Rozdział 1
IDENTYFIKACJA ZAGROŻEŃ DLA LOTNISK WOJSKOWYCH
Naturalnym dążeniem człowieka jest zapewnienie bezpieczeństwa, rozumianego jako stanu niezagrożenia, spokoju, pewności. Każdy człowiek, grupa społeczna czy państwo starają się oddziaływać na swoje otoczenie tak, aby eliminować albo co najmniej oddalać wszelkiego rodzaju zagrożenia, których źródłem są siły natury lub drugi człowiek (grupa, naród). W świecie realnym niestety bezpieczeństwo nie jest stanem stabilnym. W zależności od stopnia szkodliwości oddziaływania otoczenia na człowieka (grupę, naród, państwo) stan ten może ulegać zmianom. Rozwój cywilizacyjny ludności zwiększający się zakres globalizacji mają nie tylko aspekt pozytywny, ale rodzą nowe, niespotykane wcześniej zagrożenia, jak i wzrost skali zagrożeń już występujących. Współczesne bezpieczeństwo militarne to nie tylko odpowiednie zaplecze logistyczne, wsparcie polityczne, rozwój i pozyskiwanie niezbędnych technologii, lecz także bezpieczeństwo militarnej infrastruktury krytycznej. Dlatego też, by wojsko mogło wykonywać zadania ustawowe, musi w pierwszej kolejności zadbać o bezpieczeństwo swoich obiektów, w których utrzymywane jest uzbrojenie i sprzęt wojskowy. Do takich obiektów można zaliczyć koszary, składnice (bazy) materiałowe, porty morskie oraz lotniska.
1.1. Lotnisko wojskowe - pojęcie i istota
Zgodnie z Regulaminem lotów Lotnictwa Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej lotnisko wojskowe to "lotnisko wykorzystywane przez resort obrony narodowej do celów obronności i bezpieczeństwa państwa oraz lotnisko współużytkowane, położone na terenach należących do skarbu państwa będących w trwałym zarządzie jednostek organizacyjnych podległych ministrowi obrony narodowej, wpisane do rejestru lotnisk i lądowisk wojskowych"1.
Lotnisko wojskowe to obiekt powierzchniowy zajmujący ok. 600-700 ha o obwodzie 20-30 km, widocznie kontrastujący na tle otoczenia. Znajdują się na nim obiekty punktowe i liniowe, trudne, a czasem wręcz niemożliwe do ukrycia przed przeciwnikiem dysponującym różnorodnymi środkami rozpoznania. Cechy demaskujące lotnisko to głównie:
-charakterystyczny zarys i sposób wykonania nawierzchni sztucznych (droga startowa, drogi kołowania);
-sposób rozmieszczenia stref rozśrodkowania z dużą ilością sprzętu oraz ruch wynikający z wykonywanych zadań;
-rozmieszczenie w terenie;
-pracujące urządzenia techniczne, emitujące fale elektromagnetyczne oraz w zakresie podczerwieni;
-ruch powietrzny w rejonie przylotniskowym;
-efekty akustyczne wynikające z pracy silników lotniczych, szczególnie podczas startów i lądowań.
Lotnisko wojskowe składa się z obiektów oraz urządzeń zlokalizowanych zarówno na jego terenie, jak i poza nim. W obrębie lotniska można wyróżnić część służącą technicznej obsłudze samolotów w czasie startów i lądowań: pole naziemnego ruchu lotniczego; środki kontroli ruchu lotniczego i ubezpieczenia lotów; strefy rozśrodkowania samolotów, elementy systemu dowodzenia, elementy ubezpieczenia bojowego i logistycznego zaplecze techniczne; budynki magazynowe oraz zabudowa administracyjno-biurowa i koszarowa2 (rys. 1.1.).
Pole naziemnego ruchu lotniczego (pnrl) to część lotniska przeznaczona do naziemnego ruchu statków powietrznych. Obejmuje całą nawierzchnię lotniskową (sztuczną i naturalną). Podstawowe części składowe to pole wzlotów, drogi kołowania i miejsca postojowe.
Pole wzlotów (PW) to użytkowy obszar lotniska, przeznaczony do ruchu statków powietrznych na ziemi (kołowania, startu, lądowania). Składa się z pasa startowego, dróg kołowania i miejsc postojowych.
Rys. 1.1. Schemat rozmieszczenia wybranych elementów na lotnisku wojskowym
Źródło: opracowanie własne.
Pas startowy (PS) to najważniejsza część pola wzlotów, złożona z drogi startowej, poboczy i wybiegów przedłużających (boczne i czołowe pasy bezpieczeństwa):
-droga startowa przeznaczona jest do rozbiegu i oderwania się samolotu od ziemi podczas startu oraz przyziemienia i dobiegu podczas lądowania;
-boczne pasy bezpieczeństwa, przylegające do bocznych krawędzi pasa startowego i przeznaczone do zapewnienia bezpieczeństwa rozbiegu i dobiegu samolotów przy ewentualnym odchyleniu kierunku startu lub lądowania od kierunku osi podłużnej drogi startowej;
-czołowe pasy bezpieczeństwa, przylegające do końców części roboczej PS i bocznych pasów bezpieczeństwa, przeznaczone do zapewnienia bezpieczeństwa samolotu w razie przyziemienia przed DS lub wykołowania poza jej koniec.
Strefa podejścia - wydzielona przestrzeń powietrzna nad terenem i na przedłużeniu pasa startowego, w której statek powietrzny podchodzi do lądowania lub wznosi się po starcie.
Droga kołowania ze względu na przeznaczenie eksploatacyjne dzieli się na główną drogę kołowania (GDK), łączącą oba końce DS. Podstawowa część GDK powinna być równoległa do DS, w zasadzie od strony zabudowy technicznej i w takiej odległości od DS, aby wewnętrzna krawędź GDK była oddalona od krawędzi DS o minimum 150 m. Droga ta może być traktowana jako pomocnicza (awaryjna) DS i powinna mieć odcinek prosty o długości równej długości DS, a podejścia i pobocza wolne od przeszkód3.
Łączące drogi kołowania (ŁDK), łączące GDK z DS. Przeznaczone są do kołowania samolotów. Zbudowane są w odległości 250-300 m od końców DS. oraz pośrodku DS. ŁDK umożliwiają zwiększenie zdolności przepustowej DS, powodują oszczędność paliwa i skrócenie czasu kołowania;
Pomocnicze drogi kołowania, łączące GDK z miejscem postoju samolotów oraz zabudową techniczną lotniska.
Miejsca postoju samolotów (stoiska samolotów) - specjalnie przygotowane i wyposażone elementy pnrl przeznaczone do postoju i obsługi technicznej samolotów na lotnisku. Dzielą się one na:
-indywidualne miejsca postoju samolotów, przeznaczone do postoju i obsługi pojedynczych samolotów, zazwyczaj w warunkach ich rozmieszczenia w uproszczonych lub umocnionych strefach rozśrodkowania samolotów (SR);
-grupowe miejsca postoju samolotów, przeznaczone do krótkotrwałego postoju i przedstartowej obsługi technicznej samolotów. Ich liczba oraz rozmiary zapewniają możliwość postoju wszystkich samolotów znajdujących się na lotnisku. Na lotniskach wyższych klas, wyposażonych w nawierzchnie sztuczne, projektuje się przeważnie dwa grupowe miejsca postoju, najczęściej lokalizując je na obu końcach głównej drogi kołowania (GDK), jako płaszczyzny postoju samolotów (PPS). Rozróżnia się następujące grupowe miejsca postoju samolotów:
-centralna płaszczyzna postoju samolotów (CPPS),
-płaszczyzny postoju samolotów (PPS),
-płaszczyzna przedhangarowa (PPH),
-płaszczyzny prób silników samolotowych4.
Strefy rozśrodkowania samolotów stanowią wydzielony obszar lotniska oddalony ok. 3-5 km od środka drogi startowej. Wyposażone są w pojedyncze płaszczyzny postoju samolotów, schrony dla personelu latającego i obsługi naziemnej, schrony do przechowywania środków rażenia oraz innych niezbędnych środków potrzebnych do eksploatacji samolotów. Strefa rozśrodkowania samolotów jest jednocześnie zasadniczym rejonem rozmieszczenia eskadry lotniczej i posiada co najmniej 12 miejsc postoju samolotów. Rozróżnia się dwa rodzaje miejsc postoju samolotów: obwałowania ziemne i schrony-hangary o konstrukcji żelbetowej. Pojedyncze miejsca postoju samolotów w strefach rozśrodkowania oddalone są od siebie o ok. 60-120 m.
Elementy systemu dowodzenia rozmieszczone są na stanowiskach dowodzenia oraz w odpowiednio przygotowanych rejonach. Stanowisko dowodzenia bazy lotniczej rozmieszcza się w rejonie najbardziej dogodnym do dowodzenia siłami bazy, w odległości nie mniejszej niż 1000 m od drogi startowej, w schronie typu ciężkiego wyposażonym w urządzenia filtrowentylacyjne. Baza lotnicza posiada również zapasowe stanowisko dowodzenia.
Elementy infrastruktury łączności i ubezpieczenia lotów rozmieszczone są w terenie, zachowując zasady maskowania. W tym celu maszty stacji radiowych i radioliniowych oddalone są od węzłów łączności o co najmniej 1,5-2 km. Radiolokacyjny system lądowania oraz urządzenia świetlne rozmieszcza się po obu stronach drogi startowej, a sprzęt techniczny tych urządzeń rozmieszczony jest w obwałowaniach ziemnych i zamaskowany.
Na terenie lotniska rozmieszcza się także elementy logistyki, które umożliwiają odtwarzanie gotowości bojowej i wykonywanie zadań bojowych przez wszystkie typy samolotów będących na uzbrojeniu sił powietrznych. Rodzaj środków i ich wielkość uzależniona jest od koncepcji wykorzystania lotnisk w działaniach bojowych. Pozwalają one na odtwarzanie gotowości bojowej i prowadzenie działań bojowych przez bazujące lotnictwo przez okres kilku dni. Magazyny środków bojowych rozmieszcza się w odległości nie mniejszej niż 5-7 km od drogi startowej. Z uwagi na ogromną wrażliwość na uderzenia przeciwnika wymogi w zakresie rozmieszczania magazynów środków bojowych są szczególnie przestrzegane. Punkty elaboracji rakiet rozmieszcza się w odległości ok. 300-500 m od stref rozśrodkowania. Magazyny środków materiałowych oraz inne obiekty rozmieszcza się w sposób zapewniający ich racjonalne wykorzystanie, z jednoczesnym przestrzeganiem zasad maskowania.
Zabudowa służbowo-techniczna jest jednym z rodzajów zabudowy na lotnisku gwarantującym jego właściwe funkcjonowanie. Stanowi ją kompleks budynków, budowli i urządzeń, umożliwiających starty i lądowania, a także terminowe zaopatrywanie, obsługę i remont statków powietrznych. Podstawowymi budynkami zabudowy służbowo-technicznej są: terminal, budynki bliższej i dalszej radiolatarni, radionamiernik, startowe stanowisko dowodzenia, hangar, budynki i urządzenia gospodarczo-techniczne, strzelnica samolotowa, lotniskowe składy mps, magazyn lotniczo-techniczny, magazyn amunicji i bomb, urządzenia energetyczne, radiolokacyjny system lądowania, spadochroniarnia, magazyn zbiorników dodatkowych, garaże itp. Wszystkie urządzenia zabudowy służbowo-technicznej rozmieszczone są w zależności od przeznaczenia w kilku miejscach lotniska poza pasami podejść powietrznych.
Zabudowa koszarowo-administracyjna przeznaczona jest do rozmieszczenia sztabów, służb oddziału lotniczego i wspierających je pododdziałów, zakwaterowania stanu osobowego oraz zaspokojenia potrzeb gospodarczo bytowych i kulturalnych.
Obiektami znajdującymi się poza terenem lotniska są: lotnicze urządzenia naziemne (w szczególności elementy systemu lądowania (ILS), radiolatarni ogólnokierunkowej VHF (VOR), radiolatarni bezkierunkowej (NDB), systemu elektroświetlnego CALVERT), generatory prądu, stacja meteorologiczna oraz magazyny uzbrojenia itp. Takie usytuowanie obiektów i urządzeń stwarza konieczność organizacji systemu ochrony wewnątrz i na zewnątrz lotniska.
Klasyfikując lotnisko, możemy przyjąć dowolne interesujące nas kryteria, zaczynając od najogólniejszych po bardziej szczegółowe. Najogólniejszym kryterium klasyfikacji lotniska jest podział lotniska na rodzaje, czyli na lotniska sztuczne oraz lotniska naturalne. Kryterium to dotyczy wszystkich lotnisk, bez względu na to, czy jest to lotnisko cywilne, wojskowe bądź współużytkowane. Odmienny charakter lotnisk wojskowych w porównaniu z lotniskami cywilnymi stawia przed nimi inne zadania, dlatego też przy klasyfikacji lotniska wojskowego należy przyjąć kryteria ogólne, jak i specjalistyczne. Klasyfikując lotnisko wojskowe, należy zwrócić uwagę przede wszystkim na: rodzaj lotniska wojskowego, rodzaj statków obsługiwanych na lotnisku, czas eksploatacji, długość pola wzlotu oraz nawierzchnię drogi startowej.
Zdecydowana większość lotnisk wojskowych na świecie to lotniska naturalne, niemniej jednak występują także lotniska sztuczne. Dlatego też zasadny jest następujący podział lotnisk wojskowych5.
1.naturalne lotniska wojskowe
-lotniska lądowe,
-lotniska wodne,
-lotniska lądowo-wodne,
2.sztuczne lotniska wojskowe
-znajdujące się na okrętach, platformach, budynkach.
Naturalne lotniska wojskowe to przede wszystkim lotniska lądowe. Wiąże się to z tym, że większość wojskowych statków powietrznych latających to lądowe statki powietrzne. Oczywiście występują także wodne oraz wodno-lądowe statki powietrzne, lecz w znacznie mniejszej ilości.
Siły Zbrojne RP (SZ RP) nie posiadają na wyposażeniu statków powietrznych przystosowanych do wykonywania operacji startu i lądowania z wody, dlatego też nie posiadamy takich lotnisk. SR RP dysponują naturalnymi lotniskami lądowymi, które są rozlokowane na całym obszarze kraju. Wyjątkami są sztuczne lotniska śmigłowcowe Marynarki Wojennej RP, które znajdują się okrętach wojennych, a dokładnie na fregatach rakietowych typu Olivier Hazard Perry - ORP "Gen. K. Puławski", ORP "Gen. T. Kościuszko".
Pod względem rodzaju obsługiwanych statków powietrznych na lotnisku możemy wyróżnić dwa rodzaje lotnisk: samolotowe (dla statków powietrznych wymagających poziomego rozbiegu) oraz l śmigłowcowe (dla statków powietrznych wymagających pionowego startu). Podstawowy podział lotnisk wojskowych ze względu na rodzaj obsługiwanych statków powietrznych i czasu eksploatacji przedstawiono na rysunku 1.2.
Rysunek 1.2. Klasyfikacja lotnisk wojskowych
Źródło: opracowanie własne na podstawie M. Mastalerz, Klasyfikacja, charakterystyka, i zasady eksploatacji lotnisk wojskowych, Akademia Sztabu Generalnego WP, Warszawa 1985, s. 47.
Samolotowe lotniska wojskowe ze względu na czas eksploatacji możemy podzielić na stałe i tymczasowe. Do lotnisk tymczasowych zaliczamy lotniska operacyjne i drogowe odcinki lotniskowe.
Stałe lotniska wojskowe to lotniska przeznaczone do eksploatacji na nieokreślony czas. Są one odpowiednio przygotowane i wyposażone do wykonywania operacji startów i lądowań przez wojskowe statki powietrzne. Stałe lotniska wojskowe możemy podzielić na:
-lotniska bazowania,
-lotniska zapasowe.
Za lotniska bazowania przyjmujemy lotniska, które są przeznaczone do stałego przebywania statków powietrznych, umożliwienia one stacjonowania jednostkom lotniczym oraz jednostkom zabezpieczającym. Są to lotniska w pełni przygotowane i wyposażone w podstawową infrastrukturę lotniskową umożliwiającą właściwe funkcjonowanie lotniska.
Lotnisko zapasowe (alternatywne) to lotnisko przeznaczone do zabezpieczenia manewru lądowania statków powietrznych, które nie mogą korzystać z lotnisk przeznaczenia. Ze względu na swoją ograniczoną infrastrukturę lotniskową lotnisko zapasowe tylko okresowo może bazować użytkujące go statki powietrzne.
Z uwagi na techniczną charakterystykę pola wzlotów wojskowe lotniska samolotowe stałe dzieli się na 5 klas (od I do V). W tabeli 1.1. znajdują się wymiary elementów pola wzlotów wojskowych lotnisk stałych.
Tabela 1.1. Wymiary elementów pola wzlotów lotnisk stałych
ELEMENTY
POLA WZLOTÓW
KLASA WOJSKOWEGO LOTNISKA STAŁEGO
I
II
III
IV
V
Roboczy pas startowy
Długość
Szerokość
?2500
?200
2000?L?2500
?150
1300?L?2000
?30
900?L?1300
?100
?900
=100
Droga startowa
Długość
Szerokość
? 2500
?60
2000?L?2500
?30
1300?L?2000
?30
900?L?1300
?30
?900
=30
Drogi kołowania Główne:
Szerokość
Łączące: Szerokość
16
12
12
10
10
10
8
8
8
8
Źródło: M. Mastalerz, Klasyfikacja...
W zależności od wymiarów lotniska możemy określić, dla jakich typów statków powietrznych lotnisko jest przeznaczone:
Klasa I - bombowych;
Klasa II - myśliwsko-bombowych i myśliwskich;
Klasa III - szturmowych;
Klasa IV - łącznikowych, sanitarnych;
Klasa V - łącznikowych, sanitarnych.
Wojskowe lotnisko operacyjne funkcjonuje na podobnych zasadach co lotnisko stałe, czyli ma odpowiednią infrastrukturę lotniskową do zapewniania bezpiecznych startów i lądowań. Cechę różniącą lotnisko operacyjne od lotniska stałego stanowi krótkotrwały, określony termin bazowania statków powietrznych na tym lotnisku. Lotnisko operacyjne zazwyczaj wykorzystywane jest podczas warunków bojowych albo ćwiczebnych. Lotniska operacyjne dzieli się głównie ze względu na przeznaczenie eksploatacyjne6.
-operacyjne lotnisko - bazowania;
-operacyjne lotnisko - rozśrodkowania;
-operacyjne lotnisko - wysunięte;
-operacyjne lotnisko - pozorne;
Operacyjne lotnisko bazowania to lotnisko przeznaczone do prowadzenia działań bojowych jednostek lotniczych w każdych warunkach atmosferycznych, zarówno w dzień, jak i w nocy.
Operacyjne lotnisko rozśrodkowania przeznaczone jest, jak sama nazwa wskazuje, do rozśrodkowania stacjonującej na danym lotnisku jednostki lotniczej i prowadzenie z niego działań bojowych pododdziałami w składzie jednej eskadry.
Zadaniem operacyjnego lotniska wysuniętego jest zwiększenie zasięgu własnych samolotów myśliwskich i myśliwsko-bombowych podczas prowadzenia działań zaczepnych.
Operacyjne lotnisko pozorne jest obiektem wykonywanym w ramach przedsięwzięć maskujących, które ma za zadanie zmylić przeciwnika co do właściwego położenia rzeczywistego lotniska wojskowego. Lotniska pozorne buduje się najczęściej tam, gdzie można by zbudować lotniska rzeczywiste, łącząc kilka w pozorne węzły lotniskowe.
Tabela 1.2. Wymiary elementów pola wzlotów lotnisk operacyjnych
ELEMENTY
POLA WZLOTÓW
RODZAJ LOTNISKA OPERACYJNEGO
Bazowania
Rozśrodkowania
Wysunięte
Roboczy pas startowy
Długość
Szerokość
1800?L?2200
8?60
1600?L?2000
8?60
1600?L?1800
8?60
Droga startowa
Długość
Szerokość
1800?L?2000
8?25
1600?L?2000
8?10
-
Drogi kołowania
Szerokość
8
8
-
Źródło: M. Mastalerz, Klasyfikacja...
W odróżnieniu od lotnisk stałych i operacyjnych drogowe odcinki lotniskowe nie mają stałej infrastruktury lotniskowej. Drogowy odcinek lotniskowy (DOL) to prostokątny odcinek komunikacji drogowej - autostrady, który jest przystosowany do startów i lądowań samolotów wojskowych. DOL funkcjonuje z chwilą zamknięcia ruchu na drodze oraz po rozstawieniu i uruchomieniu urządzeń łączności i ubezpieczenia lotów. DOL najczęściej wiedzie przez las i przeważnie pełni funkcję lotniska polowego bądź zapasowego podczas działań wojennych.Według przeznaczenia eksploatacyjnego drogowe odcinki lotniskowe dzielą się na7:
-drogowe lotnisko operacyjne (DLO);
-drogowe lotnisko rozśrodkowania (DLR).
Tabela 1.3. Wymiary elementów pola wzlotów drogowych odcinków lotniskowych
ELEMENTY
POLA WZLOTÓW
RODZAJ DROGOWYCH ODCINKÓW LOTNISKOWYCH
DLO
DLR
Roboczy pas startowy
Długość
Szerokość
?2600
?25
2400?L?2600
?18
Droga startowa
Długość
Szerokość
?2200
?15
2000?L?2200
?12
Źródło: M. Mastalerz, Klasyfikacja....
Drogowe lotnisko operacyjne przystosowane jest do prowadzenia działań bojowych lotnictwa w określonym czasie oraz składzie. Może być wykorzystane na zasadzie stałego lotniska zapasowego bądź operacyjnego lotniska bazowania.
Drogowe lotnisko rozśrodkowania jest odcinkiem przystosowanym do rozśrodkowania sił i środków pułku lotniczego bez możliwości prowadzenia działań bojowych.
Przechodząc do wojskowych lotnisk śmigłowcowych: należy je klasyfikować według przeznaczenia eksploatacyjnego i charakterystyki technicznej pola wzlotu.
Ze względu na przeznaczenie eksploatacyjne lotniska śmigłowcowe można podzielić na8:
-lotniska bazowania,
-lotniska zapasowe,
-lotniska dyspozycyjne.
Śmigłowcowe lotnisko bazowania zapewnia stałe stacjonowanie śmigłowców na lotnisku. Wyposażone jest w sprzęt i urządzenia niezbędne do eksploatacji śmigłowców na lotnisku.
Lotnisko zapasowe dla śmigłowców daje możliwość manewru lotniskowego i zabezpiecza lądowania śmigłowców, które nie mogą skorzystać z pierwotnych lotnisk przeznaczenia. Zakres wyposażenia lotniska zapasowego zazwyczaj jest niekompletny, przez co śmigłowce przebywające na danym lotnisku mają ograniczony czas stacjonowania.
Śmigłowcowe lotnisko dyspozycyjne przeznaczone jest dla pojedynczego śmigłowca pełniącego funkcje łącznikowe i transportowo-sanitarne. Lotnisko dyspozycyjne powinno być wyposażone w stałe urządzenia lotów ze względu na trudniejsze niż normalnie warunki eksploatacyjne lotniska.
Ze względu na charakterystykę techniczną pola wzlotu lotnisko śmigłowcowe ma następujący podział klasyfikacyjny9.
-Klasa I;
-Klasa II;
-Klasa III.
Klasa I lotniska śmigłowcowego jest typowym lotniskiem bazowania, które umożliwia start i lądowanie śmigłowca każdej klasy dowolnym systemem lądowania.
Klasa II - lotnisko zapasowe, umożliwia start i lądowanie śmigłowcom wszystkich klas, ale tylko systemem wpływu "poduszki powietrznej" - system ukośny.
Klasa III - lotnisko dyspozycyjne, umożliwia start i lądowanie śmigłowcom klasy średniej systemem bez wykorzystania wpływu "poduszki powietrznej" - system pionowy.
Wojskowe lotniska, aby mogły stwarzać dogodne warunki do startów i lądowań statków powietrznych, muszą posiadać odpowiednio przygotowaną nawierzchnię lotniskową. To, jaka jest nawierzchnia lotniskowa, zależy od tego, jakie zadania wykonywane są na lotnisku, jaki rodzaj statków powietrznych korzysta z lotniska, oraz od warunków terenowych. Wyróżniamy nawierzchnie sztuczne (asfaltowe, asfalto-betonowe, betonowe) oraz naturalne (darniowe, żwirowe).
