Autorzy

prof. dr hab. n. med. Tomasz Szczepański

Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Dziecięcej w Zabrzu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

prof. dr hab. n. med. Jan Styczyński

Katedra Pediatrii, Hematologii i Onkologii

Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii

Szpital Uniwersytecki nr 1 im. A. Jurasza

Collegium Medicum w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

* * *

prof. dr hab. n. med. Walentyna Balwierz

Uniwersytecki Szpital Dziecięcy w Krakowie

Klinika Onkologii i Hematologii Dziecięcej

Instytut Pediatrii

Wydział Lekarski

Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum

dr hab. n. med. Małgorzata Czogała

Klinika Onkologii i Hematologii Dziecięcej

Instytut Pediatrii

Wydział Lekarski

Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum

dr n. med. Wojciech Czogała

Klinika Onkologii i Hematologii Dziecięcej

Instytut Pediatrii

Wydział Lekarski

Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum

prof. dr hab. n. med. Katarzyna Derwich

Klinika Onkologii, Hematologii i Transplantologii Pediatrycznej Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

dr hab. n. med. Ninela Irga-Jaworska

Uniwersyteckie Centrum Kliniczne

Gdański Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Krzysztof Kałwak

Klinika Transplantacji Szpiku, Onkologii i Hematologii Dziecięcej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Bernarda Kazanowska

Klinika Transplantacji Szpiku, Onkologii i Hematologii Dziecięcej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Jerzy R. Kowalczyk

Klinika Hematologii, Onkologii i Transplantologii Dziecięcej Uniwersytetu Medycznego

Uniwersytecki Szpital Dziecięcy w Lublinie

II Katedra Pediatrii

Uniwersytet Medyczny w Lublinie

prof. dr hab. n. med. Maryna Krawczuk-Rybak

Klinika Onkologii i Hematologii Dziecięcej

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Elżbieta Latos-Grażyńska

Katedra i Klinika Transplantacji Szpiku, Onkologii i Hematologii Dziecięcej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

dr hab. n. med. Monika Lejman, prof. UML

Samodzielna Pracownia Diagnostyki Genetycznej

Uniwersytet Medyczny w Lublinie

prof. dr hab. n. med. Paweł Łaguna

Katedra i Klinika Onkologii, Hematologii Dziecięcej, Transplantologii Klinicznej i Pediatrii

Wydział Lekarski

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Monika Mielcarek-Siedziuk

Katedra i Klinika Transplantacji Szpiku, Onkologii i Hematologii Dziecięcej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Wojciech Młynarski

Klinika Pediatrii, Onkologii i Hematologii

Uniwersytet Medyczny w Łodzi

prof. dr hab. n. med. Katarzyna Muszyńska-Rosłan

Klinika Onkologii i Hematologii Dziecięcej

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr hab. n. med. Agata Pastorczak

Zakład Genetycznej Predyspozycji do Chorób Nowotworowych

Uniwersytet Medyczny w Łodzi

lek. Dawid Przystupski

Katedra i Klinika Transplantacji Szpiku, Onkologii i Hematologii Dziecięcej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

dr hab. n. med. i n. o zdr. Łukasz Sędek

Katedra i Zakład Mikrobiologii i Immunologii w Zabrzu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

dr n. biol. Alicja Siwicka

Katedra i Klinika Onkologii, Hematologii Dziecięcej, Transplantologii Klinicznej i Pediatrii

Wydział Lekarski

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Szymon Skoczeń

Klinika Onkologii i Hematologii Dziecięcej

Wydział Lekarski

Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum

dr n. biol. Joanna Taha

Kierownik Pracowni Badań MRD

Medyczne Laboratorium Onkologii i Hematologii Dziecięcej OncoLab im. WOŚP w Łodzi

Klinika Pediatrii, Onkologii i Hematologii

Uniwersytet Medyczny w Łodzi

prof. dr hab. n. med. Marek Ussowicz

Klinika Transplantacji Szpiku, Onkologii i Hematologii Dziecięcej

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Jacek Wachowiak

Klinika Onkologii, Hematologii i Transplantologii Pediatrycznej

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

dr hab. n. med. Olga Zając-Spychała

Klinika Onkologii, Hematologii i Transplantologii Pediatrycznej

Instytut Pediatrii, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

dr hab. n. med. Joanna Zawitkowska

Klinika Hematologii, Onkologii i Transplantologii Dziecięcej

Uniwersytet Medyczny w Lublinie

WYKAZ WYBRANYCH skrótów

ABL (acute bilineal leukemia)ostra białaczka dwuliniowa aCGHarray comparative genomic hybridization - porównawcza hybrydyzacja genomowa do mikromacierzy aGVHD (acute graft-versus-host disease)ostra choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi AIEOP (Associazone Italiana Ematologia Oncologia Pediatrica)Włoskie Towarzystwo Hematologii i Onkologii Dziecięcej AKI (acute kidney injury)ostre uszkodzenie nerek AL (acute leukemia)ostra białaczka ALAL (acute leukemia of ambiguous lineage)ostra białaczka o niejednoznacznym immunofenotypie AlAT (alanine aminotransferase)aminotransferaza alaninowa ALL (acute lymphoblastic leukemia)ostra białaczka limfoblastyczna allo-BMT (allogeneic bone marrow transplantation)allogeniczny przeszczep szpiku kostnego allo-HSCT (allogeneic hematopoietic stem cell transplantation)allogeniczne przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych ALP (alkaline phosphatase) fosfataza alkaliczna ALPS (autoimmune lymphoproliferative syndrome)autoimmunologiczny zespół limfoproliferacyjny AMH (anti-Müllerian hormone)hormon antymüllerowski AML (acute myeloid leukemia)ostra białaczka szpikowa AML-MR (AML myelodysplasia-related)ostra białaczka szpikowa związana z mielodysplazją AML-pCT (AML post cytotoxic therapy)ostra białaczka szpikowa po leczeniu cytotoksycznym ANC (absolute neutrophil count)bezwzględna liczba neutrofili APL (acute promyelocytic leukemia)ostra białaczka promielocytowa APTT (activated partial thromboplastin time)czas częściowej tromboplastyny po aktywacji lub czas kaolinowo-kefalinowy AR (allelic ratio)współczynnik alleliczny AraC (cytosine arabinoside)arabinozyd cytozyny ASO (allele specific oligonucleotide)oligonukleotydy specyficzne dla pacjenta AspAT (aspartate aminotransferase)aminotransferaza asparaginianowa ATO (arsenic trioxide)trójtlenek arsenu ATRA (all-trans retinoic acid)kwas all-trans-retinowy AUL (acute undifferentiated leukemia)ostra białaczka niezróżnicowana auto-HSCT (autologous hematopoietic stem cell transplantation)przeszczepienie autologicznych komórek krwiotwórczych B-AL (Burkitt leukemia)białaczka z dojrzałych komórek B B-ALL (B-cell acute lymphoblastic leukemia)ostra białaczka limfoblastyczna z dojrzałych limfocytów B BCP-ALL (B-cell precursor acute lymphoblastic leukemia)ostra białaczka limfoblastyczna z komórek prekursorowych limfocytów B BFMBerlin-Frankfurt-Münster BiTE (bispecific T-cell engagers)terapia bispecyficzna angażująca limfocyty T BL (Burkitt's lymphoma)chłoniak Burkitta BLMzespół Blooma BMI (body mass index)wskaźnik masy ciała B-NHL (B-cell non-Hodgkin lymphoma)chłoniaki nieziarnicze B-komórkowe BNP (B-type natriuretic peptide test)peptyd natriuretyczny typu B BPDCN (blastic plasmacytoid dendritic cell neoplasm)ostra białaczka z blastycznych plazmocytoidalnych komórek dendrytycznych CAR-T (chimeric antigen receptor T-cell therapy)terapia z wykorzystaniem limfocytów T z chimerycznym receptorem CARV (community-acquired respiratory virus)wirus układu oddechowego nabyty w środowisku pozaszpitalnym CBFcore binding factor CD (cluster of differentiation)antygen różnicowania komórkowego CDI (clinically documented infections)zakażenia udokumentowane klinicznie cGVHD (chronic graft-versus-host disease)przewlekła choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi CHR (complete hematologic response)całkowita odpowiedź hematologiczna CIR (cumulative incidence of relapse)skumulowana częstość nawrotów CKD (chronic kidney disease)przewlekła choroba nerek CLS (capillary leak syndrome)zespół przesiąkania włośniczkowego CML (chronic myeloid leukemia)przewlekła białaczka szpikowa CMML (chronic myelomonocytic leukemia)przewlekła białaczka mielomonocytowa CNA (copy number alterations)zmienność liczby kopii CNI (calcineurin inhibitors)inhibitory kalcyneuryny CN-LOH (copy neutralloss of heterozygosity) - kopia neutralna - utrata heterozygotyczności CP (chronic phase)faza przewlekła CR2druga całkowita remisji CRP (C-reactive protein)białko C-reaktywne CRS (cytokine release syndrome)zespół uwalniania cytokin CT (computed tomography)tomografia komputerowa CTCAE (Common Terminology Criteria for Adverse Events)powszechne kryteria terminologiczne dla zdarzeń niepożądanych CTL (cytotoxic T lymphocytes)cytotoksyczne limfocyty T CTLS (clinical tumor lysis syndrome)kliniczny zespół rozpadu guza CyR (cytogenetic response)odpowiedź cytogenetyczna DAH (diffuse alveolar hemorrhage)rozlane krwawienie wewnątrzpęcherzykowe ddPCR (droplet digital PCR)kroplowa/cyfrowa reakcja łańcuchowa polimerazy DIC (disseminated intravascular coagulation)rozsiane wykrzepianie wewnątrznaczyniowe DLBCL (diffuse large B-cell lymphoma)chłoniak rozlany z dużych limfocytów B DNA (deoxyribonucleic acid)kwas deoksyrybonukleinowy DS (Down syndrome)zespół Downa EBV (Epstein-Barr virus)wirus Epsteina-Barr EDTA (ethylenediaminetetraacetic acid)kwas wersenowy EEG (electroencephalogram)elektroencefalografia EFS (event free survival)przeżycie wolne od niekorzystnych zdarzeń EGIL (European Group for the Immunological Characterization of Leukemias)Europejska Grupa ds. Immunologicznej Klasyfikacji Ostrych Białaczek EPNHL (European Pediatric Non-Hodgkin Lymphoma Group)Europejska Grupa Nieziarniczych Chłoniaków u Dzieci ES (engraftment syndrome)zespół wszczepienny ETP-ALL (early T-cell precursor ALL)ALL z wczesnych komórek prekursorowychlimfocytów T EWOG European Working Group of MDS in ChildhoodEuropejska Grupa Robocza ds. Zespołów Mielodysplastycznych u dzieci FABFrench-American-British FCM (flow cytometry)cytometria przepływowa FISH (fluorescence in situ hybridization)fluorescencyjna hybrydyzacja in situ FLA (FLA chemotherapy regimen)zestaw leków stosowanych w leczeniu niektórych rodzajów nowotworów (fludarabina, arabinozyd cytozyny) FMT (fecal microbiota transplantation)przeszczepienie mikrobioty jelitowej G-CSF (granulocyte colony-stimulating factor)czynnik stymulujący tworzenie kolonii granulocytów GHD (growth hormone deficiency)niedobór hormonu wzrostu GnRH (gonadotropin-releasing hormone)hormon uwalniający gonadotropiny GTG (G-banding by Trypsin with Giemsa)badanie cytogenetyczne metodą prążkową GVH (graft-versus-host)przeszczep przeciwko gospodarzowi GVL (graft-versus-leukemia)przeszczep przeciwko białaczce GVT (graft-versus-tumor)przeszczep przeciwko guzowi HCV (hepatitis C virus)wirus zapalenia wątroby typu C HD (hypodiploid)hipodiploidia HHD (high hyperdiploid)wysoka hiperdiploidia HHV-8 (human Herpesvirus 8)ludzki wirus opryszczki 8 HIV (human immunodeficiency virus)wirus ludzkiego niedoboru odporności HLA (human leukocyte antigens)ludzkie antygeny leukocytarne HLA-DRludzki antygen zgodności tkankowej DR HLDA (human leukocyte differentiation antigens)antygeny różnicujące ludzkie leukocyty HR (high risk)wysokie ryzyko HSC (hematopoietic stem cell)krwiotwórcze komórki macierzyste HSCT (hematopoietic stem cell transplantation)przeszczepianie komórek - krwiotwórczych HTLV (human T-cell leukemia virus)wirus ludzkiej białaczki T-komórkowej ICANS (immune effector cell-associated neurotoxicity syndrome)zespół neurotoksyczności związanej z komórkami efektorowymi układu odpornościowego ICC (International Consensus Classification)Klasyfikacja Międzynarodowego Konsensusu IFD (invasive fungal disease)inwazyjna choroba grzybicza Igimmunoglobuliny INDcykl indukcyjny InOinotuzumab ozogamycyny INR (international normalized ratio)międzynarodowy współczynnik znormalizowany IR (intermediate risk)pośrednie ryzyko IRM (infection-related mortality)śmiertelność związana z infekcjami ISCN (International System Cytogenomic Nomenclature)Międzynarodowy System Nazewnictwa Cytogenetycznego ITD (internal tandem duplication)wewnętrzna duplikacja tandemowa JMML (juvenile myelomonocytic leukemia)młodzieńcza białaczka mielomonocytowa KKPkoncentrat krwinek płytkowych kbp (kilo base pairs)tysiąc par zasad LAIP (leukemia-associated aberrant immunophenotype)nieprawidłowy immunofenotyp związany z białaczką LBL (lymphoblastic lymphoma)chłoniaki limfoblastyczne LDH (lactate dehydrogenase)dehydrogenaza mleczanowa LOB (limit of blank)granica tła LOD (limit of detection)granica detekcji LOH (loss of heterozygosity)utrata heterozygotyczności LOQ (limit of quantification)granica oznaczalności LSC (leukemic stem cell)białaczkowa komórka macierzysta LTLS (laboratory tumor lysis syndrome)laboratoryjny zespół rozpadu guza Mbp (milion base pairs)milion par zasad MDD (minimal disseminated disease)minimalna choroba rozsiana MDI (microbiologically documented infections)zakażenia udokumentowane mikrobiologicznie MDS (myelodysplastic syndrome)zespół mielodysplastyczny MDS-EB (with excess blasts)dziecięcy podtyp MDS z nadmiarem blastów MetS (metabolic syndrome)zespół metaboliczny MFC (multi-color flow cytometry)wielokolorowy cytometr przepływowy MFC (multiparameter flow cytometry)wieloparametryczna cytometria przepływowa ML-DS (myeloid leukemia of Down syndrome)białaczka szpikowa związana z zespołem Downa MN-pCT (myeloid neoplasm post cytotoxic therapy)nowotwór mieloidalny po leczeniu cytotoksycznym MPAL (mixed phenotype acute leukemia)ostra białaczka o mieszanym fenotypie MPN (myeloproliferative neoplasms)nowotwory mieloproliferacyjne MPOmieloperoksydaza MR (magnetic resonance)rezonans magnetyczny MR (molecular response)odpowiedź molekularna MRD (minimal/measurable residual disease)minimalna/mierzalna choroba resztkowa MRD-MFC (minimal residual disease assessed by flow cytometry)minimalna choroba resztkowa oceniana metodą cytometrii przepływowej MTXmetotreksat NCICommon Toxicity Criteria - Wspólne Kryteria Toksyczności opracowane przez Narodowy Instytut Raka w USA NGF (next generation flow)cytometria przepływowa nowej generacji NGS (next generation sequencing)sekwencjonowanie nowej generacji NHL (non-Hodkin lymphoma)chłoniaki nieziarnicze NMR (nuclear magnetic resonance)jądrowy rezonans magnetyczny NOS-T-ALL (not otherwise specified)nieokreślona T-komórkowa ostra białaczka limfoblatyczna NOS-T-ALL (not otherwise specified T-ALL)bliżej nieokreślona T-komórkowa ostra białaczka limfoblastyczna ORR (objective response rate)odsetek obiektywnych odpowiedzi na leczenie OS (overall survival)przeżycie całkowite OUNośrodkowy układ nerwowy PCR (polymerase chain reaction)reakcja łańcuchowa polimerazy PCT (procalcitonin)prokalcytonina pEFS (probability of event-free survival)prawdopodobieństwo przeżycia wolnego od zdarzeń PET-CT (positron emission tomography-computed tomography)pozytonowa tomografia emisyjna z tomografią komputerową PGF (poor graft function)niewydolność przeszczepu PLT (platelets)płytki krwi PMLBL (Primary Mediastinal Large B-cell Lymphoma)pierwotny chłoniak śródpiersia z dużych limfocytów B PMRpłyn mózgowo-rdzeniowy PNMZL (pediatric nodal marginal zone lymphoma)dziecięcy węzłowy chłoniak strefy brzeżnej pOS (probability of overall survival)prawdopodobieństwo całkowitego przeżycia PPGLBCPolska Pediatryczna Grupa ds. Leczenia Białaczek i Chłoniaków PRES (posterior reversible leukoencephalopathy syndrome)zespół tylnej odwracalnej encefalopatii PT (prothrombine time)czas protrombinowy PTFL (pediatric-type follicular lymphoma)typ dziecięcy chłoniaka grudkowego PTHODPolskie Towarzystwo Hematologii i Onkologii Dziecięcej qPCR (quantitative polymerase chain reaction)ilościowa reakcja łańcuchowa polimerazy RBC (red white blood cells)czerwone krwinki RCC (refractory cytopenia of childhood)dziecięcy podtyp cytopenii opornej na leczenie RNA (ribonucleic acid)kwas rybonukleinowy RTG (radiograph)rentgenogram RT-PCR (reverse transcription PCR)reakcja łańcuchowa polimerazy z odwrotną transkryptazą SAA (severe aplastic anemia)ciężka nabyta niedokrwistość aplastyczna SNP (single nucleotide polymorphism)polimorfizmy pojedynczego nukleotydu SOS (sinusoidal obstruction syndrome)zespół niedrożności zatok wątrobowych SR (standard risk)standardowe ryzyko T-ALL (T-cell acute lymphoblastic leukemia)T-komórkowa ostra białaczka limfoblastyczna TAM (transient abnormal myelopoiesis)przejściowa nieprawidłowa mielopoeza TBI (total body irradiation)napromienianie całego ciała TCR (T-cell receptor)receptor limfocyta T TdTtransferaza nukleotydów terminalnych TKI (tyrosine kinase inhibitor)inhibitory kinazy tyrozynowej TLS (tumor lysis syndrome)zespół lizy guza TMA (thrombotic microangiopathy)mikroangiopatia zakrzepowa t-MDS (therapy-related MDS)zespoły mielodysplastyczne związane z wcześniejszym leczeniem przeciwnowotworowym USG (ultrasonography)ultrasonografia VDJvariable, diversity, joining - zmienne, różnorodnościowe i łączące fragmenty genów VHR (very high risk)bardzo wysokie ryzyko WBC (white blood cells)białe krwinki WES (whole exome sequencing)sekwencjonowanie całego eksomu WGS (whole genome sequencing)sekwencjonowanie całego genomu WHO (World Health Organization)Światowa Organizacja Zdrowia

PRZEDMOWA

W 1998 r. ukazała się książka "Białaczki u dzieci" pod redakcją Śp. P. Prof. Urszuli Radwańskiej, która przez wiele lat była cenioną pozycją książkową i punktem odniesienia dla onkologów oraz hematologów dziecięcych w Polsce. Minęło ćwierćwiecze i wracamy do Państwa z zupełnie nową pozycją, chociaż o tym samym tytule.

Książka "Białaczki u dzieci" jest wszechstronnym podręcznikiem zawierającym aktualny stan wiedzy klinicznej i laboratoryjnej na temat białaczek u dzieci. Jest to pozycja wieloaspektowa, wszechstronnie pokazująca nowoczesną wiedzę, mającą już zastosowanie w praktyce. Książka łączy wiedzę ugruntowaną, obejmującą podstawy kliniczne i laboratoryjne oraz wiedzę nowoczesną, opartą na najnowszych, ale już sprawdzonych odkryciach, które wchodzą do codziennej praktyki i przyczyniają się do wzrostu poziomu opieki nad pacjentami.

W tworzeniu tej książki brali udział wybitni specjaliści z zakresu pracy klinicznej, laboratoryjnej, diagnostyki hematologicznej, genetyki i biologii molekularnej.

Książka jest kierowana do osób zajmujących się diagnostyką i leczeniem białaczek u dzieci. Przedstawia ona stan najnowszej wiedzy, tworzącej nowoczesne standardy postępowania. Książka ma charakter praktyczny, zawiera zasób informacji przeznaczonych zarówno dla lekarzy praktyków mających do czynienia z dziećmi z białaczkami w pracy codziennej, jak również dla wszystkich innych specjalistów, którzy zajmują się diagnozowaniem i monitorowaniem białaczek na poziomie laboratoryjnym. Jasny i zrozumiały styl tej pozycji, oparty na sprawdzonych podstawach wiedzy o białaczkach u dzieci, powoduje, że książka jest wartościową i atrakcyjną pozycją wiedzy medycznej dla wszystkich lekarzy pracujących z dziećmi zarówno w oddziałach szpitalnych, jak i podstawowej opiece zdrowotnej.

"Białaczki u dzieci" to książka o grupie najczęstszych nowotworów u dzieci, pokazująca różne oblicza tych chorób. Pokazuje, jak skomplikowane rodzaje i podtypy zawierają się w tej grupie chorób. Jako podręcznik akademicki będzie niezbędną pozycją dla każdego pediatry, dla osób specjalizujących się w onkologii i hematologii dziecięcej, a także dla studentów medycyny. Jest niezbędną pozycją dla osób zajmujących się szeroko pojętą diagnostyką i mających na co dzień do czynienia z materiałem biologicznym pochodzącym od pacjenta, w zakresie badań cytomorfologicznych, immunologicznych, genetycznych i molekularnych. Książka pokazuje nowe możliwości diagnostyczne i terapeutyczne, będące wiedzą medyczną opartą na faktach.

Została tutaj opisana multidyscyplinarność współpracy wymagana do diagnostyki, leczenia i monitorowania przebiegu tej grupy chorób. To dzięki takiej współpracy, prowadzonej pomiędzy wszystkimi ośrodkami onkologii i hematologii dziecięcej w kraju, a także współpracy na poziomie międzynarodowym, dzieci z białaczkami są diagnozowane i leczone w Polsce, tak jak w krajach Europy Zachodniej. Dzięki takiej współpracy wyleczalność białaczek dziecięcych w Polsce jest lepsza niż średnia europejska. W żadnej innej grupie nowotworów w Polsce nie osiągnięto takich rezultatów.

Ze względu na połączenie wszystkich najważniejszych wątków z zakresu białaczek u dzieci, książka jest wartościowym materiałem dla lekarzy oddziałów onkologii i hematologii dziecięcej zarówno rozpoczynających pracę, w trakcie specjalizacji, jak i osób wyspecjalizowanych. Pozycja ta pokazuje sytuacje, z którymi osoby zajmujące się opieką nad dziećmi z białaczkami stykają się codziennie. Pod tym względem stanowi ona encyklopedię łatwo przyswajalnej wiedzy.

Życzymy praktycznego wykorzystania książki!