takie występki wśród was. 15 Jeżeli mężczyzna obcuje ze zwierzę­ciem, zostanie ukarany śmiercią. Powinno się zabić także zwierzę. 16 Jeżeli kobieta zbliży się do zwierzęcia, żeby z nim obcować cieleśnie, zabijecie i kobie­tę, i zwie­rzę. Oboje zostaną zgła­dzeni, gdyż sami ściągnęli na siebie własną krew. 17 Jeżeli mężczyzna zbliży się do swojej siostry, córki swojego ojca albo córki swojej mat­ki, i będzie patrzył na jej nagość, dopuszczą się czynu karygodnego. Na oczach [wszystkich] synów Izra­ela zostaną wyłączeni spo­śród ludu, dlatego że on odkrył nagość swojej siostry. Musi ponieść karę za swoje przewinienie.

18 Jeżeli mężczyzna obcuje z ko­bietą w okresie jej miesięcznego krwawienia, odkrywa jej nagość i tym samym odsłania jej krwawie­nie, a ona odsłania upływ własnej krwi, to oboje powinni być za to wyłączeni ze społeczności swego ludu.

19 Nie będziesz odkrywał nago­ści siostry twojej matki ani siostry twego ojca, bo byłoby to odkrywanie własnego ciała. Tacy poniosą karę za swoje przewinienia. 20 Jeżeli mężczyzna obcuje z własną ciotką, to tym samym odkrywa nagość swojego wuja; oboje też poniosą karę za swoje przewinienie: umrą bezpotomnie. 21 Jeżeli mężczyzna obcuje z żoną swego brata, to dopu­szcza się grzechu nieczystości, bo odkrywa nagość swego brata; oboje też umrą bezpotomnie.

22 Będziecie przestrzegać wszy­stkich moich praw i nakazów i wed­ług nich będziecie postępować, ażeby nie wyrzucił was z siebie kraj, w którym z mojej woli macie zamie­szkać. 23 Nie będziecie też postę­pować według zwyczajów zachowy­wanych przez ludy, które sprzed was usunę, gdyż nie znajduję w nich upodobania. 24 Już wam po­wiedziałem: Do was będzie należeć ta ziemia, Ja dam ją wam w posia­danie. Jest to kraina płynąca mle­kiem i miodem. Ja jestem Jahwe, wasz Bóg, który was oddzielił od innych narodów.

25 Będziecie odróżniali zwierzęta czyste od nieczystych, ptaki czyste od nieczystych i nie będziecie się dopuszczali rzeczy niegodziwych z powodu zwierząt, ptaków i wszys­tkiego, co rusza się na ziemi, a co powinniście uważać, według moich pouczeń za nieczyste.

26 Będziecie dla mnie święci, bo i Ja jestem święty. Ja, Jahwe, który was oddzieliłem od innych narodów po to, żebyście należeli do Mnie.

27 Każdy mężczyzna i każda kobieta, wywołujący duchy albo uprawiający wróżby, zasługują na karę śmierci. Powinno się ich uka­mienować. Krew ich zstąpi na nich.

Świętość kapłanów: 21,1-24

21

1 Jahwe rzekł do Mojżesza: Zwróć się do kapłanów, sy­nów Aarona, i powiedz im tak: Niech każdy z was się strzeże, żeby nie stał się nieczysty pośród swego ludu z powodu [zwłok] jakiego­kol­wiek zmarłego, 2 chyba że chodzi­łoby o bliskich krewnych, a miano­wicie o rodzoną matkę, ojca, włas­nego syna czy córkę albo brata czy 3 siostrę, dziewicę, żyjącą razem z nim, bo jeszcze niezamężną. W tych przypadkach wolno mu narażać się na nieczystość. 4 Nie wolno mu jednak narażać się na nieczystość z powodu siostry, poś­lubionej przywódcy innego rodu; zhańbiłby bowiem samego siebie.

5 Kapłani nie powinni strzyc sobie zbyt krótko włosów na głowie ani golić bokobrodów, ani robić żadnych nacięć na własnym ciele. 6 Będą święci wobec swego Boga, nie będą bezcześcić imienia Bożego, gdyż do nich należy składanie na cześć Jahwe ofiar spalanych w ogniu, będących jakby pokar­mem Boga. Niech więc będą święci.

7 Nie wolno im brać za żonę kobiety rozpustnej albo zhańbionej; nie będą się też żenić z kobietami porzuconymi przez innych mężów, gdyż kapłan powinien być poświę­cony swemu Bogu. 8 Będziesz go uważał za świętego, gdyż dostarcza on pokarmu swemu Bogu. Będzie święty dla ciebie, gdyż święty jes­tem również Ja, Jahwe, który was uświęcam.

9 Jeżeli córka jakiegoś kapłana hańbi się uprawiając nierząd, to hańbi ona tym samym swego ojca. Powinna być spalona w ogniu.

10 Arcykapłan, ten, który jest ponad swymi braćmi, na którego głowę został wylany olej namasz­czenia i który został ustanowiony, żeby przywdziewać święte szaty, nie powinien rozpuszczać włosów ani rozdzierać swoich szat [na znak żałoby]. 11 Nie powinien też dotykać ciała żadnego zmarłego; nie wolno mu narażać się na nieczystość, nawet z powodu ciała własnego ojca czy matki. 12 Niech nie wychodzi z przybytku i nie bezcześci przybyt­ku Bożego, gdyż olej namaszczenia widnieje na nim niby diadem. Ja jestem Jahwe.

13 Za żonę [kapłan] powinien wziąć sobie kobietę dziewicę. 14 Nie wolno mu żenić się ani z wdową, ani z kobietą odrzuconą przez męża, ani z kobietą zhańbioną, ani z rozpustną, lecz weźmie sobie za żonę dziewicę spośród swego ludu. 15 Nie wolno mu przyczyniać się do zniesławienia swego potomstwa. Ja bowiem jestem Jahwe, który je uświęca.

16 Jahwe przemówił do Mojżesza w te słowa: 17 Powiedz Aaronowi tak: Nikt z tego pokolenia, żaden z twoich potomków, jeśli jest dot­knięty jakąś ułomnością, nie może się zbliżać, aby składać w ofierze pokarm twojego Boga. 18 Żaden bowiem człowiek ułomny na ciele nie powinien się zbliżać [do ołtarza]: ani ślepy, ani kulawy, ani okale­czony na twarzy albo ciele; 19 ani człowiek ze złamaną nogą albo ręką; 20 ani garbaty, ani chory umysłowo, ani mający bielmo na oku, ani cierpiący na świerzb, ani pokryty liszajami, ani mężczyzna o zgniecionych jądrach. 21 Żaden człowiek z kapłańskiego pokolenia Aarona, jeśli jest dotknięty jakąś ułomnością, nie może się zbliżyć [do ołtarza], żeby złożyć na ogniu ofiarę dla Jahwe. Jest bowiem ułomny. Niech się zatem nie zbliża, żeby ofiarować pokarm swemu Bogu. 22 Jednakże wolno mu spożywać z tego, co zostało złożone na ofiarę jako pokarm Boga, zarówno z rze­czy bardzo świętych, jak i świętych. 23 Nie będzie jednak wchodził poza zasłonę i nie będzie zbliżał się do ołtarza, gdyż jest ułomny. Nie będzie bezcześcił moich przyby­tków, bo Ja jestem Jahwe, który je uświęcam.

24 Wszystko to powtórzył Moj­żesz Aaronowi, jego synom i wszys­tkim synom Izraela.

Świętość darów i ofiar: 22,1-33

22

1 Jahwe przemówił do Mojżesza w te słowa: 2 Aaronowi i jego synom wydaj nakaz, żeby się powstrzymali od [przy­właszczania sobie] rzeczy świętych, ofiaro­wa­nych dla Mnie przez synów Izraela, i żeby nie bezcześcili imienia mojego. 3 Ja jestem Jahwe. Powiedz im to. Jeśliby ktoś z tego pokolenia i spośród twoich potomków, będąc obciążony jakąś nieczystością, dotykał rzeczy świętych, ofiarowa­nych przez synów Izraela dla Jahwe, to zostanie odrzucony od mego oblicza. Ja jestem Jahwe.

4 Każdy mężczyzna z rodu Aarona, cierpiący na trąd lub jakieś wysięki, powstrzyma się od spoży­wania rzeczy świętych dopóty, dopóki nie stanie się znów czystym. To samo odnosi się do tych, którzy dotknęli osoby zbrukanej wskutek zetknięcia się ze zwłokami; do tych, którzy mieli wypływ nasienia; 5 do tych, którzy dotykali jakiegoś płaza i przez to stali się nieczyści albo jakiegoś nieczystego człowieka i przez to zbrukali się jego nie­czys­tością. 6 Kto by się dopuścił które­goś z tych wykroczeń, będzie nie­czysty aż do wieczora i nie wolno mu będzie spożywać rzeczy świę­tych. Jeśli jednak obmyje swoje ciało w wodzie, 7 to po zachodzie słońca znów będzie czysty i będzie mógł spożywać rzeczy święte, gdyż jest to jego pokarm. 8 Nie wolno mu jednak spożywać niczego z padliny albo ze zwierzęcia rozszarpanego przez dzikie bestie, żeby nie stał się nieczysty. Ja jestem Jahwe. 9 Niech przestrzegają moich nakazów, żeby ich nie obciążyły grzechy i żeby nie musieli być ukarani śmiercią za to, że zbezcześcili rzeczy święte. Ja jestem Jahwe, który ich uświęcam.

10 Żadnemu człowiekowi spoza pokolenia kapłańskie­go nie wolno spożywać rzeczy świętych. Nie wolno również spożywać rzeczy świętych tym, którzy mieszkają u jakiegoś kapłana lub są u niego najemnymi robotnikami. 11 Ale niewolnik, kupiony przez kapłana za pewną sumę pieniędzy, może je spożywać. To samo odnosi się do tych, którzy się urodzili w jego domu: mogą żywić się jego strawą. 12 Córka ka­płana, stawszy się żoną kogoś innego z rodu, nie może spożywać tego, co zostało z rzeczy świętych. 13 Jeśli jednak córka kap­łana owdowieje albo zostanie odrzucona przez swojego męża, a nie ma dzieci, to wróciwszy do domu swego ojca, u którego spę­dziła całą młodość, może się żywić tym samym, co i jej ojciec. Nikt jednak spoza tego pokolenia nie może tak postępować.

14 Jeżeli ktoś przez nieuwagę spożyje coś z rzeczy świętych, zwróci kapłanowi wartość rzeczy świętej, dodając jedną piątą tej wartości. 15 Kapłani nie powinni bezcześcić rzeczy świętych synów Izraela, czyli tego, co zostało złożo­ne w ofierze dla Jahwe, 16 i obciążać się wykroczeniami przeciwko wska­zaniom co do spożywania rzeczy świętych. Ja bowiem jestem Jahwe, który ich uświęcam.

17 Jahwe przemówił do Mojżesza w te słowa: 18 Zwróć się do Aarona, jego synów i do wszystkich synów Izraela i powiedz im tak: Jeśli ktoś spośród synów Izraela albo z przy­byszów mieszkających w Izraelu chciałby złożyć ofiarę, do której zobowiązał się jakimś ślubem albo którą składa zupełnie dobrowolnie, bez szczególnego powodu, i posta­nowił złożyć coś w ofierze cało­palenia dla Jahwe, 19 to żeby ofiara ta została przyjęta, powinno to być zwierzę płci męskiej, bez żadnej skazy, cielec, owca lub koza. 20 Nie będziecie składali w ofierze niczego, co ma jakieś braki, bo taka ofiara nie będzie przyjęta. 21 Jeśli człowiek składa coś z dużych albo małych zwierząt jako ofiarę pojednania, bądź to dla wypełnienia złożonego ślubu, bądź bez specjalnego powo­du, dobrowolnie, to zwierzę ofiaro­wane, aby było przyjęte, musi być najprzedniejszej jakości, wolne od wszelkich braków. 22 Nigdy nie będziecie składali w ofierze dla Jahwe zwierzęcia ślepego, okale­czonego, owrzodzonego opuch­nię­tego, parszywego. Czegoś takiego nie ważcie się składać w ofierze dla Jahwe. Nie wolno wam spalać w ogniu na ołtarzu takiej ofiary dla Jahwe. 23 Natomiast wolno złożyć w ofierze dobrowolnej cielca albo owcę mające jedną nogę nieco dłuż­szą lub nieco krótszą. Nie będzie jednak przyjęta taka ofiara, jeśli się ją składa dla wypełnienia jakiegoś ślubu. 24 Nie wolno składać w ofie­rze dla Jahwe zwierzęcia o jądrach zgniecionych, rozdartych, wyrwa­nych albo wyciętych. Nigdy nie będziecie robili takich rzeczy w waszym kraju. 25 Także z rąk cudzoziemców nie będziecie przyj­mowali takich ofiar jako pokarmu dla waszego Boga. Są one bowiem niewłaściwej jakości i mają braki. Takie ofiary nie przyniosą wam żadnej korzyści.

26 I rzekł Jahwe do Mojżesza: 27 Młode cielę, owca albo koza po przyjściu na świat powinny pozos­tawać przez siedem dni przy matce. Od dnia ósmego poczynając, przez dni następne będzie można je przyj­mować jako ofiary na spalenie w ogniu dla Jahwe. 28 Nie będziecie składali tego samego dnia w ofierze krowy lub owcy razem z ich małymi. 29 Kiedy będziecie składać ofiarę dziękczynną dla Jahwe, powin­niście postępować tak, aby ta ofiara została przyjęta. 30 W tym celu ofiara powinna być spożyta w dniu jej złożenia. Niczego nie będziecie pozostawiali z niej do rana. Ja jestem Jahwe.

31 Będziecie przestrzegać moich nakazów i według nich postępować: Ja jestem Jahwe. 32 Nie będziecie bezcześcić mojego świętego imie­nia, a Ja będę uświęcony pośrodku synów Izraela. Ja jestem Jahwe, który was uświęca 33 i który was wyprowadził z ziemi egipskiej, aby być waszym Bogiem. Ja jestem Jahwe.

CZASY ŚWIĘTE 23,1-44

Wprowadzenie: 23,1-2

23

1 Jahwe przemówił do Mojżesza tymi słowami: 2 Zwróć się do synów Izraela i powiedz im tak: Oto uroczystości Jahwe, na których obchody będziecie zwoły­wali święte zgromadzenia. Są to moje uroczystości.

Szabat: 23,3

3 Przez sześć dni będziesz pra­cować, lecz siódmego dnia winien być obchodzony szabat, dzień cał­kowitego odpoczynku. Na ten dzień będziecie zwoływać święte zgroma­dzenie. Nie będziecie tego dnia wykonywać żadnych prac. Jest to odpoczynek poświęcony dla Jahwe wszędzie, gdzie tylko wypadnie wam mieszkać.

Pascha i święto Przaśników: 23,4-8

4 A oto uroczystości Jahwe, święte zgromadzenia, które zwoły­wać będziecie na te dni. 5 Pierw­szego miesiąca, czternastego dnia tego miesiąca, od zmierzchu poczy­nając, obchodzić będziecie Paschę na cześć Jahwe. 6 Dnia piętnastego tego miesiąca wypada święto Przaś­ników na cześć Jahwe. Przez sie­dem dni będziecie jeść chleb tylko przaśny. 7 Pierwszego dnia zwołacie święte zgromadzenie: powstrzy­macie się w tym dniu od wszelkich prac służebnych. 8 Przez siedem dni będziecie składać dla Jahwe ofiary całopalne. Siódmego dnia zwołacie święte zgromadzenie: powstrzy­macie się w tym dniu od wszelkich prac służebnych.

Święto Pierwocin: 23,9-14

9 I dalej mówił Jahwe do Moj­żesza: 10 Zwróć się do synów Izraela i powiedz im tak: Kiedy już wej­dziecie do kraju, który wam daję, i będziecie tam przeprowadzali żniwa, przynieście kapłanowi jeden snop jako pierwociny waszego plonu. 11 Kapłan dokona obrzędu kołysania tym snopem przed Jahwe, by pozyskać jego życzliwość dla was. Obrzędu kołysania dokona nazajutrz po szabacie. 12 Tego samego dnia, w którym będziecie dokonywać obrzędu kołysania, złożycie również baranka, mającego nie więcej niż rok, bez żadnych braków, na ofiarę całopalenia dla Jahwe. 13 Wraz z nim przyniesiecie ofiarę pokarmową z dwóch dziesią­tych efy najczystszej mąki zmie­szanej z oliwą i spalicie ją w ogniu na woń przyjemną dla Jahwe. [Złożycie również] ofiarę płynną z wina, w ilości jednej czwartej hinu. 14 Do tego dnia, dokładnie: do chwili złożenia darów waszemu Bogu, powstrzymacie się od spoży­wania chleba, a także prażonego ziarna i kaszy. Jest to prawo dane na wieki wszystkim waszym potom­kom, gdziekolwiek by mieszkali.

Święto Tygodni: 23,15-22

15 Odliczycie następnie od pierwszego dnia po szabacie, czyli od chwili złożenia snopa przezna­czonego do obrzędu kołysania, sie­dem pełnych tygodni 16 i nazajutrz po siódmym szabacie, czyli pięt­nastego dnia, złożycie dla Jahwe nową ofiarę pokarmową. 17 Z wa­szych domów przyniesiecie po dwa chleby przeznaczone do obrzędu kołysania. Powinny one być upie­czone z dwóch dziesiątych efy naj­czystszej mąki, z dodatkiem kwasu. Będą to pierwociny dla Jahwe. 18 Razem z tymi chlebami złożycie na ofiarę całopale­nia dla Jahwe siedem baranków nie mających więcej niż rok, wolnych od wszelkiej skazy, jednego młode­go cielca i dwa duże barany, a do tego jeszcze zwykłe ofiary, pokarmową oraz płynną. Będzie to ofiara spalona na ogniu jako woń miła dla Jahwe. 19 Zło­życie również jednego kozła na ofiarę prze­błagania za grzechy i dwa baranki, nie mające więcej niż jeden rok, jako ofiarę pojednania. 20 Kapłan dokona obrzędu kołysa­nia przed Jahwe ofiarami razem z chlebami pierwocin i z dwoma barankami. Zostaną złożone w ofie­rze dla Jahwe, mięso zaś z nich będzie należeć do kapłana. 21 Na ten dzień ogłosicie święto, zwołacie święte zgromadzenie i powstrzy­macie się tego dnia od wszelkich prac służebnych. Jest to prawo dane na wieki wszystkim waszym potomkom, gdziekolwiek by miesz­kali.

22 Kiedy będziecie przeprowa­dzali żniwa w waszym kraju, nie koście wszystkiego do ostatniego źdźbła na krańcach waszego pola i nie zbierajcie kłosów, które zostały na polu po żniwach; zostawcie je dla ubogich i cudzoziemców. Ja jestem Jahwe, wasz Bóg.

Święto Nowego Roku: 23,23-25

23 I dalej przemówił Jahwe do Mojżesza w te słowa: 24 Zwróć się do synów Izraela i powiedz im tak: Siódmego miesiąca, pierwszego dnia tego miesiąca, zarządzicie uro­czysty odpoczynek, trąbienie w róg i święte zgromadzenie. 25 Powstrzy­macie się w tym dniu od wszelkich prac służebnych i złożycie na cześć Jahwe ofiary spalane w ogniu.

Dzień Przebłagania: 23,26-32

26 I dalej mówił Jahwe do Moj­żesza: 27 Dziesiątego dnia siódmego miesiąca będziecie obchodzić dzień przebłagania. Zwołacie na ten dzień święte zgromadzenie, będziecie się umartwiać i złożycie na cześć Jah­we ofiary spalane w ogniu. 28 Pow­strzymacie się tego dnia od wszel­kiej pracy, bo będzie to dzień prze­błagania; w tym dniu ma za was wszystkich zostać przebłagany Jahwe, wasz Bóg. 29 Kto by sobie nie zadał w tym dniu jakiegoś umartwienia, zostanie wyłączony ze swego ludu. 30 Kto by się oddawał w tym dniu jakimkolwiek pracom, zostanie przeze Mnie wyłączony z tego ludu. 31 Nie będziecie więc wykonywać tego dnia żadnych prac. Jest to prawo dane na wieki wszystkim waszym potomkom, gdziekolwiek by mieszkali. 32 Będzie to dla was szabat, odpoczynek całkowity i czas umartwienia. Dzie­wiątego dnia tego miesiąca wieczo­rem - od wieczora aż do wieczora dnia następnego - będziecie obcho­dzić wasz szabat.

Święto Namiotów: 23,33-36

33 Jahwe mówił do Mojżesza te słowa: 34 Zwróć się do synów Izraela i powiedz im tak: Piętnastego dnia tegoż siódmego miesiąca przypada trwające siedem dni święto Namio­tów na cześć Jahwe. 35 Pierwszego dnia zostanie zwołane święte zgro­madzenie. Powstrzymacie się tego dnia od wszelkich zajęć. 36 Przez siedem dni będziecie składać Jah­we ofiary spalane w ogniu. Ósmego dnia zgromadzicie się na świętym zebraniu i złożycie na cześć Jahwe ofiary spalane w ogniu. Będzie to uroczystość zamknięcia obchodów. W dniu tym powstrzymacie się od wszelkich prac służebnych.

Postanowienia końcowe: 23,37-44

37 Takie są święta [obchodzone na cześć] Jahwe, które będziecie ogłaszać, aby zbierać się na świę­tych zgromadzeniach, składać dla Jahwe ofiary spalane w ogniu, cało­palenia i ofiary pokarmowe, ofiary krwawe i ofiary płynne, każdą z nich we własnym dniu, 38 nieza­leżnie od szabatów [obchodzonych na cześć] Jahwe, niezależnie od wa­szych darów, nie­zależnie od wa­szych ślubów, niezależnie od wszy­stkich ofiar dobrowolnych, jakie składacie dla Jahwe. 39 Piętnastego dnia siódmego miesiąca, gdy zbie­rzecie plony ziemi, również zacz­niecie obchodzić trwające siedem dni święto [na cześć] Jahwe. Pier­wszy i ósmy dzień niech będą dniami uroczystego odpoczynku. 40 Pierwszego dnia weźmiecie owoce z najpiękniejszych drzew, gałązki z palm, z innych gęstych drzew oraz z wierzb nadrzecznych i przez sie­dem dni będziecie radowali się przed Jahwe, waszym Bogiem. 41 Będziecie obchodzić to święto na cześć Jahwe każdego roku przez siedem dni. Jest to prawo dane na wieki wszystkim waszym potom­kom. Będziecie to święto obchodzili w siódmym miesiącu. 42 Przez sie­dem owych dni będziecie mieszkać pod namiotami pokrytymi liśćmi: wszyscy z urodzenia synowie Izra­ela powinni pozostawać pod namio­tami, 43 aby wasi potomkowie się dowiedzieli, że pod namiotami ka­załem kiedyś zamieszkać synom Izraela, gdy wyprowadziłem ich z Egiptu. Ja jestem Jahwe, wasz Bóg.

44 I przekazał Mojżesz synom Izraela wszystko o świętach Jahwe.

INNE PRZEPISY 24,1-23

Świecznik i chleby pokładne: 24,1-9

24

1 Jahwe przemówił do Mojżesza w te słowa: 2 Wydaj polecenie synom Izraela, żeby ci przynieśli czystej oliwy, wyciśnię­tej z oliwek, do świecznika, na usta­wiczne podtrzymywanie zapalo­nych świateł. 3 Poza zasłoną, znaj­dującą się przed Miejscem Świa­dectwa, wewnątrz Namiotu Spotka­nia, Aaron przygotuje [lampy], żeby płonęły przed Jahwe nieprzerwanie, od wieczora do rana. Jest to prawo dane na wieki wszystkim waszym potomkom. 4 Umieścisz światła na szczerozłotym świeczniku, aby pło­nęły nieprzerwanie przed Jahwe. 5 Weźmiesz najczystszą mąkę i upieczesz dwanaście placków. Na każdy placek zużyjesz dwie dzie­siąte efy [mąki]. 6 Ułożysz je w dwa stosy na stole ze złota przed Jahwe. 7 Obydwa stosy posypiesz czystym kadzidłem. Będą one służyć za pamiątkę pokarmu, spalanego w ogniu dla Jahwe. 8 Każdego szabatu będziecie zmieniać ten pokarm przed Jahwe jako ustawicznie na nowo składany dar od synów Izra­ela: jest to przymierze na wieki. 9 Chleby te będą należały do Aarona i jego synów, którzy będą je spoży­wać na Miejscu Świętym, bo to jest dla nich rzecz bardzo święta wśród ofiar spalanych w ogniu dla Jahwe. Jest to prawo na wieki.

Kary za różne wykroczenia: 24,10-23

10 Syn pewnej kobiety izraelskiej - ale ojcem jego był Egipcjanin - przyszedł do obozu Izraelitów. Doszło [po pewnym czasie] do spo­ru w obozie między synem owej Izraelitki a jednym z Izraelitów. 11 Syn Izraelitki zaczął bluźnić imieniu świętemu i złorzeczyć. Przyprowadzono go tedy do Mojże­sza. Matka [owego bluźniercy] nazywała się Szelomit i była córką Dibriego z pokolenia Dana. 12 Osa­dzony pod strażą czekał, aż Mojżesz zawyrokuje - w imieniu Jahwe - na co sobie zasłużył. 13 A Jahwe tak powiedział do Mojżesza: 14 [Naj­pierw] wyprowadźcie tego bluź­niercę z obozu; potem wszyscy, którzy słyszeli, jak bluźnił, niech położą swoje ręce na jego głowie, następnie niech będzie ukamieno­wany przez całe zgromadzenie. 15 A ty tak przemówisz do synów Izraela: Każdy, kto złorzeczy swojemu Bogu, poniesie karę za swój grzech; 16 ten zaś, kto bluźni imieniu Jahwe, ma być ukarany śmiercią: ukamienuje go całe zgromadzenie. Niezależnie od tego, czy jest tubyl­cem, czy cudzoziemcem, jeśli bluź­nił imieniu świętemu, musi umrzeć.

17 Kto zabije drugiego człowieka, sam zostanie ukarany śmiercią. 18 Kto by zabił cudze zwierzę, musi za nie oddać własne: życie za życie. 19 Kto by wyrządził szkodę na ciele bliźniemu, otrzyma taką samą za­płatę: 20 złamanie za złamanie, oko za oko ząb za ząb; należy uczynić mu to samo, co on uczynił bliźnie­mu. 21 Kto zabije cudze zwierzę, odda własne; kto zabije człowieka, sam również poniesie śmierć. 22 Będzie was wszystkich obowią­zywać takie samo prawo, zarówno cudzoziemców jak i tubylców, bo ja jestem Jahwe, wasz Bóg.

23 Gdy Mojżesz skończył mówić do synów Izraela, oni wyprowadzili z obozu bluźniercę i ukamienowali go. Synowie Izraela postąpili zgod­nie z tym, co Jahwe nakazał Mojże­szowi.

ROK SZABATOWY I ROK JUBILEUSZOWY 25,1-55

Wstęp: 25,1

25

1 Jahwe przemówił do Mojżesza na górze Synaj w te słowa:

Rok szabatowy: 25,2-7

2 Zwróć się do synów Izraela i powiedz im tak: Kiedy już wej­dziecie do krainy, którą Ja wam daję, cała ziemia będzie odpoczy­wać; będzie to wielki szabat na cześć Jahwe. 3 Przez sześć lat będziesz obsiewał swoje pola, przez sześć lat również będziesz podcinał swoją winnicę i zbierał wszelkie plony. 4 Lecz przez cały rok siódmy będzie trwał szabat, uroczysty odpoczynek dla całej ziemi, szabat na cześć Jahwe. Nie będziesz w tym czasie obsiewał swoich pól ani podcinał winnic. 5 Nie będziesz w tym czasie zbierał ani tego, co samo wyrośnie z ziemi, ani tego, co wykiełkowało z ziaren, które pozo­stały po żniwach, ani tego, co poja­wiło się na krzewach winnych nie podcinanych. Będzie to bowiem rok odpoczynku dla ziemi. 6 To, co wyda ziemia w roku szabatowym, może posłużyć tylko jako pożywienie dla ciebie, dla twoich sług i służebnic, dla robotników najemnych oraz dla cudzoziemców, którzy będą z tobą mieszkać. 7 Tym również będziesz karmił wszelkie bydło i zwierzęta, znajdujące się w waszym kraju.

Rok jubileuszowy: 25,8-31

8 Naliczysz siedem szabatów w każdym roku i tak przez siedem lat. Tak więc owe siedmioszabatowe lata wyniosą w sumie czterdzieści dziewięć lat. 9 Dziesiątego dnia siódmego miesiąca każesz odezwać się trąbie. W dniu Przebłagania wydasz polecenie, żeby głos trąby rozległ się po całym waszym kraju. 10 Będziecie obchodzić uroczyście rok pięćdziesiąty i ogłosicie go rokiem wolności w całym waszym kraju dla wszystkich jego miesz­kańców. Będzie to dla was jubile­usz. Każdy wróci do swojej włas­ności, każdy przyjdzie znów do swojej rodziny. 11 W roku pięćdzie­siątym obchodzić będziecie swój jubileusz. Nie będziecie w tym roku ani obsiewać swoich pól, ani zbie­rać tego, co ziemia zrodzi sama z siebie, ani tego, co ukaże się na szczepach winnych nie podcina­nych. Będzie to czas świętego jubi­leuszu dla was. 12 Będziecie się ży­wić tylko tym, co urodzi się [samo] na waszych polach. 13 Na święty rok jubileuszowy każdy z was wróci do swojej posiadłości.

14 Jeżeli ktoś będzie coś sprze­dawał bliźniemu albo coś od niego kupował, nie wyrządzajcie sobie nawzajem żadnej krzywdy. 15 Kupu­jąc coś u twego bliźniego, będziesz miał na względzie liczbę lat, jakie upłynęły od czasu ostatniego jubi­leuszu, a on sprzedając ci będzie miał na względzie liczbę lat zbioru. 16 Im więcej lat pozostanie [do jubi­leuszu], tym więcej będziesz musiał zapłacić, im mniej lat upłynęło od ostatnich zbiorów, tym bardziej sprze­dający obniży cenę. Sprze­dający bowiem musi mieć na wzglę­dzie sumę lat zbioru. 17 Niech nikt nie dopuszcza się żadnej nieucz­ciwości wobec swego brata. Będziesz się bał twego Boga, bo Ja jestem Jahwe, wasz Bóg. 18 Będzie­cie postępować według moich praw, będziecie przestrzegać moich naka­zów i żyć według nich, a nic nie będzie wam zagrażać w waszym kraju. 19 Ziemia będzie wydawać plony, a wy będziecie jeść do syta i żyć w bezpieczeń­stwie.

20 Gdybyście się zaczęli niepo­koić, mówiąc: co będziemy jedli przez cały rok siódmy, skoro nie będziemy w owym czasie ani obsie­wać pól, ani zbierać plonów, 21 to [Ja oświadczam, że] ześlę na was specjalne błogosławieństwo w roku szóstym i zbierzecie wtedy plony wystarczające na trzy lata. 22 W ós­mym roku zaczniecie już ponownie obsiewać wasze pola, a żywić się będziecie jeszcze starymi zbiorami, i tak będzie aż do roku dziewiątego; aż do czasu nowych zbiorów żyć będziecie starymi zapasami.

23 Ziemi nie będzie się sprze­dawać nikomu na wieczystą włas­ność, bo ziemia jest moja, a wy powinniście się czuć jak przybysze i osadnicy. 24 Dla całego kraju, w którym zamieszkacie, ustano­wicie prawo dające wam możność wykupu ziemi. 25 I tak, jeśli twój brat, popadłszy w biedę, sprzeda jakąś część swoich gruntów, to jego przedstawiciel, najbliższy krewny, przyjdzie i wykupi to, co jego brat sprzedał. 26 Jeżeli sprzedający nie ma nikogo, kto by mógł być jego przedstawicielem, a on sam po jakimś czasie znalazłby pewne środki na wykup ziemi, 27 to mając na względzie czas, jaki upłynął od sprzedaży, zwróci pierwszemu na­bywcy nadwyżkę i weźmie na nowo w posiadanie swoją własność. 28 Jeżeli zaś nie będzie miał z czego zapłacić należności za ziemię, to ziemia pozostanie w rękach pierw­szego nabywcy aż do roku jubile­uszowego. Z okazji jubileuszu zos­tanie zwolniona i przejdzie w posia­danie pierwotnego właściciela.

29 Jeżeli ktoś sprzedaje budynek mieszkalny znajdują­cy się w obrę­bie murów otaczających miasto, to on sam - aż do końca roku, w któ­rym go sprzedał - będzie miał prawo ponownego wykupu tego bu­dynku. Prawo to wygasa dopiero po upływie pełnego roku. 30 Jeśli jed­nak dom znajdujący się wewnątrz miasta otoczonego murami nie zostanie wykupiony przed upływem pełnego roku, będzie stanowił na zawsze własność pierwszego na­bywcy i jego potomków. Prawa własności [do tego domu] nie utraci on również w roku jubileuszowym. 31 Natomiast budynki znajdujące się w miastach nie otoczonych murem mają być traktowane tak jak ziemia, na której są zbudowane: można je wykupywać i podlegają one prawu uwolnienia w roku jubi­leuszowym.

Przepisy dla lewitów: 25,32-34

32 Co się tyczy miast lewickich oraz domów miejskich, które znaj­dują się w tych miastach, to kapła­nom będzie przysługiwać na wieki prawo ich wykupu. 33 Jeżeli ktoś kupi od kapłana jakiś dom znajdu­jący się w mieście danym na włas­ność kapłanom, to w roku jubile­uszowym dom ten wróci do kap­łanów, bo wszystkie domy, które znajdują się w miastach kapłań­skich, należą do kapłanów przeby­wających pośród synów Izraela. 34 Pola położone w pobliżu miast kapłańskich nie będą sprzedawane w ogóle, gdyż stanowią na zawsze własność kapłanów.

Obowiązek wspomagania ubogich: 25,35-38

35 Jeżeli twój brat znajdzie się w biedzie i nie będzie już miał siły do pracy u ciebie, nie będziesz go wypędzał; niech pozostanie przy tobie, nawet gdyby był przybyszem albo osadnikiem. 36 Nie będziesz ani pobierał od niego procentów, ani [dopuszczał się na nim] lichwy, ale będziesz się bał twojego Boga i poz­wolisz twojemu bratu zamieszkać z tobą. 37 Nie będziesz mu pożyczał na procent swoich pieniędzy, a tego, co potrzebne do życia, będziesz mu dostarczał nie po to, by na nim po lichwiarsku zarabiać. 38 Ja jestem Jahwe, twój Bóg, który was wyprowadził z Egiptu, aby dać wam ziemię kananejską i aby się okazać waszym Bogiem.

Niewolnicy izraelscy: 25,39-43

39 Jeżeli twój brat mieszkający obok popadnie w biedę i będzie zmuszony zaprzedać się tobie, to nie będziesz go traktował w pracy jak niewolnika. 40 Będzie ci jak robotnik najemny albo jak osadnik. Pozostanie u ciebie na służbie tylko do roku jubileuszowego. 41 W roku jubileuszowym będzie mógł swo­bodnie odejść od ciebie, on sam oraz jego dzieci, i wróci do swojej rodziny, aby wziąć na nowo w po­siadanie własność swoich ojców. 42 Są to bowiem moi słudzy, których wyprowadziłem z ziemi egipskiej, i nie wolno ich sprzedawać tak, jak sprzedaje się niewolników. 43 Mając nad nimi władzę, nie będziesz im okazywał surowości, ale będziesz się bał twego Boga.

Obcy niewolnicy: 25,44-46

44 Sługi i niewolników, będą­cych twoją własnością, będziesz sobie brał spośród narodów, które cię otaczają. U nich będziecie naby­wać dla siebie niewolników i sługi. 45 Tam będziecie mogli również nabywać [niewolników] spomiędzy synów osadników, którzy zostali u was, i spośród dzieci już u was uro­dzonych. Nabyci będą stanowić waszą własność. 46 Zostawicie ich następnie w spadku waszym dzie­ciom, również w posiadanie na wła­sność. Zostaną waszymi niewol­ni­kami po wieczne czasy. Ale wasi bracia, synowie Izraela, nie będą jed­ni do drugich odnosić się z suro­wością.

Wykup niewolników izraelskich: 25,47-54

47 Jeżeli jakiś cudzoziemiec albo osadnik, żyjący wśród was, dorobi się większego majątku, natomiast twój brat mieszkający obok niego popadnie w biedę i będzie zmu­szony zaprzedać się na własność cudzoziemcowi, osadnikowi albo potomkowi cudzoziemca, 48 to w stosunku do niego będzie przy­sługiwało, gdy już zostanie sprze­dany, prawo wykupu. Będzie go mógł wykupić jeden z jego braci 49 albo wuj czy syn jego wuja będzie mógł go wykupić, albo będzie go mógł wykupić ktoś inny z naj­bliższych krewnych, albo on sam będzie mógł złożyć okup za siebie, gdy zgromadzi odpowiednie środki. 50 Wspólnie z tym, który go wykupił, policzy lata, poczynając od dnia, w którym został sprzedany, aż do roku jubileuszowego. Wysokość zapłaty wyznaczy się wed­ług liczby lat, traktując dni jego pracy jak dni pracy robotnika najemnego. 51 Jeżeli [do roku jubileuszowego] pozostaje jeszcze wiele lat, uiści należność stosownie do liczby owych lat, uwzględniając sumę, za jaką go kiedyś kupiono. 52 Jeżeli do roku jubileuszowego pozostaje już niewiele lat, policzy owe lata i odpo­wiednio do nich wypłaci sumę okupu. 53 Będzie w tym czasie trak­towany jak robotnik najęty na jeden rok, a jego pan nie będzie dla niego zbyt surowy na waszych oczach. 54 Jeżeli nie zostanie wyku­piony w żaden z tych sposobów, to w roku jubileuszowym odzyska wol­ność - on sam, a z nim jego dzieci.

Stwierdzenie końcowe: 25,55

55 Synowie Izraela są bowiem mo­imi sługami. Są oni moimi słu­gami, których wyprowadziłem z zie­mi egip­skiej. Ja jestem Jahwe, wasz Bóg.

BŁOGOSŁAWIEŃSTWA I PRZEKLEŃSTWA 26,1-46

Wskazania ogólne: 26,1-2

26

1 Nie będziecie sobie czynili żadnych bożków, nie będziecie wznosili posągów ani stel świętych. Nie będziecie też układali na waszej ziemi kamieni z różnymi podobiznami, by następnie składać im pokłony. Bo Ja jestem Jahwe, wasz Bóg. 2 Będziecie przestrzegać moich szabatów i okazywać cześć dla mojego przybytku. Ja jestem Jahwe.

Błogosławieństwa: 26,3-13

3 Jeżeli będziecie przestrzegać moich praw i za­chowywać moje przykazania postępując zgodnie z nimi, 4 to będę zsyłał deszcz w swoim czasie; ziemia będzie wtedy wydawać obfite plony, a drze­wa polne swe owoce. 5 Młócenie zboża trwać będzie aż do wino­brania, a winobranie przeciągnie się aż do czasu siewów. Chleba będziecie mieli pod dostatkiem i żyć będziecie bezpiecznie w waszym kraju. 6 Ja wam zapewnię pokój w waszym kraju, tak że na spo­czynek udawać się będziecie nie doznając przed nikim lęku. Znikną z waszego kraju dzikie zwierzęta i nikt nie będzie z mieczem prze­mierzał waszej ziemi. 7 To wy ścigać będziecie waszych wrogów i oni będą padać od waszego miecza. 8 Pięciu spośród was ruszy w pościg za setką, a stu spośród was będzie gonić za dziesięcioma tysiącami nieprzyjaciół. I wy­giną wasi wro­gowie od waszego miecza. 9 Zwrócę się ku wam, obdarzę was płod­nością i rozmnożę was, i zawrę z wami przymierze. 10 Będziecie się żywić zapasami żywności, groma­dzonymi od dawna, i będziecie musieli zużywać to, co zostało, aby zrobić miejsce na nowe zbiory. 11 Każę wznieść pośród was mój przybytek i nie będę już żywił do was żadnej niechęci. 12 Będę prze­bywał wśród was i będę waszym Bogiem, a wy będziecie moim ludem. 13 Ja jestem Jahwe, wasz Bóg, który was wyprowadził z ziemi egipskiej, abyście już nie byli nie­wolnikami. To Ja uwolniłem was od ciążącego wam jarzma i pozwoliłem chodzić z podniesioną głową.

Przekleństwa: 26,14-38

14 Jeżeli Mnie jednak nie będzie­cie słuchać i nie będziecie żyć wed­ług moich nakazów, 15 jeżeli będzie­cie lekceważyć moje prawa i nie zechcecie wprowa­dzać w życie moich wskazań, i nie okażecie się wierni przymierzu, które z wami za­warłem, 16 oto, co Ja wam uczynię: będziecie żyć w ustawicznym lęku; schnąć z przerażenia; będzie was trawić gorączka. Wszystko to stanie się powodem waszej ślepoty, która was dotknie, i wyczerpania. Siać będziecie na próżno, gdyż wasi wro­gowie będą spożywać wasze plony. 17 Przeciwko wam zwrócę moje oblicze i pobiją was wasi wrogowie. Zapanują nad wami ci, którzy was nienawidzą, a wy będziecie uciekać nawet wtedy, gdy nikt nie będzie ruszał za wami w pościg.

18 Jeżeli nawet po tym wszyst­kim nie będziecie Mnie słuchać, ześlę na was siedmiokroć większe kary za wasze grzechy. 19 Zetrę w proch waszą dumną potęgę i sprawię, że niebo będzie jakby z żelaza, a ziemia podobna do brązu. 20 Na darmo będziecie podej­mować wasze wysiłki: ziemia i tak nic wam nie będzie rodzić ani drze­wa wydawać owoców. 21 Jeżeli i mimo to będziecie przeciwko Mnie i nie zechcecie mnie słuchać, ześlę na was jeszcze siedem razy większą karę za wasze grzechy. 22 Wypusz­czę na was dzikie zwierzęta, które pożrą wasze dzieci, rozszarpią wasze bydło i przetrzebią was tak, że drogi waszego kraju staną się puste.

23 Jeżeli nie nawrócicie się mimo tych kar i będziecie ciągle występowali przeciwko Mnie, 24 to i Ja ruszę przeciwko wam i ześlę na was siedem razy większą karę za wasze grzechy. 25 Ześlę na was miecz, którym dokonam pomsty za złamane przymierze. Będziecie szu­kać schronienia w waszych mias­tach, ale Ja ześlę na was zarazę, a nadto zostaniecie wydani w ręce waszych wrogów. 26 Pozbawię was pieców do wypiekania chleba, tak że dziesięć kobiet piec będzie w jed­nym piecu. Chleb będzie się wydzie­lać na wagę i nigdy nie będziecie go jeść do syta.

27 Jeżeli i po tym nie będziecie Mnie słuchać i będziecie nadal występować przeciwko Mnie, 28 to ruszę na was z całym gniewem i ześlę na was znów siedem razy większą karę za wasze grzechy. 29 [Dojdzie do tego, że] będziecie jeść ciała waszych synów, jeść będziecie ciała waszych córek. 30 Zniszczę wysoko położone miejsca waszego kultu, porozwalam stele wzniesione na cześć słońca, ciała wasze poroz­rzucam między trupami waszych niecnych bożków, a moje serce odwróci się od was z odrazą. 31 Wa­sze miasta zamienię w pustynię, zburzę wasze świątynie i nie będę już nigdy wdychał wonności wa­szych ofiar. 32 Spustoszę wasz kraj, a mieszkający tam wasi wrogowie też będą przerażeni. 33 I rozproszę was między narodami i dobędę miecza na was; kraj wasz zostanie spustoszony, niczym pustynia staną się wasze miasta. 34 Wtedy dopiero ziemia zacznie obchodzić wszystkie swoje szabaty - i tak będzie przez cały czas owego spus­toszenia, a także waszego prze­bywania w kraju waszych nieprzy­jaciół. 35 Ilekroć [ziemia] będzie pustoszona, tylekroć będzie zazna­wać odpocznienia, którego nie zażywała podczas dni szabatowych, kiedyście ją zamieszkiwali.

36 Ci, którzy pozostaną przy życiu, będą żyć w ustawicznym lęku w krainie swoich nieprzyjaciół: podmuch wiatru poruszającego liściem sprawi, że będą się rzucali do ucieczki. Będą uciekać przed nim jak przed ostrym mieczem i padać będą [ze zmęczenia], choć nikt nie będzie ich ścigał. 37 Będą się potykać jeden o drugiego, ucie­kając jakby przed mieczem, choć nikt nie będzie ich ścigał. Żadną miarą nie potraficie stawić czoło waszym wrogom. 38 Wyginiecie pośród narodów, pochłonie was kraina waszych wrogów.

Przebaczenie dla pokutujących: 26,39-45

39 Ci zaś, którzy ocaleją, sami się unicestwią z powodu swych nie­prawości w krainie swoich wrogów. Wyginą z powodu nieprawości własnych ojców, którzy jeszcze będą z nimi. 40 Dopiero wtedy zaczną się przyznawać do swojej nieprawości oraz do występków swych ojców; będą się przyznawać do wykroczeń, jakich dopuszczali się przeciwko Mnie. Uznają, że ponieważ występowali przeciw Mnie, 41 Ja byłem zmuszony wystą­pić przeciwko nim i wprowadzić ich do kraju ich nieprzyjaciół. Jeśli jednak ich nieobrzezane serce się ukorzy, jeśli uznają słuszność kar zesłanych za ich grzechy, 42 wspo­mnę na przymierze, jakie zawarłem z Jakubem. Wspomnę też na przy­mierze zawarte z Izaakiem oraz na przymierze ustanowione z Abraha­mem, wspomnę także na cały kraj. 43 [Przedtem jednak] opuszczą kraj, który odtąd cieszyć się będzie swymi szabatami, bo będzie pusto­szony, gdy oni żyć będą z dala i sami poddadzą się wszelkim karom za swe występki, gdyż nie przestrzegali moich nakazów, a serce ich od­wracało się z odrazą od moich postanowień. 44 Ale nawet wtedy, kiedy znajdą się w krainie swych nieprzyjaciół, nie odrzucę ich całkowicie i nie będę się aż tak odwracał od nich, żeby wyginęli od nieprzyjaciół i żeby moje przymierze z nimi zostało całkowicie zniwe­czone. Ja jestem Jahwe, ich Bóg. 45 Wspomnę dla ich dobra na przy­mierze zawarte z ich ojcami i na to, że ich wyprowadziłem z ziemi egip­skiej na oczach narodów pogań­skich, aby stać się ich Bogiem. Ja jestem Jahwe.

Zakończenie: 26,46

46 Takie są postanowienia, na­kazy i prawa, które Jahwe ustano­wił między sobą a synami Izraela na górze Synaj przez posługę Mojżesza.

ŚLUBY I DZIESIĘCINY PIENIĘŻNE 27,1-34

27

1 Jahwe przemówił do Mojżesza w te słowa: 2 Zwróć się do synów Izraela i powiedz im tak: Jeżeli ktoś chce wypełnić ślub poświęcenia dla Jahwe jakiejś osoby, może tego dokonać według twojej oceny. 3 Jeżeli przedmiotem twojej oceny jest człowiek w wieku od dwudziestu do sześćdziesięciu lat, to ocenisz go na pięćdziesiąt sykli srebra, licząc według wagi sykla świątynnego. 4 Jeżeli jest to kobieta, ocenisz ją na trzydzieści sykli. 5 Co do osób w wieku do dwu­dziestu lat, twoja ocena będzie następująca: dwadzieścia sykli za chłopca i dziesięć sykli za dziew­czynę. 6 Co do wieku od jednego miesiąca do pięciu lat, twoja ocena będzie taka: pięć sykli srebra za chłopca i trzy sykle srebra za dziew­czynkę. 7 Co do osób w wieku od sześćdziesięciu lat i więcej, twoja ocena będzie następująca: od piętnastu sykli wzwyż za mężczyznę i od dziesięciu sykli za kobietę. 8 Jeżeli ktoś, kto uczynił ślub, jest zbyt ubogi, aby mógł wypłacić sumę przez ciebie wskazaną, niech się zgłosi do kapłana, który dokona własnej oceny. Kapłan będzie oce­niał według możliwości material­nych tego, kto złożył ślub.

9 Jeżeli ślub dotyczy zwierzęcia, jakie składa się w darze dla Jahwe, to wszystko, co złożyło się dla Jah­we, jest święte. 10 Niczego nie wolno zmieniać i nie wolno zastępować ofiary dobrej gorszą ani gorszej do­brą, a jeżeli już dojdzie do zamia­ny jednego zwierzęcia na drugie, oby­dwa będą święte. 11 Jeżeli się stwierdzi, że jakieś zwierzę jest nie­czyste i nie można go złożyć na ofiarę dla Jahwe, należy pokazać to zwierzę kapłanowi, 12 a kapłan oceni, czy jest dobre, czy złe. Należy się liczyć z tą oceną kapłana. 13 Je­żeli chciałoby się takie zwierzę wy­kupić, należy dodać jedną piątą do jego wartości według podanej wyceny.

14 Jeżeli ktoś poświęca swój dom, oddając go na własność dla Jahwe, kapłan dokona oceny tego domu, stwierdzając, czy jest w do­brym, czy w złym stanie, i z tą oceną kapłana należy się liczyć. 15 Jeżeli ten, kto poświęcił swój dom, zech­ciałby go jednak potem wykupić, to doda do wyznaczonej ceny domu jedną piątą jego wartości i dom znów stanie się jego własnością.

16 Jeżeli ktoś poświęca dla Jahwe część pola, które jest jego własnością, to przy wycenie tego pola należy wziąć pod uwagę ilość ziarna potrzebnego do jego obsia­nia, licząc po pięćdziesiąt sykli srebra za jeden chomer jęczmienia siewnego. 17 Ta wycena zachowuje swoją moc tylko wtedy, gdy daro­wizny pola dokonuje się w roku jubileuszowym. 18 Jeżeli darowizny dokonano już po roku jubileuszo­wym, to przy wycenie pola kapłan weźmie pod uwagę ilość lat, które pozostają do następnego jubile­uszu, i każe odpowiednio pomniej­szyć już dokonaną wycenę. 19 Jeżeli ten, kto złożył dar ze swego pola, chciałby je z czasem jednak wyku­pić, doda jedną piątą ceny uprzed­nio wyznaczonej i pole znów stanie się jego własnością. 20 Jeżeli nie wykupi pola albo sprzeda je komuś innemu, to pole to nie może już być [przez niego] wykupione. 21 Gdy sta­nie się wolne z racji roku jubile­uszowego, zostanie oddane na własność dla Jahwe jako pole, które było już podarowane na mocy ślubu: będzie należeć do kapłana. 22 Jeżeli ktoś uczyni darowiznę dla Jahwe z pola, które zostało nabyte, a nie otrzymane w spadku, 23 to kapłan oznaczy wartość tego pola według swojej oceny sięgającej aż do roku jubileuszowego, a ofiaro­dawca jeszcze tego dnia uiści określoną należność jako rzecz już złożoną w darze dla Jahwe. 24 Gdy nadejdzie rok jubileuszowy, pole wróci znów do tego, od którego zos­tało kupione i u którego stanowiło część ojcowizny.

25 Wszystkie wyceny powinny być dokonywane według wartości sykla przybytku. Na jeden sykl składa się dwadzieścia gerów.

26 Nikt nie może czynić daro­wizny ze swoich pierworodnych zwierząt, które jako pierworodne, już i tak należą do Jahwe - czy to cielec, czy owca, wszystkie należą do Jahwe. 27 Jeśli chodzi o zwierzę nieczyste, należy je wykupić za cenę właściwie wyznaczoną, doda­jąc do niej jedną piątą całej war­tości. Gdyby zwierzę nie zostało wykupione, powinno być sprzedane za ustaloną cenę. 28 Cokolwiek zostanie poświęcone dla Jahwe jako cherem, czy byłby to człowiek albo jakieś pole, stanowiące dotąd część jego ojcowizny, nie może być ani sprzedane, ani wykupione. Wszystko, co zostało przekazane jako cherem dla Jahwe, należy do Niego. 29 Z ludzi oddanych jako cherem dla Jahwe też nikt nie może być wykupiony. Musi być skazany na śmierć. 30 Wszelka dziesiąta część, czy to z tego, co urosło z ziar­na rzuconego w ziemię, czy to z tego, co wydały drzewa jako owoce, należy do Jahwe. 31 Gdyby ktoś chciał coś wykupić z owej dzie­siątej części, doda do jej wartości jeszcze jedną piątą. 32 Jeżeli chodzi o dziesięciny ze zwierząt, zarówno dużych, jak drobnych, oraz z tego wszystkiego, co przechodzi pod laską, to każde co dziesiąte zwierzę będzie poświęcone dla Jahwe. 33 Nie będzie się rozróżniać między tym, co dobre, a tym, co złe, nie będzie się też niczego zamieniać. A gdyby ktoś dokonał zamiany, to zarówno zwierzę już dane jak i to, którym się je zastępuje, będą uznane za święte i nie będzie można ich wykupić.

34 Takie są zarządzenia, które Jahwe dał Mojżeszowi na górze Synaj dla synów Izraela.

KSIĘGA LICZB

KSIĘGA RODZAJU

O POCZĄTKACH ŚWIATA I CZŁOWIEKA 1,1-11,9

WYKAZ SKRÓTÓW I OZNACZEŃ

Ab - Księga Abdiasza

Ag - Księga Aggeusza

Am - Księga Amosa

Ap - Apokalipsa św. Jana

Ba - Księga Barucha

Dn - Księga Daniela

Dz - Dzieje Apostolskie

Ef - Św. Pawła List do Efezjan

Est - Księga Estery

Ez - Księga Ezechiela

Ezd - Księga Ezdrasza

Flm - Św. Pawła List do Filemona

Flp - Św. Pawła List do Filipian

Ga - Św. Pawła List do Galatów

Ha - Księga Habakuka

Hbr - List do Hebrajczyków

Hi - Księga Hioba

Iz - Księga Izajasza

J - Ewangelia według św. Jana

1 J - 1 List św. Jana

2 J - 2 List św. Jana

3 J - 3 List św. Jana

Jdt - Księga Judyty

Jk - List św. Jakuba

Jl - Księga Joela

Jon - Księga Jonasza

Joz - Księga Jozuego

Jr - Księga Jeremiasza

Jud - List św. Judy

Koh - Księga Koheleta (Eklezjastesa)

Kol - Św. Pawła List do Kolosan

1 Kor - Św. Pawła 1 List do Koryntian

2 Kor - Św. Pawła 2 List do Koryntian

Kpł - Księga Kapłańska

1 Krl - 1 Księga Królewska

2 Krl - 2 Księga Królewska

1 Krn - 1 Księga Kronik

2 Krn - 2 Księga Kronik

Lb - Księga Liczb

Lm - Lamentacje Jeremiasza

Łk - Ewangelia według św. Łukasza

1 Mch - 1 Księga Machabejska

2 Mch - 2 Księga Machabejska

Mdr - Księga Mądrości

Mi - Księga Micheasza

Mk - Ewangelia według św. Marka

Ml - Księga Malachiasza

Mt - Ewangelia według św. Mateusza

Na - Księga Nahuma

Ne - Księga Nehemiasza

Oz - Księga Ozeasza

1 P - 1 List św. Piotra

1 P - 2 List św. Piotra

Pnp - Pieśń nad Pieśniami

Prz - Księga Przysłów

Ps - Księga Psalmów

Pwt - Księga Powtórzonego Prawa

Rdz - Księga Rodzaju

Rt - Księga Rut

Rz - Św. Pawła List do Rzymian

Sdz - Księga Sędziów

1 Sm - 1 Księga Samuela

2 Sm - 2 Księga Samuela

So - Księga Sofoniasza

Syr - Mądrość Syracha (Eklezjastyk)

Tb - Księga Tobiasza

1 Tes - 1 List św. Pawła do Tesaloniczan

2 Tes - 2 List św. Pawła do Tesaloniczan

1 Tm - 1 List św. Pawła do Tymoteusza

2 Tm - 2 List św. Pawła do Tymoteusza

Tt - Św. Pawła List do Tytusa

Wj - Księga Wyjścia

Za - Księga Zachariasza

aram. aramajski

dosł. dosłownie

gr. grecki

hebr. hebrajski

LXX Septuaginta, grecki przekład ST

n. następny

NT Nowy Testament

par. miejsca paralelne

popr. poprawka lub: poprawiają

por. porównaj

rkp. rękopis, -y

Targ. Targum

ST Stary Testament

tłum. tłumaczą

TM tekst masorecki

Wulg Wulgata

wg według

ww. (w.) wiersze

zob. zobacz

[ ] zamyka słowa dodane do tekstu celem lepszego zrozumienia

(...) opuszczenie tekstu

KSIĘGA WYJŚCIA

IZRAELICI W EGIPCIE 1,1-11,10

WSTĘP DO KSIĘGI RODZAJU

W języku polskim powszechnie przyjęta nazwa pierwszej Księgi Pentateuchu, Księga Rodzaju, nie bardzo odpowiada jej treści. Tytuł ten powinien brzmieć raczej "Księga Rodzenia" albo "Księga Początków" (taka też mniej więcej jest jej nazwa w języku hebrajskim), gdyż mówi ona o początkach świata i człowieka oraz o narodzinach narodu izrael­­skiego. Inaczej mówiąc, jest to księ­ga o Bogu jako Stwórcy wszechrze­czy i Panu dziejów ludzkości, przy czym Boga, w tych Jego rolach tak się przedstawia, aby nie budziła żadnych wątpliwości teza, że ma On na względzie tylko dobro człowieka, zwłaszcza jego dobro nadprzyro­dzone. Temu celowi służą opisy stworzenia człowieka na obraz i po­do­bieństwo Boga, zawarcia przy­mierza z Noem, wybrania Abraha­ma i jego potomstwa, danie obietnic patriarchom itd. Nawet relacje o upadku człowieka lub kataklizmie potopu nie są pozbawione nadziei na lepsze jutro, którego człowiek może oczekiwać. Redagując tę księ­gę, jej natchniony autor wykorzystał najstarsze tradycje nie tylko Izraela - najczęściej sięgał do tradycji jahwistycznych oraz kapłańskich - lecz także narodów ościennych, interesujących się zarówno począt­kami całej ludzkości, jak i najstar­szymi dziejami Izraela. W tych jak­by podwójnych dziejach - ludzkości oraz Izraela - Bóg wyraża w coraz to inny sposób pragnienie, aby człowiek pozostawał z Nim w ży­wym związku, natomiast człowiek, także na różne dostępne sobie spo­soby, przeciwstawia się z uporem tym zamiarom Bożym.

Księga dzieli się na dwie części: I. Początki świata i człowieka (rozdz. 1-11); II. Dzieje patriarchów (rozdz. 12- -50). Obydwa określenia: "początki świata" oraz "dzieje patri­archów", domagają się pewnych uściśleń. Opis stworzenia świata i człowieka nie ma charakteru rela­cji naukowo-przyrodniczej, a zatem mającej mówić, z czego i jak pow­stał otaczający nas wszechświat, wraz z człowiekiem znajdującym się w jego centrum. Opis ten jest wyrazem ówczesnych przekonań kosmogonicznych, nie wolnych od pewnych przekonań teologicznych o naturze świata i człowieka, a prze­de wszystkim o stosunku Boga do człowieka. Bóg ten zaś jest Bogiem jedynym - nie ma oprócz Niego żad­nych bogów - a człowiek jest przed­miotem upodobania Bożego, i to zarówno jako jednostka, jak też jako część zbiorowości ludzkiej, zwanej narodem wybranym. Dzieje patriarchów również nie są ściśle kronikarskim zapisem, choć liczne polityczne, społeczno-prawne, kulturowe i religijne realia, zawarte w tych dziejach, znajdują swoje potwierdzenie w nienatchnionych historiach Palestyny z okresu śred­niego i późnego brązu. Tym biblij­nym dziejom patriarchów też towa­rzyszą refleksje natury historizo­ficznej albo, dokładniej, historycz­no-religijnej.

Trudno określić nawet w przy­bliżeniu, kiedy księga Rodzaju została ostatecznie zredagowana, przy wykorzystaniu wspomnianych już, chronologicznie bardzo zróż­nicowanych źródeł, a więc kiedy nadano jej postać znaną nam dziś z kanonu ksiąg Pisma Świętego. Pewne świadectwa z końca III wieku przed Chr. zakładają - jak się zdaje - jej istnienie już w formie współcześnie nam znanej.

Ze względu na poruszaną prob­lematykę oraz tezy, które wykła­dowi tej problematyki towarzyszą, Księga Rodzaju wywiera bardzo szczególny wpływ na pozostałe księgi zarówno Starego, jak i No­wego Testamentu. Bez żadnej prze­sady można powiedzieć, że jest to jedna z głównych ksiąg wszystkich religii monoteistycznych.

WSTĘP DO KSIĘGI WYJŚCIA

Księga Wyjścia przedstawia takie oto wydarzenia z dziejów Izra­ela: młodość Mojżesza, jego uciecz­kę z Egiptu, powołanie, powrót do Egiptu, pertraktacje z faraonem w sprawie uwolnienia Izraelitów, spożywanie paschy i bezpośrednie przygotowanie do wyjścia z Egiptu, wyjście z Egiptu, wędrówka przez pustynię i zawarcie przymierza na Synaju. W drugiej części księgi prze­ważają różne pouczenia, z których jedne dotyczą obchodzenia się z Arką Przymierza, inne - posługi kapłańskiej, a jeszcze inne - kultu świątynnego.

Miejsce centralne pośród tych tak różnych tematów niewątpliwie zajmuje opis wyjścia Izraelitów z Egiptu. Nic zatem dziwnego, że cała księga bierze swoją nazwę od tego wydarzenia.

Zdaniem uczonych właśnie ta część Księgi Wyjścia przekazuje najstarszą - bo sięgającą być może nawet XIII wieku przed Chr. - tradycję izraelską. Nie ma ona żad­nych odpowiedników w przekazach nienatchnionych, co utrudnia dok­ładniejszą ocenę poszczegól­nych relacji pod względem ich histo­ryczności. Obecnie jednak nie budzi już raczej wątpliwości autentycz­ność takich wydarzeń jak pobyt Izraelitów w niewoli egipskiej, ich wyjście z Egiptu pod kierownic­twem Mojżesza i obfitujące w nie­zwykłe wydarzenia zawarcie przy­mierza na Synaju, początki kształto­wania się ustawodawstwa izra­elskiego itp. W części zaś prawno­pouczającej fragmentem zdecydo­wanie najważniejszym jest Deka­log. Niewykluczone, że zarówno sam Dekalog, jak i inne zbiory przepisów prawnych (np. 34,11-26) istniały jako odrębne całości już znacznie wcześniej i swoimi począt­kami sięgały, być może czasów samego Mojżesza. To samo dotyczy pieśni na cześć Boga, śpiewanej po przeprawieniu się prze Morze Czer­wone (15,1-18).

Zarówno partie narracyjne, jak i cykle prawnopouczające stanowiły - jak się dziś wydaje - treść przeka­zów, których ośrodkiem były san­ktuaria wczesnoizraelskie. Kapłani pełniący służbę przy tych sanktu­ariach byli chyba głównymi przeka­zicielami tych tradycji. Możliwe jest, że to za ich sprawą dokonywało się stopniowe, na przestrzeni całych wieków, gromadzenie i scalanie poszczególnych, nieraz odosobnio­nych tradycji, i to zarówno ustnych, jak i już spisanych. Ostatnia redak­cja tej księgi przypadła najprawdo­podobniej już na czasy niewoli babi­lońskiej. Jedną z przewodnich myśli całej Księgi Wyjścia jest proces tworzenia się i rozrastania narodu izraelskiego, przy czym - rzecz nie­zwykła - myśli tej dano wyraz w czasach niewoli, gdy Izrael poz­bawiony był własnego państwa, a więc wyraźnie za sprawą Boga, któremu ten naród nie potrafił zre­sztą okazać ani pełnej wdzięcz­ności, ani wierności długotrwałej. To właśnie owe inicjatywy Boga, który wyprowadza Izraela z nie­woli, a potem wiąże go ze sobą pra­wem przymierza, sprawiają, że w teologii Księgi Wyjścia dominuje idea dobroci i mądrości Boga, praw­dziwego przywódcy narodu wybra­nego. To właśnie pod wpływem Księgi Wyjścia na takie same przy­mioty Boga wskazują prorocy staro­testamentowi z Izajaszem na czele.

Nic dziwnego, że większość wydarzeń opisanych w Księdze Wyjścia ma charakter typiczny w soteriologii nowotestamentowej, zwłaszcza u św. Pawła, a działal­ność Mojżesza na rzecz Izraela jest zapowiedzią wystąpień Jezusa jako pośrednika między Bogiem a ludźmi dla dobra całej ludzkości.

WSTĘP DO PIĘCIOKSIĘGU

Pięcioksiąg tworzą następujące pisma Starego Testamentu: Księga Rodzaju, Księga Wyjścia, Księga Kapłańska, Księga Liczb i Księga Powtórzonego Prawa. Miano "Pentateuch", jakim określa się ten zbiór, jest pochodzenia greckiego i oznacza dosłownie: "pięciozwój", przez co nawiązuje do zwojów pergaminowych lub papirusowych, na których tekst owych pięciu ksiąg był spisany. Odnosząca się do tych samych ksiąg nazwa "Tora", czyli "Prawo", wskazuje na ich treść: przepisy prawa, przekazanego Mojżeszowi (stąd także nazwa "Prawo Mojżeszowe") dla całego Izraela, zajmują najwięcej miejsca. Wpływ na powstanie tego okreś­lenia wywarł zapewne fakt, że dane historyczne, zawarte aż w czterech spośród pięciu ksiąg Pentateuchu, związane są z życiem Mojżesza.

Księgi te, ze względu na przewijające się przez nie wątki prawne, od dawna stanowiły pewną jedność i w synagogach żydowskich były przechowywane w jednym futerale. Służyły też zresztą najczęściej jako zbiór tekstów liturgicznych, podzielony na jednoroczny lub trzyletni cykl czytań przeznaczonych na uroczystości szabatowo-świąteczne. "Mojżeszowym" nazywa się Pięcioksiąg dlatego, że według tradycji - i to zarówno żydowskiej, jak i chrześcijańskiej - księgi te napisał Mojżesz, aby przedstawić swoim rodakom dzieje ludzkości od czasu stworzenia świata aż do przekazania Izraelitom Ziemi Obiecanej. Jednakże badania prowadzone nad Pięcioksięgiem dawno już wykazały, że jest to dzieło literackie bardzo zróżnicowane pod względem terminologii, stylu i poglądów teologicznych. Nie ulega dziś wątpliwości, że jest ono wielowarstwowe albo, inaczej mówiąc, że stanowi zbiór wielu tradycji, z których najstarsza sięga, być może, czasów Mojżesza (wiek XIII przed Chr.).

Wśród wspomnianych warstw literacko-treściowych zwykło się wymieniać trzy dość łatwo dostrzegalne w czterech księgach Pentateuchu (poza Księgą Powtórzonego Prawa) tradycje:

I. Tradycja jahwistyczna (nazwa pochodzi od słowa "Jahwe", określającego w tej tradycji Boga) jest prawdopodobnie chronologicznie najwcześniejsza i została spisana, być może, już pod koniec X wieku przed Chr. przez nieznanego bliżej dziejopisarza, uprawiającego określoną teologię. Tradycja ta w sposób szczególny eksponuje dynastię Dawida oraz królestwo judzkie.

II. Tradycja elohistyczna (nazwa od imienia Boga Elohim) została spisana prawdopodobnie pod koniec VIII wieku przed Chr. Obfituje ona w refleksje teologiczne nad geneza i skutkami przymierza zawartego przez Jahwe z Izraelem. Postacią centralną w wątkach narracyjnych tej tradycji jest prorok Elizeusz, a terenem geograficznym, na którym jest osadzona, Państwo Północne.

III. Tradycja kapłańska, oznaczana zazwyczaj kryptonimem P (od słowa niemieckiego Priesterschrift: Priester - kapłan, Schrift - pismo), została spisana podczas niewoli babilońskiej w połowie VI wieku przed Chr. Obejmuje ona przede wszystkim przepisy dotyczące służby Bożej. Pouczenia zawarte w tej tradycji są adresowane głównie do środowisk kapłańsko-lewickich, które - odpowiednio uformowane - miały się troszczyć o czystość kulturalno-moralną całego narodu. Zdaniem uczonych istotne elementy tej tradycji zostały utrwalone w tak zwanym Kodeksie Świętości (Kpł 17-26).

Charakter nieco odmienny ma tradycja spisana w Księdze Powtórzonego Prawa. Stanowi ona jakby czwarta warstwę literacko-teologiczną Pięcioksięgu. Przeważają w niej elementy kaznodziejsko-moralizatorskie, stale przypominające o potrzebie przestrzegania Prawa i dochowania wierności przymierzu. Wydaje się, że ta właśnie tradycja wywierała najbardziej przemożny wpływ na działalność zwłaszcza niektórych proroków.

Kolejni redaktorzy, którzy korzystali z danych najstarszych tradycji, łączyli z nimi późniejsze opowieści o wydarzeniach i osobach, pieśni religijno-historyczne, rodowody, katalogi nazw geograficznych, różne zbiory przepisów prawnych itp. Pięcioksiąg w postaci znanej nam dzisiaj został ostatecznie zredagowany już chyba po niewoli babilońskiej (586-538 przed Chr.) i miał na celu ukazanie dobroci Boga względem całej ludzkości, a zwłaszcza względem Izraela, i to w całych jego dramatycznych dziejach, które podzielono dość wyraźnie na trzy okresy: I. od początku świata do Abrahama; II. od Abrahama do niewoli egipskiej; III. od wyprowadzenia z niewoli egipskiej do śmierci Mojżesza. Na ową dobroć Boga, objawianą nieustannie w dziejach Izraela, ma Izrael odpowiadać godną tej dobroci postawą; te intencje pouczające są bardzo znamienne w częściach narracyjnych całego Pięcioksięgu.

Podział Pentateuchu na pięć części, dokonany - jak należy przypuszczać - bardzo wcześnie, był podyktowany względami praktycznymi: na jednym zwoju pergaminowym lub papirusowym mogła się zmieścić tylko część tekstu. Nie wyklucza się jednak, że pewne granice wytyczały też odrębności treściowo-stylistyczne poszczególnych partii tekstu, którym nadano z czasem specjalne nazwy wzięte - w oryginale hebrajskim - od pierwszych słów każdej księgi, w tłumaczeniach zaś grecko-łacińskich nawiązujące głównie do treści tych ksiąg.