Biblia jako "tekst dynamiczny" w perspektywie protestanckiej
Wstęp do wydania polskiego
Do rąk polskiego czytelnika trafia kolejny tom cenionej serii "Krótkie Wprowadzenie", wydawanej przez Uniwersytet Łódzki. Tym razem jest on poświęcony Biblii. Stanowi go przekład drugiego wydania dzieła autorstwa Johna Kennetha Richesa pt. The Bible: A Very Short Introduction - Biblia. Krótkie wprowadzenie. Riches ukazuje Biblię jako źródło, które od wieków nie tylko kształtuje kulturę, literaturę i życie religijne, ale także inspiruje do refleksji nad człowiekiem, społeczeństwem i historią. W jego przekonaniu Biblia funkcjonuje jako zwierciadło myśli, emocji i wartości, w którym odbijają się zarówno pokolenia wierzących, jak i całe społeczności kulturowe. Jest jednocześnie dokumentem historycznym, literackim arcydziełem i źródłem norm etycznych, co sprawia, że jej wpływ można dostrzec w niemal każdej sferze życia ludzkiego - od prawa i polityki, przez literaturę i sztukę, aż po filozofię i codzienną praktykę religijną.
John Kenneth Riches (ur. 1939) to brytyjski biblista, emerytowany profesor Uniwersytetu w Glasgow. Przez wiele lat prowadził wykłady na kierunku Divinity and Biblical Criticism. W swoich badaniach łączy podejście historyczne, teologiczne i kulturowe, pokazując, jak tekst biblijny oddziałuje na różne aspekty życia społecznego i religijnego, a jednocześnie pozostaje źródłem nieustannych interpretacji i inspiracji, które ewoluują w zależności od epoki, miejsca i potrzeb duchowych ludzi danych czasów. Jest autorem licznych publikacji, które ukazują wielowymiarowy wpływ Biblii na ludzką egzystencję zarówno w kontekście starożytnym, jak i współczesnym. Do jego najważniejszych prac należą: The Gospel of Matthew in Its Roman Imperial Context (2005), w której bada Ewangelię Mateusza w kontekście imperium rzymskiego oraz poszukiwania tożsamości przez pierwsze wspólnoty chrześcijańskie; Galatians Through the Centuries (2007), przedstawiająca historię interpretacji listu do Galatów w różnych epokach, od czasów starożytnych, przez średniowiecze i reformację, po nowoczesne podejścia hermeneutyczne; oraz What Is Contextual Bible Study? (2010), będąca praktycznym przewodnikiem do studium biblijnego w kontekście wspólnotowym, który uwzględnia zarówno lokalne uwarunkowania kulturowe, jak i społeczny wymiar interpretacji. Szczególne uznanie zdobyła jego książka The Bible: A Very Short Introduction (2000), w której w sposób przystępny i zarazem pogłębiony omawia genezę Biblii, proces kształtowania się kanonu oraz jej wpływ na sztukę, literaturę i politykę, wskazując na nieprzemijającą aktualność Pisma. Dorobek Richesa obejmuje także liczne artykuły i rozdziały naukowe poświęcone hermeneutyce, recepcji patrystycznej oraz teologicznym interpretacjom Nowego Testamentu, pokazując, że badania biblijne mogą być zarówno rzetelną eksploracją akademicką, jak i refleksją nad znaczeniem Pisma dla życia duchowego, społecznego i kulturowego.
Książka The Bible: A Very Short Introduction ukazała się w prestiżowej serii "Very Short Introductions" wydawnictwa Oxford University Press i stanowi zarówno zwięzłe, jak i niezwykle treściwe opracowanie Biblii - jednego z najważniejszych tekstów w historii ludzkości. Autor, będący profesorem Uniwersytetu w Glasgow, podjął się zadania ukazania Biblii w całym jej bogactwie historycznym, kulturowym i religijnym. Jego interpretacja osadzona jest wyraźnie w tradycji protestanckiej, co pozwala dostrzec wolność interpretacji, znaczenie kontekstu oraz rolę wspólnoty wierzących w procesie odczytywania Pisma. Riches podkreśla, że Biblia nie jest statycznym zbiorem ksiąg, lecz dziełem dynamicznym, rozwijającym się w dialogu z kolejnymi pokoleniami, a jej znaczenie zmienia się w zależności od czasu, miejsca i kultury. Autorytet Biblii wynika - według niego - z samego tekstu oraz jego oddziaływania na wspólnotę wierzących, a nie z nieomylnego aktu Kościoła, czy jego instytucjonalnego nauczania, co jest charakterystyczne dla protestanckiej hermeneutyki biblijnej spojrzenia anglikańskiego. Riches podkreśla również fakt, że proces powstawania i kanonizacji Biblii był długotrwały, złożony i pełen sporów teologicznych, a wybory dokonywane przez wspólnoty wierzących w poszczególnych epokach stanowiły odpowiedź na ich potrzeby duchowe, społeczne i kulturowe. Autor zwraca uwagę na kontekst historyczny powstawania poszczególnych ksiąg, pokazując, jak wpływały na nie polityka, konflikty religijne, rozwój literatury i filozofii, a także praktyki kulturowe społeczności żydowskich i chrześcijańskich.
Autor konsekwentnie ukazuje Biblię jako tekst żywy, nieustannie podlegający interpretacji i aktualizacji, który wchodzi w dialog z kolejnymi pokoleniami. Riches dostrzega w tym istotę protestanckiego podejścia - odpowiedzialność wspólnoty za rozumienie Pisma i możliwość różnorodnych odczytań, z których każde wnosi nowe pytania i perspektywy, pobudza do refleksji teologicznej i moralnej, a także pozwala przemyśleć współczesne problemy społeczne i kulturowe w świetle tekstu biblijnego. Książka Richesa prowadzi czytelnika przez historię przekładów Biblii, ukazując, jak tłumaczenia na języki narodowe nie tylko otwierały nowe możliwości interpretacyjne, ale też umożliwiały szeroki dostęp do tekstu i stawały się punktem wyjścia do przemian religijnych, społecznych i kulturowych. Riches poświęca szczególną uwagę różnorodności interpretacji, przywołując przykłady, takie jak List do Galatów, którego odczytania w różnych epokach - od starożytności, przez reformację, po współczesne hermeneutyki feministyczne i postkolonialne - znacząco się różniły. Pokazuje, że pluralizm interpretacyjny nie jest oznaką słabości, lecz dowodem żywotności tekstu, który potrafi przemawiać w nowych kontekstach, inspirować różnorodne społeczności i odpowiadać na wyzwania współczesnego świata.
U polskiego czytelnika, wychowanego w tradycji katolickiej, lektura opracowania autorstwa Richesa może wywołać poczucie pewnego braku, ponieważ autor niemal nie rozwija zagadnień fundamentalnych dla katolickiej teologii biblijnej, takich jak teologia natchnienia, jedność Starego i Nowego Testamentu w ramach historii zbawienia, rola Kościoła jako autorytatywnego interpretatora Pisma, nieomylność Biblii, czy praktyczne wskazania do lektury duchowej, w tym lectio divina. Jeśli tematy te są wspomniane, to jedynie marginalnie, najczęściej w kontekście historycznym lub krytycznym. Brak tych elementów wymaga od katolickiego czytelnika większego dystansu i uważnej refleksji nad różnicami w podejściu teologicznym, a także nad wpływem kultury, tradycji i kontekstu historycznego na interpretację tekstu. Lektura książki Richesa może posłużyć jako wyjątkowe narzędzie poznawcze, które pozwala odczytać Biblię z perspektywy tradycji protestanckiej i docenić różnorodność metod badawczych stosowanych w naukach biblijnych.
Riches ukazuje Biblię jako tekst, który nie tylko kształtował literaturę, sztukę i muzykę, ale również odgrywał i odgrywa istotną rolę w życiu społecznym i politycznym wielu społeczeństw. Wskazuje także na fakt, że Pismo Święte było i nadal jest źródłem inspiracji dla naukowców i myślicieli. Bywało także wykorzystywane jako narzędzie legitymizacji władzy, a nawet wywoływania napięć i podziałów społecznych. Riches podkreśla, że Biblia nie należy wyłącznie do jednej tradycji wyznaniowej, lecz stanowi wspólne dziedzictwo ludzkości, którego interpretacja zawsze może ewoluować w zależności od kontekstu, potrzeb społecznych i historycznych, stając się punktem odniesienia dla etyki, prawa, polityki i praktyki duchowej. Rozumienie Pisma w perspektywie historycznej pozwala docenić bogactwo jego znaczeń, różnorodność zastosowań w różnych społecznościach i epokach oraz jego potencjał inspiracyjny dla współczesnych badaczy, twórców i wszystkich, którzy pragną zgłębić jego sens.
Podsumowując, The Bible: A Very Short Introduction to książka, która, mimo braku katechetycznej struktury, typowej dla polskich podręczników katolickich, oferuje wartościowe spojrzenie na Biblię jako na tekst dynamiczny, wielowymiarowy i otwarty. Perspektywa protestancka, w szczególności anglikańska, umożliwia dostrzeżenie pluralizmu interpretacyjnego, znaczenia kontekstu historycznego i społecznego oraz aktualności Pisma w nowych hermeneutykach. Dla katolickiego czytelnika może to być wyzwanie, ale jednocześnie szansa na poszerzenie horyzontów w odczytywaniu Biblii w szerszym kontekście kulturowym i historycznym. Może też inspirować do refleksji nad rolą Biblii w kształtowaniu cywilizacji, sztuki i kultury. Riches zachęca do świadomej i krytycznej lektury, pokazując, że interpretacja Biblii to proces wymagający uwzględnienia zarówno historii powstania ksiąg, jak i ich recepcji w kolejnych epokach. To wszystko czyni jego książkę wartościowym źródłem zarówno dla badaczy, jak i dla szerokiego grona czytelników zainteresowanych fenomenem Pisma Świętego, jego historycznym znaczeniem, społecznym oddziaływaniem oraz duchową inspiracją, którą może nieść współczesnym pokoleniom.
Dr Piotr Herok
