IBank lokalny w ujęciu historyczno-prawnym i teoretycznym

1.1. Uwa­gi wpro­wa­dza­ją­ce

Swo­istym ka­no­nem po­praw­nej kon­struk­cji pra­cy ba­daw­czej jest po­prze­dze­nie wła­ści­wych roz­wa­żań re­flek­sja­mi do­ty­czą­cy­mi do­bo­ru apa­ra­tu­ry po­ję­cio­wej, uza­sad­nio­ne­go przy­ję­tym w da­nej roz­pra­wie te­ma­tem, a tak­że wska­za­nie zna­czeń okre­śleń, któ­re uzna­no za te o pod­sta­wo­wej wa­dze dla pro­wa­dzo­nych przez au­to­ra roz­wa­żań. W tej ma­te­rii przy­ję­ty te­mat ba­daw­czy oka­zu­je się wiel­ce nie­wdzięcz­ny. Usta­le­nie za­kre­su ter­mi­nu "bank lo­kal­ny", uka­za­nie kon­cep­cji dok­try­nal­nych tej in­sty­tu­cji, od­nie­sie­nie się do ugrun­to­wa­nych po­glą­dów na­uki pra­wa na­po­ty­ka istot­ne trud­no­ści. Czyn­ni­ka­mi wpły­wa­ją­cy­mi na pro­ble­my z wła­ści­wym uję­ciem teo­re­tycz­nym te­ma­ty­ki ban­ku lo­kal­ne­go są, z jed­nej stro­ny, cha­rak­ter tego po­ję­cia w pol­skim po­rząd­ku praw­nym (praw­ni­czy, a nie praw­ny), z dru­giej, nie­licz­ne opra­co­wa­nia na­uko­we, w któ­rych po­dej­mo­wa­na jest pró­ba teo­re­tycz­ne­go opi­sa­nia tej in­sty­tu­cji. Jak­kol­wiek bo­wiem in­sty­tu­cje okre­śla­ne mia­nem ban­ku lo­kal­ne­go są od dzie­siąt­ków lat ele­men­tem sys­te­mu ban­ko­we­go, to w dok­try­nie pra­wa nie do­ko­na­no jed­no­znacz­ne­go usta­le­nia zna­cze­nia po­ję­cia "bank lo­kal­ny", nie zde­fi­nio­wa­no go jako ter­mi­nu praw­ni­cze­go ani nie pod­ję­to pró­by upo­rząd­ko­wa­nia ist­nie­ją­ce­go w li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu do­ty­czą­ce­go go zbio­ru tez w celu stwo­rze­nia kon­cep­cji dok­try­nal­nej.

Ana­li­za kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go w pol­skim sys­te­mie praw­nym wy­ma­ga jed­nak, po­mi­mo iden­ty­fi­ko­wa­nych w pro­wa­dzo­nych roz­wa­ża­niach pro­ble­mów ze wska­za­niem zna­cze­nia okre­śle­nia "bank lo­kal­ny", usta­le­nia przy­najm­niej cech kon­sty­tu­tyw­nych tej in­sty­tu­cji. Pod­ję­cie ta­kiej pró­by słu­ży jed­no­cze­śnie sys­te­ma­ty­za­cji, w spo­sób spój­ny lo­gicz­nie i po­ję­cio­wo, roz­po­zna­wa­nych w do­rob­ku dok­try­ny wła­ści­wo­ści tego typu ban­ków umoż­li­wia­jąc ich uchwy­ce­nie dla stwo­rze­nia pod­staw kon­cep­cji dok­try­nal­nej ban­ku lo­kal­ne­go. Po­zwo­li to w dal­szej czę­ści pra­cy, przy od­twa­rza­niu kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go, udzie­lić rów­nież od­po­wie­dzi na py­ta­nie, czy w pol­skim po­rząd­ku praw­nym ist­nie­je kon­cep­cja nor­ma­tyw­na ban­ku lo­kal­ne­go. Kon­fron­ta­cja uję­tych w li­te­ra­tu­rze prze­my­śleń i ba­dań w do­tych­cza­so­wym ich sta­dium z obec­nym sta­nem praw­nym ma być po­moc­na (przy za­ło­że­niu, że owa kon­cep­cja nor­ma­tyw­na ist­nie­je) dla wska­za­nia ob­sza­rów kon­wer­gent­nych oraz nie­kon­wer­gent­nych przy­ję­tych pod­staw kon­cep­cji dok­try­nal­nej oraz re­kon­stru­owa­nej z prze­pi­sów pra­wa kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej, po­zwa­la­jąc na pod­ję­cie roz­wa­żań nad moż­li­wo­ścią ewen­tu­al­nych zmian w obu z nich, a tak­że for­mu­ło­wa­nie wnio­sków w za­kre­sie po­żą­da­nych zmian ist­nie­ją­ce­go pra­wa i po­stu­la­tów co do przy­szłe­go unor­mo­wa­nia ban­ku lo­kal­ne­go.

Re­ali­zu­jąc tak zde­fi­nio­wa­ny w ni­niej­szym roz­dzia­le cel ba­dań, w pierw­szej ko­lej­no­ści pod­da­no re­flek­sji in­sty­tu­cję ban­ku lo­kal­ne­go w per­spek­ty­wie hi­sto­rycz­nej. Przy­ję­to za­ło­że­nie, że przy po­szu­ki­wa­niu współ­cze­sne­go ro­zu­mie­nia wy­ra­że­nia "bank lo­kal­ny" i pró­bie uchwy­ce­nia jego cech kon­sty­tu­tyw­nych, nie­zbęd­ne jest prze­pro­wa­dze­nie pew­nej sys­te­ma­ty­ki po­glą­dów wy­ra­ża­nych w dok­try­nie w uję­ciu hi­sto­rycz­nym na tle ist­nie­ją­cych nie­gdyś roz­wią­zań le­gi­sla­cyj­nych. Uświa­do­mie­nie głę­bo­kie­go za­ko­rze­nie­nia ban­ku lo­kal­ne­go w sys­te­mach ban­ko­wych, przy­czyn po­wsta­nia tego typu in­sty­tu­cji, któ­re wpły­wa­ły na­stęp­nie na wy­kształ­ce­nie, ewo­lu­cję, a cza­sem de­for­ma­cję pew­nych ich cech, po­zwa­la po­przez wy­ko­rzy­sta­nie me­to­dy hi­sto­rycz­nej na wska­za­nie tych z nich, któ­re oka­za­ły się na tyle trwa­łe, że zi­den­ty­fi­ko­wa­ne, mogą być po­moc­ne dla usta­le­nia współ­cze­snych cech ban­ku lo­kal­ne­go. Ze wzglę­du na sil­ne wpły­wy ob­cych kon­cep­cji nor­ma­tyw­nych na kształ­to­wa­nie się pol­skich in­sty­tu­cji, tak­że i one sta­ły się przed­mio­tem ana­li­zy kom­pa­ra­ty­stycz­nej. Po­zwa­la to na uka­za­nie ten­den­cji, ja­kie na prze­strze­ni lat de­ter­mi­no­wa­ły po­strze­ga­nie in­sty­tu­cji ban­ku lo­kal­ne­go. Za­mie­rze­niem na­uko­wym w ni­niej­szym roz­dzia­le nie jest jed­nak do­kład­ne przed­sta­wie­nie roz­wo­ju hi­sto­rycz­ne­go sys­te­mów ban­ko­wych i pod­mio­tów nań się skła­da­ją­cych, a je­dy­nie pre­zen­ta­cja tych ele­men­tów, któ­re, jak wska­za­no, mia­ły istot­ny wpływ na współ­cze­sne po­strze­ga­nie ban­ku lo­kal­ne­go. Ta­kie uję­cie - mimo pew­nych wad - daje moż­li­wość wy­od­ręb­nie­nia cech kon­sty­tu­tyw­nych ta­kich in­sty­tu­cji oraz stwo­rze­nia teo­re­tycz­nych pod­staw kon­cep­cji praw­nej ban­ku lo­kal­ne­go. Na­stęp­nie, kon­ty­nu­ując po­sta­wio­ne za­da­nie ba­daw­cze, przed­sta­wio­ne zo­sta­ną współ­cze­sne po­glą­dy przed­sta­wi­cie­li dok­try­ny na in­sty­tu­cję ban­ku lo­kal­ne­go.

Ze wzglę­du na pod­no­szo­ny już fakt bra­ku moż­li­wo­ści ana­li­zy ban­ku lo­kal­ne­go jako ter­mi­nu praw­ne­go, dą­żąc do wska­za­nia kom­po­nen­tów tre­ścio­wych po­ję­cia "bank lo­kal­ny", od­ręb­nej re­flek­sji na­uko­wej pod­da­no po­ję­cia "bank" i "lo­kal­ność" na grun­cie pra­wa.

W przy­pad­ku okre­śle­nia "bank" spe­cy­fi­ka źró­deł re­gu­la­cji dzia­łal­no­ści pod­mio­tów pro­wa­dzą­cych dzia­łal­ność ban­ko­wą na jed­no­li­tym ryn­ku fi­nan­so­wym sta­wia wy­móg, przy do­ko­ny­wa­niu usta­leń po­ję­cio­wych, uwzględ­nia­nia ter­mi­no­lo­gii wła­ści­wej pra­wu unij­ne­mu. W ra­mach ni­niej­sze­go roz­dzia­łu pro­blem ten zo­sta­nie jed­nak je­dy­nie za­ry­so­wa­ny w kon­tek­ście re­la­cji po­jęć "bank" i "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" w stop­niu nie­zbęd­nym dla za­pew­nie­nia kom­plet­no­ści i po­praw­no­ści do­ko­ny­wa­nych usta­leń. Przy­ję­ty w pra­cy po­dział ana­li­zo­wa­nej ma­te­rii czy­ni ce­lo­wym ogra­ni­cze­nie wy­wo­dów na te­mat in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w tej jej czę­ści. W spo­sób ca­ło­ścio­wy za­pre­zen­to­wa­ne zo­sta­ną one w dal­szej czę­ści pra­cy po­świę­co­nej lo­kal­nym in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym w UE.

Ramy pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań wy­zna­czać bę­dzie da­lej pró­ba uchwy­ce­nia lo­kal­no­ści jako po­ję­cia praw­ne­go. Moż­na bo­wiem roz­wa­żyć, czy sto­so­wa­ne na grun­cie pra­wa pol­skie­go okre­śle­nie "lo­kal­ny/lo­kal­na/lo­kal­ne" ma przy­pi­sa­ną okre­ślo­ną treść. Na­stęp­nie zaś, przy po­zy­tyw­nej we­ry­fi­ka­cji i uzna­niu, że tak w isto­cie jest, ko­niecz­ne sta­je się roz­strzy­gnię­cie, w ja­kim stop­niu lo­kal­ność de­ter­mi­nu­je dzia­łal­ność ban­ku, jak wpły­wa na jego ty­pi­za­cję.

Do­ko­na­na ana­li­za i ca­łość pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań mają po­zwo­lić na teo­re­tycz­ne uję­cie pro­ble­ma­ty­ki ban­ku lo­kal­ne­go, usta­le­nie zna­cze­nia po­ję­cia bank lo­kal­ny oraz przy­ję­cia pod­staw dla dok­try­nal­nej kon­cep­cji ban­ku lo­kal­ne­go.

1.2. In­sty­tu­cja ban­ku lo­kal­ne­go w per­spek­ty­wie hi­sto­rycz­nej (w okre­sie od XIII w. do lat 90. XX w.)

Pod­ję­cie roz­wa­żań nad pro­ble­ma­ty­ką ban­ku lo­kal­ne­go wy­ma­ga na wstę­pie do­pre­cy­zo­wa­nia na po­trze­by ni­niej­sze­go pod­roz­dzia­łu wy­ra­żeń skła­da­ją­cych się na to okre­śle­nie, to jest po­jęć: "lo­kal­ny" i "bank". Nie­odzow­ne jest by w tym pod­roz­dzia­le, ze wzglę­du na za­ło­żo­ne cele ba­daw­cze, po­wyż­sze ter­mi­ny były ana­li­zo­wa­ne w nie­co in­nej per­spek­ty­wie niż ma to miej­sce współ­cze­śnie. Wy­ni­ka to z ko­niecz­no­ści uwzględ­nie­nia zmie­nia­ją­cych się w cza­sie uwa­run­ko­wań praw­nych.

Le­gal­ne usta­le­nie kry­te­riów i prze­sła­nek po­zwa­la­ją­cych na roz­strzy­gnię­cie, czy dana in­sty­tu­cja ryn­ku fi­nan­so­we­go jest ban­kiem, na­stą­pi­ło sto­sun­ko­wo póź­no, bo w okre­sie ostat­nich dzie­się­cio­le­ci. Wcze­śniej po­ję­cie "bank" było sto­so­wa­ne dość swo­bod­nie, żeby nie po­wie­dzieć z dużą do­wol­no­ścią, co po­wo­do­wa­ło, że czę­sto­kroć nie­moż­li­wym było do­ko­na­nie pre­cy­zyj­ne­go po­dzia­łu mię­dzy ban­ka­mi, tak jak je dziś ro­zu­mie­my, a po­zo­sta­ły­mi pod­mio­ta­mi świad­czą­cy­mi usłu­gi ban­ko­we. Funk­cjo­nu­ją­ce wów­czas róż­ne­go ro­dza­ju pod­mio­ty, któ­re dziś okre­ślo­ne zo­sta­ły­by mia­nem pa­ra­ban­ków bądź in­nych in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych, na­zy­wa­ne były tout co­urt ban­ka­mi. Pod­kre­ślić przy tym na­le­ży, że za­rów­no w ów­cze­snych, jak i dzi­siej­szych po­glą­dach dok­try­ny, od­no­szą­cych się do wcze­śniej­szych okre­sów hi­sto­rycz­nych, są one okre­śla­ne jako ban­ki. W związ­ku z po­wyż­szym ko­niecz­ne było roz­sze­rze­nie w ni­niej­szej czę­ści roz­wa­żań gra­nic de­fi­ni­cyj­nych po­ję­cia "bank" i ob­ję­cia nim pod­mio­tów wy­ko­nu­ją­cych czyn­no­ści tra­dy­cyj­nie uzna­wa­ne za rdzen­nie ban­ko­we (jak udzie­la­nie po­ży­czek/kre­dy­tów i gro­ma­dze­nie oszczęd­no­ści), for­mal­nie nie­ma­ją­cych sta­tu­su ban­ków. Po­zwa­la to na peł­niej­sze uka­za­nie pew­nych ten­den­cji, a tak­że uwzględ­nie­nie re­aliów po­szcze­gól­nych okre­sów hi­sto­rycz­nych, ja­kie wy­od­ręb­niać moż­na na prze­strze­ni wie­ków. Daje to tak­że moż­li­wość po­szu­ki­wań w za­kre­sie roz­wią­zań in­sty­tu­cjo­nal­nych i funk­cjo­nal­nych tych, któ­re do­pro­wa­dzi­ły osta­tecz­nie do wy­kształ­ce­nia współ­cze­snej in­sty­tu­cji ban­ku lo­kal­ne­go. Z ko­lei aspekt lo­kal­ny (tu trak­to­wa­ny jako ce­cha wy­róż­nia­ją­ca), zgod­nie z ety­mo­lo­gią ła­ciń­ską tego sło­wa, bę­dzie wią­za­ny przede wszyst­kim z ogra­ni­czo­nym ob­sza­rem dzia­ła­nia. Cze­mu to­wa­rzy­szy za­miar spe­cy­fi­ki m.in. ce­lów dzia­łal­no­ści wła­ści­wej tzw. "miej­sco­wym" in­sty­tu­cjom ban­ko­wym.

Ana­li­zę prze­pi­sów pra­wa i po­glą­dów dok­try­ny po­dzie­lo­no w ni­niej­szym pod­roz­dzia­le na trzy okre­sy.

Po pierw­sze, wy­od­ręb­nio­no okres od XIII wie­ku do po­cząt­ków XVIII wie­ku. Mo­ment po­cząt­ko­wy wy­zna­czo­no na XIII wiek, przyj­mu­jąc, że to wła­śnie wów­czas za­czę­ły po­wsta­wać pod­mio­ty o cha­rak­te­rze ban­ków lo­kal­nych. We współ­cze­snej dok­try­nie to wła­śnie two­rzo­ne w tym cza­sie in­sty­tu­cje okre­śla się po raz pierw­szy tym mia­nem. Na prze­strze­ni lat ule­ga­ły one ewo­lu­cji nie­pro­wa­dzą­cej jed­nak do zna­czą­cych prze­kształ­ceń aż do koń­ca wie­ku XVII i po­cząt­ków XVIII.

Na­stęp­nie, roz­wa­ża­nia skon­cen­tro­wa­no na okre­sie od koń­ca wie­ku XVII i po­cząt­ków XVIII do po­ło­wy XX wie­ku. Za wy­zna­cze­niem wła­śnie ta­kich gra­nic cza­so­wych prze­ma­wia fakt, że wy­kształ­ca­ne wów­czas w Eu­ro­pie in­sty­tu­cje ban­ko­we (przede wszyst­kim kasy oszczęd­no­ścio­we, ban­ki spół­dziel­cze) mia­ły de­cy­du­ją­cy wpływ na kształt funk­cjo­nu­ją­cych dzi­siaj ban­ków lo­kal­nych. W tym okre­sie po raz pierw­szy pod­da­wa­no je re­gu­la­cjom prze­pi­sów po­wszech­nie obo­wią­zu­ją­ce­go pra­wa, w spo­sób nor­ma­tyw­ny roz­strzy­ga­no o ich ce­chach, któ­re wcze­śniej de­ter­mi­no­wa­ła prak­ty­ka ich za­ło­ży­cie­li.

Wresz­cie, ana­li­zie pod­da­no sy­tu­ację z lat 1945-1990, ze wzglę­du na szcze­gól­ne po­dej­ście pra­wo­daw­cy do ka­te­go­rii ban­ku lo­kal­ne­go w Pol­sce, bę­dą­ce wy­ni­kiem prze­mian ustro­jo­wych. Rok 1990 uzna­no przy tym za wy­zna­cza­ją­cy ce­zu­rę cza­so­wą koń­czą­cą pe­wien etap w hi­sto­rii ban­ków lo­kal­nych w Pol­sce, mo­ment po­cząt­ku­ją­cy nowe kon­cep­cje ban­ko­wo­ści, jak i zmia­ny w re­gu­la­cji ban­ków, w tym i tych uzna­wa­nych za lo­kal­ne.

Przed­sta­wia­jąc hi­sto­rycz­ne tło dla ban­ku lo­kal­ne­go w okre­sie śre­dnio­wie­cza trze­ba na wstę­pie za­zna­czyć, że cha­rak­ter funk­cjo­nu­ją­cych wów­czas in­sty­tu­cji de­ter­mi­no­wa­ły przede wszyst­kim czyn­ni­ki go­spo­dar­cze, re­li­gij­ne i spo­łecz­ne, w mniej­szym zaś stop­niu praw­ne. Ban­ki two­rzo­ne były jako pod­mio­ty o ogra­ni­czo­nym te­re­nie dzia­ła­nia, a to ze wzglę­du na ogól­ny po­ziom roz­wo­ju spo­łe­czeń­stwa, jak i da­nej spo­łecz­no­ści, wy­zna­cza­ją­cy sto­pień za­po­trze­bo­wa­nia na usłu­gi ban­ko­we oraz moż­li­wo­ści prze­strzen­ne­go roz­sze­rze­nia dzia­łal­no­ści ban­ku1, choć sama dzia­łal­ność ban­ko­wa wów­czas (zresz­tą tak jak i dziś) po­dej­mo­wa­na była jako skład­nik ak­tyw­no­ści go­spo­dar­czej na­sta­wio­nej na zysk (cho­dzi np. o pro­wa­dzo­ne przez kup­ców trans­ak­cje pie­nięż­ne do­ko­ny­wa­ne obok za­sad­ni­czej dzia­łal­no­ści) albo w celu za­spo­ko­je­nia po­trzeb okre­ślo­nej wspól­no­ty czy gru­py spo­łecz­nej. Ar­che­ty­pu ban­ku lo­kal­ne­go moż­na upa­try­wać wła­śnie w tej dru­giej gru­pie in­sty­tu­cji. Pro­blem bra­ku sa­mo­wy­star­czal­no­ści jed­nost­ki, wy­ni­ka­ją­cy mię­dzy in­ny­mi z jej ogra­ni­czo­ne­go po­ten­cja­łu eko­no­micz­ne­go, był w okre­sie śre­dnio­wie­cza nie tyl­ko przed­mio­tem roz­wa­żań i do­cie­kań przed­sta­wi­cie­li na­uki, w szcze­gól­no­ści Ko­ścio­ła ka­to­lic­kie­go2. Stał się rów­nież im­pul­sem do po­dej­mo­wa­nia dzia­łań zmie­rza­ją­cych do rze­czy­wi­ste­go wspar­cia człon­ków spo­łe­czeń­stwa w sfe­rze za­po­trze­bo­wa­nia na środ­ki fi­nan­so­we. To ostat­nie łą­czy­ło się przez dłu­gi czas z dzia­łal­no­ścią fi­lan­tro­pij­ną, a jej cha­ry­ta­tyw­ny cha­rak­ter wzmac­niał mię­dzy in­ny­mi ist­nie­ją­cy w dok­try­nie chrze­ści­jań­skiej za­kaz li­chwy3. W ra­mach tego ro­dza­ju ak­tyw­no­ści two­rzo­ne były, naj­czę­ściej z ini­cja­ty­wy in­sty­tu­cji ko­ściel­nych, tzw. mon­tes pie­ta­tis, zwa­ne tak­że ban­ka­mi po­boż­ny­mi4. Te­re­nem ich dzia­łal­no­ści były przede wszyst­kim mia­sta, jed­nak stop­nio­wo roz­sze­rzy­ły swą dzia­łal­ność rów­nież na wieś5.

W okre­sie tym in­sty­tu­cje kre­dy­to­we po­wsta­łe dla wspie­ra­nia naj­uboż­szych za­kła­da­ne były przez wła­dze pu­blicz­ne lub przy ich współ­udzia­le6, a za­sa­dy dzia­ła­nia róż­ne­go ro­dza­ju mon­tes były okre­śla­ne pra­wem (przede wszyst­kim sta­no­wi­ły o nich w sta­tu­ty, de­kre­ty za­ło­ży­ciel­skie7 i inne akty wy­da­wa­ne przez wła­dze świec­kie i ko­ściel­ne8). Jak wy­ni­ka z ana­liz źró­deł hi­sto­rycz­nych ich ce­chą wspól­ną było sto­so­wa­nie za­sa­dy udzie­la­nia po­ży­czek naj­uboż­szym, ale i wy­łą­cze­nie ob­cych osób z krę­gu pod­mio­tów upraw­nio­nych do ko­rzy­sta­nia z usług ban­ku9. Były za­tem ukie­run­ko­wa­ne na po­moc człon­kom lo­kal­nej wspól­no­ty po­trze­bu­ją­cym wspar­cia fi­nan­so­we­go.

Spe­cy­ficz­ny­mi in­sty­tu­cja­mi były two­rzo­ne po­cząt­ko­wo na po­trze­by za­rzą­dza­nia fi­nan­sa­mi mia­sta (m.in. dla wpły­wu z po­dat­ków, opłat są­do­wych czy spłat dłu­gów10) i wal­ki z li­chwą ban­ki mu­ni­cy­pal­ne: jak po­wsta­ły w 1407 r. Ban­co di San Geo­r­gio w Ge­nui11, czy do pro­wa­dze­nia bar­dziej zło­żo­nych roz­li­czeń: jak za­ło­żo­ny w 1587 r. Ban­co del­la Piaz­za di Rial­to12. Ze wzglę­du na ich ogra­ni­czo­ny za­sięg dzia­łal­no­ści okre­śla­ne są one przez nie­któ­rych współ­cze­snych przed­sta­wi­cie­li dok­try­ny mia­nem ban­ków lo­kal­nych13.

W ko­lej­nych la­tach (1450-1750) w kształ­tu­ją­cych się po­wo­li no­wych wa­run­kach da­ją­cych pod­wa­li­ny pod ustrój ka­pi­ta­li­stycz­ny, wciąż więk­szość pod­mio­tów ban­ko­wych dzia­ła­ła na sto­sun­ko­wo nie­wiel­kim te­re­nie14. Jed­nak po­stęp go­spo­dar­czy i two­rze­nie sto­sun­ków eko­no­micz­nych o in­nym niż do­tych­czas cha­rak­te­rze po­sta­wi­ły przed spo­łe­czeń­stwa­mi nowe wy­zwa­nia. Sta­ły się one przed­mio­tem roz­wa­żań dla kla­sy­ków li­be­ra­li­zmu. W ich re­flek­sjach fi­lo­zo­ficz­no-eko­no­micz­nych dla uzy­ska­nia po­wo­dze­nia w sfe­rze go­spo­dar­czej szcze­gól­ne waż­ne sta­ły się ka­pi­tał i oso­bi­sta ak­tyw­ność każ­de­go z człon­ków spo­łe­czeń­stwa. Uzna­no, iż zna­czą­cym czyn­ni­kiem wpły­wa­ją­cym na za­moż­ność jed­no­stek jest do­stęp do ka­pi­ta­łu, przy czym, zgod­nie z ów­cze­sny­mi po­glą­da­mi, to oszczęd­no­ści sta­no­wi­ły istot­ne źró­dło jego wzro­stu15. Dało to asumpt do po­szu­ki­wa­nia roz­wią­zań in­sty­tu­cjo­nal­nych, któ­re go­dzi­ły­by za­ry­so­wa­ne wy­żej za­ło­że­nia, a w efek­cie pro­wa­dzi­ły do po­wsta­nia in­nych, niż dzia­ła­ją­ce do­tych­czas, lo­kal­nych in­sty­tu­cji o cha­rak­te­rze oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­wym.

Kon­cep­cje two­rze­nia ban­ków/in­sty­tu­cji oszczęd­no­ścio­wych czy oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­wych, od­po­wia­da­ją­cych no­wym sto­sun­kom spo­łecz­nym i po­glą­dom o nich po­ja­wi­ły się pod ko­niec XVIII w.16 przede wszyst­kim w An­glii17 i Niem­czech, a tak­że we Fran­cji, sta­no­wiąc istot­ny im­puls dla ukształ­to­wa­nia się ban­ków lo­kal­nych w dzi­siej­szym ro­zu­mie­niu.

Za­sad­ni­cza myśl, jaka kie­ro­wa­ła twór­ca­mi no­wych idei oraz za­ło­ży­cie­la­mi tych pod­mio­tów, kon­cen­tro­wa­ła się na za­pew­nie­niu pod­sta­wo­wych, z dzi­siej­sze­go punk­tu wi­dze­nia, usług ban­ko­wych oso­bom znaj­du­ją­cym się na mar­gi­ne­sie ży­cia spo­łecz­ne­go. Cel ten uj­mo­wa­no jed­nak nie­co in­a­czej, mia­no­wi­cie pod­kre­śla­jąc ko­niecz­ność two­rze­nia moż­li­wo­ści oszczę­dza­nia18. Przy czym ban­ki oszczęd­no­ścio­we przed 1808 r. kon­cen­tro­wa­ły swo­ją dzia­łal­ność głów­nie na bied­nych i po­krzyw­dzo­nych, nie zaś na spo­łe­czeń­stwie jako ca­ło­ści19, do­pie­ro dal­sza ewo­lu­cja tych in­sty­tu­cji do­pro­wa­dzi­ła do wy­kształ­ce­nia ce­chy istot­nej z punk­tu wi­dze­nia pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań: ukie­run­ko­wa­nia na całą lo­kal­ną wspól­no­tę.

Wśród au­to­rów kon­cep­cji ban­ków oszczęd­no­ścio­wych przy­wo­łać na­le­ży przede wszyst­kim Je­re­mie­go Ben­tha­ma, któ­ry w 1797 r. za­pro­po­no­wał usta­no­wie­nie tzw. Fru­ga­li­ty Banks, czy też sa­ving banks, czy­li in­sty­tu­cji, któ­re mia­ły przyj­mo­wać nie­wiel­kie de­po­zy­ty ofe­ru­jąc za nie opro­cen­to­wa­nie20. Po­trze­bę ist­nie­nia tego typu pod­mio­tów wska­zy­wał rów­nież Tho­mas Mal­thus, okre­śla­jąc je mia­nem co­un­ty bank (ban­ku okrę­go­we­go/pro­win­cjo­nal­ne­go, ban­ku w ob­rę­bie hrab­stwa). Mia­ły to być ban­ki słu­żą­ce "gro­ma­dze­niu oszczęd­no­ści lu­dzi ubo­gich, gdzie go­dzi­wie opro­cen­to­wa­ne środ­ki po­zwo­lą na za­kup nie­zbęd­nych dóbr czy fi­nan­so­wa­nie nie­prze­wi­dzia­nych wy­dat­ków"21. Po­mysł two­rze­nia ban­ków/kas tzw. oszczęd­no­ścio­wych we Fran­cji pro­pa­go­wał Ni­co­las de Con­dor­cet w L'Esqu­is­se d'un ta­ble­au hi­sto­ri­que des pro­gr?s de l'esprit hu­ma­in, a pro­po­no­wa­ne przez nie­go roz­wią­za­nia uję­te zo­sta­ły w usta­wie z dnia 19 mar­ca 1793 r. (Loi du 19 mars 1793 sur les se­co­urs pu­blics)22 prze­wi­du­ją­cej utwo­rze­nie Ca­is­se na­tio­na­le de Pre­voy­an­ce23. W Niem­czech za ist­nie­niem kas/ban­ków oszczęd­no­ścio­wych opo­wia­da­li się mię­dzy in­ny­mi Au­gust Lu­dwig von Schlözer oraz Jo­hann Frie­drich von Pfe­if­fer. Ten ostat­ni w opra­co­wa­niu pt. Po­li­ce­iwis­sen­schaft z 1779 r. po­chwa­lał za­kła­da­nie mu­ni­cy­pal­nych i wiej­skich ban­ków oszczęd­no­ścio­wych24, któ­re w spo­sób na­tu­ral­ny były jed­no­cze­śnie in­sty­tu­cja­mi o nie­wiel­kim geo­gra­ficz­nie za­się­gu dzia­ła­nia.

Wy­ra­ża­ne w dok­try­nie po­glą­dy znaj­do­wa­ły od­bi­cie za­rów­no w dzia­ła­niach pra­wo­daw­czych, jak i ini­cja­ty­wach oby­wa­tel­skich25. W kon­se­kwen­cji roz­wi­nął się szcze­gól­ny typ ban­ku okre­śla­ny mia­nem ban­ku oszczęd­no­ścio­we­go. W kon­tek­ście po­szu­ki­wa­nych w pro­wa­dzo­nych roz­wa­ża­niach cech lo­kal­no­ści26 na uwa­gę za­słu­gu­ją zwłasz­cza ban­ki/kasy oszczęd­no­ścio­we dzia­ła­ją­ce w Wiel­kiej Bry­ta­nii. Były one two­rzo­ne w opar­ciu o pa­ra­fię, szcze­gól­nie mo­del opra­co­wa­ny przez Hen­ry'ego Dun­ca­na (okre­śla­ny jako "bank pa­ra­fial­ny", org. pa­rish bank27). Tym sa­mym te­ry­to­rial­ny za­sięg ich dzia­łal­no­ści wy­zna­cza­ny był przez ko­ściel­ny po­dział ad­mi­ni­stra­cyj­ny, a z punk­tu wi­dze­nia spo­łecz­ne­go, przez po­trze­by bied­niej­szych miesz­kań­ców jego wspól­no­ty. Roz­wi­ja­ją­cy się ruch kas/ban­ków oszczęd­no­ścio­wych ba­zo­wał na tym roz­wią­za­niu i wie­le z nowo two­rzo­nych in­sty­tu­cji tak­że ope­ro­wa­ło w ogra­ni­czo­nych, nie­wiel­kich ob­sza­rach. Istot­ny jest rów­nież fakt, że po­mi­mo iż pierw­sze ban­ki/kasy oszczęd­no­ścio­we za­kła­da­ne były przez za­moż­nych fi­lan­tro­pów, to opie­ra­ły się na ka­pi­ta­le po­cho­dzą­cym od de­po­zy­ta­riu­szy i w więk­szo­ści za­rzą­dza­ne były przez radę, któ­ra wy­ła­nia­na była spo­śród osób cie­szą­cych się pre­sti­żem w da­nej spo­łecz­no­ści lo­kal­nej28.

Funk­cjo­no­wa­nie tego typu pod­mio­tów przy­no­si­ło wi­docz­ne ko­rzy­ści, co spo­wo­do­wa­ło, że po 1820 r. w pro­pa­go­wa­nie two­rze­nia ban­ków/kas oszczęd­no­ścio­wych za­czę­ły an­ga­żo­wać się pań­stwa, a na­stęp­nie gmi­ny. Wspar­cie pań­stwa prze­ja­wia­ło się m.in. w przyj­mo­wa­niu ak­tów praw­nych umoż­li­wia­ją­cych za­kła­da­nie tego typu in­sty­tu­cji29. Wszę­dzie ce­lem ich dzia­ła­nia było za­chę­ca­nie do oszczę­dza­nia, a ich or­ga­ni­za­cja opar­ta była o "ad­mi­ni­stra­cję te­ry­to­rial­ną"30. Nie bez zna­cze­nia dla for­mo­wa­nia się tego ro­dza­ju pod­mio­tów było do­ko­nu­ją­ce się w XIX w. prze­war­to­ścio­wa­nie po­jęć do­ty­czą­cych lo­kal­no­ści31, kształ­to­wa­nie się pod­sta­wo­wych form i za­dań sa­mo­rzą­dów (te­ry­to­rial­ne­go, go­spo­dar­cze­go i za­wo­do­we­go) oraz roz­wój świa­do­mo­ści człon­ków wspól­not lo­kal­nych32. W two­rzą­cym się ła­dzie istot­ne sta­wa­ły się py­ta­nia o spo­sób za­pew­nie­nia do­stę­pu do środ­ków pie­nięż­nych (w po­sta­ci kre­dy­tów/po­ży­czek), efek­tyw­ność wy­ko­rzy­sta­nia po­sia­da­nych za­so­bów (oszczęd­no­ści)33 oraz o rolę spo­łe­czeń­stwa, pań­stwa i jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w tym pro­ce­sie.

Kwe­stią istot­ną jest, że wraz z ewo­lu­cją w nur­cie kas/ban­ków oszczęd­no­ścio­wych za­czę­ły wy­od­ręb­niać się dwa ich ro­dza­je: pry­wat­ne i ko­mu­nal­ne. Te ostat­nie za­kła­da­ne były po­cząt­ko­wo tyl­ko w Niem­czech, gdyż to wła­śnie wła­dze po­szcze­gól­nych państw nie­miec­kich jako pierw­sze wdro­ży­ły idee pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w tej for­mie. Na­tu­ral­nie w róż­nych re­gio­nach pro­ce­sy te na­stę­po­wa­ły w od­mien­nym na­tę­że­niu34. Ban­ki/kasy tego typu szcze­gól­nie roz­wi­ja­ły się w Pru­sach. Pod­sta­wy praw­ne do ich two­rze­nia, jako no­we­go "in­stru­men­tu" dla re­ali­za­cji za­dań gmi­ny, da­wał Städ­te­ord­nung z 19 li­sto­pa­da 1808 r.35, w któ­rym przede wszyst­kim sfor­mu­ło­wa­ne zo­sta­ły za­sa­dy sa­mo­rząd­no­ści jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, przy­go­to­wu­ją­ce pod­sta­wy dla roz­wo­ju kas/ban­ków ko­mu­nal­nych36. Wśród istot­nych dla za­kła­da­nia i funk­cjo­no­wa­nia kas/ban­ków ko­mu­nal­nych po­sta­no­wień zna­la­zły się te do­ty­czą­ce au­to­no­mii miast w od­nie­sie­niu do swo­ich fi­nan­sów, no­wych ob­sza­rów za­dań i kom­pe­ten­cji sa­mo­rzą­du (w tym od­po­wie­dzial­ność za in­sty­tu­cje pu­blicz­ne i fun­da­cje) oraz na­ka­zu dzia­ła­nia dla "do­bra wspól­ne­go"37. Na­stęp­nie uchwa­lo­ne zo­sta­ło roz­po­rzą­dze­nie z dnia 12 grud­nia 1838 r.38, któ­re w § 19 okre­śla­ło ban­ki oszczęd­no­ścio­we jako in­sty­tu­cje ko­mu­nal­ne (Kom­mu­nal-In­sti­tu­te), czy­niąc je in­sty­tu­cja­mi sa­mo­rzą­do­wy­mi.

Zna­czą­cą rolę w roz­wo­ju tego ro­dza­ju in­sty­tu­cji od­gry­wa­ły re­gu­la­cje praw­ne. Pra­wo­daw­cy po­szcze­gól­nych państw sta­no­wi­li prze­pi­sy po­zwa­la­ją­ce na pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści w okre­ślo­nym ob­sza­rze z moż­li­wo­ścią do­sto­so­wa­nia do lo­kal­nych wa­run­ków39.

Wiek XIX był okre­sem po­wsta­nia i roz­wo­ju jesz­cze in­ne­go typu in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych: ban­ków spół­dziel­czych40, okre­śla­nych już w ów­cze­snej li­te­ra­tu­rze mia­nem ban­ków lo­kal­nych41. Po­cząt­ko­wo były to sto­wa­rzy­sze­nia po­wsta­łe z ini­cja­ty­wy Fran­za Her­ma­na Schul­ze-De­litz­scha oraz Frie­dri­cha Wil­hel­ma Ra­if­fe­ise­na. Pierw­szy z nich stwo­rzył mo­del tzw. Volks­bank42, ban­ku lu­do­we­go43. Naj­star­sza tego typu in­sty­tu­cja po­wsta­ła w 1850 r. w De­litzsch (tzw. Vor­schu­ßve­re­in, Sto­wa­rzy­sze­nie Kre­dy­to­we)44. Pod­mio­ty za­kła­da­ne na wzór in­sty­tu­cji Schul­ze-De­litz­scha mia­ły wie­le cech ban­ku, mię­dzy in­ny­mi ich dzia­łal­no­ścią kie­ro­wał za­wo­do­wy, wy­na­gra­dza­ny za­rząd, a wy­pra­co­wa­ne zy­ski dzie­lo­no mię­dzy człon­ków. Z punk­tu wi­dze­nia pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań nie­zwy­kle waż­nym ele­men­tem w or­ga­ni­za­cji tego typu in­sty­tu­cji był brak li­mi­ta­cji roz­le­gło­ści ob­sza­ru dzia­ła­nia45. Nie miał on w tym aspek­cie, przy­najm­niej w za­ło­że­niu, cha­rak­te­ru lo­kal­ne­go.

Inną kon­cep­cję opra­co­wał na­to­miast Frie­drich Wil­helm Ra­if­fe­isen. Two­rzo­ne przez nie­go sto­wa­rzy­sze­nia (pierw­sze po­wsta­ło w 1862 r. jako Hed­des­dor­fer Dar­lehn­skas­se­nve­re­in) dzia­ła­ły na te­re­nach wiej­skich, nie dla osią­gnię­cia zy­sku, ale w celu za­pew­nie­nia do­stę­pu do ta­nie­go kre­dy­tu. Istot­ną ce­chą ich funk­cjo­no­wa­nia było ogra­ni­cze­nie te­re­nu dzia­ła­nia (naj­czę­ściej były to gra­ni­ce pa­ra­fii) i opar­cie na wza­jem­nej współ­pra­cy spo­łecz­no­ści lo­kal­nej46.

Po­dob­nie jak w przy­pad­ku kas/ban­ków oszczęd­no­ścio­wych, wy­pra­co­wa­ne roz­wią­za­nia szyb­ko zo­sta­ły przy­ję­te w in­nych pań­stwach Eu­ro­py, a tak­że poza kon­ty­nen­tem.

Za­rów­no kasy/ban­ki oszczęd­no­ścio­we, kasy Ra­if­fe­ise­na oraz ban­ki lu­do­we Schul­ze-De­litz­scha były w isto­cie in­sty­tu­cja­mi qu­asi-ban­ko­wy­mi, któ­re wraz ze swo­im roz­wo­jem za­czę­ły ry­wa­li­zo­wać z ist­nie­ją­cy­mi ban­ka­mi47, a z cza­sem co­raz bar­dziej się do nich upo­dab­nia­ły48.

Na grun­cie pro­wa­dzo­nej ana­li­zy war­to rów­nież zwró­cić uwa­gę na pew­ne ten­den­cje, ja­kie za­czę­ły po­ja­wiać się w ko­lej­nych okre­sach ewo­lu­cji tych in­sty­tu­cji.

Po pierw­sze, wraz z roz­wo­jem za­kre­su re­gu­la­cji ma­te­rii "ban­ko­wej" pod­le­ga­ją­cej in­ge­ren­cji re­gu­la­cyj­nej pań­stwa po­ja­wia­ły się in­sty­tu­cje, któ­re kształ­to­wa­ne były jako pod­mio­ty lo­kal­ne w ak­tach nor­ma­tyw­nych. Przy­wo­łać tu moż­na dla przy­kła­du au­striac­ki de­kret z 1844 r. za­wie­ra­ją­cy re­gu­la­tyw w spra­wie two­rze­nia i or­ga­ni­za­cji kas oszczęd­no­ści oraz nad­zo­ru nad nimi49, w któ­rym sta­no­wio­no, że część fun­du­szu re­zer­wo­we­go mo­gła być prze­ka­zy­wa­na "na po­wszech­nie uży­tecz­ne cele lo­kal­ne" (§ 12 re­gu­la­ty­wu)50, a dzia­łal­ność kasy mia­ła słu­żyć po­mo­cy nie­za­moż­nej lud­no­ści po­wia­tu (m.in. usta­lo­na w sta­tu­cie da­nej kasy wy­so­kość wkła­du mia­ła być ade­kwat­na do wy­so­ko­ści "za­rob­ków niż­szych klas lud­no­ści w okrę­gu" (§ 9 re­gu­la­ty­wu)51).

Po dru­gie, nie­za­leż­nie od swo­jej ge­ne­zy, zde­cy­do­wa­na więk­szość wska­za­nych in­sty­tu­cji za­czę­ła pro­wa­dzić dzia­łal­ność po­le­ga­ją­cą na przyj­mo­wa­niu de­po­zy­tów i udzie­la­niu kre­dy­tów/po­ży­czek.

Na­le­ży tak­że przy­po­mnieć, że w dru­giej po­ło­wie XIX w. po­wsta­wać za­czę­ły no­we­go ro­dza­ju ban­ki, któ­re wy­war­ły ogrom­ny wpływ na roz­wój dzia­łal­no­ści ban­ko­wej i kształ­to­wa­nie no­wo­cze­snych in­sty­tu­cji ban­ko­wych52. Wraz z po­ja­wie­niem się no­wej for­my spół­ek, tzw. to­wa­rzystw ak­cyj­nych, za­czę­to wła­śnie w opar­ciu o nią or­ga­ni­zo­wać ban­ki "ak­cyj­ne" jako prze­ciw­wa­gę dla do­tych­czas funk­cjo­nu­ją­cych ban­kie­rów. Pierw­szy tego typu bank po­wstał w 1852 r. w Pa­ry­żu pod na­zwą So­ci­été Généra­le du Crédit Mo­bi­lier53, sta­jąc się wzo­rem dla in­nych two­rzo­nych w Niem­czech, Au­strii czy Szwaj­ca­rii54 i sie­dem­dzie­siąt lat póź­niej były już one uzna­wa­ne za za­sad­ni­czą for­mę pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej55.

Zmia­ny za­cho­dzą­ce w sek­to­rze ban­ko­wym były tak­że przed­mio­tem roz­wa­żań dok­try­ny. W li­te­ra­tu­rze do­strze­żo­ny zo­stał nowy typ in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej okre­śla­nej jako bank lo­kal­ny56, któ­re­mu przy­pi­sy­wa­no re­ali­za­cję istot­nych dla spo­łecz­no­ści za­dań i peł­nie­nie okre­ślo­nych funk­cji57. Ana­li­zu­jąc ten okres hi­sto­rycz­ny z punk­tu wi­dze­nia aspek­tu lo­kal­ne­go w dzia­łal­no­ści ban­ko­wej moż­na w tym miej­scu przy­wo­łać opi­nię Ja­co­ba Ries­se­ra z po­cząt­ku XX w. do­ty­czą­cą wpraw­dzie nie­miec­kie­go sek­to­ra ban­ko­we­go, jed­nak­że ma­ją­cą uni­wer­sal­ny cha­rak­ter. Wska­zy­wał on jed­no­znacz­nie, że obok wiel­kich na ryn­ku jest miej­sce tak­że dla ma­łych i śred­nich "ban­kie­rów", któ­rzy pro­wa­dzić będą swo­ją dzia­łal­ność z uwzględ­nie­niem "po­trzeb miej­sco­wych, spe­cja­li­za­cji i po­wo­ła­ni będą do udzie­la­nia kre­dy­tów oso­bi­stych dzię­ki do­kład­nej zna­jo­mo­ści sto­sun­ków pry­wat­nych swo­jej klien­te­li"58. Ist­nie­nie ich jest jed­nak uza­leż­nio­ne tak­że od woli rzą­du i, jak wska­zy­wał Ja­cob Ries­ser w swo­im opra­co­wa­niu, w owym okre­sie w Niem­czech to mię­dzy in­ny­mi pra­wo­daw­stwo przy­czy­ni­ło się do przy­spie­sze­nia kon­cen­tra­cji ban­ków i wy­wo­ła­ło wie­le ne­ga­tyw­nych zja­wisk w od­nie­sie­niu do mniej­szych ban­ków59. W li­te­ra­tu­rze pod­kre­śla­no w tym cza­sie po­zy­tyw­ną rolę, jaką mogą speł­niać dla lo­kal­nych spo­łecz­no­ści pu­blicz­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we o za­się­gu miej­sco­wym60.

Po­wyż­sze stwier­dze­nia po­zwa­la­ją uznać, że wła­śnie w tym cza­sie za­czy­na być do­strze­ga­na i wy­od­ręb­nia­na przez dok­try­nę gru­pa ban­ków, któ­rych ce­cha­mi są: nie­wiel­ki roz­miar pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści i ukie­run­ko­wa­nie na po­trze­by lo­kal­ne­go ryn­ku. Do­strze­ga się po­nad­to ich zna­cze­nie w sek­to­rze.

Prze­mia­ny za­cho­dzą­ce w XVIII i XIX w. w ca­łej Eu­ro­pie nie po­zo­sta­wa­ły bez wpły­wu na zmia­ny w po­dej­ściu do or­ga­ni­za­cji i za­sad dzia­ła­nia in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych na zie­miach pol­skich61. Jed­no­cze­śnie brak jed­no­li­to­ści roz­wią­zań w po­szcze­gól­nych pań­stwach za­bor­czych oraz ko­niecz­ność do­sto­so­wy­wa­nia się do wa­run­ków po­li­tycz­nych, eko­no­micz­nych i praw­nych w każ­dym z nich spra­wi­ły, że ist­nia­ła duża róż­no­rod­ność pod­mio­tów pro­wa­dzą­cych dzia­łal­ność ban­ko­wą. Za­kła­da­no róż­ne­go ro­dza­ju or­ga­ni­za­cje o zna­cze­niu lo­kal­nym czy re­gio­nal­nym m.in.: To­wa­rzy­stwa Kre­dy­to­we Ziem­skie (zwa­ne "land­sza­fta­mi" (Land­schaft) bądź ziem­stwa­mi kre­dy­to­wy­mi)62 czy to­wa­rzy­stwa kre­dy­to­we miej­skie, Pro­win­cjo­nal­ne Kasy Po­sił­ko­we (Pro­vin­zial-Hil­fskas­sen) oraz in­sty­tu­cje pie­nięż­ne i kre­dy­to­we związ­ków pro­win­cjo­nal­nych (Pro­vin­zial-Ver­bän­de)63. Po­wsta­wa­ły in­sty­tu­cje pu­blicz­ne, jak np. Za­kład Kre­dy­to­wy Wło­ściań­ski (zwa­ny Ban­kiem Wło­ściań­skim) i pry­wat­ne, m.in.: tzw. kasy Stef­czy­ka, to­wa­rzy­stwa za­licz­ko­we etc.64 Funk­cjo­no­wa­ły tak­że kasy oszczęd­no­ści oraz, szcze­gól­nie roz­wi­nię­te w za­bo­rze pru­skim, ko­mu­nal­ne kasy oszczęd­no­ści65. Lo­kal­ny cha­rak­ter kas oszczęd­no­ści dzia­ła­ją­cych przed I woj­ną świa­to­wą pod­kre­śla­no w li­te­ra­tu­rze po­cząt­ku dru­gie­go ćwierć­wie­cza XX w., for­mu­łu­jąc istot­ne spo­strze­że­nia, co do nie­któ­rych ich wła­ści­wo­ści, jak pi­sa­no "kasy jako za­kła­dy lo­kal­ne, do­star­cza­ły kre­dy­tu na ob­sza­rze pew­ne­go okrę­gu tym wszyst­kim, któ­rzy ze wzglę­du na ni­ską od­po­wie­dzial­ność ma­jąt­ko­wą nie mie­li do­stę­pu do ban­ków", i od­róż­nia­jąc je od ban­ków ak­cyj­nych, któ­re "ścią­ga­ją za po­śred­nic­twem swych od­dzia­łów ka­pi­ta­ły do tych ośrod­ków go­spo­dar­czych i prze­zna­cza­ją je na te cele, któ­re im za­pew­nia­ją naj­więk­sze zy­ski"66.

Cha­rak­ter praw­ny, pro­ces za­ło­ży­ciel­ski i za­sa­dy funk­cjo­no­wa­nia po­szcze­gól­nych in­sty­tu­cji re­gu­lo­wa­ły prze­pi­sy oraz prak­ty­ka wy­kształ­co­na w po­szcze­gól­nych za­bo­rach. Skut­kiem tego po 1918 r. w Pol­sce he­te­ro­ge­nicz­ność struk­tu­ry sek­to­ra ban­ko­we­go była znacz­na, po­dob­nie jak jej ramy le­gi­sla­cyj­ne. Wy­mu­si­ło to pod­ję­cie pró­by ujed­no­li­ce­nia re­gu­la­cji do­ty­czą­cych in­sty­tu­cji pro­wa­dzą­cych dzia­łal­ność ban­ko­wą67. Przy­ję­te wów­czas akty praw­ne po­rząd­ko­wa­ły ist­nie­ją­cy stan, wdra­ża­jąc nowe roz­wią­za­nia nor­ma­tyw­ne (m.in. wpro­wa­dzo­no na ca­łym ob­sza­rze Pol­ski za­sa­dy: kon­ce­sjo­no­wa­nia tzw. przed­się­biorstw ban­ko­wych68 oraz nad­zo­ru pań­stwa69).

Do­ko­nu­jąc kla­sy­fi­ka­cji in­sty­tu­cji ban­ko­wych i qu­asi-ban­ko­wych tego okre­su trze­ba mieć na uwa­dze, że na grun­cie pol­skich prze­pi­sów pra­wa okre­su mię­dzy­wo­jen­ne­go do­ko­na­no pew­ne­go upo­rząd­ko­wa­nia ter­mi­no­lo­gicz­ne­go. Wy­od­ręb­nio­no po­ję­cie tzw. przed­się­bior­stwa ban­ko­we­go, to jest ta­kie­go, któ­re­go głów­nym przed­mio­tem dzia­łal­no­ści było wy­ko­ny­wa­nie czyn­no­ści ban­ko­wych. Wśród tego typu pod­mio­tów pra­wo­daw­ca wy­róż­niał: ban­ki, domy ban­ko­we, spół­dziel­nie kre­dy­to­we i kan­to­ry wy­mia­ny (art. 1-7 Pra­wa ban­ko­we­go z 1928 r.)70. Jed­no­cze­śnie, po raz pierw­szy, wpro­wa­dzo­no do pol­skie­go po­rząd­ku praw­ne­go re­gu­la­cje do­ty­czą­ce nowo wy­kształ­co­nej for­my pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, jaką była spół­dziel­nia71. Mia­ło to ogrom­ne zna­cze­nie dla dzia­ła­ją­cych wcze­śniej zrze­szeń, sto­wa­rzy­szeń, to­wa­rzystw drob­ne­go i wza­jem­ne­go kre­dy­tu etc., któ­re w związ­ku z wpro­wa­dzo­ny­mi zmia­na­mi le­gi­sla­cyj­ny­mi uzy­ska­ły sta­tus spół­dziel­ni kre­dy­to­wych. Ko­lej­ną kwe­stią było przy­ję­cie prze­pi­sów, któ­re w spo­sób szcze­gól­ny nor­mo­wa­ły dzia­łal­ność kas oszczęd­no­ścio­wych po­wią­za­nych z jed­nost­ka­mi sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go.

Z punk­tu wi­dze­nia ob­sza­ru pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w dwu­dzie­sto­le­ciu mię­dzy­wo­jen­nym lo­kal­ny cha­rak­ter mia­ły, po pierw­sze, spół­dziel­nie kre­dy­to­we. Zgod­nie z de­fi­ni­cją le­gal­ną były to "zrze­sze­nia go­spo­dar­cze", któ­rych dzia­łal­ność opar­ta była na re­gu­la­cjach usta­wy o spół­dziel­niach z 1920 r. "trud­nią­ce się czyn­no­ścia­mi ban­ko­we­mi jako głów­nym przed­mio­tem przed­się­bior­stwa"72. Te­ren ich funk­cjo­no­wa­nia nie był li­mi­to­wa­ny nor­ma­tyw­nie, choć w rze­czy­wi­sto­ści dzia­ła­ły one na nie­wiel­kim ob­sza­rze. Do­dat­ko­wo war­to pod­kre­ślić, że spół­dziel­nie kre­dy­to­we na­le­żą­ce do związ­ków re­wi­zyj­nych, mimo, że nie były ban­ka­mi, mo­gły po­słu­gi­wać się w na­zwie wy­ra­zem "bank", pod wa­run­kiem do­peł­nie­nia jej o okre­śle­nie "spół­dziel­czy" lub "lu­do­wy" (art. 13 Pra­wa ban­ko­we­go z 1928 r.).

Na ogra­ni­czo­nym ob­sza­rze dzia­ła­ły rów­nież nie­któ­re ban­ki. Pod po­ję­ciem "bank", ro­zu­mia­no wów­czas spół­ki ak­cyj­ne, spół­ki ko­man­dy­to­wo-ak­cyj­ne oraz przed­się­bior­stwa ban­ko­we za­ło­żo­ne na mocy prze­pi­sów o związ­kach mię­dzy­ko­mu­nal­nych (ce­lo­wych)73, z wy­jąt­kiem ko­mu­nal­nych kas oszczęd­no­ści ob­ję­tych roz­po­rzą­dze­niem Pre­zy­den­ta RP z dnia 13 kwiet­nia 1927 r.74 oraz gmin­nych kas wiej­skich oszczęd­no­ścio­wo-po­życz­ko­wych ob­ję­tych roz­po­rzą­dze­niem Pre­zy­den­ta RP z dnia 30 grud­nia 1924 r.75

Sys­tem ban­ko­wy okre­su dwu­dzie­sto­le­cia mię­dzy­wo­jen­ne­go cha­rak­te­ry­zo­wał się dużą licz­bą ban­ków lo­kal­nych (tzn. o nie­wiel­kim ob­sza­rze dzia­ła­nia) or­ga­ni­zo­wa­nych w for­mie spół­ek ak­cyj­nych. Po­wsta­wa­ły one nie tyl­ko w wy­ni­ku za­kła­da­nia no­wych in­sty­tu­cji, ale rów­nież w dro­dze prze­kształ­ceń ze spół­dziel­ni kre­dy­to­wych. W li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu tego okre­su wska­zu­je się, że mię­dzy in­ny­mi "drob­ne ban­ki ślą­skie mia­ły prze­waż­nie cha­rak­ter lo­kal­ny"76. Wy­ni­ka­ło to z uwa­run­ko­wań praw­nych i go­spo­dar­czych (nie­wiel­kie wy­mo­gi dla za­ło­że­nia ban­ku, ów­cze­sny spo­sób pro­wa­dze­nia eks­pan­sji ban­ko­wej etc.).

Dla za­spo­ko­je­nia po­trzeb kre­dy­to­wych sa­mo­rzą­dów funk­cjo­no­wa­ły tzw. ban­ki ko­mu­nal­ne. Jako pierw­szy wy­mie­nić moż­na, utwo­rzo­ny w 1919 r. przez związ­ki sa­mo­rzą­do­we wo­je­wództw cen­tral­nych i czę­ścio­wo wschod­nich, Pol­ski Bank Ko­mu­nal­ny w War­sza­wie w for­mie spół­ki ak­cyj­nej77, acz­kol­wiek jego dzia­łal­ność nie była te­ry­to­rial­nie ogra­ni­cza­na. Zgod­nie ze sta­tu­tem obej­mo­wa­ła ona swo­im za­się­giem całe pań­stwo. Na­stęp­nie ban­ki "o za­da­niach lo­kal­nych"78: dzia­ła­ją­cy na te­re­nie ów­cze­snych wo­je­wództw za­chod­nich - Ko­mu­nal­ny Bank Kre­dy­to­wy (za­ło­żo­ny w 1912 r. jako Spar­kas­se Gi­ro­zen­tra­le) bę­dą­cy za­kła­dem ban­ko­wym Ko­mu­nal­ne­go Związ­ku Kre­dy­to­we­go79 oraz do 1924 r. bank pu­blicz­ny o na­zwie Za­kład Kre­dy­to­wy Miast Ma­ło­pol­skich za­ło­żo­ny w 1917 r.80 W II Rze­czy­po­spo­li­tej nie było więc ban­ków ko­mu­nal­nych na­le­żą­cych do po­szcze­gól­nych jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Na­to­miast funk­cjo­no­wa­ły, na róż­nych za­sa­dach, mię­dzy­ko­mu­nal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we obej­mu­jąc swo­ją dzia­łal­no­ścią ogra­ni­czo­ny ob­szar81, któ­rych dzia­łal­ność mia­ła cha­rak­ter zbli­żo­ny do lo­kal­ne­go82 i "uwzględ­nia­ła miej­sco­we uwa­run­ko­wa­nia"83.

W od­nie­sie­niu do ko­mu­nal­nych kas oszczęd­no­ścio­wych już przed wej­ściem w ży­cie Pra­wa ban­ko­we­go z 1928 r. "kon­cen­tro­wa­ły one swo­ją dzia­łal­ność na ryn­ku lo­kal­nym"84, jed­nak nie­rzad­ko w spo­sób kon­ku­ren­cyj­ny, gdyż czę­sto na jed­nym te­re­nie funk­cjo­no­wa­ły kasy miej­skie i po­wia­to­we. Na szcze­blu rzą­do­wym za­czę­to w związ­ku z tym po­dej­mo­wać dzia­ła­nia ogra­ni­cza­ją­ce moż­li­wo­ści pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści na da­nym ob­sza­rze kil­ku kas85. Za­kres te­ry­to­rial­ny dzia­ła­nia KKO w ca­łym dwu­dzie­sto­le­ciu mię­dzy­wo­jen­nym nie był jed­nak wy­zna­cza­ny nor­ma­tyw­nie. Był on ra­czej ko­ja­rzo­ny ze zo­bo­wią­za­niem do przyj­mo­wa­nia de­po­zy­tów z da­ne­go ob­sza­ru, co zna­la­zło swój wy­raz w roz­po­rzą­dze­niu z 1937 r.86 Moż­li­we jed­nak było przyj­mo­wa­nie de­po­zy­tów i udzie­la­nie kre­dy­tów oso­bom spo­za nie­go. Nie­mniej dzia­łal­ność KKO zwią­za­na była z te­re­nem wy­zna­cza­nym gra­ni­ca­mi po­wo­łu­ją­ce­go ją do ży­cia związ­ku za­ło­ży­ciel­skie­go87, co wraz z udzia­łem przed­sta­wi­cie­li lo­kal­ne­go spo­łe­czeń­stwa w jej wła­dzach jest przez nie­któ­rych współ­cze­snych przed­sta­wi­cie­li dok­try­ny wska­zy­wa­ne jako prze­jaw lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru kas88. Tak­że w okre­sie dwu­dzie­sto­le­cia mię­dzy­wo­jen­ne­go pod­kre­śla­no wagę lo­kal­no­ści w dzia­łal­no­ści KKO, mię­dzy in­ny­mi wska­zy­wa­no, że ogra­ni­cze­nie te­ry­to­rial­ne w funk­cjo­no­wa­niu kas daje po­czu­cie wkład­com, że po­wie­rzo­ne przez nich de­po­zy­ty "przy­czy­nią się do roz­wo­ju re­gio­nu, w któ­rym żyją i pra­cu­ją"89.

Ana­li­zu­jąc roz­wój KKO w la­tach 1918-1939, nie moż­na nie od­nieść się do zmian w ich for­mie or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej. Zwią­za­ne od po­cząt­ku ist­nie­nia z sa­mo­rzą­dem te­ry­to­rial­nym ewo­lu­owa­ły w kie­run­ku roz­luź­nie­nia ści­słe­go po­wią­za­nia fi­nan­so­we­go i or­ga­ni­za­cyj­ne­go. W 1927 r. po przy­ję­ciu roz­po­rzą­dze­nia o ko­mu­nal­nych ka­sach oszczęd­no­ści wszyst­kie KKO uzy­ska­ły od­ręb­ną oso­bo­wość praw­ną sta­jąc się jed­no­cze­śnie za­kła­da­mi ko­mu­nal­ny­mi90. Do­pre­cy­zo­wa­nie ich cha­rak­te­ru i sta­tu­su praw­ne­go na­stą­pi­ło na­stęp­nie w roz­po­rzą­dze­niu z 1934 r.91, kie­dy to wy­raź­nie wska­za­no na ich "oso­bo­wość praw­ną o cha­rak­te­rze pu­blicz­no-praw­nym od­ręb­ną od związ­ku za­ło­ży­ciel­skie­go"92 (KKO pod rzą­da­mi obu ak­tów z 1927 r. i 1934 r. mo­gły być za­kła­da­ne przez związ­ki ko­mu­nal­ne miej­skie, po­wia­to­we i wo­je­wódz­kie).

Re­flek­sje nad dzia­ła­ją­cy­mi w tym okre­sie KKO wy­ma­ga­ją od­nie­sie­nia się rów­nież do związ­ków fi­nan­so­wych mię­dzy KKO a bu­dże­ta­mi jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Pod­kre­śle­nia wy­ma­ga­ją w tym aspek­cie dwie za­sad­ni­cze kwe­stie. Po pierw­sze, zwią­zek za­ło­ży­ciel­ski od­po­wia­dał, jako po­rę­czy­ciel, za przy­ję­te wkła­dy oszczęd­no­ścio­we i ich opro­cen­to­wa­nie przez za­ło­żo­ną przez sie­bie KKO (od­po­wie­dzial­ność ta wy­ni­ka­ła z mocy pra­wa), a za­tem kon­dy­cja fi­nan­so­wa KKO wpły­wa­ła w spo­sób istot­ny na fi­nan­se sa­mo­rzą­dów te­ry­to­rial­nych93. Po dru­gie, upraw­nie­nie do uzy­ski­wa­nia kre­dy­tu w KKO pro­wa­dzi­ło nie­kie­dy, zwłasz­cza w pierw­szym okre­sie po od­zy­ska­niu nie­pod­le­gło­ści, do zja­wisk nie­ko­rzyst­nych czy wręcz pa­to­lo­gicz­nych, jak: ogra­ni­cza­nie swo­bo­dy de­cy­zyj­nej KKO i nad­mier­ne za­dłu­ża­nie jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, udzie­la­nie kre­dy­tu JST z na­ru­sze­niem pod­sta­wo­we­go celu funk­cjo­no­wa­nia kas, ja­kim było wów­czas do­star­cza­nie ta­nie­go kre­dy­tu dla lud­no­ści, czy za­kła­da­nie KKO je­dy­nie w celu za­cią­gnię­cia w nich kre­dy­tu94. Sta­ra­no się te zja­wi­ska eli­mi­no­wać w dro­dze sto­sow­nych roz­wią­zań le­gi­sla­cyj­nych, jak: zwięk­sza­nie ka­pi­ta­łów za­kła­do­wych KKO, nada­nie oso­bo­wo­ści praw­nej, okre­śle­nie mak­sy­mal­ne­go za­dłu­że­nia JST.

Kon­sta­tu­jąc, do istot­nych cech KKO, z punk­tu wi­dze­nia ana­li­zo­wa­ne­go za­gad­nie­nia, za­li­czyć na­le­ży pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści na rzecz wspól­no­ty lo­kal­nej, za­rów­no jako ca­ło­ści, jak i po­je­dyn­czych jej człon­ków, oraz dzia­łal­ność nie dla osią­gnię­cia zy­sku (po­wsta­łe nad­wyż­ki bi­lan­so­we prze­zna­cza­ły bądź na fun­du­sze re­zer­wo­we, bądź na cele uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej95). Pod­kre­śla się, że ich dzia­łal­ność mia­ła istot­ne zna­cze­nie dla go­spo­dar­ki lo­kal­nej, wspie­ra­jąc roz­wój miej­sco­wych go­spo­darstw rol­nych, rze­mio­sła, han­dlu etc.96 Do­dat­ko­wo, jak pod­no­si się w li­te­ra­tu­rze, po­mi­mo że nie wy­klu­czo­no do­bro­wol­ne­go przyj­mo­wa­nia przez KKO wkła­dów oraz udzie­la­nia kre­dy­tów oso­bom za­miesz­ka­łym poza ob­sza­rem związ­ku za­ło­ży­ciel­skie­go, to "lo­kal­ny cha­rak­ter ak­cji oszczęd­no­ścio­wej i kre­dy­to­wej miał za­wsze prze­wa­gę"97. War­to rów­nież przy­to­czyć twier­dze­nie, że "za­da­nia kasy były rów­nież za­da­nia­mi związ­ków ko­mu­nal­nych"98, co ugrun­to­wu­je je jako in­sty­tu­cje re­ali­zu­ją­ce istot­ne dla lo­kal­nej spo­łecz­no­ści funk­cje.

Gmi­ny wiej­skie na­to­miast zy­ska­ły kom­pe­ten­cję do za­kła­da­nia gmin­nych kas wiej­skich oszczęd­no­ścio­wo-po­życz­ko­wych. Były to in­sty­tu­cje "uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej" o "od­ręb­nej od gmi­ny oso­bo­wo­ści praw­nej". Za zo­bo­wią­za­nia za­ło­żo­nej przez sie­bie kasy gmi­na od­po­wia­da­ła "ca­łym swo­im ma­jąt­kiem i do­cho­da­mi". Roz­po­rzą­dze­nie z 1924 r. nie wpro­wa­dza­ło ogra­ni­czeń te­ry­to­rial­nych dzia­łal­no­ści, sta­no­wiąc je­dy­nie, że "po­życz­ki mogą być udzie­la­ne tyl­ko oso­bom fi­zycz­nym i praw­nym, ma­ją­cym sie­dzi­bę lub też dzia­ła­ją­cym na te­re­nie da­nej gmi­ny"99.

Ko­lej­nym eta­pem prze­kształ­ceń pol­skie­go sek­to­ra ban­ko­we­go, ma­ją­ce­go wpływ na lo­kal­ne in­sty­tu­cje de­po­zy­to­wo-kre­dy­to­we, było przy­ję­cie no­wych re­gu­la­cji pra­wa ban­ko­we­go na mocy de­kre­tu z 1948 r.100 W związ­ku z jego po­sta­no­wie­nia­mi stop­nio­wo li­kwi­da­cji ule­gły KKO oraz gmin­ne kasy oszczęd­no­ścio­wo-po­życz­ko­we, a do wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych upraw­nio­ne zo­sta­ły wy­łącz­nie: ban­ki pań­stwo­we, ban­ki w for­mie spół­ek ak­cyj­nych oraz spół­dziel­nie kre­dy­to­we. Jed­no­cze­śnie do ży­cia po­wo­ła­no Bank Ko­mu­nal­ny, któ­re­go za­da­niem było "fi­nan­so­wa­nie związ­ków sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, ich przed­się­biorstw i za­kła­dów"101, a tak­że ich in­we­sty­cji. Miał on w ten spo­sób prze­jąć za­da­nia ob­słu­gi ban­ko­wej JST. Na­stą­pi­ło scen­tra­li­zo­wa­nie dzia­łal­no­ści oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­wej, a pod­mio­ta­mi o cha­rak­te­rze lo­kal­nym po­zo­sta­ły je­dy­nie spół­dziel­nie kre­dy­to­we. Pra­wo­daw­ca wy­róż­nił ich trzy gru­py: gmin­ne kasy spół­dziel­cze, pra­cow­ni­cze kasy spół­dziel­cze i miej­skie spół­dziel­nie kre­dy­to­we. Tyl­ko w przy­pad­ku tych pierw­szych wska­zy­wał on, że są to in­sty­tu­cje "ob­słu­gi po­trzeb fi­nan­so­wych rol­ni­ków na te­re­nie jed­nej lub kil­ku gmin wiej­skich", sta­tu­ując je tym sa­mym, jako pod­mio­ty osa­dzo­ne na grun­cie spo­łecz­no­ści lo­kal­nej. Po­zo­sta­łe spół­dziel­nie mia­ły być in­sty­tu­cja­mi fi­nan­so­wy­mi "świa­ta pra­cy bądź lud­no­ści miej­skiej"102.

W la­tach pięć­dzie­sią­tych ubie­głe­go wie­ku na sku­tek zmian le­gi­sla­cyj­nych, je­dy­ny­mi pod­mio­ta­mi o cha­rak­te­rze lo­kal­nym w sek­to­rze ban­ko­wym po­zo­sta­ły gmin­ne kasy spół­dziel­cze103. Po­szu­ku­jąc wła­ści­wej for­mu­ły dla dal­sze­go ich funk­cjo­no­wa­nia pra­wo­daw­ca wie­lo­krot­nie zmie­niał za­kres ich dzia­łal­no­ści, sto­pień nie­za­leż­no­ści, cha­rak­ter praw­ny, a tak­że w pew­nym okre­sie hi­sto­rycz­nym kształ­to­wał je we­dług jed­ne­go sche­ma­tu or­ga­ni­za­cyj­ne­go "bez uwzględ­nie­nia lo­kal­nych wa­run­ków i po­trzeb"104. W 1952 r. po­zba­wio­no je na­wet pra­wa do gro­ma­dze­nia środ­ków pie­nięż­nych we wła­snym imie­niu105, po czym stop­nio­wo znów roz­sze­rza­no za­kres ich sa­mo­dziel­no­ści106.

Z punk­tu wi­dze­nia ana­li­zo­wa­nych za­gad­nień istot­ne są zmia­ny do­ko­na­ne usta­wą z 1960 r.107, a na­stęp­nie z 1975 r.108

W usta­wie z 1960 r. wy­zna­czo­no za­kres przed­mio­to­wy dzia­ła­nia spół­dziel­ni oszczęd­no­ścio­wo-po­życz­ko­wych, wska­zu­jąc, że są one wła­ści­we dla "fi­nan­so­wa­nia i ob­słu­gi ban­ko­wej lud­no­ści w za­kre­sie rol­nic­twa, drob­nej wy­twór­czo­ści i usług na wsi i w mie­ście" uzna­jąc jed­no­cze­śnie, że jed­nym z za­dań spół­dziel­ni jest "udzie­la­nie po­ży­czek oraz ob­słu­ga fi­nan­so­wa lud­no­ści za­miesz­ka­łej na te­re­nie dzia­ła­nia spół­dziel­ni". Prze­pi­sy pra­wa wy­zna­cza­ły za­tem geo­gra­ficz­ne i spo­łecz­ne uwa­run­ko­wa­nia dzia­łal­no­ści tych spół­dziel­ni, któ­re moż­na iden­ty­fi­ko­wać jako ce­chu­ją­ce ban­ki lo­kal­ne.

Po ko­lej­nych zmia­nach do­ko­na­nych w 1975 r. spół­dziel­nie oszczęd­no­ścio­wo-po­życz­ko­we sta­ły się ban­ka­mi, jak to uj­mo­wa­no w li­te­ra­tu­rze, gmin­ny­mi109. Wy­ni­ka­ło to z roz­wią­zań nor­ma­tyw­nych wpro­wa­dzo­nych nie tyl­ko usta­wą Pra­wo ban­ko­we z 1975 r., ale tak­że przy­ję­tych w la­tach 1973-1975, a zwią­za­nych z no­wym po­dzia­łem ad­mi­ni­stra­cyj­nym kra­ju. W tym okre­sie po pierw­sze, zmie­nił się sta­tus spół­dziel­ni kre­dy­to­wych, al­bo­wiem sta­ły się one z mocy pra­wa ban­ka­mi110. Po dru­gie, za­kres wy­ko­ny­wa­nych czyn­no­ści111, udzie­la­nie kre­dy­tów oraz ob­słu­ga ka­so­wo-roz­li­cze­nio­wa, zo­sta­ły ogra­ni­czo­ne do osób za­miesz­ka­łych na ob­sza­rze dzia­ła­nia ban­ku bądź pod­mio­tów o po­wią­za­niach go­spo­dar­czych z te­re­nem jego funk­cjo­no­wa­nia. Po­nad­to na­le­ża­ła do nich ob­słu­ga ka­so­wa bu­dże­tów gmin­nych rad na­ro­do­wych (rad na­ro­do­wych mia­sta i gmi­ny) oraz jed­no­stek i za­kła­dów bu­dże­to­wych ob­ję­tych bu­dże­ta­mi gmin­nych rad na­ro­do­wych (rad na­ro­do­wych mia­sta i gmi­ny)112.

Ban­ka­mi lo­kal­ny­mi w tym okre­sie w Pol­sce sta­ły się za­tem ban­ki spół­dziel­cze. Do­tych­cza­so­we spół­dziel­nie świad­czą­ce usłu­gi ban­ko­we uzy­ska­ły ex lege sta­tus ban­ku, dzia­ła­ły w ogra­ni­czo­nym ob­sza­rze, a ich za­da­nia sku­pia­ły się na fi­nan­so­wa­niu po­trzeb lo­kal­nej spo­łecz­no­ści i ów­cze­snych władz funk­cjo­nu­ją­cych na po­zio­mie lo­kal­nym113.

Kon­sta­tu­jąc, istot­nym spo­strze­że­niem, ja­kie po­ja­wia się w tych wstęp­nych roz­wa­ża­niach, a bę­dzie jesz­cze przed­mio­tem we­ry­fi­ka­cji, jest to, że in­sty­tu­cja ban­ku lo­kal­ne­go, jak do­tych­czas, ma nie tyl­ko wy­miar po­nad­cza­so­wy, ale i po­nadna­ro­do­wy. Ana­li­za hi­sto­rycz­no-praw­na uka­za­ła jej trwa­łość w róż­nych okre­sach hi­sto­rycz­nych, a tym sa­mym moż­li­wość funk­cjo­no­wa­nia w zmie­nia­ją­cych się wa­run­kach go­spo­dar­czych, spo­łecz­nych i po­li­tycz­nych. Pro­ble­my jed­nost­ki, wy­zna­cza­ją­ce po­trze­by spo­łe­czeń­stwa jako ca­ło­ści, przez wie­ki znaj­do­wa­ły roz­wią­za­nie po­przez wspól­ne dzia­ła­nie (współ­dzia­ła­nie), re­ali­zu­jąc i in­te­res pry­wat­ny, i do­bro wspól­no­ty w sfe­rze go­spo­dar­czej mię­dzy in­ny­mi dzię­ki pod­mio­tom świad­czą­cym usłu­gi ban­ko­we na ryn­ku lo­kal­nym. Znaj­du­je tu za­tem wy­raz idea po­moc­ni­czo­ści w po­zy­tyw­nym uję­ciu, na­stę­pu­je pod­ję­cie za­dań, któ­rym nie mogą po­do­łać jed­nost­ki i wspie­ra­nie sa­mo­dziel­no­ści przez struk­tu­ry nad­rzęd­ne, co nie­wąt­pli­wie wpły­wa na uka­za­ny w per­spek­ty­wie hi­sto­rycz­nej jej po­nad­cza­so­wy i po­nadna­ro­do­wy cha­rak­ter.

Jak usta­lo­no, na wy­kształ­co­ny w róż­nych pań­stwach i do­sko­na­lo­ny w ko­lej­nych okre­sach hi­sto­rycz­nych ten typ in­sty­tu­cji de­po­zy­to­wo-kre­dy­to­wej wpływ mia­ły kon­cep­cje dok­try­nal­ne i nor­ma­tyw­ne, a wza­jem­ne, zwrot­ne ich od­dzia­ły­wa­nie spra­wia­ło, że na twier­dze­nia wy­ra­ża­ne przez przed­sta­wi­cie­li na­uki wpły­wa­ły zmia­ny roz­wią­zań le­gi­sla­cyj­nych, zaś roz­wią­za­nia nor­ma­tyw­ne były czę­sto na­stęp­stwem prze­nie­sie­nia na grunt prze­pi­sów pra­wa pro­po­zy­cji for­mu­ło­wa­nych w dok­try­nie. Wska­zu­je to na zna­czą­cą rolę, jaką od­gry­wa­ły two­rzo­ne kon­cep­cje teo­re­tycz­ne dla prak­ty­ki funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych.

1.3. Bank lo­kal­ny we współ­cze­snych po­glą­dach dok­try­ny (lata 1990-2013)

Ko­niec lat osiem­dzie­sią­tych XX wie­ku oraz po­czą­tek XXI wie­ku to okres wy­zna­cza­ją­cy istot­ne zmia­ny w po­rząd­kach praw­nych: pol­skim i unij­nym (wcze­śniej: wspól­no­to­wym), zwią­za­ne mię­dzy in­ny­mi z przy­ję­ciem no­wych prze­pi­sów nor­mu­ją­cych dzia­łal­ność ban­ków i struk­tu­rę sek­to­ra ban­ko­we­go114. W okre­sie tym do­tych­czas dzia­ła­ją­ce na ryn­kach fi­nan­so­wych in­sty­tu­cje świad­czą­ce usłu­gi ban­ko­we, w tym ban­ki po­strze­ga­ne wcze­śniej jako lo­kal­ne, prze­szły istot­ne prze­obra­że­nia. Wy­ni­ka­ło to z przy­ję­cia na szcze­blu unij­nym i kra­jo­wym no­wych kon­cep­cji dok­try­nal­nych i nor­ma­tyw­nych do­ty­czą­cych za­sad funk­cjo­no­wa­nia ban­ków.

Ana­li­zu­jąc współ­cze­sne po­glą­dy wy­ra­ża­ne w li­te­ra­tu­rze do­ty­czą­ce ban­ków lo­kal­nych, a wy­zna­cza­ne usta­lo­ną gra­ni­cą cza­so­wą lat 1990-2013, trze­ba przede wszyst­kim za­uwa­żyć, że wi­docz­ne jest przy­ję­cie pew­ne­go mil­czą­ce­go za­ło­że­nia przez zna­mie­ni­tą więk­szość au­to­rów, że po­ję­cie "bank lo­kal­ny" jest dość ja­sne, pre­cy­zyj­ne. Po­wo­du­je to, że jak­kol­wiek ter­min ten jest sto­so­wa­ny, to w więk­szo­ści opra­co­wań brak jest wy­ja­śnień po­zwa­la­ją­cych usta­lić, ja­kie jego ce­chy cha­rak­te­ry­stycz­ne, wy­róż­nia­ją­ce spo­śród in­nych in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych, skło­ni­ły au­to­ra do uzna­nia da­ne­go ban­ku za lo­kal­ny. Wy­da­je się, że obec­nie w dok­try­nie zna­cze­nie przy­miot­ni­ka "lo­kal­ny" w ko­no­ta­cji ję­zy­ko­wej ze sło­wem "bank", jest czę­sto za­wę­ża­ne i ko­ja­rzo­ne w głów­nej mie­rze z wy­stę­po­wa­niem w okre­ślo­nym ob­sza­rze. Bank lo­kal­ny jest w związ­ku z tym iden­ty­fi­ko­wa­ny przede wszyst­kim z pod­mio­ta­mi o pew­nym ogra­ni­czo­nym, czy to nor­ma­tyw­nie, czy to wzglę­da­mi na­tu­ry eko­no­micz­no-funk­cjo­nal­nej (ogra­ni­czo­ne moż­li­wo­ści ka­pi­ta­ło­we, po­li­ty­ka wła­ści­cie­li ban­ku etc.), te­re­nie dzia­ła­nia. Jed­nak­że pro­ste utoż­sa­mia­nie ban­ku lo­kal­ne­go z in­sty­tu­cją o wy­zna­czo­nym pew­ny­mi gra­ni­ca­mi te­ry­to­rial­ny­mi za­się­gu pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej nie jest wy­star­cza­ją­ce dla peł­ne­go uka­za­nia jego cha­rak­te­ru, isto­ty. Nie prze­ma­wia­ją za tym ani wzglę­dy ję­zy­ko­we115 ani, jak się wy­da­je, funk­cjo­nal­ne. Za­dać moż­na bo­wiem py­ta­nia: czy okre­śle­nia "bank lo­kal­ny" i "bank o nie­wiel­kiej te­ry­to­rial­nie ska­li dzia­ła­nia" to okre­śle­nia sy­no­ni­micz­ne? Czy ist­nie­je pe­wien ze­spół cech po­zwa­la­ją­cych na od­róż­nie­nie ban­ku lo­kal­ne­go od ban­ków o nie­wiel­kiej ska­li dzia­ła­nia? Jak umiej­sco­wić bank lo­kal­ny w do­ko­ny­wa­nym w dok­try­nie po­dzia­le ban­ków na glo­bal­ne, śred­nie i małe? A tak­że, jaka jest re­la­cja po­jęć "bank lo­kal­ny" i "bank de­ta­licz­ny"?

Wpływ na po­strze­ga­nie okre­ślo­nych ban­ków jako lo­kal­nych mają nie­wąt­pli­wie: kon­struk­cja współ­cze­sne­go sys­te­mu ban­ko­we­go i obo­wią­zu­ją­ce re­gu­la­cje praw­ne. Zwró­cić na­le­ży uwa­gę cho­ciaż­by na fakt, że, jak wska­za­no w po­przed­nim pod­roz­dzia­le, o ile w Pol­sce w okre­sie przed­wo­jen­nym z lo­kal­ny­mi in­sty­tu­cja­mi ban­ko­wy­mi ko­ja­rzo­ne były przede wszyst­kim ban­ki i kasy ko­mu­nal­ne oraz in­sty­tu­cje spół­dziel­cze116, o tyle po li­kwi­da­cji tych pierw­szych w okre­sie po II woj­nie świa­to­wej jako lo­kal­ne okre­śla­ne były ban­ki spół­dziel­cze. Idąc da­lej, w pew­nych okre­sach ze wzglę­du na obo­wią­zu­ją­ce prze­pi­sy przy­ję­to, że "ban­ki spół­dziel­cze mo­gły być tyl­ko ban­ka­mi lo­kal­ny­mi"117. To im­pli­ku­je spo­sób ich przed­sta­wia­nia. W li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu cha­rak­te­ry­stycz­ne jest od­wo­ły­wa­nie się do lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru ban­ków spół­dziel­czych118; te wła­śnie ban­ki okre­śla­ne są mia­nem lo­kal­nych119. Moż­na wska­zać i ta­kie po­glą­dy, zgod­nie z któ­ry­mi "ban­ki lo­kal­ne są spół­dziel­nia­mi"120 łącz­nie z po­sta­wie­niem da­le­ko idą­cej tezy, że "ban­kiem lo­kal­nym może być prak­tycz­nie tyl­ko bank spół­dziel­czy"121.

Z dru­giej stro­ny, moż­na przy­wo­łać stwier­dze­nia wy­ra­żo­ne w li­te­ra­tu­rze, z któ­rych wy­wieść moż­na po­wią­za­nie okre­śle­nia "bank lo­kal­ny" z po­dzia­łem ad­mi­ni­stra­cyj­nym, tak jak ma to miej­sce w pra­wie ad­mi­ni­stra­cyj­nym, gdzie przy­miot "lo­kal­ny" wią­za­ny jest z mniej­szy­mi jed­nost­ka­mi ad­mi­ni­stra­cyj­ny­mi (np. po­wiat jest wspól­no­tą lo­kal­ną, pod­czas gdy wo­je­wódz­two już re­gio­nal­ną). Jak wska­zy­wa­no: "ban­ki spół­dziel­cze (...) mo­gą­ce być do­tych­czas tyl­ko ban­ka­mi lo­kal­ny­mi, od dnia 6 wrze­śnia 2003 r. mogą być w ści­śle okre­ślo­nych przy­pad­kach rów­nież ban­ka­mi o za­się­gu wo­je­wódz­kim, a na­wet kra­jo­wym"122.

Istot­ne uwa­gi w za­kre­sie współ­cze­sne­go funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych i pró­by uchwy­ce­nia ich isto­ty po­dej­mo­wał Wła­dy­sław Ja­wor­ski123. Nie do­ko­nał on, co praw­da, ja­sne­go po­dzia­łu mię­dzy ban­ka­mi lo­kal­ny­mi, re­gio­nal­ny­mi, ma­ły­mi czy ni­szo­wy­mi, czę­sto sto­su­jąc owe okre­śle­nia za­mien­nie, jed­nak za­uwa­żał, po­dob­nie jak Jan So­larz124, że pew­ne czyn­ni­ki będą de­cy­do­wać o moż­li­wo­ści ich funk­cjo­no­wa­nia. Au­to­rzy ci wska­zy­wa­li, że ko­niecz­ne jest po­wią­za­nie sa­mo­rzą­du lo­kal­ne­go z ban­ka­mi lo­kal­ny­mi, ukie­run­ko­wa­nie świad­czo­nych przez nie usług ban­ko­wych na roz­wój da­ne­go re­gio­nu (przyj­mu­jąc jed­no­cze­śnie tezę, że za­sa­da te­ry­to­rial­na wzmac­nia rolę ban­ków lo­kal­nych), dzia­ła­nie na rzecz spo­łecz­no­ści lo­kal­nych, a tak­że uzna­li, że ban­ki te mu­szą otrzy­mać wspar­cie fi­nan­so­we ze stro­ny pod­mio­tów pu­blicz­nych (m.in. władz lo­kal­nych) oraz ofe­ro­wać róż­no­rod­ne usłu­gi tak by ko­rzy­ści za­kre­su były wyż­sze niż ko­rzy­ści ska­li125.

Cha­rak­te­ry­zu­jąc ban­ki lo­kal­ne w li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu, wska­zu­je się na czyn­ni­ki wy­zna­cza­ją­ce lo­kal­ny cha­rak­ter ban­ków. Oprócz ogra­ni­czo­ne­go te­ry­to­rial­nie ob­sza­ru dzia­ła­nia wy­mie­nia się tu: re­la­tyw­nie wą­ski za­kres usług ban­ko­wych, ogra­ni­czo­ny wzrost (któ­re­go przy­czyn upa­tru­je się w nie­do­stat­ku ka­pi­ta­łu) oraz małą sumę bi­lan­so­wą i licz­bę za­trud­nio­nych w po­rów­na­niu z ty­po­wy­mi ban­ka­mi ko­mer­cyj­ny­mi126. Jako ce­chy cha­rak­te­ry­stycz­ne wy­mie­nia się kon­ser­wa­tyzm i ukie­run­ko­wa­nie na świad­cze­nie usług de­po­zy­to­wo-kre­dy­to­wych127, pod­czas gdy w li­te­ra­tu­rze za­gra­nicz­nej wska­zu­je się czę­ściej ce­chy spo­łecz­ne­go ukie­run­ko­wa­nia, do­brej zna­jo­mo­ści po­trzeb klien­tów i ryn­ku lo­kal­ne­go, spe­cja­li­stycz­nej wie­dzy co do re­gio­nal­ne­go ry­zy­ka ryn­ko­we­go128.

W związ­ku z przy­ję­ty­mi w Pol­sce w ostat­nim pół­wie­czu roz­wią­za­nia­mi praw­ny­mi rze­czy­wi­ście spo­śród funk­cjo­nu­ją­cych ban­ków to ban­ki spół­dziel­cze mają naj­bar­dziej lo­kal­ny cha­rak­ter. Przez dłu­gi okres nor­ma­tyw­nie wy­zna­czo­ny ob­szar dzia­ła­nia ban­ków spół­dziel­czych prze­są­dzał o te­ry­to­rial­nym aspek­cie lo­kal­no­ści, a za­sa­da te­ry­to­rial­no­ści była moc­no za­ko­rze­nio­na w ich dzia­łal­no­ści129, ban­ki te jed­no­cze­śnie mia­ły peł­nić obok funk­cji go­spo­dar­czych, tak­że spo­łecz­ne. Były one pod­mio­ta­mi o cha­rak­te­rze gmin­nym, ob­słu­gu­ją­cy­mi fi­nan­so­wo lud­ność, urząd gmi­ny oraz inne in­sty­tu­cje dzia­ła­ją­ce na te­re­nie gmi­ny. Dą­żo­no, by ich lo­ka­li­za­cja oraz ob­szar dzia­ła­nia do­sto­so­wa­ne były do po­dzia­łu ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go kra­ju130.

Mo­men­tem de­cy­du­ją­cych zmian sta­ła się zmia­na ustro­ju spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go i kon­struk­cja sys­te­mu ban­ko­we­go opie­ra­ją­ca się na no­wych za­sa­dach. Pod­ję­ta na po­cząt­ku lat dzie­więć­dzie­sią­tych pró­ba od­stą­pie­nia od kon­cep­cji te­ry­to­rial­no­ści dzia­ła­nia ban­ków spół­dziel­czych spo­wo­do­wa­ła kry­zys w ca­łym sek­to­rze. W kon­se­kwen­cji dla za­po­bie­że­nia ne­ga­tyw­nym zja­wi­skom przy­ję­ta w 1994 r. usta­wa re­struk­tu­ry­za­cyj­na131 po­now­nie usank­cjo­no­wa­ła ogra­ni­czo­ny ob­szar świad­cze­nia przez ban­ki spół­dziel­cze usług ban­ko­wych132. W li­te­ra­tu­rze w związ­ku z tym wska­zy­wa­no, że usta­wa ta "czy­ni z ban­ku spół­dziel­cze­go tzw. bank lo­kal­ny, ogra­ni­cza­jąc te­ry­to­rial­ny za­sięg jego ak­tyw­no­ści"133. Rów­no­le­gle pro­wa­dzo­na przez na­uki eko­no­micz­ne ana­li­za spe­cy­fi­ki funk­cjo­no­wa­nia ban­ków bę­dą­cych spół­dziel­nia­mi wska­zy­wa­ła, że za­sa­da te­ry­to­rial­no­ści pro­wa­dzi do wy­ko­rzy­sty­wa­nia miej­sco­we­go pie­nią­dza na po­trze­by miej­sco­wej spo­łecz­no­ści134, zaś zmia­ny za­cho­dzą­ce w ro­zu­mie­niu ce­lów spo­łecz­nych w dzia­łal­no­ści spół­dziel­ni spo­wo­do­wa­ły do­łą­cze­nie do ka­no­nu za­sad spół­dziel­czych re­gu­ły tro­ski o lo­kal­ną spo­łecz­ność. Wpły­nę­ło to na iden­ty­fi­ko­wa­nie no­we­go aspek­tu lo­kal­no­ści w od­nie­sie­niu do ban­ków spół­dziel­czych. Oprócz ogra­ni­czo­ne­go za­się­gu dzia­ła­nia w dok­try­nie za­czę­to po­now­nie wią­zać jego dzia­łal­ność z re­ali­za­cją ce­lów spo­łecz­nych oraz dzia­łal­no­ścią na rzecz śro­do­wi­ska lo­kal­ne­go. Aspekt ten co­raz wy­raź­niej ak­cen­to­wa­ny był w li­te­ra­tu­rze, jako wa­ru­nek sine qua non efek­tyw­ne­go dzia­ła­nia ban­ków spół­dziel­czych135.

Ze wzglę­du na brak in­sty­tu­cjo­nal­nych roz­wią­zań de­dy­ko­wa­nych do­ty­czą­cych two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych nie po­wsta­ły na­to­miast ban­ki ko­mu­nal­ne, któ­re, jak nad­mie­nio­no, przed woj­ną wska­zy­wa­ne były jako jed­ne z lo­kal­nych in­sty­tu­cji ban­ko­wych136. Po­mi­mo że po­dej­mo­wa­ne były dys­ku­sje nad re­sty­tu­cją tego typu ban­ków w Pol­sce w po­cząt­kach lat dzie­więć­dzie­sią­tych ubie­głe­go stu­le­cia137, po­ja­wi­ły się tak­że kon­cep­cje stwo­rze­nia sa­mo­rzą­do­we­go mo­de­lu ban­ków spół­dziel­czych138, to w pol­skiej dok­try­nie pra­wa nie pod­da­no szer­szej ana­li­zie ce­chy lo­kal­no­ści tych in­sty­tu­cji. Pod­kre­śla­no na­to­miast moż­li­wość re­ali­za­cji za­dań spo­łecz­nych o cha­rak­te­rze pu­blicz­nym139.

Fakt, że ban­ki lo­kal­ne nie są wła­ści­we je­dy­nie dla pol­skie­go sek­to­ra ban­ko­we­go, są bo­wiem one im­ma­nent­nym ele­men­tem sys­te­mów wie­lu państw140, upraw­nia do od­nie­sie­nia się do po­glą­dów for­mu­ło­wa­nych w li­te­ra­tu­rze za­gra­nicz­nej w po­szu­ki­wa­niu iden­ty­fi­ko­wa­nych tam cech ban­ków lo­kal­nych ze wzglę­du na to, że wy­ra­ża­ne w niej opi­nie mogą być po­moc­ne dla stwo­rze­nia pod­staw kon­cep­cji dok­try­nal­nej ban­ku lo­kal­ne­go.

Po­dob­nie jak w Pol­sce po­ję­cie "bank lo­kal­ny" w nie­któ­rych za­gra­nicz­nych opra­co­wa­niach na­uko­wych trak­to­wa­ne jest jako sy­no­nim ban­ku spół­dziel­cze­go141. Jako okre­śle­nia rów­no­waż­ne zna­cze­nio­wo by­wa­ją tak­że sto­so­wa­ne po­ję­cie: "bank re­gio­nal­ny" czy "bank oszczęd­no­ścio­wy", a tak­że inne okre­śle­nia słu­żą­ce opi­sa­niu szcze­gól­nych, wła­ści­wych da­ne­mu sys­te­mo­wi in­sty­tu­cji świad­czą­ce usłu­gi ban­ko­we (np. com­mu­ni­ty bank142). Jest to kon­se­kwen­cją fak­tu, że w du­żej mie­rze sto­so­wa­na no­men­kla­tu­ra de­ter­mi­no­wa­na jest ukształ­to­wa­niem we­wnętrz­nej struk­tu­ry or­ga­ni­za­cyj­nej sys­te­mu ban­ko­we­go czy też sys­te­mów ban­ko­wo­ści lo­kal­nej w da­nym pań­stwie.

W przy­pad­ku ban­ków spół­dziel­czych w kra­jach eu­ro­pej­skich naj­czę­ściej sta­no­wią one naj­niż­szy szcze­bel struk­tu­ry zrze­sze­nio­wej (struk­tu­ry gru­py spół­dziel­czej). Spół­dziel­czy bank jest w związ­ku z tym ban­kiem lo­kal­nym. Po pierw­sze, ma ogra­ni­czo­ny ob­szar dzia­ła­nia (jak­kol­wiek wy­zna­czo­nym re­jo­nem jest z re­gu­ły ob­szar gmi­ny, pro­win­cji, lan­du czy kan­to­nu, to nie jest to bez­względ­nie obo­wią­zu­ją­ca za­sa­da143). Po dru­gie, po­zo­sta­je tak­że w naj­bliż­szym związ­ku z lo­kal­ną spo­łecz­no­ścią, któ­rej człon­ko­wie są jego wła­ści­cie­la­mi i kon­su­men­ta­mi ko­rzy­sta­ją­cy­mi z jego usług.

Pró­bu­jąc na­stęp­nie do­ko­nać dal­sze­go upo­rząd­ko­wa­nia ter­mi­no­lo­gicz­ne­go i chcąc uchwy­cić róż­ni­ce po­ję­cio­we mię­dzy okre­śle­nia­mi "bank lo­kal­ny" i "bank re­gio­nal­ny", trze­ba mieć na uwa­dze, że w li­te­ra­tu­rze po­ję­cia te są nie­jed­no­znacz­ne oraz trud­ne do usta­le­nia ze wzglę­du na róż­ni­ce ist­nie­ją­ce w róż­nych sys­te­mach praw­nych144. Ana­li­zu­jąc zna­cze­nie nada­wa­ne im przez dok­try­nę czy nor­my pra­wa moż­na uczy­nić to z punk­tu wi­dze­nia pew­nej we­wnętrz­nej bu­do­wy struk­tu­ry zrze­sze­nio­wej, czy sze­rzej, two­rzo­nej gru­py ban­ko­wej. W tym kon­tek­ście ban­ki re­gio­nal­ne trak­to­wa­ne są jako ban­ki "wyż­sze­go szcze­bla". W za­leż­no­ści od stop­nia zło­żo­no­ści struk­tu­ry da­nej gru­py/zrze­sze­nia i roz­wią­zań or­ga­ni­za­cyj­nych w za­kre­sie moż­li­wo­ści two­rze­nia grup re­gio­nal­nych i kra­jo­wych (mo­del trój­sz­cze­blo­wy bądź dwusz­cze­blo­wy) może to być bank naj­wyż­sze­go szcze­bla bądź bę­dą­cy ogni­wem po­śred­nim mię­dzy ban­kiem lo­kal­nym a kra­jo­wym, za­wsze jed­nak bę­dzie to bank sku­pia­ją­cy ban­ki lo­kal­ne. No­men­kla­tu­ra sto­so­wa­na przez pra­wo­daw­cę i dok­try­nę w róż­nych pań­stwach nie jest w tym przy­pad­ku jed­no­li­ta145.

Ana­li­zu­jąc zna­cze­nie okre­śle­nia "bank re­gio­nal­ny" na pod­sta­wie funk­cjo­nu­ją­cych w sys­te­mach ban­ko­wych róż­nych państw pod­mio­tów, wska­zać trze­ba, że jest ono sto­so­wa­ne zwy­cza­jo­wo rów­nież dla okre­śle­nia ban­ków dzia­ła­ją­cych w pew­nym ogra­ni­czo­nym ob­sza­rze (re­gio­nie). Na przy­kład struk­tu­ra fran­cu­skie­go Ba­nque Po­pu­la­ire jest dwusz­cze­blo­wa skła­da się z tzw. ban­ków re­gio­nal­nych i kra­jo­we­go (Ba­nque fédéra­le des ba­nqu­es po­pu­la­ires, BFBP). W Szwaj­ca­rii dzia­ła­ją rów­nież tzw. ban­ki re­gio­nal­ne146 (niem. die Re­gio­nal­ban­ken), z któ­rych część do­bro­wol­nie ogra­ni­cza swo­ją dzia­łal­ność do jed­ne­go re­gio­nu. Są to ban­ki wy­wo­dzą­ce się z ban­ków (kas) oszczęd­no­ści (np. Neue Aar­gau­er Bank, Re­gio­bank So­lo­thurn AG)147, funk­cjo­nu­ją­ce nadal w tym nur­cie (niem. Re­gio­nal­ban­ken und Spar­kas­sen). In­sty­tu­cje te na­sta­wio­ne są na fi­nan­so­wa­nie po­trzeb miesz­kań­ców re­gio­nu, MŚP i sek­to­ra pu­blicz­ne­go. Rów­nież we Wło­szech jako ban­ki re­gio­nal­ne okre­śla się w li­te­ra­tu­rze ban­ki dzia­ła­ją­ce w okre­ślo­nym re­gio­nie (np. Mon­te dei Pas­chi di Sie­na)148, po­dob­nie w Ro­sji149 czy nie­któ­rych opra­co­wa­niach nie­miec­kich do­ty­czą­cych ban­ków spół­dziel­czych150.

Wska­za­ne roz­wa­ża­nia pro­wa­dzą do kon­sta­ta­cji, że zróż­ni­co­wa­nie w or­ga­ni­za­cji róż­nych sys­te­mów ban­ko­wych ozna­cza ko­niecz­ność uży­wa­nia w dok­try­nie tych okre­śleń (bank lo­kal­ny, bank re­gio­nal­ny) w róż­nym zna­cze­niu. Po pierw­sze, po­ję­cie "bank re­gio­nal­ny" moż­na de­fi­nio­wać po­przez lo­kal­ny cha­rak­ter. Bank re­gio­nal­ny to in­a­czej bank lo­kal­ny. Roz­bież­ność mię­dzy ter­mi­na­mi "lo­kal­ny" i "re­gio­nal­ny" wy­ni­ka z ich nie­pre­cy­zyj­no­ści i wie­lo­znacz­no­ści oraz trud­no­ści uchwy­ce­nia gra­ni­cy mię­dzy lo­kal­nym a re­gio­nal­nym cha­rak­te­rem, gdyż ten ostat­ni w swej isto­cie też ma pe­wien wy­miar lo­kal­ny. Po dru­gie, wska­zać moż­na, że w li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu roz­róż­nia się ban­ki re­gio­nal­ne i lo­kal­ne w za­leż­no­ści od za­się­gu ich dzia­ła­nia i pew­nych za­dań wy­ko­ny­wa­nych w ra­mach gru­py/zrze­sze­nia, je­śli w da­nym sys­te­mie ban­ko­wym struk­tu­ra or­ga­ni­za­cyj­na jest bar­dziej zło­żo­na151. Wów­czas, w ob­rę­bie da­nej struk­tu­ry, moż­na ła­two kwa­li­fi­ko­wać po­szcze­gól­ne ban­ki jako lo­kal­ne czy re­gio­nal­ne, zwłasz­cza że te ostat­nie peł­nią swo­iste funk­cje i naj­czę­ściej wy­ko­nu­ją pew­ne czyn­no­ści na rzecz czy w sto­sun­ku do ban­ków niż­sze­go szcze­bla152.

Spe­cy­fi­ka or­ga­ni­za­cji sys­te­mów ban­ków po­szcze­gól­nych państw spra­wia, że funk­cjo­nu­ją­ce w nich ban­ki oszczęd­no­ścio­we by­wa­ją w dok­try­nie opi­sy­wa­ne przy­miot­ni­kiem "lo­kal­ne"153. Ban­ki oszczęd­no­ścio­we ce­chu­je obec­nie w więk­szo­ści ści­słe po­wią­za­nie gro­ma­dze­nia de­po­zy­tów (dzia­łal­no­ści oszczęd­no­ścio­wej) z fi­nan­so­wa­niem go­spo­darstw do­mo­wych, drob­nych wy­twór­ców i sa­mo­rzą­dów154. Okre­śla się je jako ban­ki de­ta­licz­ne za­an­ga­żo­wa­ne w świad­cze­nie usług na rzecz klien­tów in­dy­wi­du­al­nych, MŚP i władz lo­kal­nych (re­ta­il bank), dzia­ła­ją­ce w opar­ciu zde­cen­tra­li­zo­wa­ną sieć dys­try­bu­cyj­ną, za­pew­nia­ją­cą lo­kal­ny za­sięg i bli­skość usług oraz cha­rak­te­ry­zu­ją­ce się od­po­wie­dzial­no­ścią spo­łecz­ną. Nie­mniej jed­nak nie każ­dy z ban­ków oszczęd­no­ścio­wych jest ban­kiem lo­kal­nym, może on być ban­kiem de­ta­licz­nym o za­się­gu kra­jo­wym czy mię­dzy­na­ro­do­wym. Ze wzglę­du na wska­za­ne ce­chy wy­róż­nia­ją­ce ban­ki oszczęd­no­ścio­we w przy­pad­ku tego typu in­sty­tu­cji wła­ści­wość "lo­kal­no­ści" wią­za­na jest wy­łącz­nie z ogra­ni­czo­nym za­kre­sem te­ry­to­rial­nym funk­cjo­no­wa­nia (aspekt spo­łecz­ne­go za­an­ga­żo­wa­nia wi­nien bo­wiem być uwzględ­nia­ny w dzia­łal­no­ści każ­de­go ban­ku oszczęd­no­ścio­we­go).

Dą­żąc do spre­cy­zo­wa­nia ter­mi­nu "bank lo­kal­ny" w opar­ciu o ist­nie­ją­ce po­glą­dy dok­try­ny moż­na tak­że wska­zać, iż w wie­lu sys­te­mach ban­ko­wych funk­cjo­nu­ją pod­mio­ty o pew­nych szcze­gól­nych wła­ści­wo­ściach po­zwa­la­ją­cych na wy­od­ręb­nie­nie ka­te­go­rii ban­ku lo­kal­ne­go. W li­te­ra­tu­rze bry­tyj­skiej zi­den­ty­fi­ko­wa­no i przy­ję­to, że bank taki ma wszyst­kie lub nie­któ­re z na­stę­pu­ją­cych cech:

- jego wła­ści­cie­la­mi są pod­mio­ty pu­blicz­ne lub są to in­sty­tu­cje bę­dą­ce we "wza­jem­nej/wspól­nej" wła­sno­ści (pu­blic or mu­tu­al owner­ship);

- okre­ślo­ny ob­szar geo­gra­ficz­ny dzia­ła­nia;

- wy­raź­ne na­sta­wie­nie na re­ali­za­cję ce­lów spo­łecz­nych, w tym ukie­run­ko­wa­nie na za­pew­nie­nie po­wszech­ne­go do­stę­pu do usług ban­ko­wych;

- lo­kal­ną zna­jo­mość klien­ta wy­ko­rzy­sty­wa­ną przy po­dej­mo­wa­niu de­cy­zji o udzie­la­nych po­życz­kach i kre­dy­tach oraz przy­go­to­wy­wa­niu "pro­duk­tów" fi­nan­so­wych155.

De­fi­nio­wa­nie ban­ków lo­kal­nych może na­stę­po­wać przez pry­zmat kla­sy­fi­ka­cji do­ko­ny­wa­nych w na­ukach eko­no­micz­nych. W dok­try­nie eko­no­micz­nej okre­śla­ne są one cza­sem mia­nem ni­szo­wych156 lub ma­łych157. Dla od­nie­sie­nia się do ta­kie­go po­dzia­łu, ko­niecz­ne jest przy­ję­cie okre­ślo­nych prze­sła­nek prze­są­dza­ją­cych o moż­li­wo­ści uję­cia ban­ku w da­nej ka­te­go­rii. Na pod­sta­wie ist­nie­ją­cych de­fi­ni­cji moż­na przy­jąć, że ban­ki ni­szo­we to in­sty­tu­cje spe­cja­li­zu­ją­ce się w za­spo­ka­ja­niu po­trzeb w okre­ślo­nym seg­men­cie de­mo­gra­ficz­nej po­pu­la­cji, ukie­run­ko­wa­ne na kon­kret­ny ro­dzaj klien­ta lub ryn­ku po­przez do­pa­so­wa­nie usług ban­ko­wych do ryn­ku do­ce­lo­wych pre­fe­ren­cji158; jako ban­ki spe­cja­li­stycz­ne po­sia­da­ją lep­szą wie­dzę i więk­sze lo­kal­ne lub ryn­ko­we do­świad­cze­nie w da­nym ob­sza­rze159. W pew­nym aspek­cie moż­na uznać, że ban­ki lo­kal­ne są ban­ka­mi ni­szo­wy­mi. Na­to­miast w przy­pad­ku ban­ku ma­łe­go wy­znacz­ni­kiem jest naj­czę­ściej wiel­kość ak­ty­wów, jak­kol­wiek jest ona róż­na w po­szcze­gól­nych sys­te­mach ban­ko­wych160.

Ana­li­za do­rob­ku dok­try­ny po­zwa­la na stwier­dze­nie, że kry­te­rium wspól­nym i nie­bu­dzą­cym wąt­pli­wo­ści dla wszyst­kich po­glą­dów wy­ra­ża­nych w li­te­ra­tu­rze jest ogra­ni­czo­ny ob­szar dzia­ła­nia in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych tego typu. Brak jest już jed­nak jed­no­myśl­no­ści w od­nie­sie­niu do gra­nic te­ry­to­rial­nych prze­są­dza­ją­cych o za­cho­wa­niu bądź utra­cie lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru. W przy­pad­ku Pol­ski przy­czyn od­mien­no­ści prze­ko­nań w tej ma­te­rii upa­try­wać na­le­ży, po pierw­sze, w nie­sta­bil­no­ści pol­skich roz­wią­zań praw­nych. Prze­pi­sy de­ter­mi­nu­ją­ce nor­ma­tyw­nie te­ry­to­rium wy­ko­ny­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej ule­ga­ły zmia­nom wy­zna­cza­jąc je od­mien­nie w róż­nych, nie­od­le­głych okre­sach hi­sto­rycz­nych, a pra­wo­daw­ca cza­sem wręcz re­zy­gno­wał z ich unor­mo­wa­nia. Nie po­zo­sta­wa­ło to bez wpły­wu nie tyl­ko na wy­kład­nię dok­try­nal­ną, ale tak­że na moż­li­wość wy­kształ­ce­nia pew­nych prak­tyk w tym za­kre­sie przez same ban­ki, co mo­gło­by sta­no­wić pod­sta­wę dla roz­strzy­gnięć do­ko­ny­wa­nych przez au­to­ry­te­ty na­uko­we. Po dru­gie, roz­bież­ność ocen wy­ni­ka z nie­ostro­ści po­ję­cia "lo­kal­ny". Jak­kol­wiek wy­stę­pu­je ono w ję­zy­ku praw­nym nie moż­na w spo­sób nie­pod­wa­żal­ny i jed­no­znacz­ny usta­lić jego tre­ści. Na­wet w ak­tach o szcze­gól­nej do­nio­sło­ści dla za­gad­nień lo­kal­no­ści, jak usta­wy: o sa­mo­rzą­dzie gmin­nym (u.s.g.), o sa­mo­rzą­dzie po­wia­to­wym (u.s.p.) oraz o sa­mo­rzą­dzie wo­je­wódz­kim (u.s.w.), nie do­star­cza­ją nie­zbi­tych ar­gu­men­tów w tej ma­te­rii. Obok nich zaś obo­wią­zu­ją i inne, jak na przy­kład usta­wa o re­fe­ren­dum lo­kal­nym czy po­dat­kach i opła­tach lo­kal­nych161. W kon­se­kwen­cji brak jest jed­no­znacz­ne­go ro­zu­mie­nia wy­ra­że­nia "lo­kal­ny" w sys­te­mie pra­wa i je­dy­nie in­cy­den­tal­nie na­stę­pu­je jego do­okre­śle­nie w ob­rę­bie wy­bra­nych ak­tów nor­ma­tyw­nych. Za­tem ist­nie­ją­ca na grun­cie ję­zy­ko­wym nie­ostrość nie może zo­stać wy­eli­mi­no­wa­na w żad­nej mie­rze po­przez od­wo­ła­nie się do re­le­want­ne­go wy­ra­że­nia nor­ma­tyw­ne­go162. Nie jest tu rów­nież po­moc­ne się­ga­nie do in­nych dys­cy­plin na­uko­wych, al­bo­wiem ich przed­sta­wi­cie­le do­świad­cza­ją po­dob­nych roz­te­rek na­tu­ry ter­mi­no­lo­gicz­nej.

Poza ob­sza­rem ak­tu­al­nych do­cie­kań praw­ni­czych po­zo­sta­ją na­to­miast inne ce­chy ban­ku lo­kal­ne­go. We współ­cze­snej pol­skiej dok­try­nie praw­nej nie był jed­no­znacz­nie uj­mo­wa­ny, jako wa­ru­nek nie­zbęd­ny dla uzna­nia ban­ku za lo­kal­ny, cha­rak­ter jego dzia­łal­no­ści, był on ra­czej trak­to­wa­ny jako na­tu­ral­na kon­se­kwen­cja ogra­ni­czo­ne­go ob­sza­ru dzia­ła­nia.

1.4. Bank jako po­ję­cie praw­ne

Po­dej­mu­jąc pró­bę okre­śle­nia po­ję­cia "bank lo­kal­ny" w aspek­cie praw­nym trze­ba w pierw­szej ko­lej­no­ści wska­zać na zna­cze­nie okre­śle­nia "bank" na grun­cie pra­wa uwzględ­nia­jąc ter­mi­no­lo­gię pra­wa unij­ne­go, prze­ję­tą w pew­nym stop­niu tak­że przez pol­skie­go pra­wo­daw­cę. Ze wzglę­du na fakt, że po­ję­cie "bank" jest jed­nym z tych o za­sad­ni­czym zna­cze­niu dla re­gu­la­cji praw­nych ryn­ku fi­nan­so­we­go, było ono nie­jed­no­krot­nie przed­mio­tem wszech­stron­nych ana­liz w dok­try­nie pra­wa. Po­zwa­la to, a tak­że czy­ni za­sad­nym, by re­flek­sje w ni­niej­szym roz­dzia­le ogra­ni­czyć do roz­pa­trze­nia uję­cia tre­ścio­we­go de­fi­ni­cji le­gal­nej ban­ku i in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej, uka­za­nie wza­jem­nych re­la­cji po­jęć "bank" i "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" oraz pro­ble­mów zwią­za­nym z usta­le­niem zna­cze­nia tych ter­mi­nów wo­bec bra­ku kon­se­kwen­cji ter­mi­no­lo­gicz­nej i po­ję­cio­wej pra­wo­daw­cy, w stop­niu, w ja­kim jest to nie­zbęd­ne dla za­pew­nie­nia spój­no­ści i kom­plet­no­ści po­dej­mo­wa­nych w ni­niej­szej roz­pra­wie roz­wa­żań.

Usta­wo­we usta­le­nie zna­cze­nia po­ję­cia "bank", prze­są­dza­ją­ce o tym, że sta­je się ono ter­mi­nem praw­nym, z punk­tu wi­dze­nia pro­wa­dzo­nej ana­li­zy wy­ty­cza, przy­najm­niej wstęp­nie, ob­szar roz­wa­żań nad jego tre­ścią. Zgod­nie z de­fi­ni­cją le­gal­ną ban­ku "bank jest oso­bą praw­ną utwo­rzo­ną zgod­nie z prze­pi­sa­mi ustaw, dzia­ła­ją­cą na pod­sta­wie ze­zwo­leń upraw­nia­ją­cych do wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych ob­cią­ża­ją­cych ry­zy­kiem środ­ki po­wie­rzo­ne pod ja­kim­kol­wiek ty­tu­łem zwrot­nym"163. To ozna­cza, że w Pol­sce bank po­strze­ga­ny jest przez pry­zmat pod­mio­tu, któ­ry jest oso­bą praw­ną i dzia­ła na pod­sta­wie ze­zwo­leń upraw­nia­ją­cych do wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych. Tak do­ko­na­na trans­po­zy­cja po­ję­cia ban­ku w ter­min praw­ny wpraw­dzie nie w peł­ni ade­kwat­nie uj­mu­je jego treść164, ma jed­nak ten wa­lor, że po­zwa­la wska­zać za­sad­ni­cze, istot­ne dla pra­wo­daw­cy, ele­men­ty zwią­za­ne z kon­struk­cją for­mal­no­praw­ną ta­kie­go pod­mio­tu, to jest ele­ment or­ga­ni­za­cyj­ny (oso­bo­wość praw­na), re­gla­men­ta­cyj­ny (ko­niecz­ność uzy­ska­nia ze­zwo­le­nia) i funk­cjo­nal­ny (przed­miot pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej)165. Pra­wi­dło­wa re­kon­struk­cja po­ję­cia ban­ku na grun­cie pol­skich prze­pi­sów wy­ma­ga jed­nak uwzględ­nie­nia rów­nież sze­re­gu in­nych prze­pi­sów.

Zgod­nie z de­fi­ni­cję le­gal­ną ban­ku, za­war­tą w art. 2 pr.bank. w aspek­cie or­ga­ni­za­cyj­nym, bank musi po­sia­dać oso­bo­wość praw­ną. Wpro­wa­dze­nie wy­mo­gu po­sia­da­nia sta­tu­su oso­by praw­nej ma dwo­ja­kie­go ro­dza­ju kon­se­kwen­cje. Z jed­nej stro­ny, w związ­ku z po­sia­da­niem oso­bo­wo­ści praw­nej i jed­no­znacz­ną w tym za­kre­sie kwa­li­fi­ka­cją, ban­ko­wi przy­słu­gu­je zdol­ność praw­na, pod­le­ga on za­sa­dom funk­cjo­no­wa­nia osób praw­nych (np. w za­kre­sie przed­sta­wi­ciel­stwa, od­po­wie­dzial­no­ści etc.), z dru­giej, przy­miot oso­bo­wo­ści praw­nej wy­klu­cza moż­li­wość pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w nie­któ­rych for­mach or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych prze­wi­dzia­nych pra­wem dla przed­się­bior­ców. Pro­wa­dzi to do wnio­sku, że usta­la­jąc usta­wo­we zna­cze­nie ter­mi­nu "bank" pra­wo­daw­ca już w sa­mej de­fi­ni­cji wska­zu­je na ogra­ni­cze­nie swo­bo­dy wy­bo­ru tych form, pre­cy­zu­jąc je na­stęp­nie w ko­lej­nych prze­pi­sach (art. 12 pr.bank.).

Dru­gim istot­nym ele­men­tem de­fi­ni­cji okre­śla­ją­cym bank, a wręcz naj­istot­niej­szym z punk­tu wi­dze­nia roz­róż­nial­no­ści ban­ku wśród pod­mio­tów dzia­ła­ją­cych na ryn­ku fi­nan­so­wym, jest wy­ko­ny­wa­nie czyn­no­ści ban­ko­wych ob­cią­ża­ją­cych ry­zy­kiem środ­ki po­wie­rzo­ne pod ja­kim­kol­wiek ty­tu­łem zwrot­nym. Do­nio­słość nor­ma­tyw­na tak uję­te­go ob­ja­śnie­nia zna­cze­nia ter­mi­nu "bank" ma wy­ni­kać przede wszyst­kim z wpro­wa­dze­nia jako kry­te­rium wy­róż­nie­nia ban­ku przed­mio­tu jego dzia­łal­no­ści166. Jed­nak przy ta­kim uję­ciu de­fi­ni­cyj­nym cel uka­za­nia pro­fi­lu dzia­łal­no­ści ban­ku nie zo­stał w peł­ni zre­ali­zo­wa­ny. Przy­czy­ną jest tu nie­wąt­pli­wie co naj­mniej brak wy­eks­po­no­wa­nia czyn­no­ści o cha­rak­te­rze de­po­zy­to­wym167 oraz na­ra­sta­ją­ce pro­ble­my z wy­zna­cze­niem "gra­nic "czyn­no­ści ban­ko­wych" na grun­cie ure­gu­lo­wań pra­wa ban­ko­we­go"168. Nie bez zna­cze­nia po­zo­sta­je tak­że to, że pra­wo­daw­ca do­pusz­cza moż­li­wość, by rów­nież jed­nost­ki or­ga­ni­za­cyj­ne inne niż ban­ki mo­gły wy­ko­ny­wać czyn­no­ści wy­mie­nio­ne w art. 5 ust. 1 pr.bank. (je­że­li prze­pi­sy od­ręb­nych ustaw upraw­nia­ją je do tego). W kon­se­kwen­cji do­pie­ro na sku­tek zło­żo­nej wy­kład­ni moż­na uznać, że dzia­łal­ność ban­ko­wą iden­ty­fi­ko­wać na­le­ży z dzia­łal­no­ścią po­le­ga­ją­cą na gro­ma­dze­niu środ­ków pie­nięż­nych pod­le­ga­ją­cych zwro­to­wi (de­po­zy­tów) przede wszyst­kim w celu ich an­ga­żo­wa­nia przy wy­ko­ny­wa­niu in­nych czyn­no­ści ban­ko­wych na wła­sny ra­chu­nek ban­ku (utoż­sa­mia­nych w dok­try­nie eko­no­mii z czyn­ny­mi ope­ra­cja­mi ban­ko­wy­mi). Jed­no­cze­śnie tak po­ję­ta dzia­łal­ność ban­ko­wa jest po­ję­ciem węż­szym niż dzia­łal­ność ban­ków169 i nie jest wła­ści­wa wy­łącz­nie ban­kom, gdyż w dro­dze wy­jąt­ku mogą ją wy­ko­ny­wać i inne pod­mio­ty.

Za trze­cią istot­ną ce­chę ty­po­lo­gicz­ną ban­ku pra­wo­daw­ca uzna­je dzia­łal­ność na pod­sta­wie ze­zwo­leń. Re­gla­men­ta­cja praw­na dzia­łal­no­ści ban­ku wy­ni­ka za­rów­no z pr.bank., jak i usta­wy o dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej170, a jej prze­ja­wem jest przy­mus uzy­ska­nia au­to­ry­za­cji dla le­gal­ne­go wy­ko­ny­wa­nia ta­kiej dzia­łal­no­ści. Pra­wo­daw­ca, roz­strzy­ga­jąc o wa­run­kach po­dej­mo­wa­nia, pro­wa­dze­nia i za­koń­cze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej [z uwzględ­nie­niem spe­cy­fi­ki wy­ni­ka­ją­cej z form or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych (bank pań­stwo­wy, spół­ka ak­cyj­na, spół­dziel­nia) oraz spe­cja­li­za­cji ban­ku (bank hi­po­tecz­ny, bank zrze­sza­ją­cy)], uzna­je za ko­niecz­ne wy­da­nie "aktu zgo­dy wła­dzy pu­blicz­nej"171 w po­sta­ci ze­zwo­le­nia na utwo­rze­nie ban­ku i na roz­po­czę­cie przez bank dzia­łal­no­ści172.

Przy ana­li­zie praw­nej po­ję­cia "bank" oprócz wska­za­nych cech nor­ma­tyw­nych uję­tych w de­fi­ni­cji le­gal­nej ko­niecz­ne jest od­nie­sie­nie się do czę­sto sto­so­wa­ne­go przy opi­sie ban­ku przy­mio­tu in­sty­tu­cji za­ufa­nia pu­blicz­ne­go. Nie jest to wpraw­dzie ka­te­go­ria praw­nie zde­fi­nio­wa­na, jed­nak zgod­nie z ugrun­to­wa­ny­mi po­glą­da­mi dok­try­ny i ju­dy­ka­tu­ry173 z ca­ło­kształ­tu norm wy­zna­cza­ją­cych za­sa­dy pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, two­rze­nia i or­ga­ni­za­cji ban­ków (m.in. wy­so­kie wy­mo­gi sta­wia­ne pod­mio­tom świad­czą­cym usłu­gi, szer­szy za­kres nad­zo­ru lub kon­tro­li spra­wo­wa­nej nad tymi pod­mio­ta­mi, pra­wo wy­łącz­no­ści na wy­ko­ny­wa­nie dzia­łal­no­ści) moż­na wnio­sko­wać o szcze­gól­nym sta­tu­sie ban­ków jako go­spo­dar­czych osób praw­nych, któ­ry uza­sad­nia po­strze­ga­nie ban­ków jako in­sty­tu­cji za­ufa­nia pu­blicz­ne­go. Skła­nia to do głęb­szej re­flek­sji nad tymi ce­cha­mi ban­ku, któ­re w pra­wie czy na grun­cie dys­kur­su praw­ne­go ko­ja­rzo­ne są z pod­mio­ta­mi za­ufa­nia pu­blicz­ne­go, a tym sa­mym tymi, któ­re na­le­ża­ło­by iden­ty­fi­ko­wać jako ce­chy ban­ku. Przyj­mu­jąc, że in­sty­tu­cję za­ufa­nia pu­blicz­ne­go, ana­lo­gicz­nie jak za­wód za­ufa­nia pu­blicz­ne­go, po­win­no ce­cho­wać nie tyl­ko świad­cze­nie usług istot­nych z punk­tu wi­dze­nia pod­sta­wo­wych dóbr jed­nost­ki174 i wią­żą­cych się z po­wie­rza­niem przez usłu­go­bior­cę istot­ne­go za­kre­su in­for­ma­cji ma­ją­cych oso­bi­sty cha­rak­ter175, ale i to, że są one wy­ko­ny­wa­ne "ze szcze­gól­nym na­tę­że­niem speł­nia­nia tak­że pew­nej funk­cji pu­blicz­nej"176, po­żą­da­ne "dla pra­wi­dło­we­go bie­gu ca­łe­go ży­cia spo­łecz­ne­go i wy­ro­bie­nia w spo­łe­czeń­stwie za­ufa­nia co do pra­wi­dło­we­go ich speł­nie­nia"177 oraz że świad­cze­nie tych usług zo­sta­ło zor­ga­ni­zo­wa­ne w spo­sób "uza­sad­nia­ją­cy prze­ko­na­nie spo­łecz­ne o wła­ści­wym dla in­te­re­sów jed­nost­ki wy­ko­rzy­sta­niu in­for­ma­cji przez świad­czą­cych usłu­gi"178. To prze­ko­na­nie spo­łecz­ne win­no obej­mo­wać rów­nież prze­świad­cze­nie o za­cho­wa­niu przez pod­miot okre­śla­ny mia­nem za­ufa­nia spo­łecz­ne­go wła­ści­wych mo­ty­wa­cji, na­le­ży­tej sta­ran­no­ści za­wo­do­wej oraz wia­rę w prze­strze­ga­nie war­to­ści istot­nych dla pro­fi­lu da­ne­go pod­mio­tu179. Nie­któ­rzy przed­sta­wi­cie­le dok­try­ny uzna­ją na­wet, że ce­chą za­wo­dów (moż­na za­tem sta­wiać py­ta­nie: czy i in­sty­tu­cji?) jest wy­ko­ny­wa­nie ich nie dla zy­sku, lecz dla za­spo­ko­je­nia in­te­re­su pu­blicz­ne­go180, dzia­łal­ność w in­te­re­sie ogó­łu. Wy­mie­nia­jąc iden­ty­fi­ko­wa­ne przez dok­try­nę ce­chy za­wo­dów za­ufa­nia pu­blicz­ne­go, trze­ba wy­raź­nie wska­zać, że od­nie­sie­nie ich wszyst­kich do ban­ków, jako in­sty­tu­cji za­ufa­nia pu­blicz­ne­go, jest zbyt da­le­ko idą­ce. Nie­mniej moż­na iden­ty­fi­ko­wać re­gu­la­cje praw­ne, któ­re od­dzia­łu­ją na kształ­to­wa­nie wi­ze­run­ku ban­ku jako in­sty­tu­cji za­ufa­nia pu­blicz­ne­go181. Po­zwa­la to uznać, że po­ję­cie "bank" ma w wy­mia­rze praw­nym szer­szy za­kres, niż wy­ni­ka to wprost z de­fi­ni­cji ter­mi­nu "bank". Ce­chą nada­ną przez usta­wo­daw­cę (choć nie expres­sis ver­bis) a więc nor­ma­tyw­ną ban­ku jest rów­nież pro­fe­sjo­na­lizm prze­ja­wia­ją­cy się w na­le­ży­tej sta­ran­no­ści za­wo­do­wej za­pew­nia­ją­cej, że dzia­łal­ność ban­ku pro­wa­dzo­na bę­dzie rze­tel­nie, z za­cho­wa­niem na­le­ży­tej sta­ran­no­ści, bez nad­uży­wa­nia upraw­nień, da­jąc rę­koj­mię ochro­ny klien­ta ban­ku, w tym mię­dzy in­ny­mi po­wie­rzo­nych in­for­ma­cji sta­no­wią­cych ta­jem­ni­cę ban­ko­wą. W dok­try­nie wska­zu­je się rów­nież na pod­po­rząd­ko­wa­nie dzia­łal­no­ści ban­ku in­te­re­so­wi spo­łecz­ne­mu182. Nie­któ­re spo­śród ban­ków może ce­cho­wać dzia­łal­ność o szcze­gól­nym ukie­run­ko­wa­niu na in­te­res ogó­łu, brak na­sta­wie­nia na zysk, co może znaj­do­wać od­zwier­cie­dle­nie nor­ma­tyw­ne, nie są to jed­nak ce­chy dys­tynk­tyw­ne ban­ków.

Pro­wa­dząc dal­sze ana­li­zy oraz usta­le­nia po­ję­cio­we i ter­mi­no­lo­gicz­ne, ko­niecz­ne sta­je się na­stęp­nie po­rów­na­nie zna­cze­nia okre­śleń "bank" i "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" w pol­skim i unij­nym po­rząd­ku praw­nym. Dość bo­ga­ta li­te­ra­tu­ra przed­mio­tu i wie­lo­krot­nie wy­gła­sza­ne uwa­gi kry­tycz­ne na te­mat roz­bież­no­ści po­ję­cio­wej i ter­mi­no­lo­gicz­nej183 uza­sad­nia­ją od­stą­pie­nie od sze­ro­kiej ana­li­zy tego pro­ble­mu. Dla pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań nie­zbęd­ne jest jed­nak za­ak­cen­to­wa­nie róż­ni­cy mię­dzy ro­zu­mie­niem ter­mi­nu "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" w pol­skim i unij­nym po­rząd­ku praw­nym. Po pierw­sze, gdy ana­li­zu­je się re­gu­la­cje pol­skie w od­nie­sie­niu do unij­nych wy­raź­nie wi­dać róż­ni­cę w roz­ło­że­niu ak­cen­tów mię­dzy ele­men­tem or­ga­ni­za­cyj­nym a funk­cjo­nal­nym. De­fi­ni­cja unij­na ob­ja­śnia ter­min "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" po­przez wska­za­nie isto­ty jej dzia­łal­no­ści. Jest to przed­się­bior­stwo, któ­re­go dzia­łal­ność po­le­ga na przyj­mo­wa­niu de­po­zy­tów lub in­nych fun­du­szy pod­le­ga­ją­cych zwro­to­wi od lud­no­ści oraz na przy­zna­wa­niu kre­dy­tów na swój wła­sny ra­chu­nek184. W przy­pad­ku de­fi­ni­cji za­war­tej w pr.bank., przy­bli­ża­jąc sens okre­śle­nia bank usta­wo­daw­ca pre­cy­zu­jąc przed­miot jego dzia­łal­no­ści, wska­zał na wy­ko­ny­wa­nie czyn­no­ści ban­ko­wych ob­cią­ża­ją­cych ry­zy­kiem środ­ki po­wie­rzo­ne pod ja­kim­kol­wiek ty­tu­łem zwrot­nym. Zna­la­zły tu swój wy­raz, jak już wska­zy­wa­no, tak­że ele­men­ty re­gu­la­cyj­ne i or­ga­ni­za­cyj­ne, od­mien­nie niż w de­fi­ni­cji in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej.

Po dru­gie, pol­ski usta­wo­daw­ca wpro­wa­dza wła­sne okre­śle­nie na in­sty­tu­cję kre­dy­to­wą (uży­wa­jąc ter­mi­no­lo­gii ak­tów unij­nych) z sie­dzi­bą w Pol­sce, to jest: "bank kra­jo­wy". Jed­no­cze­śnie usta­la­jąc zna­cze­nie okre­śle­nia in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa, wy­łą­cza z jego za­kre­su bank kra­jo­wy. W kon­se­kwen­cji na grun­cie pr.bank. bank nie jest in­sty­tu­cją kre­dy­to­wą, może nią być na­to­miast nie­wąt­pli­wie w świe­tle prze­pi­sów UE185 (trze­ba bo­wiem pa­mię­tać, że mię­dzy za­kre­sa­mi nazw "bank" i "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" za­cho­dzi re­la­cja krzy­żo­wa­nia).

1.5. Lo­kal­ność jako po­ję­cie praw­ne

Usta­le­nie zna­cze­nia ter­mi­nu "bank lo­kal­ny", obok roz­strzy­gnię­cia o tre­ści okre­śle­nia "bank", wy­ma­ga na­stęp­nie roz­wa­że­nia do­pre­cy­zo­wu­ją­ce­go treść roz­pa­try­wa­ne­go ter­mi­nu, zna­cze­nia sło­wa "lo­kal­ny" przede wszyst­kim w aspek­cie praw­nym. Przyj­mu­jąc, że wy­raz "lo­kal­ność" jest sto­so­wa­ny dla na­zwa­nia wła­ści­wo­ści wy­wo­dzo­nej od przy­miot­ni­ka "lo­kal­ny", jest my­ślo­wym od­zwier­cie­dle­niem uję­cia ce­chy pew­nych zja­wisk wią­za­nych z lo­kal­nym cha­rak­te­rem, trze­ba jed­no­cze­śnie mieć na uwa­dze, że słu­ży on i dla opi­sa­nia pew­nej re­la­cji czy zbio­ru okre­ślo­nych uwa­run­ko­wań de­ter­mi­nu­ją­cych wy­miar lo­kal­ny. Dla­te­go dla pra­wi­dło­we­go usta­le­nia na grun­cie pra­wa zna­cze­nia ter­mi­nu "lo­kal­ny" uzna­no za wła­ści­we do­ko­na­nie w płasz­czyź­nie praw­nej, i po­moc­ni­czo so­cjo­lo­gicz­nej186, ana­li­zy obu po­jęć, po­dej­mu­jąc pró­bę sfor­mu­ło­wa­nia prze­sła­nek po­zwa­la­ją­cych okre­ślić ce­chy lo­kal­no­ści i usta­lić, co skła­da się na wła­ści­wość, któ­rą moż­na okre­ślać mia­nem "lo­kal­ny/lo­kal­na/lo­kal­ne" w aspek­cie praw­nym.

Kon­cen­tru­jąc się na lo­kal­no­ści w uję­ciu funk­cjo­nal­nym, a za­tem z punk­tu wi­dze­nia re­gu­la­cji, w ja­kim wy­stę­pu­je, a tak­że pod­da­jąc re­flek­sji szcze­gól­ne zna­cze­nie, ja­kie przy­bie­ra wy­raz "lo­kal­ny" (lo­kal­na, lo­kal­ne) zwłasz­cza w re­gu­la­cjach pra­wa fi­nan­so­we­go, trze­ba jed­nak pod­kre­ślić, że sam ter­min "lo­kal­ność" nie jest sto­so­wa­ny, a tym bar­dziej de­fi­nio­wa­ny w pol­skim ję­zy­ku praw­nym187. Na eta­pie ana­li­zy se­man­tycz­nej wy­wo­dzi się go na­tu­ral­nie od przy­miot­ni­ka "lo­kal­ny", któ­ry zgod­nie z tre­ścią lek­sy­kal­ną ozna­cza "wła­ści­wy da­ne­mu miej­scu, ogra­ni­czo­ny do da­ne­go miej­sca, miej­sco­wy"188. Jak­kol­wiek oczy­wi­stym jest, że we współ­cze­snym uję­ciu teo­re­tycz­nym (w kon­tek­ście róż­no­rod­nych idei oraz kon­cep­cji) lo­kal­ność, a tak­że cza­sem z nią utoż­sa­mia­ny lo­ka­lizm189, ma o wie­le głęb­sze i szer­sze zna­cze­nie, co prze­kła­da się na spo­sób nor­mo­wa­nia za­gad­nień, w któ­rych ko­niecz­ne jest uwzględ­nie­nie kom­po­nen­tu lo­kal­ne­go.

Za­kres po­ję­cia "lo­kal­ność" wy­zna­cza­ny jest głów­nie przez na­uki so­cjo­lo­gicz­ne, zgod­nie z któ­ry­mi ro­zu­mia­na jest ona jako zbiór "miej­sco­wych wa­run­ków okre­śla­ją­cych funk­cjo­no­wa­nie zbio­ro­wo­ści lo­kal­nej i na­le­żą­cych do niej lu­dzi"190, ale tak­że jako "pew­na spo­łecz­ność tkwią­ca w okre­ślo­nym oto­cze­niu na­tu­ral­nym i kul­tu­ro­wym"191. W so­cjo­lo­gicz­nej re­flek­sji nad zja­wi­skiem lo­kal­no­ści szcze­gól­nie waż­na, z punk­tu wi­dze­nia pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań, jest jego iden­ty­fi­ka­cja ze względ­ną au­to­no­mią oraz upodmio­to­wie­niem "kon­kret­nych spo­łecz­no­ści lo­kal­nych w za­kre­sie go­spo­dar­czym, spo­łecz­nym i kul­tu­ral­nym w ra­mach szer­sze­go ukła­du spo­łecz­no-prze­strzen­ne­go i po­li­tycz­ne­go"192. Ozna­cza to "kon­cen­tra­cję ży­cia spo­łecz­ne­go i go­spo­dar­cze­go w spo­łecz­no­ściach lo­kal­nych"193.

Re­ali­za­cja idei "lo­kal­no­ści" znaj­du­je swój wy­raz mię­dzy in­ny­mi w dą­że­niu spo­łecz­no­ści lo­kal­nych do sa­mo­dziel­ne­go po­dej­mo­wa­nia i za­ła­twia­nia spraw o cha­rak­te­rze lo­kal­nym, do wy­ko­ny­wa­nia za­rzą­du przez bez­po­śred­nio za­in­te­re­so­wa­nych, co pro­wa­dzi mię­dzy in­ny­mi do for­mo­wa­nia sa­mo­rzą­dów te­ry­to­rial­nych. Wy­ma­ga to praw­nej or­ga­ni­za­cji, w przy­pad­ku sa­mo­rzą­du w szcze­gól­no­ści nada­nia przez akt pra­wo­daw­czy władz­twa do sta­no­wie­nia o wspól­nym mie­niu, po­trze­bach itd. Zmie­nia się mię­dzy in­ny­mi ge­ne­ral­na re­gu­ła kom­pe­ten­cyj­na sa­mo­rzą­du, obej­mu­jąc swo­im za­kre­sem spra­wy pu­blicz­ne o zna­cze­niu lo­kal­nym194. Z punk­tu wi­dze­nia pań­stwa co­raz wy­raź­niej­sza sta­je się trans­for­ma­cja po­dej­ścia do roli "szcze­bla" lo­kal­ne­go i re­gio­nal­ne­go w uru­cha­mia­niu pro­ce­sów roz­wo­jo­wych oraz sil­ne ukie­run­ko­wa­nie na te­ry­to­rial­ność195. Znaj­du­je to od­zwier­cie­dle­nie w nor­mach praw­nych re­gu­lu­ją­cych róż­ne­go ro­dza­ju in­stru­men­ty ma­ją­ce pro­ces ten wspie­rać196. W ten spo­sób sa­mo­rzą­do­wy aspekt lo­kal­no­ści uzy­sku­je swój wy­miar praw­ny197. Nie ma wąt­pli­wo­ści, że lo­kal­ność po­strze­ga­na po­przez pry­zmat ukie­run­ko­wa­nia na spo­łecz­ność, wspól­no­tę lo­kal­ną po­zwa­la za­tem wy­zna­czać kon­kret­ne cele, w tym tak­że nor­ma­tyw­ne198. Spra­wia to, że pra­wo­daw­ca w ak­tach praw­nych od­wo­łu­je się nie­jed­no­krot­nie do aspek­tu miej­sco­we­go, lo­kal­ne­go. W przy­pad­ku JST czy­ni to na przy­kład po­wie­rza­jąc jed­nost­kom sa­mo­rzą­du lo­kal­ne­go lub re­gio­nal­ne­go zróż­ni­co­wa­ne za­da­nia. Mają one mię­dzy in­ny­mi kom­pe­ten­cje do sta­no­wie­nia pra­wa miej­sco­we­go, po­ru­cza się im or­ga­ni­za­cję lo­kal­nej in­fra­struk­tu­ry (np. trans­por­tu zbio­ro­we­go), ak­ty­wi­za­cję lo­kal­ne­go ryn­ku pra­cy, pie­lę­gno­wa­nie i roz­wi­ja­nie toż­sa­mo­ści lo­kal­nej.

Na grun­cie pra­wa fi­nan­so­we­go pra­wo­daw­ca po­słu­gu­je się po­ję­ciem "lo­kal­ny", sta­no­wiąc o pew­nej ka­te­go­rii po­dat­ków i opłat przy­na­leż­nych gmi­nie199. Trze­ba się zgo­dzić z po­glą­dem, iż o "lo­kal­no­ści" tych świad­czeń de­cy­du­ją wzglę­dy for­mal­ne, to zna­czy ure­gu­lo­wa­ne są one w usta­wie o ta­kiej wła­śnie na­zwie200, jed­nak nie je­dy­nie. W dok­try­nie bo­wiem roz­wa­ża­nia nad in­sty­tu­cją po­dat­ku lo­kal­ne­go do­pro­wa­dzi­ły do sfor­mu­ło­wa­nia pew­nych wa­run­ków, mo­gą­cych być, czy wręcz bę­dą­cych, kry­te­ria­mi wy­od­ręb­nie­nia po­dat­ków lo­kal­nych spo­śród in­nych da­nin pu­blicz­nych o sta­tu­sie po­dat­ku. Wska­zu­je się tu na władz­two nad źró­dłem po­dat­ko­wym i moż­li­wie sil­ne po­wią­za­nie z te­re­nem (od­dzia­ły­wa­nie na fi­nan­se jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go i go­spo­dar­kę lo­kal­ną, na­ło­że­nie tych po­dat­ków przede wszyst­kim na pod­mio­ty, któ­re są be­ne­fi­cjen­ta­mi usług pu­blicz­nych do­star­cza­nych przez sa­mo­rzą­dy lo­kal­ne, bli­skie po­wią­za­nie z wa­run­ka­mi lo­kal­ne­go śro­do­wi­ska spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go)201.

Czę­sto­tli­wość i róż­no­rod­ność kon­tek­stów, w ja­kich po­ja­wia się okre­śle­nie "lo­kal­ny/lo­kal­na/lo­kal­ne", świad­czy o tym, że po­trze­ba jego za­sto­so­wa­nia nie ma cha­rak­te­ru mar­gi­nal­ne­go (w prze­pi­sach pra­wa uży­wa się ter­mi­nów: "spo­łecz­no­ści lo­kal­ne", "wspól­no­ta lo­kal­na", in­sty­tu­cje "part­ner­stwa lo­kal­ne­go", "lo­kal­na gru­pa dzia­ła­nia", "lo­kal­na stra­te­gia roz­wo­ju", "ini­cja­ty­wa lo­kal­na" (jako for­ma współ­pra­cy or­ga­nów jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go z miesz­kań­ca­mi), "śro­do­wi­sko lo­kal­ne", "lo­kal­ne pro­gra­my po­mo­cy spo­łecz­nej", "re­fe­ren­dum lo­kal­ne", "pra­sa lo­kal­na", "ry­nek lo­kal­ny"202). Okre­śle­nie to do­pre­cy­zo­wu­je kon­tekst spo­łecz­ny i prze­strzen­ny (geo­gra­ficz­ny). Nie­wąt­pli­wie trze­ba jed­nak przy­jąć, że cha­rak­te­ry­stycz­ne dla pol­skie­go sys­te­mu pra­wa jest obec­nie to, że w prze­strze­ni te­ry­to­rial­nej pra­wo­daw­ca nie łą­czy po­ję­cia "lo­kal­ny" z okre­ślo­ną jed­nost­ką ad­mi­ni­stra­cyj­ną (gmi­ną, po­wia­tem, wo­je­wódz­twem)203, a ra­czej sta­wia to, co lo­kal­ne, w opo­zy­cji do ogól­no­kra­jo­we­go, a cza­sem re­gio­nal­ne­go, jed­no­cze­śnie okre­śla­jąc ce­chą lo­kal­no­ści pew­ną nie­po­wta­rzal­ną wła­ści­wość roz­pa­try­wa­ną w róż­nych płasz­czy­znach, a da­ją­cą się opi­sać okre­śle­niem "lo­kal­ny/lo­kal­na/lo­kal­ne".

W świe­tle przed­sta­wio­nych usta­leń na­su­wa się, po pierw­sze, kon­klu­zja, iż współ­cze­śnie nie moż­na jed­no­znacz­nie wy­zna­czyć na grun­cie pra­wa po­zy­tyw­ne­go za­kre­su po­jęć ta­kich jak "lo­kal­ny" czy "lo­kal­ność"204. Tak ze wzglę­du na wy­stę­pu­ją­cą dy­fu­zję se­man­tycz­ną, jak i - co może istot­niej­sze - brak ogól­nie we­ry­fi­ko­wal­nej kon­cep­cji (teo­rii) lo­kal­no­ści. Do­tych­cza­so­we roz­wa­ża­nia pro­wa­dzą da­lej do kon­sta­ta­cji, że po­praw­ne roz­ko­do­wa­nie uży­wa­ne­go przez pra­wo­daw­cę okre­śle­nia "lo­kal­ny/lo­kal­na/lo­kal­ne" wy­ma­ga uwzględ­nie­nia kon­tek­stu do­okre­śla­ją­ce­go. Wła­śnie ze wzglę­du na brak wy­ra­zi­sto­ści w ro­zu­mie­niu zna­czeń wy­mie­nio­nych wy­żej okre­śleń. Wska­zać na­le­ży, jako wnio­sek trze­ci, że ter­min "lo­kal­ny" sta­je się na grun­cie prze­pi­sów pra­wa istot­ny, a czę­sto na­wet ko­niecz­ny, słu­żąc od­róż­nia­niu miej­sco­wych (lo­kal­nych) za­dań, ce­lów, ini­cja­tyw, wa­run­ków go­spo­dar­czych etc. Trud­no usta­lić ce­chy praw­ne "lo­kal­no­ści" wła­ści­we dla ca­łe­go sys­te­mu pra­wa, jed­nak moż­na zna­leźć pew­ne ele­men­ty wspól­ne tego po­ję­cia praw­ne­go. Moż­na mia­no­wi­cie po­sta­wić tezę, że na grun­cie prze­pi­sów pra­wa "lo­kal­ny" wią­za­ny jest nie tyl­ko z ogra­ni­czo­nym ob­sza­rem dzia­ła­nia, ale tak­że dzia­ła­niem uwzględ­nia­ją­cym miej­sco­we po­trze­by, wa­run­ki. Jed­no­cze­śnie brak przy­miot­ni­ka "lo­kal­ny" nie wy­klu­cza moż­li­wo­ści nor­ma­tyw­ne­go nada­nia okre­ślo­ne­mu przed­się­wzię­ciu, ini­cja­ty­wie, za­da­niu etc. lo­kal­ne­go wy­mia­ru po­przez po­wią­za­nie z okre­ślo­nym ob­sza­rem dzia­łal­no­ści lub wpro­wa­dze­nie wy­móg uwzględ­nie­nia in­nych ele­men­tów lo­kal­no­ści (np. lo­kal­ne­go aspek­tu spo­łecz­ne­go).

Ma­jąc po­wyż­sze na wzglę­dzie oraz opie­ra­jąc się na pew­nych wła­ści­wo­ściach, wska­zy­wa­nych w na­ukach so­cjo­lo­gicz­nych, eko­no­micz­nych i praw­nych, jako im­ma­nent­nie wią­za­nych z lo­kal­no­ścią, jak: te­ry­to­rial­ność, ukie­run­ko­wa­nie na spo­łecz­ność lo­kal­ną lub miej­sco­we po­trze­by205 moż­na do­ko­nać ana­li­zy prze­pi­sów pra­wa re­gu­lu­ją­cych dzia­łal­ność ban­ków z punk­tu wi­dze­nia jej "lo­kal­ne­go" cha­rak­te­ru. Ana­li­za ta win­na być prze­pro­wa­dzo­na przy roz­gra­ni­cze­niu norm wy­zna­cza­ją­cych ob­szar pro­wa­dzo­nej przez bank dzia­łal­no­ści (aspekt te­ry­to­rial­ny) i norm uwzględ­nia­ją­cych po­zo­sta­łe ele­men­ty lo­kal­no­ści (np. aspekt spo­łecz­ny).

1.6. Bank lo­kal­ny - po­ję­cie i pod­sta­wy kon­cep­cji dok­try­nal­nej

Prze­pro­wa­dzo­ne w po­przed­nich pod­roz­dzia­łach roz­wa­ża­nia uka­zu­ją, że wśród przed­sta­wi­cie­li róż­nych nauk ist­nie­je po­trze­ba wy­od­ręb­nia­nia spo­śród in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych ban­ku lo­kal­ne­go. Uza­sad­nia ją ko­niecz­ność uwzględ­nia­nia od­mien­nej toż­sa­mo­ści or­ga­ni­za­cyj­nej, spo­łecz­nej w teo­rii or­ga­ni­za­cji i za­rzą­dza­nia czy zna­cze­nia dla roz­wo­ju ryn­ku, sta­bil­no­ści ryn­ku fi­nan­so­we­go bę­dą­cej obiek­tem za­in­te­re­so­wa­nia teo­rii ban­ko­wo­ści, a więc uchwy­ce­nia ban­ków lo­kal­nych w od­po­wied­niej per­spek­ty­wie eko­no­micz­nej i za­rząd­czej. Wpływ ban­ku lo­kal­ne­go na przed­się­bior­czość lo­kal­ną, re­la­cje w prze­strze­ni spo­łecz­nej etc. mogą być i są przed­mio­tem ba­dań nauk so­cjo­lo­gicz­nych. Nie­wąt­pli­wie do­strze­gal­ny jest tu wpływ czyn­ni­ka psy­chicz­ne­go na or­ga­ni­za­cję spo­łe­czeń­stwa206. Ana­li­zo­wa­ne jest su­biek­tyw­ne po­strze­ga­nie ban­ku jako lo­kal­ne­go wy­ni­ka­ją­ce z po­czu­cia pew­nej wię­zi mię­dzy nim a człon­ka­mi spo­łecz­no­ści lo­kal­nych, dla któ­rych po­wsta­nia i ist­nie­nia nie bez zna­cze­nia jest fakt bli­sko­ści lo­ka­cyj­nej, geo­gra­ficz­nej ban­ku, zin­te­gro­wa­nie z lo­kal­nym oto­cze­niem, wie­lo­let­nie za­ko­rze­nie­nie w lo­kal­nej spo­łecz­no­ści, moż­li­wość kształ­to­wa­nia jego dzia­łal­no­ści przez człon­ków lo­kal­nej spo­łecz­no­ści jako wła­ści­cie­li207.

W na­uce pra­wa rów­nież do­ko­nu­je się kwa­li­fi­ka­cji ban­ków na pod­sta­wie kry­te­rium lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru. Wska­zu­je na to po­wszech­ne sto­so­wa­nie w dok­try­nie pra­wa ter­mi­nu "bank lo­kal­ny" do opi­sa­nia okre­ślo­nej ka­te­go­rii ban­ków. Za­sad­ni­czym dy­le­ma­tem po­zo­sta­je jed­nak iden­ty­fi­ka­cja tych kom­po­nen­tów tre­ścio­wych po­ję­cia "bank lo­kal­ny", któ­re prze­są­dza­ją o tym, że ban­ko­wi moż­na nadać przy­miot "lo­kal­no­ści" w aspek­cie praw­nym. Uzna­jąc, że nie­wąt­pli­wie moż­li­we jest w opar­ciu o ele­men­ty po­za­nor­ma­tyw­ne i funk­cjo­na­le wy­róż­nie­nie ka­te­go­rii ban­ków lo­kal­nych, w ni­niej­szych roz­wa­ża­niach nie­odzow­nym sta­je się po­sta­wie­nie py­ta­nia, czy moż­li­we jest rów­nież zi­den­ty­fi­ko­wa­nie cech praw­nych ban­ku lo­kal­ne­go oraz gra­nic praw­nych jego kon­cep­cji dok­try­nal­nej.

Wska­zy­wa­na w Pol­sce, jak wy­ni­ka z prze­pro­wa­dzo­nych ana­liz, we współ­cze­snej dok­try­nie pra­wa ce­cha ogra­ni­czo­ne­go ob­sza­ru dzia­ła­nia, jako de­cy­du­ją­ca o kwa­li­fi­ka­cji ban­ku jako lo­kal­ne­go, nie może być uzna­na za je­dy­ną i prze­są­dza­ją­cą. Za kon­sty­tu­tyw­ne ce­chy ban­ku lo­kal­ne­go, któ­re po­win­ny być de­ter­mi­no­wa­ne praw­nie, by moż­na było do­ko­nać od­two­rze­nia z prze­pi­sów pra­wa kom­plek­so­wej kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go uznać trze­ba:

- ogra­ni­czo­ny te­ry­to­rial­nie za­sięg pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści (uwa­run­ko­wa­nie te­ry­to­rial­ne);

- ukie­run­ko­wa­nie w świad­cze­niu usług ban­ko­wych na wspól­no­tę, spo­łecz­ność lo­kal­ną (ban­ki "zo­rien­to­wa­ne" lo­kal­nie; uwa­run­ko­wa­nie spo­łecz­no-go­spo­dar­cze);

- mi­sję208 spo­łecz­ną (uwa­run­ko­wa­nie spo­łecz­ne).

Zi­den­ty­fi­ko­wa­nie tych cech ban­ków lo­kal­nych daje pod­sta­wy do od­róż­nia­nia ich od in­nych ban­ków dzia­ła­ją­cych na ryn­ku fi­nan­so­wym. Po­zwa­la ono tak­że na pod­ję­cie pró­by zde­fi­nio­wa­nia ban­ku lo­kal­ne­go. W związ­ku z tym, że zna­cze­nie ter­mi­nu "bank" na grun­cie pra­wa de­ter­mi­no­wa­ne jest prze­pi­sa­mi sta­no­wio­ny­mi za­rów­no na szcze­blu unij­nym (cho­dzi tu o usta­le­nie zna­cze­nia okre­śle­nia "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa"), jak i w pol­skich prze­pi­sach pra­wa, ob­ja­śnie­nia za­war­te w ak­tach praw­nych po­win­ny słu­żyć usta­le­niu tre­ści po­ję­cia "bank lo­kal­ny" jako pod­mio­tu pro­wa­dzą­ce­go dzia­łal­no­ści ban­ko­wą. Na­to­miast od­ręb­ność ban­ku lo­kal­ne­go od in­nych ban­ków, jego spe­cy­fi­ka, win­na być de­skry­bo­wa­na przez okre­śle­nie uwa­run­ko­wań te­ry­to­rial­nych, spo­łecz­nych i spo­łecz­no-go­spo­dar­czych. Po­zwa­la to na za­pro­po­no­wa­nie de­fi­ni­cji ban­ku lo­kal­ne­go uwzględ­nia­ją­cej jego ce­chy ma­ją­ce od­zwier­cie­dle­nie nor­ma­tyw­ne.

Moż­na przy­jąć, że bank lo­kal­ny ozna­cza pod­miot go­spo­dar­czy, któ­re­go dzia­łal­ność po­le­ga przede wszyst­kim na przyj­mo­wa­niu, w szcze­gól­no­ści od lud­no­ści, de­po­zy­tów lub in­nych pod­le­ga­ją­cych zwro­to­wi środ­ków pie­nięż­nych oraz na przy­zna­wa­niu kre­dy­tów na swój wła­sny ra­chu­nek w opar­ciu o zgro­ma­dzo­ne środ­ki i pro­wa­dzo­na jest na ogra­ni­czo­nym do lo­kal­ne­go ob­sza­rze, z uwzględ­nie­niem pry­ma­tu dzia­łal­no­ści spo­łecz­nej nad dzia­łal­no­ścią go­spo­dar­czą. In­ny­mi sło­wy, bank lo­kal­ny to in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa209 dzia­ła­ją­ca we wła­ści­wych dla niej gra­ni­cach te­ry­to­rial­nych, re­ali­zu­ją­ca w swo­jej dzia­łal­no­ści cele spo­łecz­ne, świad­czą­ca usłu­gi ban­ko­we w spo­sób de­ter­mi­no­wa­ny wa­run­ka­mi ryn­ków lo­kal­nych na rzecz miej­sco­wej lud­no­ści, przed­się­bior­ców lub władz sa­mo­rzą­do­wych ze szcze­gól­nym uwzględ­nie­niem fi­nan­so­wa­nia po­trzeb in­dy­wi­du­al­nych człon­ków lo­kal­nych spo­łecz­no­ści bądź zbio­ro­wych ca­łej wspól­no­ty, słu­żąc roz­wo­jo­wi spo­łecz­ne­mu i go­spo­dar­cze­mu da­ne­go ob­sza­ru lo­kal­ne­go.

Dla kwa­li­fi­ka­cji ban­ku jako lo­kal­ne­go poza dok­try­ną pra­wa wy­mie­nio­ne wy­żej ce­chy kon­sty­tu­tyw­ne, jak wska­za­no, nie mu­szą być od­zwier­cie­dla­ne nor­ma­tyw­nie. Jed­nak wów­czas, gdy pra­wo­daw­ca ele­men­ty te uj­mu­je w tre­ści norm po­wszech­nie obo­wią­zu­ją­ce­go pra­wa, to zi­den­ty­fi­ko­wa­nie ta­kie­go ze­spo­łu norm o po­wią­za­niach funk­cjo­nal­nych umoż­li­wia od­two­rze­nie z prze­pi­sów obo­wią­zu­ją­cych w da­nym po­rząd­ku praw­nym kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go i po­zwa­la prze­są­dzić o ist­nie­niu jego kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej.

W przy­pad­ku ogra­ni­czo­ne­go te­re­nu dzia­ła­nia za­sa­da te­ry­to­rial­no­ści czy in­a­czej "lo­kal­no­ści", "re­gio­nal­no­ści" (tj. za­sa­da dzia­ła­nia na ogra­ni­czo­nym ob­sza­rze) może być for­mu­ło­wa­na expres­sis ver­bis bądź wy­ra­ża­na po­śred­nio w prze­pi­sach pra­wa, przy czym spo­sób re­gla­men­ta­cji za­kre­su te­ry­to­rial­ne­go może na­stę­po­wać po­przez róż­ne­go ro­dza­ju na­ka­zy bądź za­ka­zy, któ­re usta­wo­daw­ca usta­na­wia, by za­cho­wać miej­sco­wy cha­rak­ter ban­ku.

W sfe­rze prze­strze­ni te­ry­to­rial­nej pań­stwa nie da się jed­no­znacz­nie wy­zna­czyć obiek­tyw­nych gra­nic, któ­re będą prze­są­dzać o za­cho­wa­niu lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru. Two­rząc kon­struk­cję re­gu­la­cyj­ną i chcąc sta­no­wić o li­mi­ta­cji te­ry­to­rial­nej, pra­wo­daw­ca przy okre­śla­niu te­re­nu dzia­ła­nia ban­ku lo­kal­ne­go musi za­tem do­ko­nać su­biek­tyw­nej oce­ny jaki ob­szar speł­ni wy­móg za­cho­wa­nia lo­kal­no­ści ban­ku.

Ana­li­zu­jąc ogra­ni­cze­nia te­ry­to­rial­ne dzia­łal­no­ści ban­ku lo­kal­ne­go, trze­ba przy­jąć, że ce­chą ta­kie­go ban­ku nie musi być we­wnątrz­pań­stwo­wy cha­rak­ter dzia­łal­no­ści. Na przy­kład bank dzia­ła­ją­cy trans­gra­nicz­nie w kil­ku są­sia­du­ją­cych ze sobą gmi­nach róż­nych państw (ogra­ni­czo­ny ob­szar dzia­ła­nia), może po­zo­sta­wać ban­kiem lo­kal­nym, o ile bę­dzie świad­czył usłu­gi na rzecz spo­łecz­no­ści lo­kal­nej z uwzględ­nie­niem mi­sji spo­łecz­nej.

W od­nie­sie­niu do ko­lej­nej z cech, tj. za­cho­wa­nia "ukie­run­ko­wa­nia" na lo­kal­ną spo­łecz­ność, moż­li­we jest wpro­wa­dza­nie róż­ne­go ro­dza­ju ogra­ni­czeń nor­ma­tyw­nych w za­kre­sie pod­mio­to­wym lub przed­mio­to­wym dzia­łal­no­ści. "Orien­ta­cja" lo­kal­na może prze­ja­wiać się na przy­kład w za­ka­zie świad­cze­nia usług ban­ko­wych na rzecz pod­mio­tów spo­za te­re­nu dzia­ła­nia ban­ku.

Ce­chę ukie­run­ko­wa­nia spo­łecz­ne­go ban­ku lo­kal­ne­go moż­na po­strze­gać po­przez pry­zmat mi­sji spo­łecz­nej i dzia­łal­no­ści zwią­za­nej z wy­ko­ny­wa­niem za­dań pu­blicz­nych.

W przy­pad­ku za­dań pu­blicz­nych, ze wzglę­du na sze­ro­ko dys­ku­to­wa­ne współ­cze­sne zna­cze­nie tego po­ję­cia, ko­niecz­ne jest do­pre­cy­zo­wa­nie, że cho­dzi tu o za­kres za­dań, któ­rych wy­ko­ny­wa­nie słu­ży bez­po­śred­nio wspie­ra­niu in­te­re­sów ogól­nych przez za­spo­ka­ja­nie po­trzeb ko­lek­tyw­nych, a któ­rych tyl­ko część (jak­kol­wiek prze­wa­ża­ją­ca) wią­za­na jest ze sfe­rą ak­tyw­no­ści pań­stwa210. Ta­kie po­strze­ga­nie za­dań pu­blicz­nych sta­je się obec­nie uza­sad­nio­ne w związ­ku z za­cie­ra­niem gra­nic po­ję­cia "za­da­nie pu­blicz­ne". Dziś za­da­nie pu­blicz­ne nie jest już tyl­ko za­da­niem przy­na­leż­nym pań­stwu, ale może być wy­ko­ny­wa­ne na róż­nych za­sa­dach przez pod­mio­ty nie­pu­blicz­ne211.

Na­to­miast uję­cie praw­ne mi­sji spo­łecz­nej może na­stę­po­wać, łącz­nie bądź roz­łącz­nie, w co naj­mniej dwu płasz­czy­znach. Może być ona okre­śla­na po­przez roz­strzy­gnię­cie o nie­do­cho­do­wym cha­rak­te­rze ban­ku lo­kal­ne­go (a do­kład­niej bra­ku na­sta­wie­nia na zysk, dzia­łal­ność not for pro­fit) a tak­że po­przez okre­śle­nie celu dzia­ła­nia (np. wspie­ra­nie za­dań gmi­ny w za­kre­sie roz­wo­ju go­spo­dar­cze­go, za­pew­nie­nie do­stę­pu do kre­dy­tu dla wszyst­kich grup lud­no­ści oraz lo­kal­nych, ma­łych i śred­nich przed­się­biorstw etc.).

W przy­pad­ku tzw. nie­do­cho­do­we­go cha­rak­te­ru dzia­łal­no­ści ko­niecz­ne jest uści­śle­nie kil­ku kwe­stii. Dzia­łal­ność ban­ko­wa, jako dzia­łal­ność go­spo­dar­cza, jest dzia­łal­no­ścią za­rob­ko­wą. Uj­mo­wa­ny w usta­wie o swo­bo­dzie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej za­rob­ko­wy cha­rak­ter jest jed­nak w ju­dy­ka­tu­rze i orzecz­nic­twie nie­jed­no­li­cie ro­zu­mia­ny. Z jed­nej stro­ny, w pew­nym za­kre­sie orzecz­nic­two oraz część przed­sta­wi­cie­li dok­try­ny utoż­sa­mia dzia­łal­ność za­rob­ko­wą z dzia­łal­no­ścią ukie­run­ko­wa­ną na osią­gnię­cie zy­sku, sta­wia­jąc znak rów­no­ści mię­dzy za­rob­ko­wym a do­cho­do­wym (przy­najm­niej po­ten­cjal­nie) cha­rak­te­rem212, z dru­giej, do­ko­nu­je szer­szej wy­kład­ni, co po­zwa­la na nie­co inne po­strze­ga­nie ce­chy za­rob­ko­wo­ści. Na grun­cie ję­zy­ka pol­skie­go przy­miot­nik "za­rob­ko­wy" wią­za­ny jest prze­cież nie tyl­ko z zy­skiem, ale i wy­na­gro­dze­niem za wy­ko­na­ną pra­cę, usłu­gi. War­to tak­że pod­kre­ślić, że "za­rob­ko­wać" ozna­cza mię­dzy in­ny­mi za­ra­biać na utrzy­ma­nie. Róż­ne for­my i cele pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści wy­ma­ga­ją dziś uzna­nia szer­sze­go kon­tek­stu, w ja­kim na­le­ży poj­mo­wać za­rob­ko­wy cha­rak­ter dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Zgo­dzić się na­le­ży z tym po­glą­da­mi, w któ­rych jest on wią­za­ny z za­sa­da­mi ra­cjo­nal­ne­go go­spo­da­ro­wa­nia, od­płat­no­ścią usług, za­mia­rem osią­gnię­cia przy­cho­dów (któ­re po po­mniej­sze­niu o kosz­ty dzia­łal­no­ści nie da­dzą do­cho­du)213. W tym przy­pad­ku dla za­rob­ko­we­go cha­rak­te­ru może wy­star­czyć, by za­mia­rem przed­się­bior­cy było uzy­ska­nie wpły­wów z dzia­łal­no­ści w wy­so­ko­ści po­zwa­la­ją­cej np. je­dy­nie na po­kry­cie kosz­tów funk­cjo­no­wa­nia, nie zaś wią­za­ne było z do­cho­do­wo­ścią w sen­sie eko­no­micz­nym utoż­sa­mia­nym z zy­skiem214. Kon­sta­tu­jąc, w ra­mach mi­sji spo­łecz­nej ce­chą ban­ku lo­kal­ne­go po­win­na być nie­do­cho­do­wość, ro­zu­mia­na nie jako brak ren­tow­no­ści, a brak na­sta­wie­nia na osią­ga­nie zy­sku. Mo­gą­ca wy­stą­pić nad­wyż­ka przy­cho­dów nad kosz­ta­mi dzia­łal­no­ści (wy­stą­pie­nie do­cho­du/zy­sku) może słu­żyć w tym przy­pad­ku tak­że spo­łecz­no­ści lo­kal­nej, al­bo­wiem może być ona prze­zna­cza­na na fi­nan­so­wa­nie lo­kal­nych przed­się­wzięć o róż­nych cha­rak­te­rze (kul­tu­ral­nym, spor­to­wym etc.).

Za­rob­ko­wy cha­rak­ter ban­ków lo­kal­nych o zna­mio­nach bra­ku do­cho­do­wo­ści może być de­ter­mi­no­wa­ny praw­nie, choć nie za­wsze musi być wy­ra­ża­ny expres­sis ver­bis w prze­pi­sach pra­wa215.

Na­to­miast jako ce­chę kon­se­ku­tyw­ną wy­mie­nić moż­na niż­szą, w po­rów­na­niu z in­ny­mi ban­ka­mi, war­tość fun­du­szy wła­snych. Ban­ki lo­kal­ne ze wzglę­du na ro­dzaj, za­kres i zło­żo­ność pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści mogą bez­piecz­nie funk­cjo­no­wać przy mniej­szych wy­mo­gach ka­pi­ta­ło­wych. Sta­no­wi to jed­no­cze­śnie pew­ną gwa­ran­cję utrzy­ma­nia lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru. Wzrost fun­du­szy wła­snych wy­kra­cza­ją­cy poza po­trze­by za­cho­wa­nia bez­pie­czeń­stwa i efek­tyw­no­ści dzia­łal­no­ści na ryn­ku, na mniej­szym, ogra­ni­czo­nym te­re­nie dzia­ła­nia, sta­je się czę­sto bodź­cem do po­sze­rza­nia za­kre­su przed­mio­to­we­go i pod­mio­to­we­go pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści oraz roz­sze­rza­nia jej w wy­mia­rze te­ry­to­rial­nym.

Przy roz­wa­ża­niach nad po­ję­ciem i kon­cep­cją dok­try­nal­ną ban­ku lo­kal­ne­go ko­niecz­ne jest do­ko­na­nie tak­że ty­pi­za­cji ban­ku lo­kal­ne­go, al­bo­wiem wnik­nię­cie w pro­ble­ma­ty­kę do­ty­czą­cą tego ro­dza­ju ban­ku pro­wa­dzi do wnio­sku, że in­sty­tu­cja ta nie jest jed­no­li­ta. Moż­na wy­róż­nić dwa za­sad­ni­cze jego mo­de­le, przyj­mu­jąc jako kry­te­rium oso­bę wła­ści­cie­la ban­ku: lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny oraz bank spo­łecz­no­ści lo­kal­nej. Za­pro­po­no­wa­ny po­dział ma przede wszyst­kim swo­je ju­ry­dycz­ne uza­sad­nie­nie. Po pierw­sze, choć oba typy ban­ków lo­kal­nych mają ogra­ni­czo­ny ob­szar dzia­ła­nia, są "zo­rien­to­wa­ne" na lo­kal­ną wspól­no­tę, wy­peł­nia­ją mi­sję za­spo­ka­ja­nia jej po­trzeb, to sta­tus lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go jako pod­mio­tu pu­blicz­ne­go i jed­nost­ki or­ga­ni­zo­wa­nej przez JST dla wy­peł­nie­nia jej za­dań spra­wia, że bank taki ob­ję­ty jest od­mien­nym re­żi­mem praw­nym. Lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny jest nie tyl­ko czę­ścią sys­te­mu ban­ko­we­go, ale jed­no­cze­śnie i sys­te­mu sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Ma to swo­je kon­se­kwen­cje w za­kre­sie swo­bo­dy jego dzia­łal­no­ści, spo­so­bu or­ga­ni­za­cji i funk­cjo­no­wa­nia. Dzia­łal­ność ban­ko­wa jest w tym przy­pad­ku ele­men­tem wy­ko­ny­wa­nia za­dań pu­blicz­no­praw­nych. Ban­ki ta­kie są ban­ka­mi sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, co sta­tu­uje je jako in­sty­tu­cje re­ali­zu­ją­ce istot­ne dla lo­kal­nej spo­łecz­no­ści funk­cje z per­spek­ty­wy władz lo­kal­nych.

Utwo­rze­nie i funk­cjo­no­wa­nie ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej216 jest na­to­miast na­stęp­stwem ak­tyw­no­ści oby­wa­te­li w ży­ciu spo­łecz­nym. W ra­mach da­nej spo­łecz­no­ści jej człon­ko­wie dążą do re­ali­za­cji ce­lów in­dy­wi­du­al­nych, któ­re nie­jed­no­krot­nie ukształ­to­wu­ją i prze­kształ­ca­ją się w in­te­res zbio­ro­wy. Wy­ra­zem jego re­ali­za­cji sta­je się pod­ję­cie ak­tyw­no­ści na przy­kład po­przez dzia­łal­ność ban­ko­wą. Bank spo­łecz­no­ści lo­kal­nej jest wła­sno­ścią człon­ków spo­łecz­no­ści za­miesz­ka­łej na okre­ślo­nym te­ry­to­rium (co nie wy­klu­cza jed­nak moż­li­wo­ści przy­stę­po­wa­nia do nie­go i in­nych osób fi­zycz­nych lub praw­nych). Moż­na na­tu­ral­nie za­ło­żyć, że do­pusz­czal­ne praw­nie i moż­li­we by­ło­by utwo­rze­nie ban­ku lo­kal­ne­go przez pod­mio­ty spo­za te­re­nu jego dzia­łal­no­ści, jed­nak z za­ło­że­nia bank lo­kal­ny wi­nien być in­sty­tu­cją non pro­fit. Spra­wia to, że po wy­eli­mi­no­wa­niu celu, ja­kim jest osią­ga­nie zy­sku, z krę­gu pod­mio­tów za­in­te­re­so­wa­nych two­rze­niem ban­ku lo­kal­ne­go i przy­stę­po­wa­niem doń w za­sad­ni­czym stop­niu wy­klu­czo­ne zo­sta­ją oso­by nie­za­in­te­re­so­wa­ne spra­wa­mi lo­kal­ny­mi da­ne­go ob­sza­ru (te­re­nu dzia­łal­no­ści ban­ku lo­kal­ne­go).

Ban­ki spo­łecz­no­ści lo­kal­nej, wy­wo­dzą­ce się z in­sty­tu­cji o cha­rak­te­rze sa­mo­po­mo­co­wym, współ­cze­śnie opie­ra­ją swo­ją dzia­łal­ność na za­pew­nie­niu ogó­ło­wi miej­sco­wych klien­tów do­stę­pu do usług ban­ko­wych do­pa­so­wa­nych do po­trzeb lo­kal­nych, łą­cząc spo­łecz­ne i eko­no­micz­ne aspek­ty ak­tyw­no­ści go­spo­dar­czej oraz sta­ra­jąc się rów­nież współ­pra­co­wać z wła­dza­mi lo­kal­ny­mi. Re­ali­za­cja za­dań lo­kal­nych na­stę­pu­je tu w związ­ku z przy­ję­ciem okre­ślo­nej fi­lo­zo­fii dzia­ła­nia i mi­sji ban­ku, utoż­sa­mie­nia z okre­ślo­ny­mi war­to­ścia­mi, jak spo­łecz­na od­po­wie­dzial­ność, bę­dą­cych kon­se­kwen­cją świa­do­me­go wy­bo­ru do­ko­na­ne­go przez wła­ści­cie­li i wdra­ża­nych przez or­ga­ny ban­ku.

1.7. Uwa­gi pod­su­mo­wu­ją­ce

Pod­ję­ta w ni­niej­szym roz­dzia­le pro­ble­ma­ty­ka hi­sto­rycz­na i teo­re­tycz­no­praw­na mia­ła na celu usta­le­nie po­ję­cia "bank lo­kal­ny" w aspek­cie praw­nym oraz uję­cie pod­staw kon­cep­cji dok­try­nal­nej ban­ku lo­kal­ne­go.

Ana­li­za in­sty­tu­cji ban­ku lo­kal­ne­go w uję­ciu hi­sto­rycz­no-praw­nym, od­wo­ła­nie się do ob­ja­śnień ter­mi­nów "bank" i "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" przy­ję­tych w de­fi­ni­cjach le­gal­nych tych okre­śleń oraz usta­leń co do ro­zu­mie­nia po­jęć "bank" i "lo­kal­ny" na grun­cie pra­wa dało, po pierw­sze, moż­li­wość za­pro­po­no­wa­nia de­fi­ni­cji ban­ku lo­kal­ne­go w uję­ciu praw­nym. Zi­den­ty­fi­ko­wa­ne cech kon­sty­tu­tyw­nych ban­ku i lo­kal­no­ści istot­nych z punk­tu wi­dze­nia ju­ry­dycz­ne­go po­zwo­li­ło na spo­je­nie tre­ści po­jęć "bank" i "lo­kal­ny" oraz przed­sta­wie­nie tre­ści tego okre­śle­nia, pre­cy­zu­jąc po­śred­nio jego za­kres.

Po dru­gie, do­ko­na­na ana­li­za po­zwo­li­ła na stwo­rze­nie pod­staw kon­cep­cji dok­try­nal­nej ban­ku lo­kal­ne­go. Prze­pro­wa­dzo­ne roz­wa­ża­nia do­pro­wa­dzi­ły do wnio­sku, że w li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu w płasz­czyź­nie praw­nej jako istot­ny kom­po­nent skła­da­ją­cy się na treść ban­ku lo­kal­ne­go wska­zu­je się ogra­ni­czo­ny ob­szar dzia­ła­nia. Re­gla­men­ta­cja te­ry­to­rial­na sta­no­wi we współ­cze­snej pol­skiej dok­try­nie praw­nej za­sad­ni­czą de­ter­mi­nan­tę kwa­li­fi­ka­cji da­ne­go ban­ku jako lo­kal­ne­go. Wie­lo­aspek­to­we roz­wa­ża­nia po­ka­za­ły jed­nak, że za­sad­ne jest uzna­nie, że kry­te­rium ogra­ni­czo­ne­go ob­sza­ru dzia­ła­nia jest nie­wy­star­cza­ją­ce. Nie od­da­je w peł­ni isto­ty ban­ku lo­kal­ne­go. Bank lo­kal­ny cha­rak­te­ry­zu­je się nie tyl­ko nie­wiel­kim, w prze­strze­ni geo­gra­ficz­nej, ob­sza­rem dzia­ła­nia, ale spe­cy­fi­ką swo­jej dzia­łal­no­ści, to jest re­ali­za­cją pew­nych za­dań o zna­cze­niu lo­kal­nym po­przez wy­ko­ny­wa­nie czyn­no­ści ban­ko­wych na rzecz lo­kal­nej wspól­no­ty, spo­łecz­no­ści. Nie za­wsze musi to zna­leźć swo­je od­zwier­cie­dle­nie w prze­pi­sach pra­wa. Wy­róż­nie­nie ka­te­go­rii ban­ków lo­kal­nych może na­stę­po­wać w opar­ciu o ele­men­ty po­za­nor­ma­tyw­ne i funk­cjo­nal­ne, świad­cząc wów­czas o lu­kach w kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej bądź cał­ko­wi­tym jej bra­ku w da­nym po­rząd­ku praw­nym, w za­leż­no­ści od za­kre­su "nie­obec­no­ści" iden­ty­fi­ko­wa­nych dok­try­nal­nie kom­po­nen­tów ban­ku lo­kal­ne­go w prze­pi­sach pra­wa. Jed­nak przy pra­wi­dło­wej kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go ele­men­ty w po­sta­ci uwa­run­ko­wa­nia geo­gra­ficz­ne­go, spo­łecz­ne­go i go­spo­dar­cze­go win­ny mieć w nich swo­je ugrun­to­wa­nie. Usta­le­nie pod­staw kon­cep­cji dok­try­nal­nej ban­ku lo­kal­ne­go daje za­tem moż­li­wość we­ry­fi­ka­cji i oce­ny, jak da­le­ce pra­wo­daw­ca kształ­tu­je kon­struk­cję ban­ku lo­kal­ne­go w da­nym po­rząd­ku praw­nym oraz któ­re ele­men­ty są de­ter­mi­no­wa­ne praw­nie.

Załączniki

Ta­be­la nr 1. For­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ne lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w wy­bra­nych pań­stwach UE

Pań­stwo

For­ma or­ga­ni­za­cyj­no-praw­na1 i ro­dzaj in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej

Au­stria

- spół­dziel­nia (re­gi­strier­te Ge­nos­sen­schaft mit be­schränk­ter Ha­ftung, ein­ge­tra­ge­ne Ge­nos­sen­schaft) - ban­ki spół­dziel­cze

- spół­ka ak­cyj­na (Ak­tien­ge­sel­l­schaft, AG), sto­wa­rzy­sze­nie (Ve­re­in), ko­mu­nal­na kasa oszczęd­no­ścio­wa (Ge­me­in­de­spar­kas­se) - ban­ki oszczęd­no­ścio­we

Cze­chy

- spół­dziel­nia (dru­žstvo) - ban­ki/kasy oszczęd­no­ścio­we

- spół­ka ak­cyj­na (ak­cio­vá spo­le­čnost) - ban­ki oszczęd­no­ścio­we

Da­nia

- bank oszczęd­no­ścio­wy (spa­re­kas­se) - ban­ki oszczęd­no­ścio­we

- spół­dziel­nia (an­dels­sel­ska­ber) - bank spół­dziel­czy (an­del­skas­sef)

Fin­lan­dia

- bank oszczęd­no­ścio­wy (säästöpank­ki), bank oszczęd­no­ścio­wy z o.o.(säästöpank­kio­sa­keyh­tiö) - ban­ki oszczęd­no­ścio­we

- spół­dziel­nia (osu­uspank­ki) - ban­ki spół­dziel­cze

Fran­cja

- spół­dziel­nia:

1. So­ci­été co­opéra­ti­ve de ba­ną­ue po­pu­la­ire a ca­pi­tal va­ria­ble - ban­ki lu­do­we

2. So­ci­été co­opéra­ti­ve a ca­pi­tal va­ria­ble - kasy kre­dy­tu wza­jem­ne­go (ca­is­se de cre­dit agri­co­le mu­tu­el)

3. So­ci­été co­opéra­ti­ve - kasy oszczęd­no­ścio­wo-po­życz­ko­we (ca­is­se d'épar­gne et de prévoy­an­ce)

- ko­mu­nal­ny za­kład pu­blicz­ny kre­dy­tu i po­mo­cy spo­łecz­nej (Eta­blis­se­ment pu­blic com­mu­nal de crédit et d'aide so­cia­le) - kasy kre­dy­tu miej­skie­go (ca­is­se de crédit mu­ni­ci­pal)

Gre­cja

- spół­dziel­nia - ban­ki spół­dziel­cze (??????????????? ????????)

Hisz­pa­nia

- jed­nost­ka in­te­re­su pu­blicz­ne­go (en­ti­da­des de in­te­rés públi­co) - ban­ki oszczęd­no­ścio­we (caja de ahor­ros)

- spół­dziel­nia (so­cie­dad co­ope­ra­ti­va)2 - ban­ki/kasy spół­dziel­cze (co­ope­ra­ti­va de Crédi­to)3

Ho­lan­dia

- spół­dziel­nia (co­öpe­ra­tie uit­ge­slo­ten aan­spra­ke­lij­khe­id) - ban­ki spół­dziel­cze (co­öpe­ra­tie­ve ban­ke­ri)

Niem­cy

- spół­dziel­nia (ein­ge­tra­ge­ne Ge­nos­sen­schaft, eGen) - ban­ki spół­dziel­cze

- za­kład pra­wa pu­blicz­ne­go (An­stal­ten öf­fen­tli­chen Rechts) - ban­ki oszczęd­no­ścio­we (Spar­kas­sen)4

Pol­ska

- spół­dziel­nia - ban­ki spół­dziel­cze

Por­tu­ga­lia

- spół­dziel­nia (Co­ope­ra­ti­vas de re­spon­sa­bi­li­da­de li­mi­tadd) - ban­ki spół­dziel­cze

- bank oszczęd­no­ścio­wy (Ca­ixa Eco­nó­mi­ca)5 - ban­ki oszczęd­no­ścio­we

Szwe­cja

- bank oszczęd­no­ścio­wy (Spar­banks), spół­dziel­nia (me­dlems­ban­ker), ban­ko­wa spół­ka ak­cyj­na (ban­kak­tie­bo­lag) - ban­ki oszczęd­no­ścio­we

Wę­gry

- spół­dziel­nia (Szövet­ke­zet):

1. Ban­ki oszczęd­no­ścio­we (Ta­ka­rék­szövet­ke­ze­tek)

2. Ban­ki spół­dziel­cze (Szövet­ke­ze­ti hi­te­lin­tézet)

Wło­chy

- spół­dziel­nia (so­cie­ta co­ope­ra­ti­ve a re­spon­sa­bi­li­ta li­mi­ta­ta) - ban­ki spół­dziel­cze (ban­che co­ope­ra­ti­ve) mo­gą­ce funk­cjo­no­wać jako:

1. Ban­ki lu­do­we (ban­che po­po­la­ri co­ope­ra­ti­ve)

2. Ban­ki spół­dziel­cze (ban­che di cre­di­to co­ope­ra­ti­vó)

- spół­ka ak­cyj­na (so­cie­ta per azio­ni) - ban­ki oszczęd­no­ścio­we

Źró­dło: Opra­co­wa­nie wła­sne na pod­sta­wie ak­tów praw­nych i da­nych udo­stęp­nia­nych przez or­ga­ny nad­zo­ru6.

Ta­be­la nr 2. Przy­kła­dy struk­tur sek­to­ra ban­ko­wo­ści lo­kal­nej w wy­bra­nych pań­stwach eu­ro­pej­skich

Pań­stwo

Struk­tu­ra sek­to­ra ban­ko­wo­ści lo­kal­nej

Au­stria

1. Sek­tor ban­ków oszczęd­no­ścio­wych (Spar­kas­sen)

Lo­kal­ne: ban­ki oszczęd­no­ścio­we usta­no­wio­ne przez sto­wa­rzy­sze­nia oraz za­kła­da­ne przez gmi­ny9 dzia­ła­ją w ra­mach gru­py. Au­striac­ka gru­pa Spar­kas­sen­grup­pe10 funk­cjo­nu­je w kil­ku pań­stwach. W Au­strii skła­da się z lo­kal­nych ban­ków oszczęd­no­ścio­wych zor­ga­ni­zo­wa­nych w sied­miu re­gio­nal­nych ka­sach oszczęd­no­ścio­wych (Lan­de­sver­bän­den11) oraz Er­ste Bank Oester­re­ich12.

2. Sek­tor Ra­if­fe­isen­kas­sen (spół­dziel­nie)13

Ra­if­fe­isen Ban­ken­grup­pe Öster­re­ich (RBG) ma trój­sz­cze­blo­wą or­ga­ni­za­cję: lo­kal­ne ban­ki Ra­if­fe­se­na, re­gio­nal­ne Ra­if­fe­isen-Lan­de­szen­tra­len oraz kra­jo­wy Ra­if­fe­isen Zen­tral­bank (Ra­if­fe­isen Zen­tral­bank Öster­re­ich AG (RZB)).

3. Sek­tor Volks­ban­ken14 (spół­dziel­nie)

(struk­tu­ra dwu­po­zio­mo­wa: ban­ki re­gio­nal­ne Volks­ban­ken oraz kra­jo­wy Öster­re­ichi­sche Volks­ban­ken AG15).

Fin­lan­dia

1. Sek­tor ban­ków oszczęd­no­ścio­wych (säästöpan­kit, säästöpank­kio­sa­keyh­ti­öi­hin)

Gru­pa ban­ków oszczęd­no­ścio­wych (Säästöpank­ki­ryh­män) skła­da się z 33 lo­kal­nych i re­gio­nal­nych ban­ków oszczęd­no­ścio­wych z cze­go 6 zor­ga­ni­zo­wa­nych jest w for­mie säästöpank­kio­sa­keyh­ti­öi­hin16.

2. Sek­tor ban­ków spół­dziel­czych gru­pa OP-Po­hjo­la

Gru­pa OP-Po­hjo­la skła­da­ją­ca się z ok. 230 lo­kal­nych ban­ków spół­dziel­czych (osu­uspank­ki) oraz in­nych in­sty­tu­cji uzu­peł­nia­ją­cych za­kres świad­czo­nych usług fi­nan­so­wych (np. Po­hjo­la Bank plc, Hel­sin­ki OP Bank Plc).

3. Sek­tor ban­ków spół­dziel­czych gru­pa POP Pank­ki

Gru­pa POP Pank­ki skła­da się z ok. 30 lo­kal­nych ban­ków spół­dziel­czych (osu­uspank­ki).

Hisz­pa­nia

1. Sek­tor ban­ków/kas oszczęd­no­ścio­wych (obec­nie są to w zde­cy­do­wa­nym stop­niu ban­ki re­gio­nal­ne)

Kasy oszczęd­no­ścio­we (Ca­jas de ahor­ros) zrze­sza­ją się w kra­jo­wym związ­ku Con­fe­de­ra­ción Espa­?o­la de Ca­jas de Ahor­ro (CACA), oraz fe­de­ra­cjach po­szcze­gól­nych au­to­no­mii np. Fe­de­ra­ción de Ca­jas de Ahor­ros de An­da­lu­cía a jed­no­cze­śnie we­wnątrz sek­to­ra nie­któ­re pod­mio­ty funk­cjo­nu­ją w gru­pach skon­so­li­do­wa­nych (obec­nie sek­tor ule­ga in­ten­syw­nym prze­mia­nom na sku­tek pro­ce­sów kon­so­li­da­cyj­nych).

2. Sek­tor ban­ków spół­dziel­czych

Ban­ki spół­dziel­cze two­rzą gru­pę Caja Ru­ral (Gru­po Caja Ru­ral, CR), któ­ra jest wspie­ra­na przez pod­mio­ty wy­spe­cja­li­zo­wa­ne tak jak: Aso­cia­ción Espa­?o­la de Ca­jas Ru­ra­les, Ban­co Co­ope­ra­ti­vo Espa­?ol czy So­cie­dad Ru­ral Se­rvi­cios In­for­máti­cos, jed­no­cze­śnie we­wnątrz sek­to­ra nie­któ­re pod­mio­ty17 funk­cjo­nu­ją w gru­pach skon­so­li­do­wa­nych tj.: gru­pa spół­dziel­cza Me­di­ter­ráneo (Gru­po Caja Ru­ral del Co­ope­ra­ti­vo Me­di­ter­ráneo), gru­pa spół­dziel­cza Ca­ja­mar, gru­pa spół­dziel­cza So­lven­tia, gru­pa spół­dziel­cza Ibéri­co (Gru­po Co­ope­ra­ti­vo Ibéri­co)18.

Fran­cja

1. Sek­tor ban­ków spół­dziel­czych

Gru­pa Crédit Agri­co­le (Gro­upe et CASA) ma trój­sz­cze­blo­wą or­ga­ni­za­cję: lo­kal­ne ban­ki spół­dziel­cze (ok. 2500) , re­gio­nal­ne (39) i Crédit Agri­co­le SA.

2. Sek­tor ban­ków spół­dziel­czych i oszczęd­no­ścio­wych

Gru­pa BPCE (Gro­upe BPCE) skła­da się z trój­sz­cze­blo­wej struk­tu­ry w ra­mach Ca­is­se d'Epar­gne (275 lo­kal­nych spół­dziel­ni oszczęd­no­ścio­wych, 17 ban­ków re­gio­nal­nych19 oraz dwusz­cze­blo­wej w Ba­nqu­es Po­pu­la­ires (La Fédéra­tion Na­tio­na­le des Ba­nqu­es Po­pu­la­ires), w ra­mach któ­rej funk­cjo­nu­ją Ba­nqu­es Po­pu­la­ires [19 au­to­no­micz­nych ban­ków: 17 re­gio­nal­nych oraz Cas­den Ba­nque Po­pu­la­ire i Crédit Co­ope­ra­tif)]. Jako naj­wyż­szy szcze­bel dla obu struk­tur (dru­gi w Ba­nqu­es Po­pu­la­ires a trze­ci dla Ca­is­se d'Epar­gne) funk­cjo­nu­je BPCE (for­ma praw­na: so­ci­été ano­ny­me); w ra­mach ca­łej gru­py BPCE funk­cjo­nu­ją też róż­ne spół­ki za­leż­ne).

3. Sek­tor ban­ków spół­dziel­czych

Gru­pa Crédit Mu­tu­el-CIC (gro­upe Crédit Mu­tu­el-CIC) skła­da się z trój­sz­cze­blo­wej struk­tu­ry: 2104 lo­kal­ne ban­ki spół­dziel­cze (so­ci­étés co­opéra­ti­ves a ca­pi­tal va­ria­ble), po­gru­po­wa­ne w 18 fe­de­ra­cji z ban­ka­mi re­gio­nal­ny­mi (Fédéra­tions et ca­is­ses fédéra­les du Crédit Mu­tu­el) oraz Fédéra­tion du Crédit Mu­tu­el Agri­co­le et Ru­ral (CMAR), sto­wa­rzy­szo­ne na szcze­blu kra­jo­wym w Con­fédéra­tion na­tio­na­le du Crédit Mu­tu­el i po­sia­da­ją­ce udzia­ły w Ca­is­se Cen­tra­le du Crédit Mu­tu­el bę­dą­cej in­sty­tu­cją ob­słu­gu­ją­cą fe­de­ra­cję i pod­mio­ty na­le­żą­ce do gru­py20

4. Sek­tor ban­ków ko­mu­nal­nych

Nie two­rzy zwar­tej struk­tu­ry.

Niem­cy

1. Sek­tor pu­blicz­nych ban­ków oszczęd­no­ścio­wych

Kasy oszczęd­no­ścio­we two­rzą gru­pę fi­nan­so­wą (Fi­nan­zgrup­pe Deut­scher Spar­kas­sen- und Gi­ro­ver­band e.V., DSGV), któ­ra ofe­ru­je sze­ro­ki za­kres usług fi­nan­so­wych. Funk­cjo­nu­je w opar­ciu o lo­kal­ne kasy (Spar­kas­sen), ban­ki re­gio­nal­ne (Lan­des­ban­ken, Lan­des­bau­spar­kas­sen), a ofer­tę jej usług uzu­peł­nia­ją inne in­sty­tu­cje fi­nan­so­we.

2. Sek­tor ban­ków spół­dziel­czych

Gru­pa BVR (Bun­de­sver­band der Deut­schen Volks­ban­ken und Ra­if­fe­isen­ban­ken21) jest fe­de­ral­nym zrze­sze­niem ban­ków spół­dziel­czych, w ra­mach któ­rej dzia­ła­ją w struk­tu­rze dwusz­cze­blo­wej: gru­pa ban­ko­wa DZ (lo­kal­ne ban­ki spół­dziel­cze i Deut­sche Zen­tral-Ge­nos­sen­scha­fts­bank spół­ka ak­cyj­na) oraz gru­pa ban­ko­wa WGZ (lo­kal­ne ban­ki spół­dziel­cze i We­st­deut­sche Ge­nos­sen­scha­fts-Zen­tral­bank spół­ka ak­cyj­na). W sek­to­rze funk­cjo­nu­ją też re­gio­nal­ne i bran­żo­we sto­wa­rzy­sze­nia ban­ków spół­dziel­czych (Spar­da-Bank i PSD-Ban­ken) oraz inne pod­mio­ty po­zwa­la­ją­ce na świad­cze­nie sze­ro­kie­go za­kre­su usług fi­nan­so­wych.

Pol­ska

Sek­tor ban­ków spół­dziel­czych

Zrze­sze­nie z ban­kiem zrze­sza­ją­cym Bank Pol­skiej Spół­dziel­czo­ści SA w War­sza­wie (Gru­pa BPS) oraz zrze­sze­nie z ban­kiem zrze­sza­ją­cym SGB-Bank SA w Po­zna­niu (Spół­dziel­cza Gru­pa Ban­ko­wa)

Wło­chy

1. Sek­tor ban­ków spół­dziel­czych

Gru­pa Ban­che di Cre­di­to Co­ope­ra­ti­vo (BCC) funk­cjo­nu­je w opar­ciu o sys­tem trój­sz­cze­blo­wy (ban­ki lo­kal­ne, 15 fe­de­ra­cji re­gio­nal­nych22 oraz na szcze­blu kra­jo­wym: Fe­der­cas­se (Fe­de­ra­zio­ne Ita­lia­na del­le BCC-CR))23.

2. Sek­tor spół­dziel­czych ban­ków lu­do­wych

85 ban­ków lo­kal­nych (ban­che po­pu­la­ri) zrze­szo­nych w kra­jo­wym sto­wa­rzy­sze­niu ban­ków lu­do­wych (As­so­cia­zio­ne Na­zio­na­le fra le Ban­che Po­pu­la­ri).

3. Sek­tor ban­ków/kas oszczęd­no­ścio­wych

Nie two­rzy zwar­tej struk­tu­ry24.

Źró­dło: Opra­co­wa­nie wła­sne na pod­sta­wie przy­wo­ły­wa­nych ak­tów praw­nych, da­nych po­szcze­gól­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, a tak­że grup ban­ko­wych.

Ta­be­la nr 3. Ro­dza­je in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych uzna­wa­nych przez pra­wo kra­jo­we za pod­miot zor­ga­ni­zo­wa­ny w for­mie spół­dziel­ni dla ce­lów art. 27(1)(a)(ii) CRR

L.p.

Pań­stwo

In­sty­tu­cja uzna­wa­na przez pra­wo kra­jo­we za pod­miot zor­ga­ni­zo­wa­ny w for­mie spół­dziel­ni

1.

Au­stria

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako ein­ge­tra­ge­ne Ge­nos­sen­schaft (e.Gen) oraz re­gi­strier­te Ge­nos­sen­schaft25

2.

Bel­gia

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako So­ci­été Co­opéra­ti­ve/Co­ope­ra­ti­ve Ven­no­st­chap26

3.

Cypr

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako ??????????? ????????? ?????? ? ???27

4.

Cze­chy

Pod­mio­ty au­to­ry­zo­wa­ne jako spo­ři­tel­ní a úvěr­ní dru­žstvo28

5.

Da­nia

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako an­del­skas­ser oraz sam­men­slut­nin­ger af an­del­skas­ser29

6.

Fin­lan­dia

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako: osu­uspank­ki (an­dels­bank)30; Muu osu­uskun­ta­mu­oto­inen lu­ot­to­la­itos (an­nat kre­di­tin­sti­tut i an­del­slags­form)31 oraz ke­sku­syh­te­isö (cen­tra­lin­sti­tu­tet)32

7.

Fran­cja

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako so­ci­étés co­opéra­ti­ves33 i au­to­ry­zo­wa­ne jako ba­nqu­es mu­tu­ali­stes ou co­opéra­ti­ves34

8.

Gre­cja

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako ?????????? ?????????????35 i mo­gą­ce być ozna­cza­ne jako ?????????????? ???????36

9.

Hisz­pa­nia

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako Co­ope­ra­ti­vas de Crédi­to37

10.

Ho­lan­dia

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako Co­öpe­ra­ties bądź on­der­lin­ge wa­ar­borg­ma­at­schap­pi­je38

11.

Luk­sem­burg

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako So­ci­étés co­opéra­ti­ves39

12.

Niem­cy

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako ein­ge­tra­ge­ne Ge­nos­sen­schaft (eG)40

13.

Pol­ska

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako bank spół­dziel­czy

14.

Por­tu­ga­lia

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako Ca­ixa de Crédi­to Agríco­la Mútuo oraz Ca­ixa Cen­tral de Crédi­to Agríco­la Mútuo41

15.

Ru­mu­nia

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako Or­ga­ni­za­ţii co­ope­ra­ti­ste de cre­dit42

16.

Szwe­cja

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako Me­dlems­bank43 oraz Kre­dit­mark­nads­före­ning44

17.

Wę­gry

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako Szövet­ke­ze­ti hi­te­lin­tézet45

18.

Wło­chy

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako Ban­che po­po­la­ri46Ban­che di cre­di­to co­ope­ra­ti­vo47 oraz Ban­che di ga­ran­zia col­let­ti­va dei fidi48

19.

Zjed­no­czo­ne Kró­le­stwo Wiel­kiej Bry­ta­nii i Ir­lan­dii

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako co­ope­ra­ti­ve so­cie­ties49

Źró­dło: Opra­co­wa­nie wła­sne na pod­sta­wie po­łą­czo­nej wer­sji RTS do­ty­czą­cych wy­mo­gów w za­kre­sie fun­du­szy wła­snych in­sty­tu­cji50.

Ta­be­la nr 4. Ro­dza­je in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych uzna­wa­nych zgod­nie z obo­wią­zu­ją­cym pra­wem kra­jo­wym za in­sty­tu­cje oszczęd­no­ścio­we dla ce­lów art. 27(1)(a)(iii) CRR

L.p.

Pań­stwo

In­sty­tu­cja uzna­wa­na zgod­nie z obo­wią­zu­ją­cym pra­wem kra­jo­wym za in­sty­tu­cję oszczęd­no­ścio­wą

1.

Au­stria

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako Spar­kas­se51

2.

Da­nia

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako Spa­re­kas­ser52

3.

Fin­lan­dia

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako Säästöpank­ki oraz Spar­bank53

4.

Hisz­pa­nia

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako Ca­jas de Ahor­ros54

5.

Niem­cy

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako Spar­kas­se55

6.

Szwe­cja

Pod­mio­ty za­re­je­stro­wa­ne jako Spar­bank56

Źró­dło: Opra­co­wa­nie wła­sne na pod­sta­wie po­łą­czo­nej wer­sji RTS do­ty­czą­cych wy­mo­gów w za­kre­sie fun­du­szy wła­snych in­sty­tu­cji57.

1 Pod po­ję­ciem Trak­ta­tów ro­zu­mie się Trak­tat o Unii Eu­ro­pej­skiej - wer­sja skon­so­li­do­wa­na, Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012 r., s. 3, oraz Trak­tat o funk­cjo­no­wa­niu Unii Eu­ro­pej­skiej - wer­sja skon­so­li­do­wa­na, Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012 r., s. 47.

2 Ujaw­nia się tu pro­blem ter­mi­no­lo­gicz­ny wy­ni­ka­ją­cy z nie­do­sto­so­wa­nia apa­ra­tu­ry po­ję­cio­wej pra­wa kra­jo­we­go i unij­ne­go. Bę­dzie on przed­mio­tem szer­szych roz­wa­żań w pod­ro­dzia­le II.2.1. ni­niej­szej roz­pra­wy, gdzie do­ko­na­ne zo­sta­ną ko­niecz­ne usta­le­nia ter­mi­no­lo­gicz­ne.

3 Ar­ty­kuł 1 Real De­cre­to Le­gi­sla­ti­vo 1298/1986, de 28 de ju­nio, so­bre Ad­ap­ta­ción del de­re­cho vi­gen­te en ma­te­ria de En­ti­da­des de crédi­to al de las Co­mu­ni­da­des Eu­ro­pe­as (De­kret kró­lew­ski 1298/1986 z dnia 28 czerw­ca 11986 r. trans­po­nu­ją­cy prze­pi­sy Wspól­not Eu­ro­pej­skich do­ty­czą­ce in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, BOE núm. 155, de 30 de ju­nio de 1986, s. 23727-23729). Sze­rzej zob. P. Pli­zga, Sys­tem ban­ko­wy w Hisz­pa­nii w la­tach 1974-2000. Za­rys ewo­lu­cji, Ma­te­ria­ły i Stu­dia, NBP 2003, z. 160.

4 Tak­że np. w Da­nii sło­wo "bank" jest sto­so­wa­ne, jak­kol­wiek nie jest de­fi­nio­wa­ne (zob. usta­wa o dzia­łal­no­ści fi­nan­so­wej, akt ujed­no­li­ca­ją­cy nr 705 z 26 czerw­ca 2012 r, lov om fi­nan­siel virk­som­hed, jf. lo­vbe­kendt­g?rel­se nr. 705 af 26. juni 2012; Be­kendt­g?rel­se af lov om fi­nan­siel virk­som­hed Er­hve­rvs- og V?k­st­mi­ni­ste­riet, LBK nr 948 af 02/07/2013, Lo­vti­den­de A 2013, Nr 948).

5 Art. 4 ust. 1 lit. a dy­rek­ty­wy 2006/48/WE (tak samo art. 4 ust. 1 pkt 1 CRR).

Za­kres po­ję­cia "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" jest mo­dy­fi­ko­wa­ny w in­nych unij­nych ak­tach praw­nych. Na przy­kład zgod­nie z art. 1 dy­rek­ty­wy 94/19/WE Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady z dnia 30 maja 1994 r. w spra­wie sys­te­mów gwa­ran­cji de­po­zy­tów (OJ L 135 z 31.05.1994 r., s. 5) ""in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" ozna­cza przed­się­bior­stwo, któ­re­go dzia­łal­ność po­le­ga na przyj­mo­wa­niu od klien­tów de­po­zy­tów lub in­nych pod­le­ga­ją­cych spła­ce­niu środ­ków pie­nięż­nych oraz na przy­zna­wa­niu kre­dy­tów na wła­sny ra­chu­nek". W dy­rek­ty­wie tej nie wpro­wa­dzo­no jed­nak wy­łą­czeń pod­mio­to­wych, tak jak ma to miej­sce w dy­rek­ty­wie 2006/48/WE.

6 Wraz z wej­ściem w ży­cie CRR sy­tu­acja ule­ga zmia­nie. Jego po­sta­no­wie­nia obo­wią­zu­ją bez­po­śred­nio w tym i art. 4 ust. 1 pkt 1 CRR za­wie­ra­ją­cy de­fi­ni­cję ter­mi­nu "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa".

7 War­to za­cy­to­wać za roz­po­rzą­dze­niem Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady (UE) nr 549/2013 z dnia 21 maja 2013 r. w spra­wie eu­ro­pej­skie­go sys­te­mu ra­chun­ków na­ro­do­wych i re­gio­nal­nych w Unii Eu­ro­pej­skiej (Dz. Urz. UE L 174 z 26.06.2013, s. 1), uj­mu­ją­ce isto­tę pro­ble­mu zda­nie, że in­sty­tu­cje przyj­mu­ją­ce de­po­zy­ty "nie mogą być opi­sa­ne po pro­stu jako "ban­ki", po­nie­waż mogą one obej­mo­wać pew­ne in­sty­tu­cje fi­nan­so­we, któ­re same sie­bie nie na­zy­wa­ją ban­ka­mi, lub pew­ne in­sty­tu­cje fi­nan­so­we, któ­rym się na sto­so­wa­nie tej na­zwy w pew­nych pań­stwach nie ze­zwa­la, a po­nad­to nie­któ­re inne in­sty­tu­cje fi­nan­so­we okre­śla­ją­ce się jako ban­ki mogą w rze­czy­wi­sto­ści nie być in­sty­tu­cja­mi przyj­mu­ją­cy­mi de­po­zy­ty".

8 Pro­blem pew­nej dys­har­mo­nii ter­mi­no­lo­gicz­nej był sze­ro­ko ko­men­to­wa­ny mię­dzy in­ny­mi w pol­skiej li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu wła­śnie w od­nie­sie­niu do róż­nic w de­fi­ni­cji usta­wo­wych po­jęć: "bank" i "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" za­war­tych w pr.bank. a tą uję­tą w dy­rek­ty­wie 2006/48/WE; zob. w szcze­gól­no­ści E. Foj­cik-Ma­stal­ska, Nowe de­fi­ni­cje le­gal­ne w pra­wie ryn­ku fi­nan­so­we­go, GSP 2007, t. XVI, s. 534 i n.

9 Dy­rek­ty­wa 2006/48/WE zo­sta­je uchy­lo­na ze skut­kiem od dnia 1 stycz­nia 2014 r. w związ­ku z wej­ściem w ży­cie dy­rek­ty­wy Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady 2013/36/UE z dnia 26 czerw­ca 2013 r. w spra­wie wa­run­ków do­pusz­cze­nia in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych do dzia­łal­no­ści oraz nad­zo­ru ostroż­no­ścio­we­go nad in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi i fir­ma­mi in­we­sty­cyj­ny­mi, zmie­nia­ją­ca dy­rek­ty­wę 2002/87/WE i uchy­la­ją­ca dy­rek­ty­wy 2006/48/WE oraz 2006/49/WE, Dz. Urz. UE L 176 z 27.06.2013 r., s. 338. Nie zmie­nia to jed­nak przy­ję­tej kon­cep­cji. Z dniem 1 stycz­nia 2014 r. wszyst­kie in­sty­tu­cje speł­nia­ją­ce kry­te­ria okre­ślo­ne w dy­rek­ty­wie CRD IV będą in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi, chy­ba że zo­sta­ło w sto­sun­ku do nich wy­łą­czo­ne jej sto­so­wa­nie (zob. art. 2.5 CRD IV).

10 Zob. W. Sro­kosz, In­sty­tu­cje pa­ra­ban­ko­we...

11 Zob. pierw­sza dy­rek­ty­wa Rady 77/780/EWG z dnia 12 grud­nia 1977 r. w spra­wie ko­or­dy­na­cji prze­pi­sów usta­wo­wych, wy­ko­naw­czych i ad­mi­ni­stra­cyj­nych od­no­szą­cych się do po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści przez in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, art. 3 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE w wer­sji sprzed dnia wej­ścia w ży­cie dy­rek­ty­wy Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady 2009/111/WE z dnia 16 wrze­śnia 2009 r. zmie­nia­ją­cej dy­rek­ty­wy 2006/48/WE, 2006/49/WE i 2007/64/WE w od­nie­sie­niu do ban­ków po­wią­za­nych z cen­tral­ny­mi in­sty­tu­cja­mi, nie­któ­rych po­zy­cji fun­du­szy wła­snych, du­żych eks­po­zy­cji, uzgod­nień w za­kre­sie nad­zo­ru oraz za­rzą­dza­nia w sy­tu­acji kry­zy­so­wej, Dz.Urz. UE L 302 z 17.11.2009 r., s. 97.

W prze­pi­sach unij­nych na­stę­pu­je ra­czej zróż­ni­co­wa­nie po­przez wska­za­nie cech da­nej in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej (np. roz­mia­ru dzia­łal­no­ści czy sto­sun­ków wła­sno­ścio­wych) istot­nych z punk­tu wi­dze­nia okre­ślo­nych ce­lów pra­wo­daw­czych (zob. np. art. 64.2 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE do­ty­czą­cy pu­blicz­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych; in­a­czej w CRR, gdzie za­sto­so­wa­no ta­kie okre­śle­nia, jak. "pu­blicz­ne ban­ki roz­wo­ju" czy "ban­ki sek­to­ra pu­blicz­ne­go", zob. art. 511 CRR).

12 Zob. m.in.: Z. Árvai, K. Dries­sen, ?. Öt­ker-Robe, Re­gio­nal Fi­nan­cial In­ter­lin­ka­ges and Fi­nan­cial Con­ta­gion Wi­thin Eu­ro­pe, IMF Wor­king Pa­per 2009, nr 6, s. 14; S. Cla­es­sens, J.-K. Lee, Fo­re­igin banks in Low-In­co­me Co­un­tries: Re­cent De­ve­lop­ments and Im­pacts, (w:) Glo­ba­li­za­tion and Na­tio­nal Fi­nan­cial Sys­tems, J. A. Han­son, P. Ho­no­han, G. Maj­no­ni (red.), Wa­shing­ton-New York 2003, s. 130; K. W. Dam, The Ru­les of the Glo­bal Game: A New Look at US In­ter­na­tio­nal Eco­no­mic Po­li­cy­ma­king, Chi­ca­go 2004, s. 217; M. Grosh (et al.), For Pro­tec­tion and Pro­mo­tion: The De­sign and Im­ple­men­ta­tion of ef­fe­ci­ti­ve sa­fe­ty net, Wa­shing­ton 2008, s. 171; B. Her­re­ra, Glo­ba­li­za­ción y si­ste­ma fi­nan­cie­ro, Lima 2003, s. 201; E. Ros­si, Cre­dit-Gu­aran­tee Sche­mes: The Ita­lian Expe­rien­ce, (w:) Fi­nan­cing New­ly Emer­ging Pri­va­te En­ter­pri­ses in Trans­i­tion Eco­no­mies, Re­port OECD, Pa­ris 2000, s. 84.

13 Cho­dzi o roz­dział II.3. ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

14 Kon­sty­tu­cja go­spo­dar­cza Unii Eu­ro­pej­skiej. Ak­sjo­lo­gia, A. No­wak-Far (red.), War­sza­wa 2010, s. 5.

15 Ar­ty­kuł 3 TUE oraz 119 TFUE.

16 Sze­ro­ko na te­mat re­gu­la­cji aspek­tów go­spo­dar­czych w Trak­ta­tach, zob. Kon­sty­tu­cja go­spo­dar­cza...

17 Por. A. No­wak-Far, Kon­sty­tu­cyj­ne pro­ce­du­ry ko­or­dy­na­cji po­li­tyk go­spo­dar­czych - re­gu­ły two­rze­nia i utrwa­la­nia Unii Go­spo­dar­czej i Wa­lu­to­wej, (w:) Kon­sty­tu­cja go­spo­dar­cza Unii Eu­ro­pej­skiej. Ak­sjo­lo­gia, A. No­wak-Far (red.), War­sza­wa 2010, s. 87 i n.; idem, Głów­ne za­gad­nie­nia eko­no­micz­ne w teo­rii fi­nan­sów pu­blicz­nych, (w:) Fi­nan­se pu­blicz­ne i pra­wo fi­nan­so­we, A. No­wak-Far (red.), War­sza­wa 2011, s. 1-32; Trak­tat usta­na­wia­ją­cy Wspól­no­tę Eu­ro­pej­ską. Ko­men­tarz, t. 2, A. Wró­bel, K. Ko­wa­lik-Bań­czyk, M. Szwarc-Ku­czer (red.), Lex 2012, ko­men­tarz do art. 119.

18 Zob. tak­że roz­wa­ża­nia za­war­te w roz­dzia­le III do­ty­czą­ce spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej w Kon­sty­tu­cji RP.

19 Jak wska­zu­je się w dok­try­nie art. 106 TFUE wi­nien być od­czy­ty­wa­ny w kon­tek­ście wpro­wa­dza­nia roz­wią­zań słu­żą­cych za­gwa­ran­to­wa­niu spo­łe­czeń­stwu UE okre­ślo­nych usług, a któ­re wy­ma­ga­ją wpro­wa­dze­nia praw spe­cjal­nych lub wy­łącz­nych ze wzglę­du na jed­ną z na­stę­pu­ją­cych przy­czyn. Po pierw­sze, po­mi­mo, że mogą być one za­pew­nio­ne przez wol­ny ry­nek, to "po­daż wy­ma­ga bez­po­śred­niej de­mo­kra­tycz­nej le­gi­ty­ma­cji i kon­tro­li ze stro­ny pań­stwo­wych struk­tur, głów­nie w celu za­gwa­ran­to­wa­nia wszyst­kim rów­ne­go do­stę­pu do tych­że dóbr i usług". Po dru­gie, nie­od­po­wied­ni po­ziom usług, to zna­czy, że in­stru­men­ty ko­ry­gu­ją­ce są nie­zbęd­ne, gdyż "wol­ny ry­nek nie był­by w sta­nie wy­two­rzyć w spo­sób na tyle pew­ny, nie­za­wod­ny i na ta­kim po­zio­mie, jak tego wy­ma­ga do­bro ogó­łu". Po trze­cie zaś wska­zu­je się na ni­ską siłę na­byw­czą okre­ślo­nych osób, co spra­wia, że "me­cha­nizm wol­no­ryn­ko­wy nie był­by w sta­nie za­pew­nić (do­star­czyć) tych usług oby­wa­te­lom, któ­rzy ich po­trze­bu­ją", H. F. Za­cher, Das so­zia­le Sta­at­sziel, (w:) Hand­buch des Sta­at­srechts der Bun­de­sre­pu­blik Deutsch­land, Band I, Grun­dla­gen von Sta­at und Ver­fas­sung, J. Isen­see, P. Kir­ch­hof (red.), He­idel­berg 1987, s. 1080, za: Trak­tat usta­na­wia­ją­cy..., ko­men­tarz do art. 106.

20 Trak­tat usta­na­wia­ją­cy..., ko­men­tarz do art. 106. O kwa­li­fi­ka­cji okre­ślo­nych dzia­łań w ra­mach praw spe­cjal­nych zob. m.in. J. L. Bu­en­dia Sier­ra, Exc­lu­si­ve Ri­ghts and Sta­te Mo­no­po­lies un­der EC Law. Ar­tic­le 86 (For­mer­ly Ar­tic­le 90) of the EC Tre­aty, Oxford 1999, s. 4 i n.; M. Ku­le­sza, M. Ra­dwan-Rör­hen­schef, J. Bo­biń­ski, Kon­ku­ren­cja a re­gu­la­cja w dzia­łal­no­ści ko­mu­nal­nej, War­sza­wa 1995, s. 50 i n.; Trak­tat usta­na­wia­ją­cy..., ko­men­tarz do art. 106.

21 Trak­tat usta­na­wia­ją­cy..., ko­men­tarz do art. 106.

22 O czym sze­rzej w pod­roz­dzia­le II.2.4. ni­niej­szej mo­no­gra­fii

23 A. Jur­kow­ska, Pra­wo ban­ko­we Unii Eu­ro­pej­skiej. Li­cen­cjo­no­wa­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, Byd­goszcz-Gdańsk 2003, s. 91.

24 Zob. m.in. ibi­dem, s. 24.

25 Wią­że się to nie tyl­ko z obo­wią­zy­wa­niem za­sa­dy jed­no­li­tej li­cen­cji, ale rów­nież za­sa­dy nad­zo­ru pań­stwa ma­cie­rzy­ste­go. Jak wska­zu­je Anna Jur­kow­ska-Ze­idler: "za­sa­da nad­zo­ru pań­stwa ma­cie­rzy­ste­go ozna­cza, że in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa ma­ją­ca sie­dzi­bę w jed­nym kra­ju człon­kow­skim Unii Eu­ro­pej­skiej pro­wa­dzą­ca bez­po­śred­nio dzia­łal­ność na ob­sza­rze in­nych państw człon­kow­skich lub two­rzą­ca za gra­ni­cą swo­je od­dzia­ły pod­le­ga nad­zo­ro­wi ze stro­ny władz kra­ju ma­cie­rzy­ste­go"; A. Jur­kow­ska-Ze­idler, Bez­pie­czeń­stwo ryn­ku fi­nan­so­we­go w świe­tle pra­wa Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2008, s. 219.

26 Zob. w szcze­gól­no­ści: M. Fe­do­ro­wicz, Nad­zór nad ryn­kiem fi­nan­so­wym Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2013; E. Foj­cik-Ma­stal­ska, Pra­wo ban­ko­we Unii Eu­ro­pej­skiej. Me­cha­ni­zmy i za­kres har­mo­ni­za­cji, Wro­cław 1996; J. Gli­niec­ka, Sys­tem ban­ko­wy w re­gu­la­cjach pol­skich i unij­nych, Byd­goszcz-Gdańsk 2004; A. Jur­kow­ska-Ze­idler, Swo­bo­da przed­się­bior­czo­ści w dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w Unii Eu­ro­pej­skiej. Za­kres re­gu­la­cji nor­ma­tyw­no-praw­nej, (w:) Eu­ro­pej­skie wy­mia­ry przed­się­bior­czo­ści, H. Kruk, K. Skrze­szew­ska (red.), Gdy­nia 2008, s. 327 i n.; eadem, Pra­wo ban­ko­we...; eadem, Bez­pie­czeń­stwo ryn­ku...; eadem, Pu­blicz­no­praw­ne for­my od­dzia­ły­wa­nia pań­stwa i Unii Eu­ro­pej­skiej na in­sty­tu­cje kre­dy­to­we i fi­nan­so­we, (w:) Sys­tem pra­wa fi­nan­so­we­go. Tom IV Pra­wo wa­lu­to­we. Pra­wo de­wi­zo­we. Pra­wo ryn­ku fi­nan­so­we­go, J. Głu­chow­ski (red.), War­sza­wa 2010; R. W. Ka­szub­ski, Funk­cjo­nal­ne źró­dła pra­wa ban­ko­we­go pu­blicz­ne­go, Kra­ków 2006; C. Ko­si­kow­ski, Pra­wo Unii Eu­ro­pej­skiej w sys­te­mie pol­skie­go pra­wa fi­nan­so­we­go, Bia­ły­stok 2010; T. Nie­bo­rak, Aspek­ty praw­ne funk­cjo­no­wa­nia ryn­ku fi­nan­so­we­go Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2008; D. Wojt­czak, Usłu­gi ban­ko­we w re­gu­la­cjach Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2012; P. Za­pad­ka, S. Nie­mier­ka, Cha­rak­te­ry­sty­ka eu­ro­pej­skie­go sys­te­mu ban­ko­we­go - za­gad­nie­nia in­sty­tu­cjo­nal­no-praw­ne. Sys­tem praw­ny oraz or­ga­ni­za­cja ryn­ku fi­nan­so­we­go w Unii Eu­ro­pej­skiej, BiK 2003, nr 10, s. 20-28.

27 Ar­ty­kuł 3 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE w wer­sji sprzed dnia wej­ścia w ży­cie dy­rek­ty­wy Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady 2009/111/WE z dnia 16 wrze­śnia 2009 r., zmie­nia­ją­cej dy­rek­ty­wy 2006/48/WE, 2006/49/WE i 2007/64/WE w od­nie­sie­niu do ban­ków po­wią­za­nych z cen­tral­ny­mi in­sty­tu­cja­mi, nie­któ­rych po­zy­cji fun­du­szy wła­snych, du­żych eks­po­zy­cji, uzgod­nień w za­kre­sie nad­zo­ru oraz za­rzą­dza­nia w sy­tu­acji kry­zy­so­wej, Dz. Urz. UE L 302 z 17.11.2009 r., s. 97, sta­no­wił wprost, że roz­wią­za­nia te do­ty­czą in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych dzia­ła­ją­cych na szcze­blu lo­kal­nym. Obec­nie art. 3 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE nie wpro­wa­dza ta­kie­go roz­róż­nie­nia.

28 W przy­pad­ku in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych trwa­le po­wią­za­nych z "or­ga­nem cen­tral­nym" do­ty­czą­ce in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych dzia­ła­ją­cych na szcze­blu lo­kal­nym roz­wią­za­nia, w 2010 r. roz­sze­rzo­no na wszyst­kie in­sty­tu­cje kre­dy­to­we speł­nia­ją­ce wa­run­ki okre­ślo­ne w art. 3 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE, zno­sząc kry­te­rium dzia­ła­nia na szcze­blu lo­kal­nym (od­stęp­stwa od ogól­nych wy­mo­gów sta­wia­nych in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym w przy­pad­ku in­sty­tu­cji trwa­le po­wią­za­nych z or­ga­nem cen­tral­nym prze­wi­du­ją rów­nież CRR oraz CRD IV; zob. art. 10 CRR oraz art. 21 CRD IV).

29 Nowe roz­wią­za­nia i ob­ostrze­nia w za­kre­sie po­zio­mu i ja­ko­ści ka­pi­ta­łu, płyn­no­ści, ry­zy­ka kon­tra­hen­ta etc. będą praw­do­po­dob­nie wy­ma­ga­ły prze­kształ­ceń w sek­to­rze ban­ków lo­kal­nych. Jest to moż­li­we, jak sie wy­da­je, w przy­pad­ku pol­skich ban­ków spół­dziel­czych, któ­re, być może, dla wy­peł­nie­nia tych za­ostrzo­nych wy­mo­gów UE będą mu­sia­ły funk­cjo­no­wać jako zrze­sze­nia z in­sty­tu­cjo­nal­nym sys­te­mem ochro­ny (IPS).

30 Pro­ble­my z wła­ści­wym zro­zu­mie­niem ter­mi­nu cen­tral body po­ja­wia­ją się rów­nież w in­nym kon­tek­ście. Na przy­kład we Fran­cji po­ję­cie cen­tral body (w franc. wer­sji l'or­ga­ni­sme cen­tral) na grun­cie dy­rek­ty­wy 2006/48/WE od­no­si się do jed­nost­ki kon­so­li­du­ją­cej in­sty­tu­cje kre­dy­to­we na po­zio­mie re­gio­nal­nym, któ­ra po­sia­da ko­lek­tyw­ną li­cen­cję ban­ko­wą wraz z zrze­szo­ny­mi w niej lo­kal­ny­mi pod­mio­ta­mi i jest trak­to­wa­na jako je­den pod­miot dla sto­so­wa­nia re­gu­la­cji ostroż­no­ścio­wych. Ter­min ten nie może być utoż­sa­mia­ny z przy­ję­tym w code mo­néta­ire et fi­nan­cier po­ję­ciem or­ga­ne cen­tral, któ­re to okre­śle­nie do­ty­czy pod­mio­tu bę­dą­ce­go wy­żej w struk­tu­rze, tzn. pod­mio­tu kra­jo­we­go (np. Crédit Agri­co­le). Zob. http://www.eba.eu­ro­pa.eu/do­cu­ments/Pu­bli­ca­tions/Con­sul­ta­tion-pa­pers/2010/CP41/CP41_FN­CA.aspx [do­stęp: 30.09.2013]. War­to rów­nież pod­kre­ślić, że cen­tral body może nie być li­cen­cjo­no­wa­ny jako in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa (ta­kie roz­wią­za­nie funk­cjo­nu­je w Fin­lan­dii) bądź jego li­cen­cja może być ogra­ni­czo­na do wy­ko­ny­wa­nia dzia­łal­no­ści wy­łącz­nie jako jed­nost­ki cen­tral­nej (ta­kie roz­wią­za­nie funk­cjo­nu­je w Da­nii).

31 Ze wzglę­du jed­nak na fakt, że w ofi­cjal­nym tek­ście sto­su­je się ter­min "or­gan cen­tral­ny" w ni­niej­szej pra­cy przy­ję­to po­słu­gi­wać się wła­śnie nim, mimo wska­za­nych wąt­pli­wo­ści.

32 Ję­zyk an­giel­ski zo­stał wy­bra­ny w ni­niej­szych roz­wa­ża­niach ze wzglę­du na fakt, iż znacz­na część kon­sul­ta­cji pro­wa­dzo­nych na szcze­blu eu­ro­pej­skim nad wła­ści­wą wy­kład­nią art. 3 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE mia­ła miej­sce w tym ję­zy­ku i do ter­mi­nów w nim uży­tych pań­stwa od­no­si­ły się w swo­ich ko­men­ta­rzach i uwa­gach.

33 Dy­le­mat po­praw­ne­go i jed­no­li­te­go ro­zu­mie­nia ter­mi­nu af­fi­lia­ted na grun­cie dy­rek­ty­wy 2006/48/WE ma jed­nak szer­szy kon­tekst. Wy­ni­ka z fak­tu, że w nie­któ­rych z państw ter­min af­fi­lia­ted in­sti­tu­tion jest uży­wa­ny dla okre­śle­nia każ­de­go człon­ka gru­py spół­dziel­czej (gru­py ban­ków spół­dziel­czych), nie­za­leż­nie czy ma czy też nie w sto­sun­ku do nie­go za­sto­so­wa­nie de­ro­ga­cja z art. 3, zaś w in­nych pań­stwach od­no­si się je­dy­nie do tych człon­ków gru­py, do któ­rych sto­su­je się od­stęp­stwa z art. 3. Może to pro­wa­dzić do pew­nych roz­bież­no­ści prak­tyk nad­zor­czych, w związ­ku z tym po­praw­ne ro­zu­mie­nie dla ce­lów nad­zo­ru okre­śla­ne jest w wy­tycz­nych CEBS, zob. Eu­ro­pe­an As­so­cia­tion of Co-ope­ra­ti­ve Banks (EACB), CP 41 on CEBS's Gu­ide­li­nes re­gar­ding re­vi­sed Ar­tic­le 3 of Di­rec­ti­ve 2006/48/EC, 18 No­vem­ber 2010, http://www.eba.eu­ro­pa.eu/do­cu­ments/Pu­bli­ca­tions/Con­sul­ta­tion-pa­pers/2010/CP41/CP41_E­ACB.aspx [do­stęp: 30.09.2013]. Ze wzglę­du jed­nak na fakt, że w ofi­cjal­nym tek­ście sto­su­je się ter­min "po­wią­za­ne", w ni­niej­szej pra­cy przy­ję­to po­słu­gi­wać się wła­śnie nim.

34 W pol­skiej wer­sji ję­zy­ko­wej wy­stę­pu­je za­rów­no okre­śle­nie "sta­łe po­wią­za­nia" (w art. 3 ust. 1 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE) jak i "trwa­łe po­wią­za­nia" (w art. 10 ust. 1 CRR, art. 21 CRD IV).

35 Jak wska­zy­wał CEBS w swo­ich wy­tycz­nych (CEBS's gu­ide­li­nes re­gar­ding re­vi­sed Ar­tic­le 3 of Di­rec­ti­ve 2006/48/EC, 18 No­vem­ber 2010, http://www.eba.eu­ro­pa.eu/cebs/me­dia/Pu­bli­ca­tions/Stan­dards and Gu­ide­li­nes/2010/Re­vi­sed Ar­tic­le 3/Gu­ide­li­nes.pdf [do­stęp: 30.09.2013]), o sta­łych po­wią­za­niach moż­na mó­wić, gdy np.: wy­ko­rzy­sty­wa­ny jest zin­te­gro­wa­ny sys­tem in­for­ma­tycz­ny, w tym wszyst­kich naj­waż­niej­szych ksiąg, sys­te­mów płat­no­ści, księ­go­wo­ści, wy­pła­cal­no­ści, da­lej sto­so­wa­ny jest zin­te­gro­wa­ny mię­dzy­in­sty­tu­cjo­nal­ny sys­tem gwa­ran­cyj­ny i fun­dusz czy też uży­wa­na jest wspól­na mar­ka (na­zwa han­dlo­wa), ist­nie­je wspól­ny mar­ke­ting, re­kla­ma, ma miej­sce two­rze­nie wspól­nych "pro­duk­tów" ban­ko­wych.

36 Zob. wy­tycz­ne CEBS (CEBS's gu­ide­li­nes re­gar­ding re­vi­sed Ar­tic­le 3 of Di­rec­ti­ve 2006/48/EC, 18 No­vem­ber 2010).

37 Ibi­dem; zob. też uwa­gi Eu­ro­pej­skiej Gru­py Ban­ków Oszczęd­no­ścio­wych (Eu­ro­pe­an Sa­vings Banks Gro­up), ESBG's com­ments on CEBS' con­sul­ta­tion pa­per on its gu­ide­li­nes re­gar­ding re­vi­sed Ar­tic­le 3 of Di­rec­ti­ve 2006/48/EC (CP 41), http://www.eba.eu­ro­pa.eu/do­cu­ments/Pu­bli­ca­tions/Con­sul­ta­tion-pa­pers/2010/CP41/CP41_ESBG.aspx [do­stęp: 30.09.2013] oraz Spa­nish Con­fe­de­ra­tion of Sa­vings Banks, CECA´s con­tri­bu­tion to CEBS Con­sul­ta­tion Pa­per 41, http://www.eba.eu­ro­pa.eu/do­cu­ments/Pu­bli­ca­tions/Con­sul­ta­tion-pa­pers/2010/CP41/CP41_CE­CA.aspx. [do­stęp:30.09.2013].

38 Po­ję­cie "umo­wa zrze­sze­nia" na grun­cie pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań trze­ba trak­to­wać sze­ro­ko, obej­mu­jąc jego za­kre­sem umo­wy do­ty­czą­ce po­wią­zań w ra­mach gru­py.

39 Zob. wy­tycz­ne CEBS (CEBS's gu­ide­li­nes re­gar­ding re­vi­sed Ar­tic­le 3 of Di­rec­ti­ve 2006/48/EC, 18 No­vem­ber 2010).

40 Ar­ty­kuł 3 ust. 1 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE wpro­wa­dza moż­li­wość zwol­nie­nia ta­kich in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych ze sto­so­wa­nia wy­mo­gów wy­mie­nio­nych w art. 7 i 11 ust. 1 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE. Tak­że art. 10 CRR za­wie­ra po­sta­no­wie­nia, zgod­nie z któ­ry­mi or­gan nad­zo­ru może czę­ścio­wo lub cał­ko­wi­cie od­stą­pić od sto­so­wa­nia wy­mo­gów do­ty­czą­cych skład­ni­ków fun­du­szy wła­snych, wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych, wy­mo­gów do­ty­czą­cych du­żych eks­po­zy­cji, eks­po­zy­cji z ty­tu­łu prze­nie­sio­ne­go ry­zy­ka kre­dy­to­we­go, płyn­no­ści, dźwi­gni fi­nan­so­wej, a tak­że ujaw­nia­nia in­for­ma­cji przez in­sty­tu­cje (okre­ślo­nych w czę­ściach od dru­giej do ósmej CRR) w od­nie­sie­niu do in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej lub in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych ma­ją­cych sie­dzi­bę w tym sa­mym pań­stwie człon­kow­skim oraz trwa­le po­wią­za­nych z "or­ga­nem cen­tral­nym" spra­wu­ją­cym nad nimi nad­zór i usta­no­wio­nym w tym sa­mym pań­stwie człon­kow­skim.

41 Cho­dzi tu o prze­pi­sy okre­śla­ją­ce wy­mo­gi dla ka­pi­ta­łu za­ło­ży­ciel­skie­go, wy­so­ko­ści fun­du­szy wła­snych w od­nie­sie­niu do ka­pi­ta­łu za­ło­ży­ciel­skie­go, da­lej do­ty­czą­ce za­bez­pie­cze­nia przed ry­zy­kiem, mi­ni­mal­nych wy­mo­gów w za­kre­sie fun­du­szy wła­snych z ty­tu­łu ry­zy­ka ope­ra­cyj­ne­go i kre­dy­to­we­go, du­żych za­an­ga­żo­wań, znacz­nych pa­kie­tów ak­cji poza sek­to­rem fi­nan­so­wym, pro­ce­su oce­ny in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych (art. 9 i 10, a tak­że ty­tu­łu V, roz­dzia­łu 2, sek­cji 2, 3, 4, 5 i 6, oraz roz­dzia­łu 3 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE).

Trze­ba też pod­kre­ślić, że w przy­pad­ku ta­kie­go zwol­nie­nia po­sta­no­wie­nia art. 16, 23, 24, 25, 26 ust. 1-3, oraz art. 28-37 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE sto­su­je się łącz­nie do "or­ga­nu cen­tral­ne­go" wraz z in­sty­tu­cja­mi po­wią­za­ny­mi.

42 Pasz­port UE, na mocy ar­ty­ku­łu 23 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE, sto­su­je się do ca­łej gru­py, na któ­rą skła­da­ją się "or­gan cen­tral­ny" i po­wią­za­ne in­sty­tu­cje.

43 Ko­niecz­ne jest oczy­wi­ście po­wia­do­mie­nie przez "or­gan cen­tral­ny" wła­ści­we­go or­ga­nu nad­zo­ru o za­mia­rze świad­cze­nia usług na te­ry­to­rium in­ne­go pań­stwa człon­kow­skie­go.

44 Po­dob­nie art. 113 ust. 7 CRR.

45 Zgod­nie z mo­ty­wem 42 pre­am­bu­ły dy­rek­ty­wy 2006/48/WE: "W celu umoż­li­wie­nia w szcze­gól­no­ści ma­łym in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym wy­bra­nia bar­dziej na­sta­wio­nej na ry­zy­ko me­to­dy IRB wła­ści­we or­ga­ny sto­su­ją, w uza­sad­nio­nych przy­pad­kach, prze­pi­sy art. 89 ust. 1 lit. (a) i (b)". Po­dob­nie CRR w mo­ty­wie 48 pre­am­bu­ły.

46 Ar­ty­kuł 64 ust. 2 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE.

47 Bruk­se­la, dnia 2.6.2010, KOM(2010) 284 wer­sja osta­tecz­na, Zie­lo­na Księ­ga. Ład kor­po­ra­cyj­ny w in­sty­tu­cjach fi­nan­so­wych oraz po­li­ty­ka wy­na­gro­dzeń, http://eur-lex.eu­ro­pa.eu/Le­xU­ri­Serv/Le­xU­ri­Serv.do?uri=COM:2010:0284:FIN:PL:PDF, s. 11.

48 Stan­dar­dy tech­nicz­ne w za­kre­sie fun­du­szy wła­snych (po­łą­czo­na wer­sja RTS do­ty­czą­cych wy­mo­gów w za­kre­sie fun­du­szy wła­snych in­sty­tu­cji prze­ka­za­na przez EBA do KE w dniu 26 lip­ca 2013 r. w celu wy­da­nia przez KE roz­po­rzą­dze­nia de­le­go­wa­ne­go, http://www.eba.eu­ro­pa.eu/do­cu­ments/10180/359901/Mer­ged-ver­sion-of-the-TS-sub­mit­ted-to-the-EC.pdf/45e­6b31c-e632-4793-a69e-af3ce­41eb­fe7 [do­stęp: 30.09.2013]).

Zob. ta­be­la nr 3 i 4.

49 Jak po­ka­zu­ją ba­da­nia 21% sek­to­ra fi­nan­so­we­go jest przed­mio­tem za­an­ga­żo­wa­nia pu­blicz­ne­go ("po­cząw­szy od peł­nej kon­tro­li pu­blicz­nej, po­przez zna­czą­cy udział, koń­cząc na nie­wiel­kim udzia­le"). Z punk­tu wi­dze­nia sek­to­ra ban­ko­we­go UE, pu­blicz­nych jest 131 ban­ków (pod­mio­tów dzia­ła­ją­cych w opar­ciu o li­cen­cję ban­ko­wą uzna­wa­nych z pod­mio­ty pu­blicz­ne ze wzglę­du na peł­ną lub bar­dzo zna­czą­cą wła­sność pu­blicz­ną); M. Schmit (et al.), Pu­blic Fi­nan­cial In­sti­tu­tions in Eu­ro­pe, Eu­ro­pe­an As­so­cia­tion of Pu­blic Banks A.I.S.B.L., Brus­sels, 15 March 2011, zob. s. 53 i 60, http://www.ad­fiap.org/wp-con­tent/uplo­ads/2011/06/2011_03_28_Publ-Fin-Inst-in-Eu­ro­pe­_Fi­nal.pdf [do­stęp: 2.10.2012].

50 Zob. np. sta­no­wi­sko KE w spra­wie sto­so­wa­nia art. 92 i 93 Trak­ta­tu EWG do udzia­łów władz pu­blicz­nych w ka­pi­ta­le fir­my (Biu­le­tyn WE 9-1984, s. 28-29) oraz ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji w spra­wie sto­so­wa­nia art. 92 i 93 Trak­ta­tu WE do przed­się­wzięć pu­blicz­nych w sek­to­rze wy­twór­czym.

51 C. Ko­si­kow­ski, Pol­skie pu­blicz­ne pra­wo go­spo­dar­cze, War­sza­wa 2001, s. 90; M. Skrzy­dło, Po­ję­cie po­mo­cy pań­stwa w pra­wie wspól­no­to­wym, Stu­dia Eu­ro­pej­skie 2002, nr 4, s. 34.

52 Por. Re­port of the Eu­ro­pe­an Com­mis­sion to the Co­un­cil of Mi­ni­sters, 'Se­rvi­ces of ge­ne­ral eco­no­mic in­te­rest in the ban­king sec­tor', ad­op­ted by the Com­mis­sion on 17 June 1998 and pre­sen­ted to the ECO­FIN Co­un­cil on 23 No­vem­ber 1998, Com­mis­sion of the Eu­ro­pe­an Com­mu­ni­ties, Brus­sels, 20.9.2000 COM(2000) 580 fi­nal, Com­mu­ni­ca­tion from the Com­mis­sion Se­rvi­ces of Ge­ne­ral In­te­rest in Eu­ro­pe, http://ec.eu­ro­pa.eu/com­pe­ti­tion/sta­te­_a­id/stu­die­s_re­ports/ar­chi­ve/re­por­t_ban­k_en.html [do­stęp: 30.09.2013].

53 Wy­rok Sądu Pierw­szej In­stan­cji z dnia 30 kwiet­nia 1998 r. w spra­wie T-214/95 Vla­ams Ge­west prze­ciw­ko Ko­mi­sji, ECR [1998], s. II-717, pkt. 48-50; oraz wy­ro­ki ETS: z dnia 24 lip­ca 2003 r. w spra­wie C-280/00 Alt­mark trans et Re­gie­rung­spräsi­dium Mag­de­burg, ECR [2003], s. I-7747, pkt. 81-82; oraz z dnia 3 mar­ca 2005 r. w spra­wie C-172/03, He­iser, Zb. Orz. [2005], s. I-1627, pkt. 32-33 .

54 De­cy­zja Ko­mi­sji z dnia 27 czerw­ca 2007 r. w spra­wie C 50/2006 do­ty­czą­ca po­mo­cy pań­stwa (ex NN 68/2006, CP 102/2006) przy­zna­nej przez Au­strię na rzecz BA­WAG-PSK (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(2007) 3038), Drz. Urz. UE L 83 26.03.2008 r., s. 7.

55 Jak wska­zy­wa­ła Ko­mi­sja, in­sty­tu­cje fi­nan­so­we są w sta­nie dzia­łać trans­gra­nicz­nie, jed­nak ist­nie­ją prze­szko­dy unie­moż­li­wia­ją­ce ich eks­pan­sję za­gra­nicz­ną. Prze­szko­dy te są czę­sto zwią­za­ne z two­rze­niem ochro­ny kra­jo­wych in­sty­tu­cji przed skut­ka­mi kon­ku­ren­cji, co spra­wia, że wej­ście na ry­nek jest mniej ko­rzyst­ne dla za­gra­nicz­nych kon­ku­ren­tów. Zob. de­cy­zję Ko­mi­sji 98/490/WE z dnia 20 maja 1998 r. w spra­wie C47/1996 do­ty­czą­cą po­mo­cy przy­zna­nej przez Fran­cję Cr?dit Lyon­na­is gro­up, (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(1998) 1454), OJ L 221 z 8.08.1998 r., s. 28.

56 Wy­rok ETS z dnia 29 kwiet­nia 2004 r. w spra­wie C-372/97, Wło­chy prze­ciw­ko Ko­mi­sji, ECR [2004], s. I-3679, mo­tyw 44.

57 A. No­wak-Far, Kon­sty­tu­cyj­ne pro­ce­du­ry..., s. 93.

58 W przy­pad­ku trans­por­tu art. 93 TFUE sta­no­wi tak­że o zwro­cie za wy­ko­na­nie pew­nych świad­czeń nie­ro­ze­rwal­nie zwią­za­nych z po­ję­ciem usłu­gi pu­blicz­nej.

59 Ma­jąc na uwa­dze, że za­gad­nie­nie po­mo­cy pu­blicz­nej i kwe­stii pro­ble­ma­tycz­nych z nią zwią­za­nych jest już obec­nie dość sze­ro­ko omó­wio­ne w pol­skiej li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu (zob. m.in. S. Du­dzik, Po­moc pań­stwa dla przed­się­biorstw pu­blicz­nych w pra­wie Wspól­no­ty Eu­ro­pej­skiej. Mię­dzy neu­tral­no­ścią a za­an­ga­żo­wa­niem, Kra­ków 2002; Po­moc pu­blicz­na dla przed­się­biorstw w Unii Eu­ro­pej­skiej i w Pol­sce, A. For­nal­czyk (red.), War­sza­wa 1998; A. Jan­kow­ska, Po­moc pu­blicz­na dla przed­się­bior­ców w świe­tle ure­gu­lo­wań wspól­no­to­wych. Za­sa­dy i ogra­ni­cze­nia udzie­la­nia, War­sza­wa 2005; A. Ny­kiel-Ma­teo, Po­moc pań­stwa a ogól­ne środ­ki in­ter­wen­cji w eu­ro­pej­skim pra­wie wspól­no­to­wym, War­sza­wa 2009; P. Peł­ka, M. Sta­siak, Po­moc pu­blicz­na dla przed­się­bior­ców w Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2002; I. Po­stu­ła, A. Wer­ner, Pra­wo po­mo­cy pu­blicz­nej, War­sza­wa 2008) w ni­niej­szym opra­co­wa­niu uzna­no, że nie jest za­sad­na głęb­sza jej ana­li­za, w związ­ku z tym w dal­szych roz­wa­ża­niach roz­pa­trzo­na zo­sta­nie przede wszyst­kim pro­ble­ma­ty­ka po­mo­cy pu­blicz­nej bez­po­śred­nio od­no­szą­ca się do lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych.

60 Jak­kol­wiek ist­nie­je ich zróż­ni­co­wa­nie, na przy­kład in­a­czej trak­to­wa­na jest po­moc tzw. de mi­ni­mis (roz­po­rzą­dze­nie Ko­mi­sji (WE) nr 1998/2006 z dnia 15 grud­nia 2006 r. w spra­wie sto­so­wa­nia art. 87 i 88 Trak­ta­tu do po­mo­cy de mi­ni­mis, Dz.Urz. UE L 379 z 28.12.2006 r., s. 5).

61 M. Skrzy­dło, Po­ję­cie po­mo­cy..., s. 53.

62 Przy­kła­do­wo: spra­wa C 482/99 Fran­cja prze­ciw­ko Ko­mi­sji (wy­rok ETS z dnia 16 maja 2002 r. w spra­wie C 482/99, Fran­cja prze­ciw­ko Ko­mi­sji, ECR [2002], s. I-4397), de­cy­zja Ko­mi­sji 2008/263/WE z dnia 27 czerw­ca 2007 r. w spra­wie C 50/2006 do­ty­czą­ca po­mo­cy pań­stwa (ex NN 68/2006, CP 102/2006) przy­zna­nej przez Au­strię na rzecz BA­WAG-PSK (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(2007) 3038).

63 Wy­rok ETS z dnia 24 lip­ca 2003 r. w spra­wie C-280/00, Alt­mark trans et Re­gie­rung­spräsi­dium Mag­de­burg.

64 Speł­nie­nie owych prze­sła­nek wska­zu­je, że re­kom­pen­sa­ta z ty­tu­łu świad­cze­nia usług pu­blicz­nych nie sta­no­wi po­mo­cy pań­stwa. Obec­nie na grun­cie TFUE oraz tego orze­cze­nia przy­ję­to, że w przy­pad­kach gdy kry­te­ria Alt­mark nie są speł­nio­ne, a speł­nio­ne są ogól­ne wa­run­ki sto­so­wa­nia art. 107 ust. 1 TFUE, re­kom­pen­sa­ta z ty­tu­łu świad­cze­nia oma­wia­nych usług sta­no­wi po­moc pań­stwa i pod­le­ga prze­pi­som art. 93, 106, 107 i 108 TFUE. Zgod­nie z wy­ro­kiem ETS w spa­wie Alt­mark (wy­rok ETS z dnia 24 lip­ca 2003 r. w spra­wie C-280/00, Alt­mark trans et Re­gie­rung­spräsi­dium Mag­de­burg) ko­niecz­ne jest łącz­ne speł­nie­nie czte­rech wa­run­ków. Po pierw­sze, przed­się­bior­stwo bę­dą­ce be­ne­fi­cjen­tem po­win­no być rze­czy­wi­ście ob­cią­żo­ne wy­ko­na­niem zo­bo­wią­zań do świad­cze­nia usług pu­blicz­nych i jed­no­cze­śnie zo­bo­wią­za­nia te po­win­ny być wy­raź­nie okre­ślo­ne. Po dru­gie, wskaź­ni­ki/pa­ra­me­try, na pod­sta­wie któ­rych ob­li­czo­na jest re­kom­pen­sa­ta, mu­szą być uprzed­nio usta­lo­ne w spo­sób rze­tel­ny, neu­tral­ny i przej­rzy­sty. Po trze­cie, nie może ona prze­kra­czać kwo­ty po­trzeb­nej do po­kry­cia ca­ło­ści lub czę­ści kosz­tów po­nie­sio­nych w celu wy­ko­na­nia zo­bo­wią­zań do świad­cze­nia usług pu­blicz­nych (przy uwzględ­nie­niu zwią­za­nych z nimi przy­cho­dów oraz roz­sąd­ne­go zy­sku z ty­tu­łu wy­peł­nia­nia tych zo­bo­wią­zań). Po czwar­te, w przy­pad­ku, gdy wy­bór przed­się­bior­stwa, któ­re­mu ma zo­stać po­wie­rzo­ne ich wy­ko­ny­wa­nie, nie zo­stał do­ko­na­ny w ra­mach pro­ce­du­ry udzie­la­nia za­mó­wień pu­blicz­nych, po­zwa­la­ją­cej na wy­ło­nie­nie kan­dy­da­ta zdol­ne­go do świad­cze­nia tych usług po naj­niż­szym kosz­cie dla spo­łecz­no­ści, wiel­kość ko­niecz­nej re­kom­pen­sa­ty po­win­na zo­stać usta­lo­na na pod­sta­wie ana­li­zy kosz­tów, ja­kie po­nio­sło­by prze­cięt­ne przed­się­bior­stwo, pra­wi­dło­wo za­rzą­dza­ne i wy­po­sa­żo­ne.

65 B. Kurcz, Kry­te­rium se­lek­tyw­no­ści w de­fi­ni­cji po­mo­cy pań­stwa, PiP 2008, nr 10, s. 103.

66 Zob. wy­rok ETS z dnia 15 mar­ca 1994 r. w spra­wie C-387/92, Ban­co Exte­rior de Espa­ńa SA v. Ay­un­ta­mien­to de Va­len­cia, ECR [1994], s. I-902, mo­tyw 13.

67 Zob. np. sta­no­wi­sko KE, w któ­rym przyj­mu­je, że nie­miec­ki sys­tem gwa­ran­cji pań­stwo­wych dla pu­blicz­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych jest nie­zgod­ny z za­sa­da­mi po­mo­cy pań­stwa za­war­tych w Trak­ta­cie WE (art. 88 (1) Trak­ta­tu WE). Ko­mi­sja Eu­ro­pej­ska uzna­ła, że w przy­pad­ku, gdy gwa­ran­cja pań­stwa jest au­to­ma­tycz­nie po­wią­za­na z okre­ślo­nym sta­tu­sem praw­nym, to może ona sta­no­wić po­moc pań­stwa zgod­nie z art. 87 (1) Trak­ta­tu WE i nie może być uza­sad­nio­na na mocy ar­ty­ku­łu 295 Trak­ta­tu WE. Jed­no­cze­śnie Ko­mi­sja wska­za­ła na istot­ny pro­blem ewen­tu­al­ne­go za­kłó­ce­nia kon­ku­ren­cji przez sprzy­ja­nie tyl­ko nie­któ­rym przed­się­bior­stwom, http://eu­ro­pa.eu/ra­pid/press-re­le­ase­_IP-02-634_en.htm [do­stęp: 30.09.2009].

68 Zob. de­cy­zja Ko­mi­sji 2000/480/WE z dnia 8 lip­ca 1999 r. w spra­wie po­mo­cy przy­zna­nej przez Fran­cję na rzecz gru­py Crédit Agri­co­le w związ­ku z gro­ma­dze­niem i utrzy­my­wa­nie de­po­zy­tów no­ta­rial­nych w gmi­nach wiej­skich (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(1999) 2147), OJ L 193 z 29.07.2000 r., s. 79.

Moż­na tu za­cy­to­wać za Ko­mi­sją, że "[j]est więc oczy­wi­ste, że do­dat­ko­we środ­ki i zy­ski, ja­kie one ge­ne­ru­ją, uzy­ska­ne po­przez de­po­zy­ty no­ta­riu­szy bez­po­śred­nio przy­czy­ni­ły się do sfi­nan­so­wa­nia roz­wo­ju Crédit Agri­co­le w in­nych pań­stwach człon­kow­skich".

69 Zob. wy­rok ETS z dnia 15 mar­ca 1994 r. w spra­wie C-387/92, Ban­co Exte­rior de Espa­ńa SA v. Ay­un­ta­mien­to de Va­len­cia, ECR [1994], s. I-902.

70 W orzecz­nic­twie i dok­try­nie wska­zu­je się, że for­ma­mi wspar­cia mogą być m.in.: do­ta­cje (pod­mio­to­we, przed­mio­to­we, re­fun­da­cje wy­dat­ków, do­pła­ty), udzie­la­nie po­rę­czeń na ko­rzyst­niej­szych niż ryn­ko­we wa­run­kach, bez­płat­ne lub za nie­wiel­ką opła­tą prze­ka­za­nie bu­dyn­ków lub grun­tów, ope­ra­cje na ka­pi­ta­le (kon­wer­sja dłu­gu spół­ki na ka­pi­tał, re­zy­gna­cja z po­bo­ru dy­wi­den­dy), M. Skrzy­dło, Po­ję­cie po­mo­cy..., s. 36-37 i przy­wo­ła­ne tam orzecz­nic­two.

71 Trak­tat usta­na­wia­ją­cy..., Lex 2012.

72 Dy­rek­ty­wa Ko­mi­sji 2006/111/WE w spra­wie przej­rzy­sto­ści sto­sun­ków fi­nan­so­wych mię­dzy pań­stwa­mi człon­kow­ski­mi a przed­się­bior­stwa­mi pu­blicz­ny­mi, a tak­że w spra­wie przej­rzy­sto­ści fi­nan­so­wej we­wnątrz okre­ślo­nych przed­się­biorstw, Dz.Urz. UE L 318 z 17.11.2006 r., s. 17.

73 Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji - Za­sa­dy ra­mo­we Unii Eu­ro­pej­skiej do­ty­czą­ce po­mo­cy pań­stwa w for­mie re­kom­pen­sa­ty z ty­tu­łu świad­cze­nia usług pu­blicz­nych (2011), Dz.Urz. UE C 8 z 11.01.2012 r., s. 15, mo­tyw 18.

74 De­cy­zja Ko­mi­sji 2012/21/UE z dnia 20 grud­nia 2011 r. w spra­wie sto­so­wa­nia art. 106 ust. 2 TFUE do po­mo­cy pań­stwa w for­mie re­kom­pen­sa­ty z ty­tu­łu świad­cze­nia usług pu­blicz­nych, przy­zna­wa­nej przed­się­bior­stwom zo­bo­wią­za­nym do wy­ko­ny­wa­nia usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(2011) 9380), Dz.Urz. UE L 7 z 11.01.2012 r., s. 3.

75 Roz­po­rzą­dze­nie (WE) nr 1998/2006 z dnia 15 grud­nia 2006 r. w spra­wie sto­so­wa­nia art. 87 i 88 Trak­ta­tu do po­mo­cy de mi­ni­mis, roz­po­rzą­dze­nie Ko­mi­sji (UE) nr 360/2012 z dnia 25 kwiet­nia 2012 r. w spra­wie sto­so­wa­nia art. 107 i 108 Trak­ta­tu o funk­cjo­no­wa­niu Unii Eu­ro­pej­skiej do po­mo­cy de mi­ni­mis przy­zna­wa­nej przed­się­bior­stwom wy­ko­nu­ją­cym usłu­gi świad­czo­ne w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, Dz.Urz. UE L 114 z 26.04.2012 r., s. 8.

76 Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji - Za­sa­dy ra­mo­we Unii Eu­ro­pej­skiej do­ty­czą­ce po­mo­cy pań­stwa w for­mie re­kom­pen­sa­ty z ty­tu­łu świad­cze­nia usług pu­blicz­nych (2011).

77 Zgod­nie z art. 107 TFUE cho­dzi tu o re­gio­ny, w któ­rych po­ziom ży­cia jest po­nad­prze­cięt­nie ni­ski lub w któ­rych ist­nie­je po­waż­ny stan nie­do­sta­tecz­ne­go za­trud­nie­nia, jak rów­nież re­gio­ny, o któ­rych mowa w ar­ty­ku­le 349 TFUE, z uwzględ­nie­niem ich sy­tu­acji struk­tu­ral­nej, go­spo­dar­czej i spo­łecz­nej.

78 Zob. m.in.: de­cy­zję Ko­mi­sji 98/490/WE z dnia 20 maja 1998 r. w spra­wie C 47/1996 do­ty­czą­cą po­mo­cy przy­zna­nej przez Fran­cję Cr?dit Lyon­na­is gro­up, (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C (1998) 1454), OJ L 221 z 8.8.1998 r., s. 28), pkt 10.1; de­cy­zję Ko­mi­sji 2005/345/WE z dnia 18 lu­te­go 2004 r. w spra­wie C 28/2002 Bank­ge­sel­l­schaft Ber­lin (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(2004) 327) w spra­wie po­mo­cy na re­struk­tu­ry­za­cję udzie­lo­nej przez Niem­cy na Bank Ber­lin AG, Dz.Urz. UE L 116 z 4.05.2005 r., s. 1, pkt 153 i n.; de­cy­zję Ko­mi­sji 2008/263/WE z dnia 27 czerw­ca 2007 r. w spra­wie C 50/2006 do­ty­czą­cą po­mo­cy pań­stwa (ex NN 68/2006, CP 102/2006) przy­zna­nej przez Au­strię na rzecz BA­WAG-PSK (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(2007) 3038), Dz. Urz. UE L 83 z 26.3.2008 r., s. 7, pkt 166; de­cy­zję Ko­mi­sji z dnia 30 kwiet­nia 2008 r. w spra­wie NN 25/08 (po­moc na ra­to­wa­nie We­stLB), Ze­zwo­le­nie na po­moc pań­stwa w ra­mach prze­pi­sów za­war­tych w art. 87 i 88 Trak­ta­tu WE, in­for­ma­cja KE: Dz. Urz. UE C 189 z 26.07.2008 r., s. 3; tekst de­cy­zji: http://ec.eu­ro­pa.eu/com­mu­ni­ty­_law/sta­te­_a­ids/ [do­stęp: 30.09.2013].

79 Obec­nie wi­docz­ne jest zła­go­dze­nie sta­no­wi­ska KE w związ­ku z kry­zy­sem go­spo­dar­czym o cha­rak­te­rze sys­te­mo­wym. Spra­wia to, iż uzna­no, że art. 107 ust. 3 lit. b TFUE może sta­no­wić pod­sta­wę praw­ną dla środ­ków po­mo­co­wych po­dej­mo­wa­nych w celu prze­ciw­dzia­ła­nia temu kry­zy­so­wi. W swo­im ko­mu­ni­ka­cie Ko­mi­sja wska­za­ła, że od­no­si się to w szcze­gól­no­ści do po­mo­cy udzie­la­nej w ra­mach ogól­ne­go pro­gra­mu, do­stęp­ne­go dla wie­lu lub wszyst­kich in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w pań­stwie człon­kow­skim (Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji - Za­sto­so­wa­nie za­sad po­mo­cy pań­stwa do środ­ków pod­ję­tych w od­nie­sie­niu do in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych w kon­tek­ście obec­ne­go, glo­bal­ne­go kry­zy­su fi­nan­so­we­go, Dz.Urz. UE C 270 z 25.10.2008 r., s. 2), co jed­nak nie wy­klu­cza do­raź­nych in­ter­wen­cji państw człon­kow­skich UE Ko­mi­sja okre­śli­ła rów­nież spo­sób oce­ny środ­ków po­mo­cy zwią­za­nej z ak­ty­wa­mi dla in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych zgod­nie z za­sa­da­mi po­mo­cy pań­stwa; Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji w spra­wie po­stę­po­wa­nia z ak­ty­wa­mi o ob­ni­żo­nej war­to­ści we wspól­no­to­wym sek­to­rze ban­ko­wym, Dz. Urz. UE C 72 z 26.03.2009 r., s. 1.

80 W tym kon­tek­ście war­to pod­kre­ślić, że za­pew­nie­nie do­stę­pu do pod­sta­wo­wych usług jest istot­nym za­da­niem UE. Jak wska­za­ła KE w swo­im ko­mu­ni­ka­cie, bę­dzie ona nadal dą­ży­ła do "wy­peł­nia­nia swo­je­go zo­bo­wią­za­nia do­ty­czą­ce­go do­stę­pu wszyst­kich oby­wa­te­li do pod­sta­wo­wych usług w szcze­gól­nych sek­to­rach, opie­ra­jąc się na ostat­nich dzia­ła­niach w ob­sza­rze pod­sta­wo­wych usług ban­ko­wych, usług pocz­to­wych i te­le­ko­mu­ni­ka­cji" (Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji do Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go, Rady, Eu­ro­pej­skie­go Ko­mi­te­tu Eko­no­micz­no-Spo­łecz­ne­go i Ko­mi­te­tu Re­gio­nów, Ramy ja­ko­ści do­ty­czą­ce usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, Bruk­se­la 20.12.2011, Kom (2011) 900 wer­sja osta­tecz­na, http://ec.eu­ro­pa.eu/se­rvi­ce­s_ge­ne­ra­l_in­te­rest/docs/com­m_qu­ali­ty­_fra­me­wor­k_pl.pdf [do­stęp: 2.10.2012]).

81 Pew­nym pro­ble­mem przy oma­wia­niu za­gad­nie­nia usług świad­czo­nych w in­te­re­sie ogól­nym i ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym jest brak przej­rzy­sto­ści i wy­raź­ne­go roz­gra­ni­cze­nia za­kre­sów zna­cze­nio­wych sto­so­wa­nych po­jęć. Zwra­ca­ła na to uwa­gę dok­try­na, a tak­że Ko­mi­sja Eu­ro­pej­ska pró­bu­jąc do­ko­nać sto­sow­nych wy­ja­śnień i upo­rząd­ko­wa­nia ter­mi­no­lo­gicz­ne­go (Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji do Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go, Rady, Eu­ro­pej­skie­go Ko­mi­te­tu Eko­no­micz­no-Spo­łecz­ne­go i Ko­mi­te­tu Re­gio­nów, Ramy ja­ko­ści do­ty­czą­ce usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, Bruk­se­la 20.12.2011, Kom (2011) 900 wer­sja osta­tecz­na, http://ec.eu­ro­pa.eu/se­rvi­ce­s_ge­ne­ra­l_in­te­rest/docs/com­m_qu­ali­ty­_fra­me­wor­k_pl.pdf [do­stęp: 2.10.2012]). Zgod­nie z po­czy­nio­ny­mi na grun­cie pra­wa pier­wot­ne­go usta­le­nia­mi przy­jąć moż­na, że usłu­gi świad­czo­ne w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym to "sek­tor dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, któ­ry ofe­ru­je usłu­gi w ogól­nym in­te­re­sie pu­blicz­nym, któ­re nie by­ły­by świad­czo­ne (lub by­ły­by świad­czo­ne na in­nych wa­run­kach, je­że­li cho­dzi o ja­kość, bez­pie­czeń­stwo, przy­stęp­ność ce­no­wą, rów­ne trak­to­wa­nie czy po­wszech­ny do­stęp) na ryn­ku bez in­ter­wen­cji pu­blicz­nej. Obo­wią­zek uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej na­kła­da się na usłu­go­daw­cę po­przez po­wie­rze­nie mu świad­cze­nia da­nej usłu­gi na pod­sta­wie kry­te­rium in­te­re­su ogól­ne­go, co gwa­ran­tu­je, że za­da­nie usłu­gi bę­dzie wy­peł­nio­ne" na­to­miast usłu­gi świad­czo­ne w in­te­re­sie ogól­nym to "usłu­gi, któ­re wła­dze pu­blicz­ne państw człon­kow­skich za­li­cza­ją do usług słu­żą­cych do­bru ogó­łu i któ­re w związ­ku z tym pod­le­ga­ją szcze­gól­nym obo­wiąz­kom uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej". In­ny­mi sło­wy usłu­ga­mi świad­czo­ny­mi w in­te­re­sie ogól­nym będą te usłu­gi, któ­re wła­dze pu­blicz­ne uzna­ją za nie­zbęd­ne spo­łecz­no­ści. Po­ję­cie usłu­gi świad­czo­nej w in­te­re­sie ogól­nym od­no­si się za­rów­no do dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej (wów­czas do­ty­czy usłu­gi świad­czo­nej w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym), jak i usług po­za­go­spo­dar­czych (Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji do Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go, Rady, Eu­ro­pej­skie­go Ko­mi­te­tu Eko­no­micz­no-Spo­łecz­ne­go i Ko­mi­te­tu Re­gio­nów, Ramy ja­ko­ści do­ty­czą­ce usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, Bruk­se­la 20.12.2011, Kom (2011) 900 wer­sja osta­tecz­na, http://ec.eu­ro­pa.eu/se­rvi­ce­s_ge­ne­ra­l_in­te­rest/docs/com­m_qu­ali­ty­_fra­me­wor­k_pl.pdf [do­stęp: 2.10.2012]; Trak­tat o funk­cjo­no­wa­niu Unii Eu­ro­pej­skiej. Ko­men­tarz. t. I (art. 14), D. Mią­sik, N. Pół­to­rak, A. Wró­bel (red.), LEX, 2012).

82 Ko­mi­sja Eu­ro­pej­ska, Do­ku­ment ro­bo­czy służb Ko­mi­sji Sto­so­wa­nie za­sad UE do­ty­czą­cych po­mo­cy pań­stwa w od­nie­sie­niu do usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym od 2005 r. oraz wy­ni­ki kon­sul­ta­cji spo­łecz­nych, Bruk­se­la, dnia 23.03.2011, SEC(2011) 397, http://ec.eu­ro­pa.eu/com­pe­ti­tion/sta­te­_a­id/le­gi­sla­tion/sge­i_re­por­t_pl.pdf [do­stęp: 30.09.2013].

83 Zob. art. 14 TFUE, Pro­to­kół nr 26 w spra­wie usług świad­czo­nych w in­te­re­sie ogól­nym, przy­zna­nie ar­ty­ku­ło­wi 36 Kar­ty praw pod­sta­wo­wych ta­kiej sa­mej mocy praw­nej jak Trak­ta­tom (Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji do Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go, Rady, Eu­ro­pej­skie­go Ko­mi­te­tu Eko­no­micz­no-Spo­łecz­ne­go i Ko­mi­te­tu Re­gio­nów, Ramy ja­ko­ści do­ty­czą­ce usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, Bruk­se­la 20.12.2011, Kom (2011) 900 wer­sja osta­tecz­na, http://ec.eu­ro­pa.eu/se­rvi­ce­s_ge­ne­ra­l_in­te­rest/docs/com­m_qu­ali­ty­_fra­me­wor­k_pl.pdf [do­stęp: 2.10.2012]).

84 Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji do Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go, Rady, Eu­ro­pej­skie­go Ko­mi­te­tu Eko­no­micz­no-Spo­łecz­ne­go i Ko­mi­te­tu Re­gio­nów, Ramy ja­ko­ści do­ty­czą­ce usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, Bruk­se­la 20.12.2011, Kom (2011) 900 wer­sja osta­tecz­na.

85 A. Jo­nes, B. Sur­fin, EC Com­pe­ti­tion Law. Te­xts, Ca­ses & Ma­te­rials, Oxford 2008, s. 621.

86 Por. S. Du­dzik, Po­moc pań­stwa..., pas­sim.

87 Por. Pro­to­kół nr 26 TFUE, Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji do Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go, Rady, Eu­ro­pej­skie­go Ko­mi­te­tu Eko­no­micz­no-Spo­łecz­ne­go i Ko­mi­te­tu Re­gio­nów z dnia 23 mar­ca 2011 r. - "Re­for­ma za­sad UE do­ty­czą­cych po­mo­cy pań­stwa w od­nie­sie­niu do usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym" [COM (2011) 146 wer­sja osta­tecz­na], http://eu­ro­pa.eu/le­gi­sla­tio­n_sum­ma­ries/com­pe­ti­tion/sta­te­_a­id/cc0015_pl.htm [do­stęp: 30.09.2013].

88 Okre­śle­nie "usłu­ga świad­czo­na w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym" może obej­mo­wać róż­ne sy­tu­acje i na­zwy w za­leż­no­ści od da­ne­go pań­stwa człon­kow­skie­go (zob. Prze­wod­nik do­ty­czą­cy za­sto­so­wa­nia prze­pi­sów pra­wa Unii Eu­ro­pej­skiej z za­kre­su po­mo­cy pań­stwa, za­mó­wień pu­blicz­nych i ryn­ku we­wnętrz­ne­go do usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, w szcze­gól­no­ści do usług so­cjal­nych świad­czo­nych w in­te­re­sie ogól­nym, Bruk­se­la, dnia 7.12.2010, SEC(2010) 1545 fi­nal, s. 19, http://ec.eu­ro­pa.eu/se­rvi­ce­s_ge­ne­ra­l_in­te­rest/docs/gu­ide­_eu­_ru­le­s_pro­cu­re­men­t_pl.pdf [do­stęp: 30.09.2013]).

89 Trze­ba jed­nak pod­kre­ślić, że w sek­to­rach, któ­re zo­sta­ły zhar­mo­ni­zo­wa­ne na szcze­blu unij­nym (na przy­kład sek­tor te­le­ko­mu­ni­ka­cyj­ny, pocz­to­wy, ener­ge­tycz­ny), a tak­że w tych, w któ­rych uwzględ­nio­no cele le­żą­ce w in­te­re­sie ogól­nym, pań­stwa UE nie mogą ko­rzy­stać z tej swo­bo­dy w spo­sób sprzecz­ny z za­sa­da­mi wy­zna­czo­ny­mi w da­nym ob­sza­rze do­sto­so­wa­nia, zob. Prze­wod­nik do­ty­czą­cy...

90 Zob. Przy­szłość usług so­cjal­nych świad­czo­nych w in­te­re­sie ogól­nym Re­zo­lu­cja Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go z dnia 5 lip­ca 2011 r. (2009/2222 (INI), P7_TA(2011)0319), http://ec.eu­ro­pa.eu/se­rvi­ce­s_ge­ne­ra­l_in­te­rest/docs/com­m_qu­ali­ty­_fra­me­wor­k_pl.pdf [do­stęp: 30.09.2013]) oraz Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji do Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go, Rady, Eu­ro­pej­skie­go Ko­mi­te­tu Eko­no­micz­no-Spo­łecz­ne­go i Ko­mi­te­tu Re­gio­nów, Ramy ja­ko­ści do­ty­czą­ce usług świad­czo­nych w in­te­re­sie ogól­nym, Bruk­se­la, dnia 20.12.2011, KOM(2011) 900 wer­sja osta­tecz­na, s. 5, http://ec.eu­ro­pa.eu/se­rvi­ce­s_ge­ne­ra­l_in­te­rest/docs/com­m_qu­ali­ty­_fra­me­wor­k_pl.pdf [do­stęp: 2.10.2012].

91 Zob. np. ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji do Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go, Rady, Eu­ro­pej­skie­go Ko­mi­te­tu Eko­no­micz­no-Spo­łecz­ne­go i Ko­mi­te­tu Re­gio­nów, Ramy ja­ko­ści do­ty­czą­ce usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, Bruk­se­la 20.12.2011, Kom (2011) 900 wer­sja osta­tecz­na.

92 Zob. np. za­le­ce­nie Ko­mi­sji Eu­ro­pej­skiej z dnia 18 lip­ca 2011 r. w spra­wie do­stę­pu do zwy­kłe­go ra­chun­ku płat­ni­cze­go, Dz .Urz. UE L 190 z 21.7.2011 r., s. 87; re­zo­lu­cja Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go z dnia 4 lip­ca 2012 r. za­wie­ra­ją­ce za­le­ce­nia dla Ko­mi­sji w spra­wie do­ste­pu do pod­sta­wo­wych usług ban­ko­wych (2012/2055 (INI)), Dz.Urz. UE C 349E z 29.11.2013 r., s. 74; wnio­sek dy­rek­ty­wa Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady w spra­wie po­rów­ny­wal­no­ści opłat za pro­wa­dze­nie ra­chun­ku płat­ni­cze­go, prze­no­sze­nia ra­chun­ku płat­ni­cze­go oraz do­stę­pu do pod­sta­wo­we­go ra­chun­ku płat­ni­cze­go, Bruk­se­la, dnia 8.05.2013 r., COM(2013) 266 wer­sja osta­tecz­na, 2013/0139 (COD), http://eur-lex.eu­ro­pa.eu/Le­xU­ri­Serv/Le­xU­ri­Serv.do?uri=COM:2013:0266:FIN:PL:PDF [do­stęp: 30.09.2013].

93 S. Du­dzik, Po­moc pań­stwa..., s. 103.

94 Jak po­ka­zu­ją ana­li­zy, wie­le państw człon­kow­skich UE uzna­je, że nie­któ­re in­sty­tu­cje fi­nan­so­we re­ali­zu­ją okre­ślo­ne za­da­nia, któ­re sta­no­wią tego ro­dza­ju usłu­gi, a przy tym obej­mu­ją one głów­nie pro­mo­wa­nie ma­łych i śred­nich przed­się­biorstw (pro­mo­tion of small and me­dium si­zed en­ter­pri­ses), udzie­la­nie i gwa­ran­to­wa­nie kre­dy­tów eks­por­to­wych (the gran­ting or gu­aran­te­eing of export cre­dits), kre­dy­to­wa­nie bu­dow­nic­twa spo­łecz­ne­go (so­cial ho­using lo­ans), fi­nan­so­wa­nie ko­mu­nal­ne (mu­ni­ci­pal fi­nan­cing), fi­nan­so­wa­nie pro­jek­tów in­fra­struk­tu­ral­nych i roz­wo­ju re­gio­nal­ne­go (fi­nan­cing of in­fra­struc­tu­re pro­jects and re­gio­nal de­ve­lop­ment). Zob. Re­port of the Eu­ro­pe­an Com­mis­sion to the Co­un­cil of Mi­ni­sters, 'Se­rvi­ces of ge­ne­ral eco­no­mic in­te­rest in the ban­king sec­tor', ad­op­ted by the Com­mis­sion on 17 June 1998 and pre­sen­ted to the ECO­FIN Co­un­cil on 23 No­vem­ber 1998, Com­mis­sion of the Eu­ro­pe­an Com­mu­ni­ties, Brus­sels, 20.9.2000 COM(2000) 580 fi­nal, Com­mu­ni­ca­tion from the Com­mis­sion Se­rvi­ces of Ge­ne­ral In­te­rest in Eu­ro­pe, http://ec.eu­ro­pa.eu/com­pe­ti­tion/sta­te­_a­id/stu­die­s_re­ports/ar­chi­ve/re­por­t_ban­k_en.html [do­stęp: 30.09.2013]; L. An­der­lo­ni, E. M. Car­luc­cio, Ac­cess to Bank Ac­co­unt and Pay­ment Se­rvi­ces, (w:) New Fron­tiers in Ban­king Se­rvi­ces: Emer­ging Ne­eds and Ta­ilo­red Pro­ducts for Untap­ped Mar­ket, L. An­der­lo­ni, M. D. Bra­ga, E. M. Car­luc­cio (red.), Ber­lin-He­idel­berg 2007, s. 25.

95 Re­port of the Eu­ro­pe­an Com­mis­sion to the Co­un­cil of Mi­ni­sters, 'Se­rvi­ces of ge­ne­ral eco­no­mic in­te­rest in the ban­king sec­tor', ad­op­ted by the Com­mis­sion on 17 June 1998 and pre­sen­ted to the ECO­FIN Co­un­cil on 23 No­vem­ber 1998, Com­mis­sion of the Eu­ro­pe­an Com­mu­ni­ties, Brus­sels, 20.9.2000 COM(2000) 580 fi­nal, Com­mu­ni­ca­tion from the Com­mis­sion Se­rvi­ces of Ge­ne­ral In­te­rest in Eu­ro­pe.

96 Ibi­dem.

97 Zob. ibi­dem; L. An­der­lo­ni, E. M. Car­luc­cio, Ac­cess to Bank..., s. 25.

98 Wa­run­ki, ja­kie mu­szą speł­niać in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, by móc ko­rzy­stać ze szcze­gól­ne­go wspar­cia sfor­mu­ło­wa­no np. w Un­der­stan­ding abo­ut the orien­ta­tion of le­gal­ly in­de­pen­dent spe­cial cre­dit in­sti­tu­tions in Ger­ma­ny, http://www.hhl.de/fi­le­ad­min/LS/Exe­cu­ti­ve/Do­wn­lo­ad/mon­ti.pdf [do­stęp: 30.09.2013].

99 Z dwu­na­stu spraw, ja­kie KE roz­pa­trzy­ła w la­tach 2005-2011, do­ty­czą­cych usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym w sek­to­rze usług fi­nan­so­wych [m.in. spra­wa N 642/2005 Re­kom­pen­sa­ta ze stro­ny pań­stwa na rzecz Po­sten AB z ty­tu­łu świad­cze­nia usług w za­kre­sie pod­sta­wo­wych in­stru­men­tów płat­ni­czych oraz po­ży­czek pie­nięż­nych - Szwe­cja (de­cy­zja Ko­mi­sji z dnia 22 li­sto­pa­da 2006 r. w spra­wie N 642/2005 (Re­kom­pen­sa­ta ze stro­ny pań­stwa na rzecz Po­sten AB z ty­tu­łu świad­cze­nia usług w za­kre­sie pod­sta­wo­wych in­stru­men­tów płat­ni­czych oraz po­ży­czek pie­nięż­nych - Szwe­cja), Ze­zwo­le­nie na po­moc pań­stwa w ra­mach prze­pi­sów za­war­tych w art. 87 i 88 Trak­ta­tu WE, in­for­ma­cja KE: Dz.Urz. UE C 291 z 5.12.2007 r., s. 5; tekst de­cy­zji: http://ec.eu­ro­pa.eu/com­mu­ni­ty­_law/sta­te­_a­ids/ [do­stęp: 30.09.2013])], je­de­na­ście zo­sta­ło roz­pa­trzo­nych po­zy­tyw­nie. Przy­pad­ki, wzglę­dem któ­rych Ko­mi­sja nie wnio­sła sprze­ci­wu, to m.in. spra­wa N 642/2005 (de­cy­zja Ko­mi­sji z dnia 22 li­sto­pa­da 2006 r. w spra­wie N 642/2005 (Re­kom­pen­sa­ta ze stro­ny pań­stwa na rzecz Po­sten AB z ty­tu­łu świad­cze­nia usług w za­kre­sie pod­sta­wo­wych in­stru­men­tów płat­ni­czych oraz po­ży­czek pie­nięż­nych - Szwe­cja), Ze­zwo­le­nie na po­moc pań­stwa w ra­mach prze­pi­sów za­war­tych w art. 87 i 88 Trak­ta­tu WE); spra­wa N 244/03 (de­cy­zja Ko­mi­sji z dnia 6 kwiet­nia 2005 r. w spra­wie N 244/03, Ze­zwo­le­nie na po­moc pań­stwa w ra­mach prze­pi­sów za­war­tych w art. 87 i 88 Trak­ta­tu WE, Nr po­mo­cy: N 244/03 (spra­wa o udo­stęp­nie­nie pod­sta­wo­wych usług fi­nan­so­wych przez unie kre­dy­to­we (Cre­dit Union)), in­for­ma­cja KE: Dz.Urz. UE C 223 z 10.09.2005 r., s. 2; tekst de­cy­zji: http://ec.eu­ro­pa.eu/com­mu­ni­ty­_law/sta­te­_a­ids/ [do­stęp: 30.09.2013]), jed­na za­koń­czy­ła się de­cy­zją ne­ga­tyw­ną (Spra­wa C 42/06, Po­ste Ita­lia­ne - Ban­co Po­sta - Pre­mie na ra­chun­ku bie­żą­cym zde­po­no­wa­nym w Skar­bie Pań­stwa - Wło­chy; zob. de­cy­zja Ko­mi­sji 2009/178/WE z dnia 16 lip­ca 2008 r. w spra­wie po­mo­cy pań­stwa C 42/06, Po­ste Ita­lia­ne - Ban­co Po­sta - Pre­mie na ra­chun­ku bie­żą­cym zde­po­no­wa­nym w Skar­bie Pań­stwa - Wło­chy, Dz.Urz. UE L 64 z 10.03.2009 r., s. 4).

100 Pi­smem z dnia 6 lu­te­go 1998 r. KE po­in­for­mo­wa­ła wła­dze fran­cu­skie o swo­jej de­cy­zji o wsz­czę­ciu po­stę­po­wa­nia na mocy art. 88 ust. 2 Trak­ta­tu WE (obec­nie art. 108 ust. 2 TFUE) w spra­wie ewen­tu­al­nych środ­ków po­mo­cy, ja­kie za­wie­rał sys­tem ksią­że­czek oszczęd­no­ścio­wych o na­zwie Li­vret bleu.

101 De­cy­zja Ko­mi­sji z dnia 24 maja 2011 r. w spra­wie po­mo­cy pań­stwa C 88/97 udzie­lo­nej przez Re­pu­bli­kę Fran­cu­ską na rzecz Crédit Mu­tu­el (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(2011) 3436), Dz. Urz. UE L 309 z 24.11.2011 r., s. 23.

102 Re­port of the Eu­ro­pe­an Com­mis­sion to the Co­un­cil of Mi­ni­sters, 'Se­rvi­ces of ge­ne­ral eco­no­mic in­te­rest in the ban­king sec­tor', ad­op­ted by the Com­mis­sion on 17 June 1998 and pre­sen­ted to the ECO­FIN Co­un­cil on 23 No­vem­ber 1998, Com­mis­sion of the Eu­ro­pe­an Com­mu­ni­ties, Brus­sels, 20.9.2000 COM(2000) 580 fi­nal, Com­mu­ni­ca­tion from the Com­mis­sion Se­rvi­ces of Ge­ne­ral In­te­rest in Eu­ro­pe.

103 S. Du­dzik, Po­moc pań­stwa... Ko­mi­sja Eu­ro­pej­ska pod­kre­śli­ła, że w celu za­po­bie­że­nia pro­ble­mom w sto­so­wa­niu prze­pi­sów do­ty­czą­cych po­mo­cy pań­stwa wła­ści­we by­ło­by ogra­ni­cze­nie dzia­łal­no­ści tego ro­dza­ju in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych do wy­peł­nia­nia szcze­gól­nych za­dań po­wie­rzo­nych im przez pań­stwo, z wy­łą­cze­niem moż­li­wo­ści pro­wa­dze­nia przez nie dzia­łal­no­ści ko­mer­cyj­nej. Owo wy­łą­cze­nie win­no swo­im za­kre­sem obej­mo­wać wszel­kie sy­tu­acje, w któ­rych moż­li­we jest uchwy­ce­nie ele­men­tu za­kłó­ce­nia kon­ku­ren­cji np. świad­cze­nia usług kre­dy­to­wych przez tego ro­dza­ju in­sty­tu­cje na rzecz przed­się­biorstw pu­blicz­nych kon­ku­ru­ją­cych z in­ny­mi przed­się­bior­stwa­mi na okre­ślo­nych ryn­kach.

104 W tym przy­pad­ku pań­stwa UE po­win­ny tak or­ga­ni­zo­wać prze­wi­dzia­ną przez sie­bie po­moc pań­stwa dla in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych świad­czą­cych usłu­gi w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, by jej wpro­wa­dze­nie w ży­cie od­by­wa­ło się wy­łącz­nie po uzy­ska­niu po­zy­tyw­nej de­cy­zji KE, wy­da­nej na pod­sta­wie wcze­śniej­sze­go zgło­sze­nia pro­jek­tu po­mo­cy do­ko­na­ne­go przez pań­stwo.

105 Por. S. Du­dzik, Po­moc pań­stwa...

106 Zob. de­cy­zja Ko­mi­sji z dnia 20 grud­nia 2011 r. w spra­wie sto­so­wa­nia art. 106 ust. 2 Trak­ta­tu o funk­cjo­no­wa­niu Unii Eu­ro­pej­skiej do po­mo­cy pań­stwa w for­mie re­kom­pen­sa­ty z ty­tu­łu świad­cze­nia usług pu­blicz­nych, przy­zna­wa­nej przed­się­bior­stwom zo­bo­wią­za­nym do wy­ko­ny­wa­nia usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(2011) 9380).

107 Nie moż­na jed­nak po­mi­nąć fak­tu, jak wska­zu­je się w dok­try­nie, że na grun­cie prze­pi­sów unij­nych, a wcze­śniej wspól­no­to­wych, uzna­nie re­kom­pen­sa­ty za "uprzy­wi­le­jo­wa­ną ko­rzyść" jest kwe­stią nie­wąt­pli­wie pro­ble­ma­tycz­ną. Moż­na bo­wiem za­ło­żyć, że je­że­li na­stę­pu­je wy­rów­na­nie do­dat­ko­wych kosz­tów świad­cze­nia po­wie­rzo­nych usług, po­zwa­la­ją­ce na po­kry­cie czę­ści lub ca­ło­ści kosz­tów wy­ni­ka­ją­cych ze zo­bo­wią­zań z ty­tu­łu ich świad­cze­nia to wy­ni­ka to z re­ali­zo­wa­nych przez to przed­się­bior­stwo obo­wiąz­ków wy­ko­ny­wa­nych w in­te­re­sie ogól­nym, a za­tem na­le­ży trak­to­wać je jako świad­cze­nie wza­jem­ne ze stro­ny pań­stwa, Trak­tat usta­na­wia­ją­cy...

108 Zob. Prze­wod­nik do­ty­czą­cy za­sto­so­wa­nia prze­pi­sów pra­wa Unii Eu­ro­pej­skiej z za­kre­su po­mo­cy pań­stwa, za­mó­wień pu­blicz­nych i ryn­ku we­wnętrz­ne­go do usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, w szcze­gól­no­ści do usług so­cjal­nych świad­czo­nych w in­te­re­sie ogól­nym, Bruk­se­la, dnia 7.12.2010, SEC(2010) 1545 fi­nal, s. 19.

109 Spra­wy: C-157/94 KE p. Ho­lan­dii (wy­rok ETS z dnia 23 paź­dzier­ni­ka 1997 r. w spra­wie C-157/94, ECR [1997], s. I-5699, pkt 43, 52 i 53); C-159/94 KE p. Fran­cji (wy­rok ETS z dnia 23 paź­dzier­ni­ka 1997 r. w spra­wie C-159/94, KE p. Fran­cji, ECR [1997], s. I-5815, pkt 59, 95 i 96).

110 Sze­rzej na ten te­mat w pod­roz­dzia­le po­świę­co­nym ko­mu­nal­nym in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym.

111 Por. Re­zo­lu­cja Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go z dnia 15 li­sto­pa­da 2011 r. w spra­wie re­for­my za­sad UE do­ty­czą­cych po­mo­cy pań­stwa w od­nie­sie­niu do usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym (2011/2146(INI), Dz.Urz. UE C 153E z 31.05.2013 r., s. 51.

112 Na co wska­zy­wał m.in. Par­la­ment Eu­ro­pej­ski w swo­jej re­zo­lu­cji (cho­dzi to o Re­zo­lu­cję Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go z dnia 15 li­sto­pa­da 2011 r. (2011/2146(INI) - Re­for­ma za­sad UE do­ty­czą­cych po­mo­cy pań­stwa w od­nie­sie­niu do usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym). Par­la­ment pod­kre­ślał, że "wy­ni­ki kon­sul­ta­cji spo­łecz­nych wy­ka­za­ły, iż poza ob­cią­że­niem ad­mi­ni­stra­cyj­nym do nie­sto­so­wa­nia prze­pi­sów mo­gły przy­czy­nić się nie­pew­ność i błęd­na in­ter­pre­ta­cja, w szcze­gól­no­ści w od­nie­sie­niu do klu­czo­wych po­jęć prze­pi­sów w spra­wie po­mo­cy pań­stwa w od­nie­sie­niu do usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, ta­kich jak "akt po­wie­rze­nia świad­cze­nia usług", "zrów­no­wa­żo­ne zy­ski", "przed­się­bior­stwo", "usłu­gi go­spo­dar­cze i nie­go­spo­dar­cze" lub ich "zwią­zek z ryn­kiem we­wnętrz­nym"".

Po­ję­cie "po­wie­rze­nie" sta­ło się też przed­mio­tem wy­kład­ni są­do­wej i było do­pre­cy­zo­wa­ne przez KE. Na pod­sta­wie art. 106 ust. 2 TFUE przy­jąć obec­nie trze­ba, że przed­się­bior­stwo, któ­re­mu po­wie­rzo­no wy­ko­ny­wa­nie usług w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, to przed­się­bior­stwo, któ­re­mu po­wie­rzo­no "szcze­gól­ne za­da­nie" (zob. m.in. wy­rok ETS z dnia 27 mar­ca 1974 r. w spra­wie C-127/73, BRT prze­ciw­ko SA­BAM, ECR [1974], s. 313). Jak wska­zu­je KE w jed­nym ze swych ko­mu­ni­ka­tów "za­sad­ni­czo po­wie­rze­nie "okre­ślo­ne­go za­da­nia z za­kre­su usług pu­blicz­nych" ozna­cza świad­cze­nie usług, któ­rych dane przed­się­bior­stwo, ze wzglę­du na swój wła­sny in­te­res go­spo­dar­czy, nie pod­ję­ło­by się lub nie pod­ję­ło­by się w tym sa­mym za­kre­sie lub na tych sa­mych wa­run­kach. Sto­su­jąc kry­te­rium in­te­re­su ogól­ne­go, pań­stwa człon­kow­skie lub Unia mogą po­wią­zać kon­kret­ne zo­bo­wią­za­nia z ta­ki­mi usłu­ga­mi", Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji w spra­wie sto­so­wa­nia re­guł Unii Eu­ro­pej­skiej w dzie­dzi­nie po­mo­cy pań­stwa w od­nie­sie­niu do re­kom­pen­sa­ty z ty­tu­łu usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, Dz.Urz. UE C 8 z 11.01.2012 r., s. 4.

113 Zob. punkt 52 i 53 Ko­mu­ni­ka­tu Ko­mi­sji w spra­wie sto­so­wa­nia re­guł Unii Eu­ro­pej­skiej w dzie­dzi­nie po­mo­cy pań­stwa w od­nie­sie­niu do re­kom­pen­sa­ty z ty­tu­łu usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym.

114 P. J. G. Kap­teyn, P. Ve­Lo­ren van Thr­ma­at, In­tro­duc­tion to the Law of the Eu­ro­pe­an Com­mu­ni­tes. From Ma­astricht to Am­ster­dam, Lon­don-Haga-Bo­ston 1998, s. 933; wy­rok ETS z dnia 10 mar­ca 1983 r. w spra­wie C-172/82 Syn­di­cat na­tio­nal des fa­bri­cants raf­fi­neurs d'hu­ile de gra­is­sa­ge i in., ECR [1983], s. 555.

115 R. M. D'sa, Eu­ro­pe­an Com­mu­ni­ty Law on Sta­te Aid, Lon­don 1998, s. 316.

116 S. Du­dzik, Po­moc pań­stwa...

117 Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji w spra­wie sto­so­wa­nia re­guł Unii Eu­ro­pej­skiej w dzie­dzi­nie po­mo­cy pań­stwa w od­nie­sie­niu do re­kom­pen­sa­ty z ty­tu­łu usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym.

118 Za­pew­nia­nie przed­się­bior­stwom za­gro­żo­nym po­mo­cy w celu ra­to­wa­nia lub re­struk­tu­ry­za­cji moż­na trak­to­wać jako zgod­ne z pra­wem na­tu­ral­nie tyl­ko pod pew­ny­mi wa­run­ka­mi (zob. Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji - Wy­tycz­ne wspól­no­to­we do­ty­czą­ce po­mo­cy pań­stwa w celu ra­to­wa­nia i re­struk­tu­ry­za­cji za­gro­żo­nych przed­się­biorstw, Dz.Urz. UE C 244 z 1.10.2004 r., s. 2).

119 War­to w tym miej­scu zwró­cić uwa­gę na jesz­cze je­den fakt. Ko­mi­sja po­win­na brać pod uwa­gę nie tyl­ko kon­ku­ren­cję mię­dzy in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi państw UE, ale tak­że ban­ka­mi z poza niej, któ­re sko­rzy­sta­ły z wy­dat­nej po­mo­cy kra­jo­wych po­dat­ni­ków; J. M. Ba­ros­so, Po­li­ti­cal gu­ide­li­nes for the next Com­mis­sion, 03.09.2009, http://ec.eu­ro­pa.eu/com­mis­sio­n_2010-2014/pre­si­dent/pdf/pres­s_20090903_en.pdf [do­stęp: 30.09.2013].

120 Trak­tat usta­na­wia­ją­cy..., s. 760.

121 Ibi­dem, s. 769.

122 Trze­ba w tym miej­scu do­dać, że na szcze­blu unij­nym przy­ję­to prze­pi­sy w spra­wie ko­or­dy­na­cji pro­ce­dur udzie­la­nia za­mó­wień pu­blicz­nych na usłu­gi, co ozna­cza, że wła­dze sa­mo­rzą­do­we są co do za­sa­dy zo­bo­wią­za­ne do ko­rzy­sta­nia z usług ban­ko­wych zgod­nie z pro­ce­du­rą za­mó­wień pu­blicz­nych, jak­kol­wiek na mocy wy­łą­czeń prze­pi­sy te nie mają za­sto­so­wa­nia np. do za­mó­wień pu­blicz­nych do­ty­czą­cych usług fi­nan­so­wych zwią­za­nych z emi­sją, sprze­da­żą, kup­nem lub zby­ciem pa­pie­rów war­to­ścio­wych lub in­nych in­stru­men­tów fi­nan­so­wych, w szcze­gól­no­ści z trans­ak­cja­mi ma­ją­cy­mi na celu uzy­ska­nie fun­du­szy lub ka­pi­ta­łu dla in­sty­tu­cji za­ma­wia­ją­cych, zob. Dy­rek­ty­wa 2004/18/WE Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady z dnia 31 mar­ca 2004 r. w spra­wie ko­or­dy­na­cji pro­ce­dur udzie­la­nia za­mó­wień pu­blicz­nych na ro­bo­ty bu­dow­la­ne, do­sta­wy i usłu­gi, OJ L 134 z 30.04.2004 r., s. 114.

123 Ar­ty­kuł 1 ust. 1 roz­po­rzą­dze­nia Rady (WE) nr 3604/93 z dnia 13 grud­nia 1993 r. okre­śla­ją­ce­go de­fi­ni­cje do ce­lów sto­so­wa­nia za­ka­zu uprzy­wi­le­jo­wa­ne­go do­stę­pu wy­mie­nio­ne­go w art. 104a Trak­ta­tu, OJ L 332 z 31.12.1993 r., s. 4

124 Zgod­nie z art. 2 roz­po­rzą­dze­nie Rady (WE) nr 3604/93 z dnia 13 grud­nia 1993 r. okre­śla­ją­ce­go de­fi­ni­cje do ce­lów sto­so­wa­nia za­ka­zu uprzy­wi­le­jo­wa­ne­go do­stę­pu wy­mie­nio­ne­go w art. 104a Trak­ta­tu, wzglę­dy o cha­rak­te­rze ostroż­no­ścio­wy­mi ozna­cza­ją dzia­ła­nia słu­żą­ce wzmac­nia­niu sta­bil­no­ści sys­te­mu fi­nan­so­we­go jako ca­ło­ści lub ochro­nę klien­tów in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych.

125 Zob. w za­łącz­ni­ku Ta­be­la nr 1. For­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ne lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w wy­bra­nych pań­stwach UE.

126 Cho­dzi tu o: ło­tew­skie Kr?ja­iz­de­vu sa­bie­dr?bu, li­tew­skie Kre­di­to uni­ja, ir­landz­kie cre­dit union, bry­tyj­skie cre­dit union, pol­skie skok-i.

127 W li­te­ra­tu­rze ob­co­ję­zycz­nej dla okre­śle­nia ist­nie­ją­cych struk­tur ban­ko­wych sto­su­je się naj­czę­ściej po­ję­cie sie­ci (ne­twork) bądź gru­py, acz­kol­wiek no­men­kla­tu­ra nie jest jed­no­rod­na i ujed­no­li­co­na, a wręcz prze­ciw­nie, bywa zróż­ni­co­wa­na na­wet w ob­rę­bie jed­ne­go pań­stwa (przy­kła­dem jest cho­ciaż­by Pol­ska, w któ­rej zgod­nie z prze­pi­sa­mi pra­wa, ban­ki spół­dziel­cze "zrze­sza­ją się", na­to­miast one same wska­zu­ją sie­bie jako "gru­pę"). Po­mi­mo że czę­sto owe po­ję­cia (sieć, gru­pa) trak­to­wa­ne są jako sy­no­ni­my, to w dok­try­nie wska­zu­je się rów­nież na ist­nie­ją­ce mię­dzy nimi róż­ni­ce, zwłasz­cza w stu­diach do­ty­czą­cych ban­ków dzia­ła­ją­cych w róż­nych pań­stwach. Przy­ję­to na przy­kład, że sieć jest po­ję­ciem węż­szym niż gru­pa. Skła­da się z róż­nych ban­ków lo­kal­nych i re­pre­zen­tu­ją­cej je cen­tral­nej in­sty­tu­cji kra­jo­wej oraz kil­ku pod­mio­tów świad­czą­cych usłu­gi do­dat­ko­we. Na­to­miast w przy­pad­ku gru­py oprócz sie­ci obej­mu­je ona tak­że dużą licz­bę in­nych pod­mio­tów świad­czą­cych sze­ro­kie spek­trum usług (za­rzą­dza­nie ak­ty­wa­mi, ubez­pie­cze­nia, ban­ko­wość hur­to­wą, etc.) na kra­jo­wym, a czę­sto i mię­dzy­na­ro­do­wym po­zio­mie (zob. sze­rzej J. N. Ory, Y. Lem­ze­ri, Ef­fi­cien­cy and Hy­bri­di­za­tion in Co­ope­ra­ti­ve Ban­king: The French Case, An­nals of Pu­blic and Co­ope­ra­ti­ve Eco­no­mics 2012, t. 83, nr 2, s. 223). W in­nych opra­co­wa­niach au­to­rzy do­strze­ga­jąc róż­ni­ce w or­ga­ni­za­cji struk­tur i mo­de­li or­ga­ni­za­cyj­nych, de­cy­du­ją się jed­nak na przy­ję­cie jed­ne­go okre­śle­nia, dla za­cho­wa­nia spój­no­ści ter­mi­no­lo­gii (por. Funk­cjo­no­wa­nie spół­dziel­czych grup ban­ko­wych w Pol­sce i wy­bra­nych kra­jach Unii Eu­ro­pej­skiej, A. Go­spo­da­ro­wicz (red.), Wro­cław 2008, s. 33 i 48).

Ze wzglę­du na fakt, że w ni­niej­szej pra­cy istot­ne jest uka­za­nie isto­ty ban­ku lo­kal­ne­go, uzna­no, że nie­ce­lo­we jest głęb­sze roz­wa­ża­nie pro­ble­mów ter­mi­no­lo­gicz­nych do­ty­czą­cych okre­śleń sys­te­mu po­wią­zań mię­dzy ban­ka­mi lo­kal­ny­mi a wyż­szy­mi szcze­bla­mi. Przy­ję­to w związ­ku z tym, iż nie­za­leż­nie od spe­cy­fi­ki roz­wią­zań or­ga­ni­za­cyj­nych, ma­jąc świa­do­mość pew­ne­go uprosz­cze­nia, naj­bar­dziej ade­kwat­nym po­ję­ciem okre­śla­ją­cym tego ro­dza­ju struk­tu­ry w ję­zy­ku pol­skim bę­dzie ter­min: "gru­pa".

128 Zob. w za­łącz­ni­ku Ta­be­la nr 2. Przy­kła­dy struk­tur sek­to­ra ban­ko­wo­ści lo­kal­nej w wy­bra­nych pań­stwach eu­ro­pej­skich.

129 W li­te­ra­tu­rze moż­na spo­tkać róż­ne spo­so­by kla­sy­fi­ka­cji mo­de­li grup ban­ków spół­dziel­czych (np. mo­de­le: fe­de­ra­cyj­no-sie­cio­wy, ato­mi­stycz­no-kon­ku­ren­cyj­ny, hy­bry­do­wy, zob. Funk­cjo­no­wa­nie spół­dziel­czych..., s. 33), jed­nak w ni­niej­szej mo­no­gra­fii po­ję­cie "mo­del hy­bry­do­wy" zo­sta­ło za­kre­ślo­ne sze­ro­ko, od­no­sząc się do wszel­kich wska­za­nych mo­de­li i kła­dąc po pro­stu na­cisk na nie­jed­no­rod­ność struk­tur.

Zob. też. P. Stan­dar, Mo­de­le spół­dziel­czo­ści ban­ko­wej w wy­bra­nych kra­jach Unii Eu­ro­pej­skiej i w Pol­sce, Ze­szy­ty Na­uko­we Wyż­szej Szko­ły Han­dlu i Usług, Po­znań 2000, nr 1, s. 57-78.

130 In­sty­tu­cje kre­dy­to­we w nie­któ­rych gru­pach ban­ko­wych są ak­tyw­ne w za­kre­sie na­by­wa­nia pa­kie­tów kon­tro­l­nych w in­nych ban­kach (np. au­striac­ki RZB), część zaś sta­je się wio­dą­cy­mi ban­ka­mi z sie­cią od­dzia­łów z na­sta­wie­niem na eks­pan­sję poza ro­dzi­my ry­nek (np. fran­cu­ski Crédit Agri­co­le). Zob. Re­port on the re­ta­il ban­king sec­tor in­qu­iry, Com­mis­sion Staff Wor­king Do­cu­ment ac­com­pa­ny­ing the Com­mu­ni­ca­tion from the Com­mis­sion - Sec­tor In­qu­iry un­der Art 17 of Re­gu­la­tion 1/2003 on re­ta­il ban­king (Fi­nal Re­port) [COM(2007) 33 fi­nal], SEC(2007) 106, 31 Ja­nu­ary 2007, s. 43, http://ec.eu­ro­pa.eu/com­pe­ti­tion/sec­tors/fi­nan­cia­l_se­rvi­ces/in­qu­iries/se­c_2007_106.pdf [do­stęp: 30.09.2013].

131 W tym za­kre­sie ist­nie­je rów­nież wie­le od­mien­nych roz­wią­zań. W nie­któ­rych pań­stwach prze­pi­sy pra­wa po­zwa­la­ją na kon­so­li­da­cję zgod­nie z kra­jo­wy­mi prze­pi­sa­mi nad­zo­ru, w in­nych po­szcze­gól­ne ban­ki po­zo­sta­ją praw­nie i eko­no­micz­nie nie­za­leż­ny­mi in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi. Zob. m.in. Funk­cjo­no­wa­nie spół­dziel­czych..., pas­sim; E. Go­stom­ski, Funk­cjo­no­wa­nie i zna­cze­nie ban­ków spół­dziel­czych w wy­bra­nych kra­jach eu­ro­pej­skich, (w:) Współ­cze­sna ban­ko­wość spół­dziel­cza, A. Sze­lą­gow­ska (red.), War­sza­wa 2012, s. 56-60; J. N. Ory, Y. Lem­ze­ri, Ef­fi­cien­cy and Hy­bri­di­za­tion..., s. 220-223; Re­port on the re­ta­il ban­king sec­tor in­qu­iry, Com­mis­sion Staff Wor­king Do­cu­ment ac­com­pa­ny­ing the Com­mu­ni­ca­tion from the Com­mis­sion - Sec­tor In­qu­iry un­der Art 17 of Re­gu­la­tion 1/2003 on re­ta­il ban­king (Fi­nal Re­port) [COM(2007) 33 fi­nal], SEC(2007) 106.

132 Na mar­gi­ne­sie war­to od­no­to­wać zja­wi­sko mo­gą­ce sta­no­wić pew­ne za­gro­że­nie dla ban­ków lo­kal­nych. Ba­da­nia po­ka­zu­ją, że w wie­lu gru­pach waga kon­struk­cji re­gio­nal­nych lub kra­jo­wych ro­śnie, kosz­tem lo­kal­nych struk­tur; J-B. Car­tier, En­tre op­po­si­tion fon­da­men­ta­le et co­nver­gen­ce con­tra­in­te, quel ave­nir pour la ba­nque mu­tu­ali­ste face a la ba­nque SA?, La Re­vue des Scien­ces de Ge­stion, Di­rec­tion et Ge­stion 2012, nr 255-256, s. 147.

133 Na przy­kład w 2009 roku Ra­if­fe­isen Bank pod­pi­sał umo­wy o nowe li­nie kre­dy­to­we oraz umo­wy gwa­ran­cyj­nych na oko­ło 110 mln euro z Eu­ro­pej­skie­go Fun­du­szu In­we­sty­cyj­ne­go (EFI) w Buł­ga­rii, 10 mln euro li­nii kre­dy­to­wej z Eu­ro­pej­skim Ban­kiem Od­bu­do­wy i Roz­wo­ju (EBOR) na fi­nan­so­wa­nie pro­jek­tów rol­ni­ków i przed­się­bior­ców z sek­to­ra pry­wat­ne­go na ob­sza­rach wiej­skich w kra­ju; 20 mln euro li­nii kre­dy­to­wej z KfW dla pro­jek­tów fi­nan­so­wa­nia efek­tyw­no­ści ener­ge­tycz­nej w buł­gar­skim sek­to­rze prze­my­sło­wym; CSR Re­port. Cor­po­ra­te So­cial Re­spon­si­bi­li­ty in Co-ope­ra­ti­ve Banks, Eu­ro­pe­an As­so­cia­tion of Co-ope­ra­ti­ve Banks, http://www.glo­bal­cu­be.net/clients/eacb/con­tent/me­dias/pu­bli­ca­tions/eac­b_stu­dies/csr_re­por­t_2010.pdf [do­stęp: 30.09.2013].

Przy dal­szej ana­li­zie prze­pi­sów pra­wa UE w od­nie­sie­niu do usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym i moż­li­wo­ści ich świad­cze­nia przez lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we po­wsta­je ko­niecz­ność usta­le­nia, w jaki spo­sób in­sty­tu­cje te mogą być de­sy­gno­wa­ne do re­ali­za­cji tak po­ję­tej dzia­łal­no­ści w in­te­re­sie pu­blicz­nym. Przyj­mu­je się, że aby art. 106 ust. 2 TFUE miał za­sto­so­wa­nie, musi za­cho­dzić wy­raź­ne po­wie­rze­nie da­ne­mu przed­się­bior­stwu przez pań­stwo człon­kow­skie UE wy­ko­ny­wa­nia kon­kret­nej usłu­gi świad­czo­nej w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym. Wska­za­ne jest w związ­ku z tym w pierw­szej ko­lej­no­ści uści­śle­nie jed­ne­go z klu­czo­wych po­jęć, ja­kim jest "po­wie­rze­nie świad­cze­nia usług", któ­re to okre­śle­nie, po­dob­nie jak ter­min "usłu­gi świad­czo­ne w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym", bu­dzi­ło do­tych­czas wie­le wąt­pli­wo­ści in­ter­pre­ta­cyj­nych112.

Ist­nie­je zgod­ność co do tego, że po­wie­rze­nie, do któ­re­go do­cho­dzi zgod­nie z art. 106 TFUE w ra­mach wy­ko­ny­wa­nia funk­cji wła­ści­wych dla wła­dzy pu­blicz­nej, po­win­no mieć miej­sce jako "akt wła­dzy pu­blicz­nej" (act of pu­blic au­tho­ri­ty). Będą to więc akty o cha­rak­te­rze le­gi­sla­cyj­nym (usta­wy, akty nor­ma­tyw­ne pod­sta­wo­we) oraz pu­blicz­no­praw­ne for­my dzia­ła­nia or­ga­nów wła­dzy (de­cy­zje, kon­ce­sje, umo­wy pra­wa pu­blicz­ne­go). Nie ma przy tym prze­szkód by za­da­nie z za­kre­su usług pu­blicz­nych było okre­ślo­ne w kil­ku ak­tach, a po­wie­rze­nia do­ko­na­no np. na wnio­sek usłu­go­daw­cy113. Na­to­miast, opie­ra­jąc się na acqu­is de l'union, przy­jąć trze­ba, że dla speł­nie­nia wy­mo­gów for­mal­nych nie wy­star­czy, by lo­kal­na in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa wy­łącz­nie w dro­dze de­cy­zji wła­snych or­ga­nów pro­wa­dzi­ła tego ro­dza­ju dzia­łal­ność. Nie wy­star­cza­ją­ce jest na­wet spra­wo­wa­nie w sto­sun­ku do da­nej dzia­łal­no­ści ogól­ne­go lub szcze­gól­ne­go nad­zo­ru przez or­ga­ny wła­dzy pu­blicz­nej, na przy­kład nad­zo­ru ban­ko­we­go114.

Pod­su­mo­wu­jąc do­tych­cza­so­we wy­wo­dy, moż­na sfor­mu­ło­wać kil­ka wnio­sków. Po pierw­sze, unij­ne pra­wo kon­ku­ren­cji znaj­du­je peł­ne za­sto­so­wa­nie do lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, w tym rów­nież pu­blicz­nych. Nie ko­rzy­sta­ją one z żad­nej szcze­gól­nej ochro­ny115. Po dru­gie, ze wzglę­du na fakt, że nie­któ­re z usług ban­ko­wych mogą być uzna­ne za usłu­gi w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, to w przy­pad­ku, gdy po­wie­rzo­no in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym ich świad­cze­nie, mogą one sko­rzy­stać z de­ro­ga­cji wy­ni­ka­ją­cej z art. 106 ust. 2 TFUE. W ta­kim przy­pad­ku moż­li­we jest przy­zna­nie po­mo­cy pań­stwa. Istot­ne jest jed­nak to, by od­po­wia­da­ła ona wy­mo­gom pro­por­cjo­nal­no­ści oraz nie­sprzecz­no­ści z in­te­re­sem UE116. Po trze­cie, de­cy­zja, czy dana usłu­ga ban­ko­wa może zo­stać za­kwa­li­fi­ko­wa­na jako świad­czo­na w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym za­pa­da na szcze­blu kra­jo­wym. Swo­bo­da państw UE jest znacz­na za­rów­no w de­fi­nio­wa­niu okre­ślo­nej usłu­gi jako świad­czo­nej w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, jak i przy przy­zna­wa­niu usłu­go­daw­cy re­kom­pen­sa­ty w związ­ku z tym, że w przy­pad­ku usług ban­ko­wych obo­wią­zu­ją je­dy­nie ogól­ne za­sa­dy do­ty­czą­ce po­mo­cy pu­blicz­nej okre­ślo­ne prze­pi­sa­mi UE, na­to­miast nie ist­nie­ją żad­ne wy­tycz­ne sek­to­ro­we. Kom­pe­ten­cje KE w tym za­kre­sie są ogra­ni­czo­ne do spraw­dza­nia, czy dane pań­stwo człon­kow­skie nie po­peł­ni­ło oczy­wi­ste­go błę­du przy de­fi­nio­wa­niu okre­ślo­nej usłu­gi, oraz do oce­ny wszel­kiej po­mo­cy pań­stwa zwią­za­nej z od­no­śną re­kom­pen­sa­tą117.

Koń­cząc re­flek­sje na te­mat po­mo­cy pu­blicz­nej, pod­kre­ślić wy­raź­nie trze­ba, że po­wyż­sze roz­wa­ża­nia kon­cen­tro­wa­ły się przede wszyst­kim na od­po­wie­dzi na py­ta­nie o gra­ni­ce swo­bo­dy pra­wo­daw­cy kra­jo­we­go w kształ­to­wa­niu kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej lo­kal­nej in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej oraz roz­wią­zań sprzy­ja­ją­cych dzia­łal­no­ści lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych na tle unij­nych re­gu­la­cji po­mo­cy pań­stwa, w tym dą­żo­no mię­dzy in­ny­mi do usta­le­nia, czy moż­li­we jest po­strze­ga­nie usług ban­ko­wych jako usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, czy pań­stwo może wspie­rać tego ro­dza­ju ak­tyw­ność i ja­kie re­gu­ły będą mia­ły do niej za­sto­so­wa­nie.

Do­peł­nia­jąc roz­wa­ża­nia na te­mat po­mo­cy pań­stwa, trze­ba na ko­niec za­sy­gna­li­zo­wać, że po­moc pań­stwa może być udzie­la­na rów­nież w przy­pad­ku trud­no­ści fi­nan­so­wych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych118. Obec­ny kry­zys spra­wił, iż Ko­mi­sja Eu­ro­pej­ska sta­nę­ła wo­bec jesz­cze in­ne­go dy­le­ma­tu w kon­tek­ście po­mo­cy pań­stwa, to jest pro­ble­mu bez­pie­czeń­stwa i wzmoc­nie­nia eu­ro­pej­skie­go sys­te­mu fi­nan­so­we­go. Dzia­ła­nia po­dej­mo­wa­ne na sku­tek im­pa­su fi­nan­so­we­go (np. w po­sta­ci kra­jo­wych pla­nów ra­to­wa­nia i do­ka­pi­ta­li­zo­wa­nia) nie po­win­ny bo­wiem za­kłó­cać jed­no­li­te­go ryn­ku, a re­gu­ły kon­ku­ren­cji i po­mo­cy po­win­ny da­wać gwa­ran­cję nie­dy­skry­mi­na­cji pra­wi­dło­wo funk­cjo­nu­ją­cych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych119. Za­gad­nie­nia te, jako bę­dą­ce na­stęp­stwem nad­zwy­czaj­nych oko­licz­no­ści go­spo­dar­czych, wy­cho­dzą jed­nak poza za­kre­ślo­ną te­ma­ty­kę ni­niej­sze­go opra­co­wa­nia.

2.2.5. Lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we a za­kaz uprzy­wi­le­jo­wa­ne­go do­stę­pu do usług fi­nan­so­wych

Za­kaz uprzy­wi­le­jo­wa­ne­go do­stę­pu do usług fi­nan­so­wych wy­ra­żo­ny w art. 124 TFUE jest przede wszyst­kim po­strze­ga­ny jako je­den z ele­men­tów szer­szej re­gu­la­cji słu­żą­cej za­cho­wa­niu dys­cy­pli­ny bu­dże­to­wej po­przez pod­da­nie ope­ra­cji fi­nan­su­ją­cych sek­to­ra pu­blicz­ne­go re­gu­łom me­cha­ni­zmu ryn­ko­we­go. Jed­nak­że jego usta­no­wie­nie w TFUE ma na celu nie tyl­ko do­ko­na­nie roz­dzia­łu po­li­ty­ki mo­ne­tar­nej i fi­skal­nej, ale rów­nież - co z punk­tu wi­dze­nia ana­li­zo­wa­ne­go pro­ble­mu jest nie­zmier­nie istot­ne - za­pew­nie­nie rów­no­rzęd­no­ści sto­sun­ków mię­dzy sek­to­rem pu­blicz­nym i pry­wat­nym, w tym za­rów­no rów­nej po­zy­cji od­no­śnie do do­stę­pu sek­to­ra pu­blicz­ne­go do in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych, jak i swe­go ro­dza­ju rę­koj­mi dla swo­bo­dy po­dej­mo­wa­nia de­cy­zji przez te in­sty­tu­cje zgod­nie z jej po­li­ty­ką oraz na pod­sta­wie ana­li­zy eko­no­micz­nej, nie zaś o inne, po­za­ryn­ko­we czyn­ni­ki120.

Wska­za­ny wy­żej prze­pis art. 124 TFUE na­le­ży ro­zu­mieć dwo­ja­ko. Po pierw­sze, cho­dzi w nim o po­praw­ny spo­sób kształ­to­wa­nia sto­sun­ków mię­dzy wła­dzą pu­blicz­ną a in­sty­tu­cja­mi fi­nan­so­wy­mi w dro­dze pra­wo­daw­czej (za­kaz pier­wot­ny). Po dru­gie, cho­dzi o za­kaz ko­rzy­sta­nia ze środ­ków uprzy­wi­le­jo­wu­ją­cych usta­no­wio­nych w spo­sób nor­ma­tyw­ny (za­kaz wtór­ny)121.

Do­pusz­cza­jąc dzia­łal­ność pu­blicz­nych i pry­wat­nych in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych oraz moż­li­wość swo­bod­ne­go za­cią­ga­nia zo­bo­wią­zań w ra­mach sto­sun­ków umow­nych mię­dzy sek­to­rem pu­blicz­nym i tymi in­sty­tu­cja­mi122, prze­pi­sy pra­wa na szcze­blu UE uści­śla­ją jed­no­cze­śnie ro­dza­je dzia­łań ob­ję­tych za­ka­zem. Jako śro­dek usta­na­wia­ją­cy "uprzy­wi­le­jo­wa­ny do­stęp" uzna­je się każ­dą usta­wę, roz­po­rzą­dze­nie lub inny wią­żą­cy akt praw­ny przy­ję­ty w wy­ko­ny­wa­niu wła­dzy pu­blicz­nej, któ­ry zo­bo­wią­zu­je in­sty­tu­cje fi­nan­so­we do na­by­wa­nia lub prze­cho­wy­wa­nia pa­sy­wów sek­to­ra pu­blicz­ne­go lub przy­zna­je ulgi po­dat­ko­we, któ­re mogą przy­no­sić ko­rzyść je­dy­nie in­sty­tu­cjom fi­nan­so­wym, lub udo­god­nie­nia fi­nan­so­we, któ­re nie są zgod­ne z za­sa­da­mi go­spo­dar­ki ryn­ko­wej, aby za­chę­cić te in­sty­tu­cje do na­by­wa­nia lub prze­cho­wy­wa­nia ta­kich pa­sy­wów123. W celu do­pre­cy­zo­wa­nia re­guł od­no­szą­cych się do za­cho­wa­nia wol­nej kon­ku­ren­cji z uwzględ­nie­niem po­dej­mo­wa­nia jed­nak cza­sem ko­niecz­nych dzia­łań mo­gą­cych mieć zna­mio­na uprzy­wi­le­jo­wa­ne­go do­stę­pu, roz­po­rzą­dze­nie 3604/93 wska­zu­je sy­tu­acje, któ­re nie będą na­ru­sza­ły owe­go za­ka­zu ani nie będą trak­to­wa­ne jako jego obej­ście. Od­no­si się to do obo­wiąz­ków fi­nan­so­wa­nia bu­dow­nic­twa so­cjal­ne­go czy cen­tra­li­zo­wa­nia środ­ków pie­nięż­nych w pu­blicz­nej in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej. Tak więc obok wska­za­nych dzia­łań i tych po­dej­mo­wa­nych w celu re­ali­za­cji wzglę­dów o cha­rak­te­rze ostroż­no­ścio­wym124, mo­gą­cych uspra­wie­dli­wić odej­ście od za­sa­dy za­ka­zu uprzy­wi­le­jo­wa­ne­go do­stę­pu, w prze­pi­sach pra­wa unij­ne­go przy­ję­to, że pań­stwa UE mu­szą go prze­strze­gać. Po­wo­du­je to ko­niecz­ność wy­jąt­ko­wo sta­ran­ne­go roz­wa­ża­nia spo­so­bu kształ­to­wa­nia sto­sun­ków mię­dzy pu­blicz­ny­mi in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi, ja­ki­mi są mię­dzy in­ny­mi lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, a wła­dza­mi re­gio­nal­ny­mi czy lo­kal­ny­mi, gdyż na­wet wte­dy, gdy głów­nym ce­lem ist­nie­ją­cych roz­wią­zań kra­jo­wych nie jest do­star­cza­nie ta­nich środ­ków do sek­to­ra pu­blicz­ne­go i ich od­dzia­ły­wa­nie na dys­cy­pli­nę fi­nan­so­wą sek­to­ra pu­blicz­ne­go jest zni­ko­me, mogą one sta­no­wić uprzy­wi­le­jo­wa­ny do­stęp.

Ozna­cza to, że na po­zio­mie UE wy­zna­czo­ne zo­sta­ły pra­wo­daw­cy kra­jo­we­mu gra­ni­ce swo­bo­dy nor­mo­wa­nia za­sad pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści przez lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, któ­re wy­zna­cza za­kaz uprzy­wi­le­jo­wa­ne­go do­stę­pu do usług fi­nan­so­wych pod­mio­tów pu­blicz­nych wska­za­nych w art. 124 TFUE. Prze­pi­sy pra­wa sta­no­wio­ne na szcze­blu kra­jo­wym nie mogą ogra­ni­czać lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w de­cy­zjach do­ty­czą­cych świad­cze­nia przez nie usług ban­ko­wych i in­nych usług fi­nan­so­wych pod­mio­tom pu­blicz­nym, ta­kim jak mię­dzy in­ny­mi wła­dze re­gio­nal­ne, lo­kal­ne lub inne wła­dze pu­blicz­ne. Oprócz do­pusz­czal­nych ogra­ni­czeń, zwią­za­nych na przy­kład z ochro­ną klien­tów in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, zgod­nie z przy­ję­tą w pra­wie unij­nym re­gu­łą in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, tak­że lo­kal­ne, mu­szą mieć moż­li­wość swo­bo­dy za­cią­ga­nia zo­bo­wią­zań w ra­mach sto­sun­ków umow­nych.

2.3. Sys­tem ban­ko­wo­ści lo­kal­nej w pań­stwach Unii Eu­ro­pej­skiej

2.3.1. Ce­chy i struk­tu­ra sys­te­mu ban­ko­wo­ści lo­kal­nej w pań­stwach Unii Eu­ro­pej­skiej

W pań­stwach człon­kow­skich UE ze wzglę­du na brak jed­no­li­te­go mo­de­lu or­ga­ni­za­cji sek­to­ra fi­nan­so­we­go i wpro­wa­dze­nie je­dy­nie pew­ne­go unij­ne­go "stan­dar­du nor­ma­tyw­ne­go" wy­mo­gów sta­wia­nych in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym ist­nie­je duże zróż­ni­co­wa­nie pod­mio­tów świad­czą­cych usłu­gi ban­ko­we na ryn­kach lo­kal­nych. Są to za­rów­no in­sty­tu­cje dzia­ła­ją­ce wy­łącz­nie na ogra­ni­czo­nym ob­sza­rze dzia­ła­nia, jak i te o za­się­gu kra­jo­wym czy mię­dzy­na­ro­do­wym. Kon­cen­tru­jąc się na ana­li­zie roz­wią­zań praw­nych do­ty­czą­cych dzia­łal­no­ści pod­mio­tów okre­śla­nych w opra­co­wa­niach na­uko­wych mia­nem ban­ku lo­kal­ne­go trze­ba mieć na wzglę­dzie, że mię­dzy lo­kal­ny­mi in­sty­tu­cja­mi świad­czą­cy­mi usłu­gi ban­ko­we w po­szcze­gól­nych pań­stwach UE za­cho­dzą nie­raz bar­dzo da­le­ko idą­ce róż­ni­ce. Są one na­stęp­stwem wie­lu czyn­ni­ków, w tym - co istot­ne dla pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań - od­mien­no­ści re­gu­la­cji praw­nych. Kra­jo­we prze­pi­sy mogą po­zwa­lać, sty­mu­lo­wać, a na­wet wspie­rać uwzględ­nia­nie przez wła­ści­cie­li w ich dzia­łal­no­ści (w mniej­szym lub więk­szym stop­niu) aspek­tu lo­kal­ne­go. O za­an­ga­żo­wa­niu w spra­wy lo­kal­ne prze­są­dza rów­nież spo­sób ukształ­to­wa­nia za­dań w sta­tu­cie pod­mio­tu go­spo­dar­cze­go, ocze­ki­wa­nia i urze­czy­wist­nia­nie ce­lów miej­sco­wych przez wła­ści­cie­li.

Lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, na sku­tek od­mien­no­ści w unor­mo­wa­niach kra­jo­wych, czę­sto funk­cjo­nu­ją w opar­ciu o róż­ne za­ło­że­nia mo­de­lo­we i tym sa­mym ich for­my or­ga­ni­za­cyj­ne-praw­ne są od­mien­ne. Dla nie­któ­rych brak wręcz od­po­wied­ni­ków w sys­te­mach in­nych państw. Ze wzglę­du na fakt, że dzia­ła­ją one w ra­mach róż­nych po­rząd­ków praw­nych, mimo że moż­na za­li­czyć je do pew­nej ka­te­go­rii in­sty­tu­cji, to na­tu­ral­nie ist­nie­ją roz­bież­no­ści w pod­mio­to­wym i przed­mio­to­wym za­kre­sie ich funk­cjo­no­wa­nia. Chcąc uka­zać zło­żo­ność sys­te­mu ban­ko­wo­ści lo­kal­nej UE trze­ba mieć na wzglę­dzie, że zróż­ni­co­wa­nie in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych ist­nie­je rów­nież na po­zio­mie kra­jo­wym. W po­szcze­gól­nych pań­stwach UE mogą po­dej­mo­wać i pro­wa­dzić dzia­łal­ność róż­ne­go ro­dza­ju lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we125.

Ko­lej­ną istot­ną ce­chą ryn­ku fi­nan­so­we­go Unii Eu­ro­pej­skiej jest to, na co już kil­ka­krot­nie wska­zy­wa­no, że część pod­mio­tów świad­czą­cych usłu­gi ban­ko­we nie po­sia­da sta­tu­su in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w ro­zu­mie­niu dy­rek­ty­wy 2006/48/WE w związ­ku z wy­łą­cze­niem ich na mocy art. 2126 tej dy­rek­ty­wy. Pro­wa­dzi to do sy­tu­acji, w któ­rej nie­któ­re z nich, po­mi­mo wy­ko­ny­wa­nia ta­kich usług, nie są ob­ję­te unij­nym re­żi­mem praw­nym wła­ści­wym dla in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych.

Nie bez zna­cze­nia dla dzia­łal­no­ści współ­cze­snych ban­ków lo­kal­nych (lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych) w UE jest wresz­cie fakt, że obec­nie dzia­ła­ją one naj­czę­ściej, choć nie za­wsze, w gru­pach, zrze­sze­niach czy tzw. sie­ci127, w wy­pra­co­wa­nej w po­szcze­gól­nych kra­jach for­mu­le128. Jest to wy­nik współ­cze­snych uwa­run­ko­wań ryn­ko­wych, któ­re wy­mu­si­ły opra­co­wa­nie no­wych roz­wią­zań wspie­ra­ją­cych dzia­łal­ność ban­ków lo­kal­nych. Utwo­rze­nie w więk­szo­ści państw szcze­blo­wych struk­tur gru­pu­ją­cych ban­ki lo­kal­ne sta­ło się od­po­wie­dzią na ak­tu­al­ne po­trze­by ryn­ku. War­to za­uwa­żyć, że część z nich ewo­lu­uje w duże, kom­plek­so­we kon­glo­me­ra­ty fi­nan­so­we. Ich ce­chą szcze­gól­ną jest opar­cie na tzw. mo­de­lu hy­bry­do­wym, w któ­rym ko­eg­zy­stu­ją obok sie­bie pod­mio­ty o róż­nych for­mach or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych, za­da­niach, struk­tu­rach wła­sno­ścio­wych i sta­tu­sie po­szcze­gól­nych in­sty­tu­cji129. Nie­któ­re sta­no­wią obec­nie naj­więk­sze gru­py ban­ko­we w Eu­ro­pie130.

Jed­no­cze­śnie w wie­lu pań­stwach funk­cjo­nu­je rów­no­le­gle kil­ka nie­za­leż­nych, ro­dzi­mych struk­tur gru­pu­ją­cych ban­ki lo­kal­ne (naj­więk­szą ich licz­bę no­tu­je się we Fran­cji). Z punk­tu wi­dze­nia "głę­bo­ko­ści" ist­nie­ją­cych wię­zi i po­wią­zań moż­na wska­zać na zin­te­gro­wa­ne gru­py ban­ko­we (np. Ra­bo­bank, BVR/DZ Bank) i te o mniej­szym stop­niu in­te­gra­cji (np. Spół­dziel­cza Gru­pa Ban­ko­wa w Pol­sce). W struk­tu­rach tych wy­stę­pu­je duże zróż­ni­co­wa­nie co do za­kre­su nie­za­leż­no­ści lo­kal­nych ban­ków131.

Ist­nie­nie gru­py po­zwa­la ban­ko­wi lo­kal­ne­mu na ko­rzy­sta­nie z wspól­nych dla niej roz­wią­zań (me­cha­ni­zmów wspar­cia i gwa­ran­cji, two­rze­nia jed­no­li­te­go wi­ze­run­ku, roz­wią­zań tech­no­lo­gicz­nych, dy­wer­sy­fi­ka­cji ry­zy­ka), za­pew­nia tak­że pew­ną bli­skość "ide­ową" i toż­sa­mość, co jest istot­ne zwłasz­cza dla ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych. Sto­pień in­te­gra­cji i wie­lość (zło­żo­ność) po­zio­mów są spe­cy­ficz­ne dla każ­dej z grup. Wy­róż­nia się struk­tu­ry dwusz­cze­blo­we: po­ziom lo­kal­ny/re­gio­nal­ny i kra­jo­wy (Hisz­pa­nia, Fin­lan­dia, Niem­cy) oraz trój­sz­cze­blo­we: po­ziom lo­kal­ny, re­gio­nal­ny, kra­jo­wy (Fran­cja, Wło­chy, Au­stria)132. Z dru­giej stro­ny, de­cen­tra­li­za­cja i nie­za­leż­ność po­szcze­gól­nych lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, a jed­no­cze­śnie udział w gru­pie po­zwa­la na wie­lo­stron­ne dzia­ła­nia na rzecz miej­sco­wej wspól­no­ty. Ini­cja­ty­wy po­dej­mo­wa­ne są tu za­rów­no przez ban­ki jako gru­pę, jak i in­dy­wi­du­al­nie, na szcze­blu lo­kal­nym133.

Jak wska­za­no, lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we w pań­stwach UE mogą dzia­łać w róż­nych for­mach or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych, mię­dzy in­ny­mi róż­no­rod­nych spół­dziel­ni, spół­ek ak­cyj­nych, ban­ków oszczęd­no­ścio­wych134. Przy czym po­ję­cie "bank oszczęd­no­ścio­wy" na­le­ży ro­zu­mieć dwo­ja­ko. Po pierw­sze, jest to for­ma or­ga­ni­za­cyj­no-praw­na, w ja­kiej funk­cjo­nu­ją nie­któ­re in­sty­tu­cje kre­dy­to­we. Po dru­gie, jest to ro­dzaj in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej135, któ­ra jest za­an­ga­żo­wa­na w świad­cze­nie usług na rzecz klien­tów in­dy­wi­du­al­nych, MŚP i władz lo­kal­nych (re­ta­il bank). Tak po­ję­te ban­ki oszczęd­no­ścio­we mogą dzia­łać za­rów­no w for­mie ban­ków oszczęd­no­ścio­wych, jak i w for­mie spół­ek ak­cyj­nych w za­leż­no­ści od mo­de­lu przy­ję­te­go w da­nym pań­stwie. Nie­za­leż­nie od przy­ję­tej for­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej od­mien­ne są tak­że kra­jo­we kon­cep­cje sta­tu­su wła­sno­ścio­we­go ban­ków oszczęd­no­ścio­wych (jako ro­dza­ju in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej). W nie­któ­rych sys­te­mach pod­mio­ty te są nadal wła­sno­ścią pu­blicz­ną lub po­zo­sta­ją pod za­rzą­dem pu­blicz­nym (np. Niem­cy, Luk­sem­burg) bądź two­rzą struk­tu­ry z udzia­łem pry­wat­nych i pu­blicz­nych ban­ków oszczęd­no­ścio­wych (Au­stria). W in­nych zo­sta­ły cał­ko­wi­cie spry­wa­ty­zo­wa­ne (przede wszyst­kim w no­wych pań­stwach człon­kow­skich UE). W czę­ści państw ban­ki oszczęd­no­ścio­we na­le­żą do fun­da­cji/sto­wa­rzy­szeń za­kła­da­nych w celu utwo­rze­nia ban­ku oszczęd­no­ścio­we­go (Fin­lan­dia136, Au­stria137, Szwe­cja138).

War­to pod­kre­ślić nor­ma­tyw­nie wy­zna­cza­ną uni­kal­ną struk­tu­rę wła­sno­ścio­wą więk­szo­ści ban­ków lo­kal­nych sprzy­ja­ją­cą ich ak­tyw­no­ści na rzecz spo­łecz­no­ści lo­kal­nej i lo­kal­ne­go roz­wo­ju. W przy­pad­ku spół­dziel­czych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych o sta­tu­sie ban­ku wła­ści­cie­la­mi są przede wszyst­kim oso­by fi­zycz­ne, za­miesz­ku­ją­ce naj­czę­ściej nie­wiel­ki ob­szar kra­ju (choć prze­pi­sy po­szcze­gól­nych państw do­pusz­cza­ją roz­sze­rze­nie tego krę­gu na inne pod­mio­ty). Swo­ją dzia­łal­ność mogą one opie­rać na za­sa­dzie do­star­cza­nia usług ban­ko­wych swo­im wła­ści­cie­lom/człon­kom (Gre­cja) lub szer­sze­mu gro­nu klien­tów, jed­nak nie­jed­no­krot­nie z ogra­ni­cze­niem dzia­łal­no­ści kre­dy­to­wej na rzecz miej­sco­wych pod­mio­tów (Pol­ska). Czyn­ni­ki te po­win­ny słu­żyć in­te­gra­cji spo­łecz­nej, pro­mo­wa­niu eko­no­micz­nych in­te­re­sów swo­ich człon­ków, któ­rzy są ich klien­ta­mi, co po­zwa­la na świad­cze­nie usług do­sto­so­wa­nych do lo­kal­nych po­trzeb, wspie­ra­ją­cych pro­jek­ty o zna­cze­niu spo­łecz­nym139. Cha­rak­te­ry­stycz­ne dla funk­cjo­no­wa­nia spół­dziel­ni za­sa­dy (je­den czło­nek - je­den głos, sa­mo­po­mo­cy, de­mo­kra­cji, rów­no­ści, spra­wie­dli­wo­ści i so­li­dar­no­ści, a tak­że uczci­wo­ści, otwar­to­ści, od­po­wie­dzial­no­ści i tro­ski o in­nych140), brak na­sta­wie­nia wy­łącz­nie na zysk (ich ce­lem jest nie zwrot z ka­pi­ta­łu, ale wspar­cie po­pu­la­cji po­przez po­łą­cze­nie za­so­bów141) oraz opar­cie na wię­zi oso­bo­wej są ko­lej­ny­mi ele­men­ta­mi wpły­wa­ją­cy­mi na umac­nia­nie lo­kal­nej ak­tyw­no­ści tego typu in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych.

In­nym roz­wią­za­niem jest do­zwo­le­nie na two­rze­nie ban­ków lo­kal­nych (lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych) spe­cjal­nym fun­da­cjom/sto­wa­rzy­sze­niom. Te zaś uzy­ska­ne wpły­wy prze­zna­cza­ją na cele spo­łecz­ne (co wy­ni­ka wprost z prze­pi­sów po­wszech­nie obo­wią­zu­ją­ce­go pra­wa bądź we­wnętrz­nych sta­tu­tów tych in­sty­tu­cji).

Ostat­nim z roz­wią­zań jest two­rze­nie i pro­wa­dze­nie ban­ków lo­kal­nych w szcze­gól­nych for­mach pu­blicz­no­praw­nych (np. za­kła­du pra­wa pu­blicz­ne­go w Niem­czech).

Przy­ję­cie tych roz­wią­zań praw­no-ustro­jo­wych ban­ków lo­kal­nych spra­wia, że nie ma cha­rak­te­ry­stycz­ne­go dla in­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych na­sta­wie­nia na osią­ga­nie zy­sku, ale na okre­ślo­ny po­ziom ren­tow­no­ści i re­ali­za­cję mi­sji pu­blicz­nej, spo­łecz­nej. Moż­na uznać, że pra­wo­daw­cy po­szcze­gól­nych państw UE w znacz­nej mie­rze wpły­wa­ją na to, by wła­ści­ciel­skie za­an­ga­żo­wa­nie w dzia­łal­ność ban­ku wy­ni­ka­ło z przy­czyn ide­owych, opar­tych na for­mu­le eko­no­mii spo­łecz­nej.

W związ­ku z fak­tem, że lo­kal­na in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa (bank lo­kal­ny) ma ogra­ni­czo­ny za­sięg dzia­ła­nia, in­te­re­su­ją­ce sta­je się usta­le­nie źró­dła owej li­mi­ta­cji w po­szcze­gól­nych kra­jach z punk­tu wi­dze­nia jej pod­sta­wy praw­nej. Prze­pro­wa­dzo­ne ba­da­nia wska­zu­ją, że w pań­stwach eu­ro­pej­skich de­mar­ka­cja te­ry­to­rial­na ma obec­nie cha­rak­ter do­bro­wol­ny (jej za­cho­wa­nie wy­ni­ka z in­dy­wi­du­al­nych po­ro­zu­mień i ukie­run­ko­wa­nia dzia­łal­no­ści, usta­leń w gru­pie, sto­sow­nych za­pi­sów w sta­tu­tach)142 bądź sta­no­wi kon­se­kwen­cję re­ali­za­cji obo­wiąz­ku praw­ne­go. W wie­lu z nich tzw. za­sa­da re­gio­nal­no­ści (te­ry­to­rial­no­ści, lo­kal­no­ści w aspek­cie te­ry­to­rial­nym143) zo­sta­ła wpro­wa­dzo­na po­wszech­nie obo­wią­zu­ją­cy­mi prze­pi­sa­mi w od­nie­sie­niu do ban­ków/kas oszczęd­no­ścio­wych (nie­za­leż­nie od ich for­my praw­nej) lub ban­ków spół­dziel­czych. Do­ko­ny­wa­ne na prze­strze­ni lat zmia­ny le­gi­sla­cyj­ne do­pro­wa­dzi­ły jed­nak do znie­sie­nia jej cha­rak­te­ru nor­ma­tyw­ne­go (m.in. w Au­strii w 1979 r., w Hisz­pa­nii w 1988 r., we Wło­szech w 1990 r.)144. W in­nych ist­nie­je nadal praw­ny wy­móg jej za­cho­wa­nia (Niem­cy w od­nie­sie­niu do Spar­kas­sen145), ale w nie­któ­rych pań­stwach jej za­kres obo­wią­zy­wa­nia pod­le­ga zna­czą­cej ewo­lu­cji (Pol­ska).

Nie­wąt­pli­wie obec­ny kształt i moż­li­wość roz­wo­ju sys­te­mu ban­ko­wo­ści lo­kal­nej są de­ter­mi­no­wa­ne wie­lo­ma czyn­ni­ka­mi. Ba­da­nia po­ka­zu­ją, że z punk­tu wi­dze­nia wa­run­ków eko­no­micz­nych istot­ne zna­cze­nie ma na przy­kład struk­tu­ra sek­to­rów go­spo­dar­ki (do­brze funk­cjo­nu­ją w pań­stwach, gdzie jest duży sek­tor MŚP), róż­ni­ce ma­kro­eko­no­micz­ne, wa­run­ki so­cjal­ne146.

W wie­lu sys­te­mach praw­nych utrzy­ma­nie ban­ków lo­kal­nych jest wy­ni­kiem za­mie­rzo­nych dzia­łań i po­li­ty­ki re­ali­zo­wa­nej przez wła­dze świa­do­me ich roli oraz zna­cze­nia dla sys­te­mu ban­ko­we­go, roz­wo­ju lo­kal­ne­go oraz spo­łe­czeń­stwa147, cze­go wy­ra­zem jest ak­tyw­ne uczest­nic­two w kształ­to­wa­niu sek­to­ra po­przez ade­kwat­ne re­gu­la­cje praw­ne. W pań­stwach, gdzie ist­nie­je sil­na wola utrzy­ma­nia lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych (Au­stria, Fran­cja, Niem­cy, Wło­chy), wpro­wa­dza­no roz­wią­za­nia praw­ne, któ­re po­zwa­la­ły na za­cho­wa­nie tych in­sty­tu­cji i do­sto­so­wy­wa­nie do no­wych ram praw­nych two­rzo­nych na szcze­blu UE. W in­nych pań­stwach, na sku­tek róż­nych pro­ce­sów, tak­że dzia­łań pra­wo­daw­czych, pod­mio­ty te prze­sta­ły funk­cjo­no­wać bądź są nie­licz­ne (Bel­gia, Da­nia)148.

He­te­ro­ge­nicz­na struk­tu­ra sys­te­mów ban­ko­wych państw UE, w tym i ban­ko­wo­ści lo­kal­nej, po­zwa­la na czy­nie­nie pew­nych po­rów­nań i do­ko­ny­wa­nie ocen co do war­to­ści, ja­kie nie­sie ze sobą ist­nie­nie tego typu in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w da­nym kra­ju. Wska­zu­je się, że ko­eg­zy­sten­cja i kon­ku­ro­wa­nie na eu­ro­pej­skim ryn­ku ban­ko­wym róż­nych ro­dza­jów in­sty­tu­cji świad­czą­cych usłu­gi ban­ko­we zwięk­sza sta­bil­ność sys­te­mu ban­ko­we­go149 i "sta­no­wi siłę na­pę­do­wą roz­wo­ju, za­rów­no na po­zio­mie kra­jo­wym i mię­dzy­na­ro­do­wym150. Ze wzglę­du na swój nie­ty­po­wy pro­fil dzia­ła­nia lo­kal­ne ban­ki oszczęd­no­ścio­we i spół­dziel­cze po­strze­ga­ne są jako po­pra­wia­ją­ce wy­daj­ność ryn­ku po­przez in­ten­sy­fi­ka­cję kon­ku­ren­cji151, re­ali­zu­jąc tym sa­mym nor­ma­tyw­ne wy­ma­ga­nia do­ty­czą­ce ryn­ku we­wnętrz­ne­go UE.

Ban­ki lo­kal­ne w UE uzna­wa­ne są za głów­ny czyn­nik przy­czy­nia­ją­cy się do wzro­stu spój­no­ści spo­łecz­nej i roz­wo­ju go­spo­dar­ki lo­kal­nej152. Wy­ni­ka to ze spe­cy­ficz­nych cech ban­ku lo­kal­ne­go: jego nie­wiel­kie­go roz­mia­ru, ogra­ni­czo­ne­go ob­sza­ru dzia­ła­nia, sku­pie­nia na miej­sco­wych wy­zwa­niach spo­łecz­no-go­spo­dar­czych, i prze­kła­da się na okre­ślo­ną stra­te­gię ban­ku. Opie­ra się ona na głę­bo­kim zro­zu­mie­niu kon­tek­stu lo­kal­ne­go. Po­zwa­la ko­rzy­stać ze sto­sun­ków mię­dzy­in­sty­tu­cjo­nal­nych (wła­dze lo­kal­ne, or­ga­ni­za­cje po­za­rzą­do­we, in­sty­tu­cje pu­blicz­ne itp.). Tym sa­mym two­rzo­ne są spe­cy­ficz­ne re­la­cje uwa­run­ko­wa­ne za­ufa­niem. Prze­kła­da się to na zna­czą­ce zwięk­sze­nie do­stę­pu do usług ban­ko­wych ma­łych i śred­nich przed­się­biorstw, a tak­że rol­ni­ków i go­spo­darstw do­mo­wych o ni­skich do­cho­dach153.

Obec­ne do­świad­cze­nia kry­zy­su una­ocz­ni­ły jesz­cze je­den istot­ny wa­lor ist­nie­nia ta­kich ban­ków. Jak po­ka­za­ły ba­da­nia pro­wa­dzo­ne na gru­pie lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych (ban­ków lo­kal­nych) w Eu­ro­pie, w zna­czą­cy spo­sób wspie­ra­ły one swo­ich part­ne­rów i dłu­go­trwa­łych klien­tów, nie­za­leż­nie od ich ak­tu­al­nej sy­tu­acji go­spo­dar­czej, opie­ra­jąc swo­ją stra­te­gię na dłu­go­trwa­łych re­la­cjach154.

Mimo tych wa­lo­rów moż­na jed­nak zna­leźć w dok­try­nie po­glą­dy kwe­stio­nu­ją­ce zna­cze­nie lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych155.

Na­tu­ral­nie ist­nie­ją­ce roz­wią­za­nia praw­ne czy sys­te­mo­we mają swo­je wady. Roz­wa­ża­jąc cho­ciaż­by struk­tu­rę grup ban­ko­wych, za­uwa­żyć moż­na, że przy przy­sto­so­wa­niu swo­je­go mo­de­lu or­ga­ni­za­cji do prze­trwa­nia w kon­ku­ren­cyj­nym oto­cze­niu na­stą­pi­ła tzw. hy­bry­dy­za­cja mo­de­lu spół­dziel­cze­go, co za­czę­ło sta­no­wić źró­dło kon­flik­tu in­te­re­sów, a tak­że za­chę­tę do zwięk­sza­nia ry­zy­ka156.

Pod wpły­wem wy­mo­gów sta­wia­nych in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym w UE wie­le z nich prze­cho­dzi­ło in­ten­syw­ne prze­obra­że­nia, w wy­ni­ku któ­rych zo­stał mię­dzy in­ny­mi ogra­ni­czo­ny udział w sek­to­rze ban­ko­wym ban­ków pu­blicz­nych o lo­kal­nych ko­rze­niach157. W li­te­ra­tu­rze wska­zu­je się, że może to pro­wa­dzić do po­gor­sze­nia do­stęp­no­ści usług ban­ko­wych, a tak­że zwięk­szo­ne­go prze­pły­wu ka­pi­ta­łu z re­gio­nów bied­niej­szych do bo­gat­szych158.

Kon­sta­tu­jąc, sys­tem ban­ko­wo­ści lo­kal­nej jest dość wy­raź­nie zróż­ni­co­wa­ny w po­szcze­gól­nych pań­stwach UE. Jest to po­chod­ną róż­no­rod­no­ści we­wnętrz­nej struk­tu­ry sek­to­ra ban­ko­we­go w kra­jach eu­ro­pej­skich (od­mien­ność: form or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych (przede wszyst­kim ban­ki jako spół­ki ak­cyj­ne159 i spół­dziel­nie, lecz tak­że inne for­my160), "po­li­ty­ki biz­ne­so­wej" (ban­ki zo­rien­to­wa­ne na ry­nek, ban­ki zo­rien­to­wa­ne na człon­ków, ban­ki zo­rien­to­wa­ne na do­bro wspól­ne, pu­blicz­ne) czy ukie­run­ko­wa­nia "geo­gra­ficz­ne­go" (lo­kal­ny, re­gio­nal­ny, kra­jo­wy, mię­dzy­na­ro­do­wy za­sięg te­ry­to­rial­ny dzia­łal­no­ści)161). Nie­mniej jed­nak po­mi­mo róż­no­rod­no­ści lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych moż­na do­ko­nać ich ka­te­go­ry­za­cji na dwie za­sad­ni­cze gru­py ban­ków lo­kal­nych (lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych) na te bę­dą­ce pod­mio­ta­mi spo­łecz­no­ści lo­kal­nej (in­sty­tu­cje kre­dy­to­we spo­łecz­no­ści lo­kal­nych) i ko­mu­nal­ne (lo­kal­ne ko­mu­nal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we).

2.3.2. Ban­ki spo­łecz­no­ści lo­kal­nych (in­sty­tu­cje kre­dy­to­we spo­łecz­no­ści lo­kal­nych) w pań­stwach Unii Eu­ro­pej­skiej

Kie­ru­jąc się przy­ję­ty­mi kry­te­ria­mi kwa­li­fi­ka­cji da­nej in­sty­tu­cji jako ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nych, moż­na wska­zać, że w pań­stwach UE, w za­leż­no­ści od do­pusz­czo­ne­go nor­ma­tyw­nie mo­de­lu, ich za­ło­ży­cie­la­mi lub człon­ka­mi są miesz­kań­cy sto­sun­ko­wo nie­wiel­kich ob­sza­rów, lo­kal­ni przed­się­bior­cy bądź róż­ne­go typu in­sty­tu­cje (fun­da­cje, sto­wa­rzy­sze­nia etc.)162. Z praw­ne­go punk­tu wi­dze­nia są to za­tem in­sty­tu­cje pry­wat­ne (jak­kol­wiek ich człon­ka­mi, mniej­szo­ścio­wy­mi udzia­łow­ca­mi bądź ak­cjo­na­riu­sza­mi mogą być tak­że jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, co zmie­nia nie­co sta­tus ta­kich in­sty­tu­cji).

Re­gu­la­cje praw­ne kształ­tu­ją­ce daną in­sty­tu­cję jako in­sty­tu­cję kre­dy­to­wą spo­łecz­no­ści lo­kal­nej opie­ra­ją się na za­sa­dzie te­ry­to­rial­no­ści dzia­ła­nia, re­ali­za­cji ce­lów spo­łecz­nych istot­nych dla miej­sco­wej spo­łecz­no­ści i go­spo­dar­ki, na­to­miast z uwzględ­nie­niem róż­nych form or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych, w ja­kich mogą funk­cjo­no­wać tego typu in­sty­tu­cje kre­dy­to­we.

Za­sa­da lo­kal­no­ści w aspek­cie te­ry­to­rial­nym (te­ry­to­rial­no­ści, re­gio­nal­no­ści) w więk­szo­ści państw nie jest wy­ra­ża­na wprost, a wy­ni­ka po­śred­nio z prze­pi­sów pra­wa (pra­wo­daw­ca za­wę­ża krąg pod­mio­tów mo­gą­cych zo­stać człon­ka­mi ban­ku163, ogra­ni­cza pod­mio­to­wo164 bądź te­ry­to­rial­nie165 dzia­łal­ność in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej). W za­leż­no­ści od pań­stwa wska­za­ne ele­men­ty mogą wy­stę­po­wać po­je­dyn­czo bądź łącz­nie.

In­te­re­su­ją­cy, z punk­tu wi­dze­nia ju­ry­dycz­ne­go, jest spo­sób de­ter­mi­no­wa­nia ocze­ki­wa­ne­go celu spo­łecz­ne­go in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej spo­łecz­no­ści lo­kal­nej w re­gu­la­cjach praw­nych po­szcze­gól­nych państw UE. W sto­sun­ku do nie­któ­rych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych jest on praw­nie wy­ma­ga­ny (może on być wy­raź­nie pre­cy­zo­wa­ny albo też ogól­nie sfor­mu­ło­wa­ny jako "spo­łecz­nie uży­tecz­ny" i wy­peł­nia­ny sto­sow­ną tre­ścią przez in­sty­tu­cję kre­dy­to­wą). Może też być re­zul­ta­tem stra­te­gii przy­ję­tej przez wła­ści­cie­li in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej spo­łecz­no­ści lo­kal­nej.

W ak­tach nor­mu­ją­cych dzia­łal­ność in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych moż­na za­tem od­na­leźć prze­pi­sy sta­no­wią­ce wprost o za­an­ga­żo­wa­niu w roz­wój lo­kal­ny i re­gio­nal­ny (m.in. ca­is­ses d'épar­gne - Fran­cja166, so­ci­été co­opéra­ti­ve - Luk­sem­burg167), w in­nych wy­ni­ka on po­śred­nio z ca­łe­go ze­spo­łu norm re­gu­lu­ją­cych ich funk­cjo­no­wa­nie168. W czę­ści państw zre­zy­gno­wa­no obec­nie z nor­ma­tyw­ne­go uję­cia celu spo­łecz­ne­go (mi­sji spo­łecz­nej), od­cho­dząc od wcze­śniej ist­nie­ją­ce­go wzor­ca. Mimo to lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we kon­ty­nu­ują dzia­łal­ność skie­ro­wa­ną na lo­kal­ną spo­łecz­ność i jej sze­ro­ko po­ję­ty roz­wój (np. Spar­kas­sen w Au­strii).

W przy­pad­ku in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych spo­łecz­no­ści lo­kal­nych ist­nie­je duże zróż­ni­co­wa­nie form or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych, w ja­kich mogą one pro­wa­dzić dzia­łal­ność. Jej wy­bór przez pra­wo­daw­cę de­ter­mi­no­wa­ny jest nie tyl­ko praw­nym ukształ­to­wa­niem tych in­sty­tu­cji, ale w pew­nym stop­niu wy­ni­ka rów­nież z wy­kształ­co­nej w wie­lo­let­nim pro­ce­sie struk­tu­ry pod­mio­to­wej tego seg­men­tu ryn­ku fi­nan­so­we­go. Nie­mniej jed­nak w każ­dej z nich wy­stę­pu­je wy­raź­nie po­wią­za­nie in­sty­tu­cji z lo­kal­ną wspól­no­tą.

Za­sad­ni­czą for­mą or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ną in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych spo­łecz­no­ści lo­kal­nych jest for­ma spół­dziel­ni169. Za­tem tego typu in­sty­tu­cje kre­dy­to­we ist­nie­ją przede wszyst­kim w tych pań­stwach UE, w któ­rych two­rzo­na jest moż­li­wość funk­cjo­no­wa­nia i roz­wo­ju ban­ków spół­dziel­czych170, mię­dzy in­ny­mi we Fran­cji, Wło­szech, Ho­lan­dii, Au­strii czy Hisz­pa­nii. Jed­nak­że obok tej wy­stę­pu­ją tak­że inne for­my praw­ne, w któ­rych mogą one po­dej­mo­wać i pro­wa­dzić dzia­łal­ność jak m.in. ban­ki oszczęd­no­ścio­we czy spół­ki ak­cyj­ne171. Ze wzglę­du na szcze­gól­ne war­to­ści, ja­kie uosa­bia mo­del spół­dziel­czy (so­li­dar­ność, od­po­wie­dzial­ność spo­łecz­na172), jest uzna­wa­na za jed­ną z naj­bar­dziej od­po­wied­nich form173 nie tyl­ko pod wzglę­dem praw­nym, ale rów­nież w za­kre­sie za­rzą­dza­nia i re­ali­za­cji sta­wia­nych ce­lów174. Dla za­pew­nie­nia lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru wpro­wa­dza­ne są w tym przy­pad­ku roz­wią­za­nia nor­ma­tyw­ne wła­ści­we lo­kal­nej in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej: za­sa­da te­ry­to­rial­no­ści, a w od­nie­sie­niu do człon­ków - za­miesz­ki­wa­nie na okre­ślo­nym ob­sza­rze. Moż­li­we jest rów­nież wpro­wa­dze­nie wa­run­ków do­ty­czą­cych pod­mio­tów mo­gą­cych ko­rzy­stać z usług lo­kal­nej in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej (np. klien­ta­mi mogą być tyl­ko człon­ko­wie spół­dziel­ni bądź oso­by za­miesz­ku­ją­ce/pro­wa­dzą­ce dzia­łal­ność go­spo­dar­czą na te­re­nie dzia­ła­nia in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej). Dla głęb­sze­go "za­ko­rze­nie­nia" w lo­kal­nej prze­strze­ni w nie­któ­rych z państw do­pusz­cza się, by współ­wła­ści­cie­la­mi in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych były wła­dze lo­kal­ne175.

In­nym mo­de­lem in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych spo­łecz­no­ści lo­kal­nych jest ten opar­ty na szcze­gól­nej for­mie ban­ków/kas oszczęd­no­ścio­wych, któ­rych ce­chą cha­rak­te­ry­stycz­ną jest to, że obok za­dań zwią­za­nych z roz­wo­jem lo­kal­nym pro­mu­ją idee oszczę­dza­nia.

Naj­mniej­sze związ­ki z lo­kal­ną spo­łecz­no­ścią z punk­tu wi­dze­nia roz­wią­zań nor­ma­tyw­nych wy­ka­zu­ją in­sty­tu­cje kre­dy­to­we zor­ga­ni­zo­wa­ne w for­mie spół­ek ak­cyj­nych. Ich ukie­run­ko­wa­nie na roz­wój lo­kal­ny wy­ni­ka ze wcze­śniej­szych tra­dy­cji i woli ich kon­ty­nu­owa­nia (przy­kład au­striac­kich Spar­kas­sen).

War­to za­uwa­żyć, że jak­kol­wiek struk­tu­ra ban­ko­wo­ści lo­kal­nej i wła­ści­we dla niej prze­pi­sy praw­ne ule­ga­ły ewo­lu­cji w po­szcze­gól­nych pań­stwach, a tra­dy­cje, wy­wo­dzą­ce się ze wspól­nych idei, są od­mien­ne, to istot­ne zna­cze­nie dla kwa­li­fi­ka­cji in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej jako ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nych ma pe­wien ze­staw sta­łych cech, w tym zwłasz­cza ogra­ni­czo­ny ob­szar dzia­ła­nia i re­ali­za­cja okre­ślo­nych war­to­ści.

We wszyst­kich pań­stwach UE, w któ­rych da się wska­zać ist­nie­nie in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych spo­łecz­no­ści lo­kal­nych ich dzia­łal­ność moż­na scha­rak­te­ry­zo­wać jako wy­ko­ny­wa­ną "z lo­kal­nej spo­łecz­no­ści i dla lo­kal­nej spo­łecz­no­ści"176. Po­sia­da­ne przez miej­sco­we pod­mio­ty i świad­czą­ce usłu­gi na ich rzecz in­sty­tu­cje kre­dy­to­we spo­łecz­no­ści lo­kal­nych wspie­ra­ją sze­ro­ko po­ję­ty roz­wój lo­kal­ny. Są to in­sty­tu­cje, któ­re nie tyl­ko przyj­mu­ją lo­ka­ty i udzie­la­ją kre­dy­tów oraz po­ży­czek miej­sco­wej lud­no­ści i przed­się­bior­com. Ich usłu­gi ban­ko­we wpły­wa­ją po­zy­tyw­nie tak­że na inne sfe­ry funk­cjo­no­wa­nia spo­łecz­no­ści lo­kal­nej. Ban­ki lo­kal­ne słu­żą włą­cze­niu fi­nan­so­we­mu, sprzy­ja­ją wzro­sto­wi go­spo­dar­cze­mu i po­zy­tyw­nym zmia­nom w śro­do­wi­sku spo­łecz­nym. Oce­nia­jąc ich rolę sze­rzej, nie tyl­ko przez pry­zmat świad­czo­nych usług ban­ko­wych, ale tak­że od­po­wie­dzial­no­ści spo­łecz­nej, po­dej­mo­wa­ne przez nie dzia­ła­nia moż­na ująć w dwie gru­py. W pierw­szej po­ja­wi się go­spo­dar­cza in­te­gra­cja, ozna­cza­ją­ca po­moc człon­kom spo­łe­czeń­stwa, w tym za­po­bie­ga­nie wy­klu­cze­niu fi­nan­so­we­mu (dzia­łal­ność na te­re­nach nie­opła­cal­nych dla in­nych in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych, do­star­cza­nie środ­ków pie­nięż­nych oraz edu­ka­cja fi­nan­so­wa177)178. W dru­giej, ak­ty­wi­za­cja lo­kal­nej wspól­no­ty. Może ona na­stę­po­wać na przy­kład po­przez po­dej­mo­wa­nie współ­pra­cy po­le­ga­ją­cej na do­star­cza­niu środ­ków i współ­fi­nan­so­wa­niu (prze­ka­zy­wa­niu środ­ków pie­nięż­nych z zy­sków179, udo­stęp­nia­niu wie­dzy (know-how), do­to­wa­niu lo­kal­nych pro­jek­tów (w tym istot­nych z punk­tu wi­dze­nia za­dań sa­mo­rzą­dów lo­kal­nych jak te do­ty­czą­ce śro­do­wi­ska na­tu­ral­ne­go180) czy okre­ślo­nych grup spo­łecz­nych lub za­wo­do­wych181)182. Lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we mogą wspie­rać roz­wój spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go i umac­niać bu­do­wę wspól­no­ty lo­kal­nej, w opar­ciu o ak­tyw­ność eko­no­micz­ną i toż­sa­mość wspól­no­ty za­sa­dza­ją­cą się na okre­ślo­nych war­to­ściach183.

W sta­tu­tach wie­lu lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych funk­cjo­nu­ją nor­my roz­strzy­ga­ją­ce o spo­so­bie po­dzia­łu zy­sku net­to (tak, by słu­ży­ło to spo­łecz­no­ści lo­kal­nej184) oraz wiel­ko­ści udzie­la­nych kre­dy­tów na te­ry­to­rium dzia­ła­nia da­nej in­sty­tu­cji185. W związ­ku z tym, środ­ki pie­nięż­ne wra­ca­ją na ry­nek lo­kal­ny w dwo­ja­ki spo­sób, w po­sta­ci dy­wi­dend, wy­płat na rzecz człon­ków/ak­cjo­na­riu­szy oraz dzia­łań fi­nan­so­wych wspie­ra­ją­cych in­we­sty­cje na rzecz lo­kal­nych spo­łecz­no­ści (re­in­we­sto­wa­nie, spon­so­ro­wa­nie186).

War­to tak­że spoj­rzeć na in­sty­tu­cje kre­dy­to­we spo­łecz­no­ści lo­kal­nych jako na wno­szą­ce wkład w roz­wój lo­kal­ny ze wzglę­du na fakt, że same są przed­się­bior­stwa­mi lo­kal­ny­mi. Za­trud­nia­ją miej­sco­wą lud­ność, pła­cą po­dat­ki na rzecz jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, w któ­rych mają swo­ją sie­dzi­bę, prze­obra­ża­ją prze­strzeń lo­kal­ną etc.

W ana­li­zie praw­nej in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych spo­łecz­no­ści lo­kal­nych trze­ba tak­że uwy­pu­klić pew­ne zmia­ny, ja­kie za­cho­dzą w or­ga­ni­za­cji tego typu in­sty­tu­cji za spra­wą wpro­wa­dza­nych ko­lej­nych re­gu­la­cji praw­nych.

Po pierw­sze, moż­na wska­zać, że spół­dziel­cze in­sty­tu­cje kre­dy­to­we po­wsta­łe, i w wie­lu pań­stwach nadal dzia­ła­ją­ce na za­sa­dzie wza­jem­no­ści187, w in­nych pod­da­ne zo­sta­ły pro­ce­so­wi tzw. de­mu­tu­ali­za­cji188. W prze­pi­sach nie­któ­rych państw do­pusz­czo­na zo­sta­ła bo­wiem moż­li­wość świad­cze­nia usług ban­ko­wych już nie tyl­ko swo­im człon­kom, ale i in­nym pod­mio­tom. Inne zmia­ny nor­ma­tyw­ne, do­ko­ny­wa­ne pod wpły­wem prze­pi­sów unij­nych, jak wy­łą­cze­nie moż­li­wo­ści uprzy­wi­le­jo­wa­nia człon­ków w za­kre­sie usług ban­ko­wych (np. pre­fe­ren­cyj­ne­go opro­cen­to­wa­nia) w ze­sta­wie­niu z ro­sną­cy­mi wy­ma­ga­nia­mi w za­kre­sie go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej eu­ro­pej­skich in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, spo­wo­do­wa­ły ko­niecz­ność pod­ję­cia dzia­łań le­gi­sla­cyj­nych wpro­wa­dza­ją­cych nowe roz­wią­za­nia dla spół­dziel­ni za­pew­nia­ją­ce moż­li­wość do­sto­so­wa­nia się do zmie­nio­nych wa­run­ków ryn­ko­wych i po­zy­ski­wa­nia ka­pi­ta­łu. Na przy­kład we Fran­cji wpro­wa­dzo­na już w 1992 r.189 usta­wa po­zwa­la­ła na na­by­wa­nie pod­mio­tom nie­bę­dą­cym człon­ka­mi udzia­łów w ka­pi­ta­le ban­ków spół­dziel­czych.

Naj­now­sze pro­jek­ty i kie­run­ki zmian nor­ma­tyw­nych są przede wszyst­kim wy­ni­kiem obec­ne­go kry­zy­su. Obec­ne zmia­ny wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych i w za­kre­sie płyn­no­ści dla in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych do­ko­na­ne na szcze­blu unij­nym wy­mu­sza­ją re­wi­zję nie­któ­rych stra­te­gii lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, i jak pod­no­si się w li­te­ra­tu­rze, ban­ki lo­kal­ne, chcąc za­cho­wać war­to­ści, któ­re są im bli­skie, będą mu­sia­ły się zre­struk­tu­ry­zo­wać190, tak­że przy współ­uczest­nic­twie pra­wo­daw­ców. Bu­dzi to wie­le kon­tro­wer­sji. Nie­któ­rzy au­to­rzy wska­zu­ją, że obec­ne re­gu­la­cje ban­ko­we są za­pro­jek­to­wa­ne wo­kół war­to­ści istot­nych dla ak­cjo­na­riu­szy ban­ków, dla ban­ków, któ­re mak­sy­ma­li­zu­ją zy­ski, a nie bio­rą pod uwa­gę róż­no­rod­no­ści, jaka ist­nie­je w sys­te­mach ban­ko­wych191.

War­to na za­koń­cze­nie tej czę­ści ana­liz pod­kre­ślić, że pro­ces kształ­to­wa­nia jed­no­li­te­go ryn­ku fi­nan­so­we­go i zwią­za­ne z jego po­wsta­wa­niem wy­mo­gi praw­ne spo­wo­do­wa­ły, że we wszyst­kich pań­stwach UE od­no­to­wu­je się spa­dek licz­by lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych192

Kon­sta­tu­jąc, moż­na stwier­dzić, że w wie­lu pań­stwach UE prze­pi­sy dają pod­sta­wy praw­ne do two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych. Wszyst­kie te in­sty­tu­cje mają wspól­ne, cha­rak­te­ry­stycz­ne ce­chy: przy­czy­nia­ją się do roz­wo­ju lo­kal­nej go­spo­dar­ki i spo­łe­czeń­stwa, lo­kal­ne zy­ski są lo­kal­nie in­we­sto­wa­ne, wła­ści­cie­la­mi są przed­sta­wi­cie­le lo­kal­nej spo­łecz­no­ści.

2.3.3. Lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne (lo­kal­ne ko­mu­nal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we) w pań­stwach Unii Eu­ro­pej­skiej

Pod­mio­ty, któ­re moż­na okre­ślać mia­nem ban­ków ko­mu­nal­nych (ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych)193, funk­cjo­nu­ją w róż­nych pań­stwach UE, jed­nak tyl­ko część z nich jest pod­mio­ta­mi lo­kal­ny­mi. Mają one róż­ną struk­tu­rę or­ga­ni­za­cyj­ną, źró­dła fi­nan­so­wa­nia i ofe­ru­ją nie­jed­na­ko­we usłu­gi. To, czy od­gry­wa­ją istot­ną rolę w sys­te­mie ban­ko­wym, jest w pew­nym stop­niu po­chod­ną ist­nie­ją­cej or­ga­ni­za­cji sek­to­ra ban­ko­we­go opar­tej na mo­de­lu, w któ­rym fi­nan­so­wy sek­tor pu­blicz­ny jest od­po­wied­nio roz­wi­nię­ty194. Lo­kal­ne ko­mu­nal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, przede wszyst­kim wzo­ro­wa­ne na nie­miec­kich pu­blicz­nych ban­kach oszczęd­no­ścio­wych, wy­kształ­ci­ły się we Fran­cji, Szwaj­ca­rii, Au­strii czy Hisz­pa­nii, choć funk­cjo­no­wa­ły one rów­nież w in­nych kra­jach Eu­ro­py. Zmia­ny praw­ne ostat­nich lat spo­wo­do­wa­ły jed­nak, że za­szły istot­ne prze­kształ­ce­nia struk­tu­ral­ne w or­ga­ni­za­cji tego seg­men­tu ryn­ku.

Opie­ra­jąc się na kry­te­rium udzia­łu wła­sno­ścio­we­go władz lo­kal­nych w in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej, do­ko­nać moż­na po­dzia­łu lo­kal­nych ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych na te, któ­re są wła­sno­ścią jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, i te, któ­re na­le­żą do in­nych pod­mio­tów, jed­nak po­zo­sta­ją pod peł­nym bądź czę­ścio­wym za­rzą­dem władz lo­kal­nych. Na­to­miast przyj­mu­jąc za pod­sta­wę kla­sy­fi­ka­cji for­mę or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ną wy­róż­niać moż­na: za­kła­dy pra­wa pu­blicz­ne­go (An­stal­ten öf­fen­tli­chen Rechts) w Niem­czech, za­kład pu­blicz­ny kre­dy­tu i po­mo­cy so­cjal­nej (Eta­blis­se­ment pu­blic com­mu­nal de crédit et d'aide so­cia­le) we Fran­cji, bank oszczęd­no­ścio­wy (Spar­bank) w Szwe­cji195, gmin­ną kasę oszczęd­no­ści (Ge­me­in­de­spar­kas­se) czy spół­kę ak­cyj­ną w Au­strii.

W każ­dym z państw UE ich dzia­łal­ność opar­ta jest na nie­co in­nej kon­struk­cji, acz­kol­wiek w więk­szo­ści, zgod­nie z ich hi­sto­rycz­nym po­cho­dze­niem, ko­mu­nal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we są ban­ka­mi oszczęd­no­ścio­wy­mi (Spar­kas­se w Niem­czech i Au­strii, Spar­banks w Szwe­cji), ale na przy­kład w Niem­czech, jak już wska­za­no, są one or­ga­ni­zo­wa­ne w for­mie za­kła­dów pra­wa pu­blicz­ne­go196.

Po­wią­za­nia mię­dzy sa­mo­rzą­dem te­ry­to­rial­nym a ko­mu­nal­ną in­sty­tu­cją kre­dy­to­wą prze­ja­wia­ją się obec­nie na kil­ku płasz­czy­znach, to jest po­wią­za­nia te­ry­to­rial­ne­go, or­ga­ni­za­cyj­ne­go i funk­cjo­nal­ne­go. Prze­strzen­nie dzia­łal­ność lo­kal­nych ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych jest sko­re­lo­wa­na z te­ry­to­rium jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, w związ­ku z czym świad­cze­nie usług ukie­run­ko­wa­ne jest na okre­ślo­ny geo­gra­ficz­nie ob­szar (geo­gra­phi­cal­ly-fo­cus­sed mis­sions197) lub wła­dze sa­mo­rzą­do­we mają wpływ na ob­sa­dę sta­no­wisk or­ga­nów ban­ku198, tym sa­mym wy­zna­cza­ją cele i za­da­nia, ja­kie mają re­ali­zo­wać in­sty­tu­cje kre­dy­to­we w ra­mach przy­zna­nych im kom­pe­ten­cji.

Ana­li­zu­jąc za­da­nia po­szcze­gól­nych lo­kal­nych ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w róż­nych pań­stwach UE moż­na stwier­dzić, że w przy­pad­ku ban­ków/kas oszczęd­no­ścio­wych wspól­ną ich ce­chą jest pro­pa­go­wa­nie oszczę­dza­nia na te­re­nie ich dzia­łal­no­ści199. Jest to na­tu­ral­ną kon­se­kwen­cją fak­tu, że wszyst­kie one wy­wo­dzą się z nur­tu in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych two­rzo­nych u swe­go za­ra­nia wła­śnie w tym celu. Nie­mniej jest to tyl­ko je­den z ele­men­tów ich ak­tyw­no­ści. Ich ukie­run­ko­wa­nie jest znacz­nie szer­sze i wa­run­ko­wa­ne jest przy­ję­tym w ro­dzi­mym sys­te­mie mo­de­lem or­ga­ni­za­cji.

W przy­pad­ku Nie­miec są to pod­mio­ty dzia­ła­ją­ce w ogól­nym in­te­re­sie na szcze­blu lo­kal­nym, zgod­nie z za­sa­dą te­ry­to­rial­no­ści (Re­gio­nal­prin­zip200) w gra­ni­cach te­ry­to­rial­nych za­ło­ży­cie­la (w ob­sza­rze gmi­ny, po­wia­tu etc.)201. Wspie­rać mają z mocy pra­wa wła­dze lo­kal­ne w wy­peł­nia­niu za­dań sa­mo­rzą­do­wych w za­kre­sie go­spo­dar­ki, po­li­ty­ki re­gio­nal­nej, spo­łecz­nej i w dzie­dzi­nie kul­tu­ry202.

We Fran­cji głów­nym za­da­niem ca­is­ses de crédit mu­ni­ci­pal (kas kre­dy­tu miej­skie­go)203 jako ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych i po­mo­cy spo­łecz­nej jest zwal­cza­nie li­chwy po­przez przy­zna­wa­nie po­ży­czek pod za­staw rze­czo­wy, na któ­ry mają mo­no­pol204. Po­nad­to mogą one udzie­lać kre­dy­tu tak oso­bom fi­zycz­nym, jak i lo­kal­nym in­sty­tu­cjom pu­blicz­nym i sto­wa­rzy­sze­niom205, w któ­rych dzia­łal­no­ści re­ali­zo­wa­ny jest in­te­res spo­łecz­ny lub cel kul­tu­ral­ny oraz jest ona wy­ko­ny­wa­na w ob­sza­rze dzia­ła­nia kasy. To od­mien­ne niż w przy­pad­ku po­zo­sta­łych państw ukształ­to­wa­nie za­dań wy­ni­ka z fak­tu, że w sys­te­mie fran­cu­skim obok ca­is­ses de crédit mu­ni­ci­pal funk­cjo­no­wa­ły do 1999 r. tak­że ko­mu­nal­ne kasy oszczęd­no­ścio­we (ca­is­ses d'epar­gne). W związ­ku z tym kasy kre­dy­tu miej­skie­go sta­no­wi­ły je­dy­nie do­dat­ko­wy ele­ment wspar­cia lo­kal­nej spo­łecz­no­ści. Obec­nie, na sku­tek zmian le­gi­sla­cyj­nych, kasy oszczęd­no­ścio­we stra­ci­ły sta­tus pod­mio­tów pu­blicz­nych, funk­cjo­nu­jąc nadal w in­nej for­mie206, a pra­wo­daw­ca fran­cu­ski nie zde­cy­do­wał o wpro­wa­dze­niu zmian w przed­mio­cie dzia­łal­no­ści ca­is­ses de crédit mu­ni­ci­pal.

W Au­strii na­to­miast za­da­nia Spar­kas­sen wy­ni­ka­ją z po­sta­no­wień sta­tu­tów207 i tra­dy­cyj­nie re­ali­zo­wa­nej służ­by pu­blicz­nej, to jest ak­tyw­no­ści w in­te­re­sie do­bra wspól­ne­go/spo­łecz­ne­go (Ge­me­in­woh­lau­ftrag).

Ana­li­zu­jąc ist­nie­ją­ce roz­wią­za­nia praw­ne w od­nie­sie­niu do lo­kal­nych ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, nie spo­sób po­mi­nąć kwe­stii zmian re­gu­la­cji praw­nych, ja­kie za­cho­dzi­ły na prze­strze­ni ostat­nich lat. Na­stę­po­wa­ło to pod wy­raź­nym wpły­wem pra­wa unij­ne­go (wcze­śniej wspól­no­to­we­go) i pro­wa­dzi­ło do prze­kształ­ca­nia tej czę­ści sek­to­ra ban­ko­we­go w pań­stwach UE, przy­no­sząc sku­tek w po­sta­ci zmia­ny, ogra­ni­cze­nia bądź za­ni­ku tej for­mu­ły dzia­łal­no­ści ban­ko­wej208. Na­cisk, jaki w le­gi­sla­cji Wspól­no­ty, a póź­niej UE, zo­stał po­ło­żo­ny na za­cho­wa­nie za­sad kon­ku­ren­cji i ogra­ni­czeń w za­kre­sie po­mo­cy pu­blicz­nej209, a tak­że ujed­no­li­ce­nia wy­mo­gów sta­wia­nych ban­kom (współ­czyn­nik wy­pła­cal­no­ści, wy­mo­gi ka­pi­ta­ło­we etc.) do­pro­wa­dził do re­or­ga­ni­za­cji, a na­wet do cał­ko­wi­tej li­kwi­da­cji lo­kal­nych ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych. Było to szcze­gól­nie wi­docz­ne w Au­strii, Niem­czech, Wło­szech i Fran­cji210, ale tak­że na przy­kład w Bel­gii211

Pod­mio­ty pu­blicz­ne dzia­ła­ją­ce w sfe­rze go­spo­dar­czej mają szcze­gól­ny sta­tus praw­ny, co znaj­do­wa­ło przez wie­le lat od­zwier­cie­dle­nie w re­gu­la­cjach od­no­szą­cych się do lo­kal­nych ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych. Jako re­ali­zu­ją­ce istot­ne spo­łecz­nie cele, wspie­ra­jąc tym sa­mym waż­ne, z punk­tu wi­dze­nia pań­stwa za­da­nia, w za­leż­no­ści od kon­struk­cji prze­pi­sów ko­rzy­sta­ły one ze szcze­gól­nych roz­wią­zań praw­nych (np. zwol­nień po­dat­ko­wych212, szcze­gól­nych za­sad od­po­wie­dzial­no­ści za zo­bo­wią­za­nia), co mo­gło je sta­wiać, w oce­nie or­ga­nów unij­nych, w ko­rzyst­niej­szej po­zy­cji ryn­ko­wej. Do­sto­so­wy­wa­nie do no­wych ram praw­nych wy­zna­cza­nych na po­zio­mie po­nadna­ro­do­wym wy­mu­si­ło znie­sie­nie więk­szo­ści z tych roz­wią­zań. Inne, choć ist­nie­ją nadal, to tyl­ko w związ­ku z przy­ję­ciem pew­ne­go okre­su przej­ścio­we­go wy­zna­czo­ne­go w celu wpro­wa­dze­nia wy­mo­gów sta­wia­nych obec­nie tym pod­mio­tom. Na przy­kład w Niem­czech pu­blicz­no­praw­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we (Lan­des­ban­ken, Spa­ra­kas­sen) ko­rzy­sta­ły z nie­ogra­ni­czo­nych gwa­ran­cji pań­stwo­wych (niem. An­stalt­slast) oraz nie­ogra­ni­czo­nej od­po­wie­dzial­no­ści za zo­bo­wią­za­nia (niem. Ge­währ­träger­ha­ftung)213. Po­dob­ne re­gu­la­cje ist­nia­ły w od­nie­sie­niu do au­striac­kich ko­mu­nal­nych ban­ków/kas oszczęd­no­ścio­wych214 ("od­po­wie­dzial­ność po­rę­czy­cie­la po eg­ze­ku­cji u dłuż­ni­ka" tzw. Aus­fal­l­sha­ftung), jak­kol­wiek w od­róż­nie­niu od nie­miec­kich roz­wią­zań nig­dy nie funk­cjo­no­wa­ły w for­mie An­stalt­slast, to zna­czy nie ist­nia­ło zo­bo­wią­za­nie do po­kry­cia ewen­tu­al­nych nie­do­bo­rów fi­nan­so­wych przez cały okres ist­nie­nia Spar­kas­se. Na sku­tek de­cy­zji Ko­mi­sji Eu­ro­pej­skiej z dniem 19 lip­ca 2005 r. w Niem­czech Ge­währ­träger­ha­ftung zo­sta­ło znie­sio­ne, na­to­miast An­stalt­slast za­stą­pio­ne215, z uwzględ­nie­niem jed­nak okre­su przej­ścio­we­go dla nie­ogra­ni­czo­nej od­po­wie­dzial­no­ści za zo­bo­wią­za­nia (Ge­währ­träger­ha­ftung)216. Z ko­lei w Au­strii gwa­ran­cja Aus­fal­l­ha­ftung mu­sia­ła zo­stać znie­sio­na do dnia 1 kwiet­nia 2007 r., jed­nak osta­tecz­ny ter­min wy­ga­śnię­cia uwzględ­nia do­dat­ko­wy okres przej­ścio­wy217. W pań­stwie tym spo­wo­do­wa­ło to nie tyl­ko wpro­wa­dze­nie no­wych roz­wią­zań do­ty­czą­cych za­bez­pie­cze­nia wy­pła­cal­no­ści218, ale rów­nież wpły­nę­ło na stwo­rze­nie no­wej for­mu­ły dzia­ła­nia ban­ków/kas oszczęd­no­ścio­wych.

Za­stą­pie­nie ist­nie­ją­cych form or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych no­wy­mi mia­ło jed­nak miej­sce i w in­nych pań­stwach (Wło­chy, Fran­cja). Do­pro­wa­dzi­ło to do wy­kształ­ce­nia mo­de­lu, w któ­rym bank oszczęd­no­ścio­wy jest pod­mio­tem pry­wat­nym, bę­dąc w po­sia­da­niu od­ręb­nej in­sty­tu­cji - pod­mio­tu trze­cie­go (naj­czę­ściej fun­da­cji). W za­leż­no­ści od przy­ję­tych roz­wią­zań lo­kal­ne wła­dze mogą w więk­szym lub mniej­szym stop­niu par­ty­cy­po­wać w udzia­łach/ak­cjach ta­kich in­sty­tu­cji w spo­sób po­śred­ni (po­przez pod­miot trze­ci). Po­zwo­li­ło to na prze­kształ­ce­nie pu­blicz­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w pry­wat­ne219.

Zmia­ny praw­ne i eko­no­micz­ne wpły­nę­ły tak­że na kształt hisz­pań­skie­go sek­to­ra ban­ków oszczęd­no­ścio­wych (caja de ahor­ros)220, tak że dziś trud­no jest uznać je za lo­kal­ne, ko­mu­nal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we. Bę­dąc jed­nost­ka­mi in­te­re­su pu­blicz­ne­go (en­ti­da­des de in­te­rés públi­co) caja de ahor­ros, po­dob­nie jak w Niem­czech, re­ali­zu­ją cele uj­mo­wa­ne w spo­sób bar­dziej lub mniej szcze­gó­ło­wy w ak­tach praw­nych wy­da­wa­nych przez wspól­no­ty au­to­no­micz­ne (w przy­pad­ku RFN - kra­je związ­ko­we), stąd za­uwa­żal­ne są ist­nie­ją­ce róż­ni­ce re­gio­nal­ne w tym za­kre­sie. Nie zmie­nia to fak­tu, że isto­ta przy­pi­sa­nych im za­dań jest toż­sa­ma. Do­mi­nu­je w nich za­miar re­ali­za­cji in­te­re­su pu­blicz­ne­go po­strze­ga­ne­go przez pry­zmat wspar­cia roz­wo­ju spo­łecz­ne­go i go­spo­dar­cze­go, zgod­nie z za­sa­da­mi spo­łecz­nej od­po­wie­dzial­no­ści221. Do­ty­czy to nie tyl­ko świad­czo­nych usług ban­ko­wych. Prze­pi­sa­mi pra­wa na­kła­da­ny jest tak­że obo­wią­zek prze­zna­cza­nia nad­wyż­ki in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej na cele spo­łecz­ne222. Wpływ jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­ria­la­ne­go prze­ja­wia się tak­że po­przez or­ga­ny za­rzą­dza­ją­ce223.

Zna­czą­ca kon­so­li­da­cja, jaka ma miej­sce od lat w hisz­pań­skim sek­to­rze ban­ków oszczęd­no­ścio­wych, spra­wia, że obec­nie sta­ły się one ra­czej ban­ka­mi re­gio­nal­ny­mi224 niż lo­kal­ny­mi.

Roz­wa­ża­jąc pro­ble­ma­ty­kę lo­kal­nych ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych nie moż­na nie od­nieść się do jesz­cze jed­ne­go typu in­sty­tu­cji, któ­re są zwią­za­ne z jed­nost­ka­mi sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, a ich dzia­łal­ność jest zo­rien­to­wa­na re­gio­nal­nie. To jest do in­sty­tu­cji ta­kich jak na przy­kład "Hypo" ban­ki w Au­strii oraz nie­miec­kie Lan­des­ban­ken225. Speł­nia­ją one bez­wąt­pie­nia kry­te­ria przy­ję­te dla ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, choć ob­szar ich dzia­ła­nia jest geo­gra­ficz­nie dość sze­ro­ki (z punk­tu wi­dze­nia wiel­ko­ści pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści są one jed­nak po­rów­ny­wal­ne z hisz­pań­ski­mi caja de ahor­ros). Wy­da­je się uza­sad­nio­ne bliż­sze ich omó­wie­nie ze wzglę­du na za­ło­żo­ne i re­ali­zo­wa­ne cele dzia­łal­no­ści oraz fakt po­stę­pu­ją­cej kon­so­li­da­cji w sek­to­rze ban­ków lo­kal­nych spra­wia­ją­cy, że współ­cze­śnie co­raz wy­raź­niej­sza jest ten­den­cja do roz­sze­rza­nia ich te­ry­to­rial­ne­go za­się­gu i co­raz trud­niej jed­no­znacz­nie wy­zna­czyć gra­ni­ce mię­dzy lo­kal­nym a re­gio­nal­nym ob­sza­rem. Jed­no­cze­śnie na przy­kła­dzie tych in­sty­tu­cji moż­li­we jest uzu­peł­nie­nie pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań o ana­li­zy pro­wa­dzą­ce do usta­le­nia, z ja­ki­mi pro­ble­ma­mi i wy­zwa­nia­mi mie­rzyć się mu­szą pra­wo­daw­cy kra­jo­wi w od­nie­sie­niu do sek­to­ra ban­ko­wo­ści lo­kal­nej, sta­ra­jąc się za­pew­nić za­rów­no wła­ści­we funk­cjo­no­wa­nie in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, jak i sta­bil­ność sys­te­mu ban­ko­we­go.

W Niem­czech tzw. Lan­des­ban­ken, dzia­ła­ją­ce w for­mie spół­ki ak­cyj­nej bądź za­kła­du pra­wa pu­blicz­ne­go (An­stalt des öf­fen­tli­chen Rechts), są naj­czę­ściej wspól­ną wła­sno­ścią kra­jów związ­ko­wych i kas oszczęd­no­ścio­wych (Spar­kas­sen)226. Do­tych­czas dzia­ła­ły one jako cen­tra­le dla ban­ków oszczęd­no­ścio­wych oraz głów­ny bank dla kra­ju związ­ko­we­go. Jed­nak w ostat­nich la­tach role te za­czę­ły tra­cić na zna­cze­niu, a Lan­des­ban­ken za­czę­ły funk­cjo­no­wać jak pry­wat­ne ban­ki pro­wa­dząc dzia­łal­ność na ska­lę mię­dzy­na­ro­do­wą227. Tym nie­mniej prze­pi­sy pra­wa nie­miec­kie­go wy­raź­nie wska­zu­ją, że Lan­des­ban­ken są po­wo­ła­ne do wy­ko­ny­wa­nia za­dań na rzecz Spar­kas­sen i kra­jów związ­ko­wych228. Ze wzglę­du na za­an­ga­żo­wa­nie na ryn­ku po­nadna­ro­do­wym i odej­ście w okre­sie kry­zy­su od swo­jej tra­dy­cyj­nej funk­cji in­sty­tu­cje te do­tknę­ły zna­czą­ce pro­ble­my fi­nan­so­we. Ko­niecz­ność udzie­la­nia po­mo­cy przez pań­stwo spra­wi­ła, że Ko­mi­sja Eu­ro­pej­ska pod­da­ła oce­nie za­sa­dy wspar­cia fi­nan­so­we­go i w kon­se­kwen­cji nie wszyst­kie dzia­ła­nia oce­ni­ła po­zy­tyw­nie229. Wła­dze Re­pu­bli­ki Fe­de­ral­nej Nie­miec zmu­szo­ne zo­sta­ły do re­struk­tu­ry­za­cji tych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, zmian prze­pi­sów pra­wa, prze­kształ­ce­nia nie­któ­rych Lan­des­ban­ken w spół­ki ak­cyj­ne230 oraz ogra­ni­cze­nia za­kre­su ich dzia­ła­nia231.

W przy­pad­ku Au­strii two­rzo­ne przez wła­dze re­gio­nal­ne ban­ki hi­po­tecz­ne ewo­lu­owa­ły w uni­wer­sal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, zmie­nia­jąc swą for­mę praw­ną z pod­mio­tu pod­le­ga­ją­ce­go pra­wu pu­blicz­ne­mu w spół­kę ak­cyj­ną, jak­kol­wiek wciąż są zo­rien­to­wa­ne re­gio­nal­nie i w czę­ści z nich nadal udzia­ły mają kra­je związ­ko­we232. Pod­mio­ty te dzia­ła­ją na te­ry­to­rium sze­ro­ko po­ję­te­go re­gio­nu, wy­kra­cza­jąc nie­raz poza gra­ni­ce pań­stwa.

Re­gu­la­cja obu ty­pów in­sty­tu­cji, to jest nie­miec­kich i au­striac­kich, jest od­mien­na, ale moż­na też od­no­to­wać wie­le cech wspól­nych. Po pierw­sze, w obu pań­stwach, po­szu­ku­jąc roz­wią­zań speł­nia­ją­cych wy­ma­ga­nia jed­no­li­te­go ryn­ku, do­pusz­czo­no moż­li­wość prze­kształ­ce­nia tego typu in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w spół­ki ak­cyj­ne. Po dru­gie, ze wzglę­du na fakt, że za­rów­no "Hypo" ban­ki w Au­strii, jak i nie­miec­kie Lan­des­ban­ken ko­rzy­sta­ły z omó­wio­nych wy­żej gwa­ran­cji pań­stwo­wych, nie­zbęd­ne sta­ło się wpro­wa­dze­nie re­gu­la­cji praw­nych je zno­szą­cych. Po trze­cie, od­cho­dząc od hi­sto­rycz­nie przy­pi­sy­wa­nych ról i re­ali­za­cji ce­lów spo­łecz­nych mu­sia­ły sta­wić czo­ła pro­ble­mom fi­nan­so­wym, któ­re skut­ko­wa­ły nie tyl­ko ko­niecz­no­ścią wspar­cia fi­nan­so­we­go ze stro­ny pań­stwa, ale i zmian le­gi­sla­cyj­nych ich sta­tu­su.

War­to przy tym pod­kre­ślić, że po­ję­cie "re­gio­nu" może mieć cha­rak­ter po­nad­pań­stwo­wy, co prze­ja­wić się rów­nież w ukie­run­ko­wa­niu ban­ku na dzia­łal­ność trans­gra­nicz­ną, za­wsze jed­nak w gra­ni­cach pew­nej wy­two­rzo­nej hi­sto­rycz­nie wspól­no­ty233. Spra­wia to, że współ­cze­śnie lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny, bę­dąc in­sty­tu­cją o ogra­ni­czo­nym ob­sza­rze dzia­ła­nia może być jed­no­cze­śnie waż­nym łącz­ni­kiem i wspar­ciem dla eu­ro­pej­skie­go roz­wo­ju re­gio­nal­ne­go.

Pod­su­mo­wu­jąc roz­wa­ża­nia do­ty­czą­ce lo­kal­nych ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w pań­stwach UE trze­ba na ko­niec pod­kre­ślić, że kry­zys fi­nan­so­wy ostat­nich lat spo­wo­do­wał ko­niecz­ność re­struk­tu­ry­za­cji czę­ści sek­to­ra ban­ków pu­blicz­nych (pu­blicz­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych) oraz sys­te­mu udzie­la­nia po­mo­cy pu­blicz­nej. Jed­no­cze­śnie udo­wod­nił, że wie­le lo­kal­nych ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych oka­za­ło się pod­mio­ta­mi, któ­re nie tyl­ko nie od­no­to­wa­ły strat, ale przy­nio­sły zy­ski234. W efek­cie co­raz czę­ściej sta­wia się py­ta­nia o przy­czy­nę tego sta­nu rze­czy. Oka­zu­je się, że czyn­ni­ka­mi de­cy­du­ją­cym o sy­tu­acji ban­ków nie są wła­sność pu­blicz­na i na­der czę­sto wska­zy­wa­na w li­te­ra­tu­rze (zwłasz­cza eko­no­micz­nej) nie­efek­tyw­ność pod­mio­tów pu­blicz­nych. Prze­czy temu zde­cy­do­wa­nie fakt ren­tow­no­ści co naj­mniej czę­ści z nich, brak efek­tyw­no­ści wie­lu pry­wat­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych (któ­re w ostat­nim okre­sie w spo­sób zna­czą­cy mu­sia­ły zo­stać wspar­te ze środ­ków pu­blicz­nych). Na pod­sta­wie ba­dań na­uko­wych, ra­por­tów oraz ana­liz rzą­do­wych i in­sty­tu­cji unij­nych moż­na po­sta­wić tezę, że przy­czy­ną trud­no­ści fi­nan­so­wych było mię­dzy in­ny­mi odej­ście przez ban­ki re­gio­nal­ne od dzia­łań w in­te­re­sie pu­blicz­nym, re­zy­gna­cja z re­ali­za­cji ce­lów spo­łecz­nych i pod­ję­cie kon­ku­ren­cji z ban­ka­mi pry­wat­ny­mi. Trud­no­ści po­ja­wi­ły się tak­że ze wzglę­du na mie­sza­ną struk­tu­rę wła­sno­ścio­wą, pró­by po­go­dze­nia róż­nych ce­lów in­te­re­sa­riu­szy, w tym ocze­ki­wa­nia zy­sków przez wła­ści­cie­li (JST, Spar­kas­sen). W dok­try­nie wska­zu­je się za­ra­zem, że zmia­ny praw­ne (li­be­ra­li­za­cja ryn­ku, znie­sie­nie gwa­ran­cji pu­blicz­nych) spo­wo­do­wa­ły, że nie­któ­re in­sty­tu­cje pu­blicz­ne prze­nio­sły swo­ją ak­tyw­ność na ryn­ki mię­dzy­na­ro­do­we, nie ma­jąc w tej ma­te­rii więk­sze­go do­świad­cze­nia235, co sta­ło się do­dat­ko­wą przy­czy­ną ich trud­no­ści fi­nan­so­wych.

2.3.4. Inne lo­kal­ne pod­mio­ty świad­czą­ce usłu­gi ban­ko­we w pań­stwach Unii Eu­ro­pej­skiej

Znacz­ne zróż­ni­co­wa­nie pod­mio­tów świad­czą­cych usłu­gi ban­ko­we w pań­stwach UE i ist­nie­ją­ce od­mien­no­ści w za­kre­sie ich kwa­li­fi­ka­cji, ze wzglę­du na ry­go­ry­stycz­ne wy­zna­cze­nie za­kre­su po­ję­cia "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa", po­wo­du­je, że ko­niecz­ne sta­je się po­sze­rze­nie re­flek­sji o lo­kal­ne pod­mio­ty po­zo­sta­ją­ce wpraw­dzie poza re­gu­la­cja­mi od­no­szą­cy­mi się do ban­ków/in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, ale po­sia­da­ją­ce ich pew­ne istot­ne ce­chy, co włą­cza je w krąg pod­mio­tów świad­czą­cych usłu­gi ban­ko­we.

Jako przy­kład lo­kal­ne­go, ko­mu­nal­ne­go pod­mio­tu pro­wa­dzą­ce­go dzia­łal­ność de­po­zy­to­wą236 moż­na wska­zać w pierw­szej ko­lej­no­ści bank ko­mu­nal­ny (ang. mu­ni­ci­pal bank) two­rzo­ny w Wiel­kiej Bry­ta­nii na mocy nie­obo­wią­zu­ją­cej już usta­wy Pra­wo ban­ko­we (Ban­king Act 1987237). Jest to pod­miot bę­dą­cy w ca­ło­ści wła­sno­ścią re­le­want­nej wła­dzy lo­kal­nej238. Gro­ma­dzi de­po­zy­ty sta­no­wią­ce pod­sta­wę udzie­la­nia kre­dy­tów wła­dzy lo­kal­nej, któ­rej wła­sno­ścią po­zo­sta­je. Roz­wój an­giel­skich mu­ni­ci­pal banks ha­mo­wa­ny jest jed­nak przez re­gu­la­cje praw­ne, któ­re ogra­ni­cza­ją pod­mio­to­wo i przed­mio­to­wo za­kres ich dzia­łal­no­ści239, a tak­że unie­moż­li­wia­ją two­rze­nie no­wych in­sty­tu­cji tego typu.

Inną gru­pą pod­mio­tów, któ­re mogą peł­nić funk­cję in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych wspo­ma­ga­ją­cych roz­wój lo­kal­ny są unie kre­dy­to­we dzia­ła­ją­ce w pań­stwach UE (w Es­to­nii Hoiu-la­enu­ühi­stu240, Ir­lan­dii cre­dit union/com­har cre­idm­he­asa241, Wiel­kiej Bry­ta­nii cre­dit union242, Ma­ce­do­nii Штедно кредитните унии, Pol­sce skok-i, Ru­mu­nii ca­se­lor de aju­tor re­ci­proc243, na Ło­twie kr?ja­iz­de­vu sa­bie­dr?bu244, Li­twie kre­di­to uni­ja245)246. We wszyst­kich tych pań­stwach są one spół­dziel­nia­mi fi­nan­so­wy­mi re­gu­lo­wa­ny­mi na szcze­blu kra­jo­wym przez szcze­gól­ne akty praw­ne ma­ją­ce za­sto­so­wa­nie do ich dzia­łal­no­ści. Unie kre­dy­to­we na­le­żą do swo­ich człon­ków i wy­łącz­nie im świad­czą usłu­gi ban­ko­we. Jak­kol­wiek prze­pi­sy re­gu­lu­ją­ce ich dzia­łal­ność kła­dą na­cisk przede wszyst­kim na ist­nie­nie wię­zi o zróż­ni­co­wa­nym cha­rak­te­rze, to one same pod­kre­śla­ją, że są in­sty­tu­cja­mi lo­kal­ny­mi, zwią­za­ny­mi z miej­sco­wy­mi spo­łecz­no­ścia­mi247. W nie­któ­rych pań­stwach eu­ro­pej­skich zwięk­szo­no obec­nie - nor­ma­tyw­nie - moż­li­wość ko­ope­ra­cji na szcze­blu lo­kal­nym. Moż­na tu wska­zać przy­kład Wiel­kiej Bry­ta­nii, w któ­rej na sku­tek zmian le­gi­sla­cyj­nych248 roz­sze­rzo­no krąg pod­mio­tów, mo­gą­cych być człon­ka­mi unii kre­dy­to­wych, na lo­kal­ne or­ga­ni­za­cje (tj. te­nants' as­so­cia­tions, so­cial club) oraz lo­kal­ne przed­się­bior­stwa, w tym przed­się­bior­stwa spo­łecz­ne. W pań­stwie tym ze­zwo­lo­no na po­wie­rza­nie uniom kre­dy­to­wym de­po­zy­tów przez wła­dze lo­kal­ne, związ­ki re­li­gij­ne czy za­rząd­ców miesz­kań, co ma zwięk­szyć ilość środ­ków prze­zna­cza­nych na kre­dy­ty udo­stęp­nia­ne na rzecz lo­kal­nej spo­łecz­no­ści.

Od­ręb­ną gru­pę sta­no­wić mogą lo­kal­ne pod­mio­ty świad­czą­ce usłu­gi płat­ni­cze. Usłu­gi te nie tyl­ko moż­na trak­to­wać jako zwią­za­ne z dzia­łal­no­ścią ban­ko­wą. W opi­nii nie­któ­rych au­to­rów i in­sty­tu­cji249 na­le­ży uznać, że są to usłu­gi po­le­ga­ją­ce na przyj­mo­wa­niu de­po­zy­tów w szer­szym zna­cze­niu i to wbrew prze­pi­som za­war­tym w art. 16 ust. 2 i 4 dy­rek­ty­wy PSD250.

Uza­sad­nio­ne jest w związ­ku z tym wy­róż­nie­nie in­sty­tu­cji pa­ra­ban­ko­wych świad­czą­cych usłu­gi płat­ni­cze na ogra­ni­czo­nym ob­sza­rze w po­szcze­gól­nych pań­stwach UE. Moż­li­wość funk­cjo­no­wa­nia ta­kich in­sty­tu­cji za­le­ży od stwo­rze­nia ram praw­nych na szcze­blu kra­jo­wym. Dy­rek­ty­wa PSD po­zo­sta­wia bo­wiem de­cy­zję co do moż­li­wo­ści ich two­rze­nia w ge­stii le­gi­sla­to­rów na­ro­do­wych. Nie­któ­re z państw zde­cy­do­wa­ły się na przy­ję­cie ta­kiej opcji i wpro­wa­dzi­ły sto­sow­ne prze­pi­sy po­zwa­la­ją­ce funk­cjo­no­wać tzw. ma­łym in­sty­tu­cjom płat­ni­czym. Dzia­ła­ją one m.in. w Cze­chach251, Da­nii252, Es­to­nii253, Pol­sce (biu­ro usług płat­ni­czych)254 czy Wiel­kiej Bry­ta­nii (small pay­ment in­sti­tu­tions)255. Na­le­ży po­strze­gać je jako pod­mio­ty dzia­ła­ją­ce na ryn­ku kra­jo­wym czy na­wet lo­kal­nym, co jest uza­sad­nio­ne fak­tem ogra­ni­czo­ne­go ob­sza­ru (brak moż­li­wo­ści świad­cze­nia usług trans­gra­nicz­nych) oraz wą­skie­go za­kre­su pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści. Jed­nak ich dzia­łal­ność nie ma ukie­run­ko­wa­nia na re­ali­za­cję ce­lów spo­łecz­nych. Są one ra­czej kon­ku­ren­ta­mi ban­ków lo­kal­nych.

2.4. Uwa­gi pod­su­mo­wu­ją­ce

Prze­pro­wa­dzo­ne w ni­niej­szym roz­dzia­le ana­li­zy pro­wa­dzą do kil­ku ge­ne­ral­nych kon­sta­ta­cji. Po pierw­sze, wśród norm praw­nych skła­da­ją­cych się na kon­sty­tu­cję go­spo­dar­czą Unii Eu­ro­pej­skiej two­rzą­cą jej mo­del go­spo­dar­czy, nie­wąt­pli­wie moż­na wy­róż­nić te, któ­re wkom­po­no­wu­ją w ów mo­del po­ję­cie "do­bra wspól­ne­go/ogól­ne­go" oraz cele spo­łecz­ne w wol­no­ryn­ko­wej, kon­ku­ren­cyj­nej go­spo­dar­ce256. Wśród przy­ję­tych za­ło­żeń eko­no­micz­nych, ma­ją­cych swo­je praw­ne opar­cie, moż­na zi­den­ty­fi­ko­wać ta­kie, któ­re od­wo­łu­ją się do efek­tyw­nej alo­ka­cji za­so­bów, zwięk­sze­nia spój­no­ści (go­spo­dar­czej, spo­łecz­nej, te­ry­to­rial­nej) i włą­cze­nia fi­nan­so­we­go. Wszyst­kie one mogą być urze­czy­wist­nia­ne w dzia­łal­no­ści szcze­gól­nych przed­się­bior­ców, ja­ki­mi są lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we. Po­zwa­la to uznać, że in­sty­tu­cje te są pod­mio­ta­mi wpi­su­ją­cy­mi się w kon­cep­cję pra­wo­daw­cy unij­ne­go, spo­łecz­nej, otwar­tej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej, bę­dąc w sta­nie re­ali­zo­wać wie­le istot­nych dla państw UE i niej sa­mej za­dań. Nie moż­na w związ­ku z tym pa­trzeć na lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we jako na re­likt nie­przy­sta­ją­cy do no­wo­cze­sne­go mo­de­lu go­spo­dar­cze­go. Wręcz prze­ciw­nie, mogą one sta­no­wić jego waż­ny spo­łecz­nie i go­spo­dar­czo ele­ment, co ak­tu­al­nie po­now­nie za­czy­na być do­strze­ga­ne257.

Po dru­gie, wy­pra­co­wa­na przez na­uki eko­no­micz­ne kon­cep­cja otwar­tej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej prze­kła­da się w wy­mia­rze ju­ry­dycz­nym na uję­cie w nor­mach praw­nych jej istot­nych za­sad. Pra­wo unij­ne, za­pew­nia­jąc swo­bo­dę for­mu­ło­wa­nia i wy­ko­ny­wa­nia po­li­tyk go­spo­dar­czych z uwzględ­nie­niem wy­mo­gu ko­or­dy­na­cji, sta­no­wi jed­no­cze­śnie ogól­ne re­gu­ły in­ge­ren­cji pań­stwa w ak­tyw­ność przed­się­bior­ców, neu­tral­no­ści kon­ku­ren­cyj­nej258, zdro­wych fi­nan­sów pu­blicz­nych etc. Jego nor­my, obok re­gu­la­cji sek­to­ro­wych (do­ty­czą­cych funk­cjo­no­wa­nia jed­no­li­te­go ryn­ku fi­nan­so­we­go) są swe­go ro­dza­ju "gor­se­tem" le­gi­sla­cyj­nym dla pra­wo­daw­ców kra­jo­wych w za­kre­sie moż­li­wo­ści kształ­to­wa­nia roz­wią­zań do­ty­czą­cych lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych.

Zga­dza­jąc się z ko­niecz­no­ścią prze­nie­sie­nia pew­nych re­gu­la­cji na po­ziom po­nadna­ro­do­wy, trze­ba jed­nak wska­zać na istot­ne pro­ble­my le­gi­sla­to­rów po­szcze­gól­nych państw w for­mo­wa­niu po­żą­da­ne­go przez nich kształ­tu sek­to­ra ban­ko­wo­ści lo­kal­nej. Wy­ni­ka to przede wszyst­kim z tego, że choć moż­li­we jest iden­ty­fi­ko­wa­nie pew­nych istot­nych fi­la­rów ryn­ku we­wnętrz­ne­go, to po­rzą­dek praw­ny UE nie two­rzy jed­no­znacz­nej hie­rar­chii war­to­ści czy ka­ta­lo­gu za­dań, ce­lów z nie­pod­wa­żal­nie usta­lo­ny­mi prio­ry­te­ta­mi. Ozna­cza to ko­niecz­ność po­szu­ki­wa­nia ich przez każ­de z państw sa­mo­dziel­nie przy wkom­po­no­wy­wa­niu norm unij­nych we wła­sny sys­tem praw­ny. Ze wzglę­du na fakt, że czy­ni się to w opar­ciu o wła­sną po­li­ty­kę go­spo­dar­czą (wa­run­ko­wa­ną hi­sto­rycz­nie i kul­tu­ro­wo) re­ali­zo­wa­ną w kon­tek­ście wła­sne­go sys­te­mu praw­ne­go i kul­tu­ry praw­nej, moż­li­we jest - i to przy za­cho­wa­niu naj­więk­szej sta­ran­no­ści - nie­wła­ści­we ure­gu­lo­wa­nie tych za­gad­nień, a po­wsta­nie wąt­pli­wo­ści w tej kwe­stii po­wo­du­je, że UE po­dej­mu­je dzia­ła­nia wład­czo ko­ry­gu­ją­ce. Nie­bez­pie­czeń­stwo tego ro­dza­ju dzia­łań jest znacz­ne, po­nie­waż na grun­cie eu­ro­pej­skim (orzecz­nic­twa, dok­try­ny) brak jest jed­no­li­te­go po­dej­ścia w tym za­kre­sie. Hie­rar­chi­za­cja war­to­ści iden­ty­fi­ko­wa­nych w pra­wie UE nie jest prze­cież jed­no­znacz­na, a wy­peł­nie­nie tre­ścią zna­cze­nio­wą ter­mi­nów je okre­śla­ją­cych nie na­stę­pu­je w opar­ciu o ugrun­to­wa­ne po­glą­dy, ale wy­ka­zu­je dy­na­micz­nie zmie­nia­ją­ce się ich poj­mo­wa­nie. Ta la­bil­ność wy­kład­ni, idei i po­jęć nie po­zwa­la na za­pew­nie­nie sta­ło­ści i pew­no­ści pra­wa. Wy­star­czy wska­zać na wąt­pli­wo­ści do­ty­czą­ce roz­strzy­gnięć, któ­ra z war­to­ści, wol­na kon­ku­ren­cja czy spo­łecz­ny wy­miar go­spo­dar­ki, bę­dzie mia­ła pierw­szeń­stwo w kon­kret­nych sy­tu­acjach. Po­dob­ne dy­le­ma­ty po­ja­wia­ją się w przy­pad­ku wy­zna­cza­nia li­nii po­dzia­łu mię­dzy dzia­ła­nia­mi sta­no­wią­cy­mi po­moc pań­stwa a tymi, któ­re jej nie sta­no­wią259, okre­śle­nia gra­nic jej do­pusz­czal­no­ści, de­fi­nio­wa­nia ochro­ny kon­ku­ren­cji po­przez pry­zmat wzro­stu go­spo­dar­cze­go, do­bro­by­tu spo­łecz­ne­go, efek­tyw­no­ści eko­no­micz­nej. Do­tych­czas dzia­ła­ło to nie­rzad­ko znie­chę­ca­ją­co na pra­wo­daw­ców kra­jo­wych do wpro­wa­dza­nia roz­wią­zań wspie­ra­ją­cych roz­wój ban­ków lo­kal­nych.

Ob­ser­wu­jąc zmia­ny, ja­kie za­szły w ostat­nich kil­ku­dzie­się­ciu la­tach w sys­te­mie ban­ko­wo­ści lo­kal­nej moż­na stwier­dzić, że pra­wo unij­ne kła­dąc na­cisk na funk­cjo­no­wa­nie wol­nej kon­ku­ren­cji i bu­do­wę jed­no­li­te­go ryn­ku fi­nan­so­we­go wy­mu­si­ło prze­mia­ny tego sys­te­mu nie­jed­no­krot­nie za­bu­rza­jąc jego na­tu­ral­ną ewo­lu­cję i pro­wa­dząc do nie­ko­rzyst­nych zja­wisk na ryn­ku fi­nan­so­wym (za­gro­że­nie dla sta­bil­no­ści ryn­ku fi­nan­so­we­go, efek­tyw­nej re­ali­za­cji ce­lów spo­łecz­nych). O ile przez więk­szość dru­giej po­ło­wy XX wie­ku ban­ki lo­kal­ne ko­rzy­sta­ły z do­god­ne­go oto­cze­nia praw­ne­go, po­li­tycz­ne­go, spo­łecz­ne­go i go­spo­dar­cze­go260 to wraz z roz­wo­jem jed­no­li­te­go ryn­ku sy­tu­acja ta ule­gła dia­me­tral­nej zmia­nie. Li­be­ra­li­za­cja ryn­ku, nie­do­sto­so­wa­nie re­gu­la­cji do­ty­czą­cych za­sad za­rzą­dza­nia ry­zy­kiem do za­kre­su dzia­łal­no­ści ban­ko­wej lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, nie­ja­sność prze­pi­sów do­ty­czą­cych po­mo­cy pań­stwa, wy­mo­gi od­no­szą­ce się do re­la­cji JST z ban­ka­mi (prze­pi­sy o za­mó­wie­niach pu­blicz­nych, re­gu­ły do­stę­pu sek­to­ra pu­blicz­ne­go do in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych etc.) spra­wi­ły, że w wie­lu pań­stwach lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne prze­sta­ły ist­nieć (pań­stwa co­raz czę­ściej w celu fi­nan­so­wa­nia JST two­rzą re­gu­la­cje po­zwa­la­ją­ce na two­rze­nie nie lo­kal­nych a cen­tral­nej in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej dla tego celu), w in­nych, ko­niecz­ne sta­ło się zre­de­fi­nio­wa­nie za­sad ich dzia­ła­nia. Tak­że ban­ki spo­łecz­no­ści lo­kal­nych mu­sia­ły mie­rzyć się z róż­no­rod­ny­mi pro­ble­ma­mi w szcze­gól­no­ści wy­ni­ka­ją­cy­mi z ko­niecz­no­ści speł­nie­nia wy­so­kich wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych, co pro­wa­dzi­ło do pro­ce­sów kon­so­li­da­cyj­nych, któ­re wią­za­ły się ze zna­czą­cym po­więk­sze­niem te­re­nu dzia­łal­no­ści i tym sa­mym wy­mu­sze­niem odej­ścia od do­tych­cza­so­we­go sta­tus quo opar­te­go na bli­skich wię­ziach z miej­sco­wą wspól­no­tą, a tak­że z po­ja­wia­niem się hy­bry­do­wych mo­de­li funk­cjo­no­wa­nia w ra­mach grup. Wpły­wa­ło to na trud­no­ści z za­cho­wa­niem toż­sa­mo­ści tych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w no­wych wa­run­kach. W okre­sie tym na­stą­pi­ło wy­raź­nie prze­kie­ro­wa­nie re­gu­la­cji kra­jo­wych. Glo­ba­li­za­cja i li­be­ra­li­za­cja ryn­ku spo­wo­do­wa­ły, że pra­wo­daw­cy kra­jo­wi sta­ra­li się speł­nić wy­mo­gi pra­wa wspól­no­to­we­go (po­źniej unij­ne­go) prze­siąk­nię­te­go ideą za­pew­nie­nia świad­cze­nia usług w aspek­cie trans­gra­nicz­nym, pod­czas gdy wcze­śniej ban­ki były pod­mio­ta­mi re­ali­zu­ją­cy­mi istot­ne dla pań­stwa cele261.

Obec­ne re­gu­la­cje praw­ne, jak rów­nież wy­kład­nia do­tych­czas obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów wy­da­ją się obie­rać nowy kie­ru­nek od­zwier­cie­dla­ją­cy nowe po­glą­dy. Przy­zna­jąc wszyst­kim in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym jed­na­ko­wy sta­tus praw­ny (w tym zna­cze­niu, że ich dzia­łal­ność pod­le­ga re­gla­men­ta­cji, nad­zo­ro­wi i musi speł­niać unij­ne stan­dar­dy ochro­ny klien­tów ko­rzy­sta­ją­cych z usług ban­ko­wych), pra­wo unij­ne za­czy­na w więk­szym stop­niu uwzględ­niać zróż­ni­co­wa­nie in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych. Znaj­du­je to swo­je od­zwier­cie­dle­nie w usta­la­niu od­mien­nych wy­mo­gów do­ty­czą­cych go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej tych pod­mio­tów. In­a­czej po­strze­ga­na za­czy­na być tak­że rola pań­stwa wy­ni­ka­ją­ca z no­wych kon­cep­cji i spo­strze­żeń nauk eko­no­micz­nych. Do­strze­ga­jąc, że ryn­ki nie są już sys­te­ma­tycz­nie wy­daj­ne, a kon­ku­ren­cja czę­sto je de­sta­bi­li­zu­je, wska­zu­je się, że in­ter­wen­cje pu­blicz­ne mogą i po­win­ny stać się ko­niecz­ne262. Zmie­ni­ło się rów­nież po­strze­ga­nie ce­lów pra­wa kon­ku­ren­cji263. Ozna­cza to, że prze­pi­sy unij­ne i ich wy­kład­nia mu­szą tę oko­licz­ność uwzględ­niać. Zmia­nom ule­ga­ją tak­że po­glą­dy na ren­tow­ność in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, któ­ra jak­kol­wiek istot­na nie po­win­na być ce­lem sa­mym w so­bie264. Wresz­cie co­raz więk­sze są ocze­ki­wa­nia co do spo­łecz­nej od­po­wie­dzial­no­ści ban­ków. Wszyst­ko to ra­zem może two­rzyć sprzy­ja­ją­ce wa­run­ki dla zmian praw­nych w więk­szym stop­niu uwzględ­nia­ją­cych spe­cy­fi­kę dzia­łal­ność lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych oraz dla ich re­la­cji z lo­kal­ną wła­dzą i spo­łecz­no­ścią.

1 E. Foj­cik-Ma­stal­ska, Sys­tem ban­ko­wy, (w:) Pra­wo ban­ko­we w za­ry­sie, E. Foj­cik-Ma­stal­ska (red.), Wro­cław 2006, s. 24. Na te­mat po­ję­cia sys­te­mu ban­ko­we­go zob. zwłasz­cza: E. Foj­cik-Ma­stal­ska, Sys­tem ban­ko­wy..., s. 24; K. Ko­per­kie­wicz-Mor­del, Z. Ofiar­ski, Sys­tem ban­ko­wy, (w:) Wiel­ka en­cy­klo­pe­dia pra­wa, B. Ho­łyst (red.), War­sza­wa 2005, s. 1000; C. Ko­si­kow­ski, M. Ol­szak, Od pra­wa ban­ko­we­go do pra­wa ryn­ku fi­nan­so­we­go, (w:) Sys­tem pra­wa fi­nan­so­we­go, t. 4, J. Głu­chow­ski (red.), War­sza­wa 2010, s. 197.

2 E. Foj­cik-Ma­stal­ska, Sys­tem ban­ko­wy..., s. 24.

3 Zob. C. Ko­si­kow­ski, Pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we, War­sza­wa 1999, s. 98.

4 J. Gli­niec­ka, Ta­jem­ni­ca fi­nan­so­wa. Aspek­ty ak­sjo­lo­gicz­ne, nor­ma­tyw­ne i funk­cjo­nal­ne, Gdańsk 2007, s. 50; C. Ko­si­kow­ski, Pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we..., s. 98-99. Z dru­giej stro­ny pra­wo ban­ko­we moż­na na­tu­ral­nie po­strze­gać jako "zbiór za­sad praw­nych, któ­re mają wpływ na trans­ak­cje ban­ko­we i re­la­cje mię­dzy ban­kiem a klien­tem (kon­su­men­tem)" (E. Wen­tworth, Es­sen­tial Ban­king Law and Prac­ti­ce, Se­mi­nar Pa­per 2007, www.fos.org.au/pu­blic/do­wn­lo­ad.jsp?id=2793 [do­stęp: 30.09.2013]), co spra­wia, że choć czę­sto wska­zu­je się na ist­nie­nie za­sad pra­wa ban­ko­we­go, to sa­mych za­sad się nie iden­ty­fi­ku­je (E. Wen­tworth, Es­sen­tial Ban­king...; R. Cran­ston, Prin­ci­ples of Ban­king Law, Oxford 1997).

5 Ar­ty­kuł 1 pr.bank.

6 Ar­ty­kuł 1 u.f.b.s.

7 Ar­ty­kuł 1 pkt 1 usta­wy o BFG.

8 W wie­lu opra­co­wa­niach po­dej­mu­je się te­ma­ty­kę za­sad, jed­nak bez ich na­zy­wa­nia, usys­te­ma­ty­zo­wa­nia i cha­rak­te­ry­sty­ki. Po 1997 r. okre­śle­nia i ska­ta­lo­go­wa­nia za­sad pod­ję­li się przede wszyst­kim Jo­lan­ta Gli­niec­ka, Je­rzy Ha­ra­si­mo­wicz, Ce­za­ry Ko­si­kow­ski oraz To­masz Na­roż­ny. Wcze­śniej te­ma­ty­ka ta była po­ru­sza­na mię­dzy in­ny­mi w: J. Gli­niec­ka, J. Ha­ra­si­mo­wicz, R. Kra­sno­dęb­ski, Pol­skie pra­wo ban­ko­we, War­sza­wa 1996, s. 64-72.

9 J. Gli­niec­ka, Ta­jem­ni­ca fi­nan­so­wa..., s. 50-51.

10 J. Gli­niec­ka, Sys­tem ban­ko­wy w re­gu­la­cjach pol­skich i unij­nych, Gdańsk 2004, s. 74.

11 J. Gli­niec­ka, J. Ha­ra­si­mo­wicz, Za­sa­dy pol­skie­go pra­wa ban­ko­we­go, War­sza­wa 1998, pas­sim; eidem, Za­sa­dy pol­skie­go pra­wa ban­ko­we­go i de­wi­zo­we­go, Byd­goszcz 2000, pas­sim.

12 Za­sa­dy: re­gla­men­ta­cji praw­nej two­rze­nia i or­ga­ni­za­cji ban­ków oraz od­dzia­łów i przed­sta­wi­cielstw ban­ków; do­bro­wol­no­ści łą­cze­nia się ban­ków, do­bro­wol­no­ści zrze­sza­nia się ban­ków; ade­kwat­no­ści wy­so­ko­ści fun­du­szy wła­snych ban­ku do roz­mia­ru pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści; utrzy­ma­nia płyn­no­ści płat­ni­czej; kon­tro­li we­wnętrz­nej ban­ku; pod­da­nia dzia­łal­no­ści ban­ku nad­zo­ro­wi or­ga­nu pań­stwo­we­go, od­ręb­no­ści po­stę­po­wa­nia na­praw­cze­go, li­kwi­da­cji i upa­dło­ści ban­ku od roz­wią­zań po­wszech­nie obo­wią­zu­ją­cych; C. Ko­si­kow­ski, Pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we..., s. 101.

13 Za­sa­dy: mo­no­po­lu ban­ków na wy­ko­ny­wa­nie czyn­no­ści ban­ko­wych, uży­wa­nia na­zwy "bank" oraz od­po­wie­dzial­no­ści praw­nej za na­ru­sze­nie tej za­sa­dy; łą­cze­nia przez ban­ki wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych z in­ny­mi ro­dza­ja­mi dzia­łal­no­ści wska­za­ny­mi w usta­wie; wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych na pod­sta­wie po­wszech­nie obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów oraz re­gu­la­mi­nów ban­ko­wych; od­płat­no­ści czyn­no­ści ban­ko­wych; swo­bo­dy klien­ta w wy­bo­rze ban­ku i ro­dza­ju świad­czo­nej usłu­gi oraz obo­wiąz­ku wy­ko­na­nia przez bank czyn­no­ści prze­wi­dzia­nej w ze­zwo­le­niu oraz w sta­tu­cie ban­ku; ta­jem­ni­cy ban­ko­wej; uza­leż­nie­nia kre­dy­to­wa­nia od zdol­no­ści kre­dy­to­wej wnio­sko­daw­cy i zło­że­nia wy­ma­ga­ne­go przez bank za­bez­pie­cze­nia kre­dy­tu; za­bez­pie­cze­nie wie­rzy­tel­no­ści ban­ku; ban­ko­we­go ty­tu­łu eg­ze­ku­cyj­ne­go; od­po­wie­dzial­no­ści za zo­bo­wią­za­nia ban­ków pod­mio­tów in­nych niż ban­ki; C. Ko­si­kow­ski, Pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we..., s. 101 i 102.

14 T. Na­roż­ny, Pra­wo ban­ko­we, Po­znań 1998, s. 28-34.

15 Zob. zwłasz­cza: E. Foj­cik-Ma­stal­ska, Pra­wo ban­ko­we Unii Eu­ro­pej­skiej, Wro­cław 1996, s. 43; L. Gó­ral, Zin­te­gro­wa­ny mo­del pu­blicz­no­praw­nych in­sty­tu­cji ochro­ny ryn­ku ban­ko­we­go we Fran­cji i w Pol­sce, War­sza­wa 2011, s. 38-39; A. Jur­kow­ska-Ze­idler, Pra­wo ban­ko­we Unii Eu­ro­pej­skiej. Li­cen­cjo­no­wa­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, Byd­goszcz-Gdańsk 2003, pas­sim; T. Nie­bo­rak, Aspek­ty praw­ne funk­cjo­no­wa­nia ryn­ku fi­nan­so­we­go Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2008, s. 98 i 99 oraz s. 152 i n. Na­tu­ral­nie moż­na wska­zać i inne za­sa­dy wy­ni­ka­ją­ce z fak­tu, że ban­ki są pod­mio­ta­mi pro­wa­dzą­cy­mi dzia­łal­ność go­spo­dar­czą, jak na przy­kład za­sa­da swo­bo­dy po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, któ­ra uzna­wa­na jest za jed­ną z pod­sta­wo­wych za­sad zin­te­gro­wa­ne­go ryn­ku fi­nan­so­we­go; zob. S. Bier­nat, A. Wa­si­lew­ski, Wol­ność go­spo­dar­cza w Eu­ro­pie, Kra­ków 2000, s. 197 i n.; M. Fe­do­ro­wicz, Nad­zór nad ryn­kiem fi­nan­so­wym Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2013, s. 191; L. Gó­ral, Zin­te­gro­wa­ny mo­del..., s. 37-39; P. Za­pad­ka, S. Nie­mier­ka, Cha­rak­te­ry­sty­ka eu­ro­pej­skie­go sys­te­mu ban­ko­we­go - za­gad­nie­nia in­sty­tu­cjo­nal­no-praw­ne. Sys­tem praw­ny oraz or­ga­ni­za­cja ryn­ku fi­nan­so­we­go w Unii Eu­ro­pej­skiej, BiK 2003, nr 10, s. 20 i n.

16 Moż­na na­stęp­nie wy­od­ręb­nić trzy ro­dza­je za­sad: do­ty­czą­cych two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia ban­ków, do­ty­czą­cych funk­cjo­no­wa­nia cen­tral­ne­go ban­ku pań­stwa oraz do­ty­czą­cych two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia in­nych pod­mio­tów dzia­ła­ją­cych w celu za­pew­nie­nia pra­wi­dło­we­go funk­cjo­no­wa­nia ryn­ku ban­ko­we­go (BFG oraz KNF).

17 Na te­mat za­sad wy­ni­ka­ją­cych z pra­wa unij­ne­go zob. roz­dział II ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

18 Ar­ty­kuł 75 ust. 1 pkt 9 i 9a usta­wy z dnia 2 lip­ca 2004 r. o swo­bo­dzie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej; art. 30a i 26 pr.bank.

19 W li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu zob. zwłasz­cza: J. Boć, Po­ję­cie ad­mi­ni­stra­cji, (w:) Pra­wo ad­mi­ni­stra­cyj­ne, J. Boć (red.), Wro­cław 2007, s. 357; T. Ko­cow­ski, Re­gla­men­ta­cja dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej w pol­skim ad­mi­ni­stra­cyj­nym pra­wie go­spo­dar­czym, Wro­cław 2009, s. 489; C. Ko­si­kow­ski, Pu­blicz­ne pra­wo go­spo­dar­cze Pol­ski i Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2007, s. 186 i n.; idem, Usta­wa o swo­bo­dzie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2005; idem, Pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we..., s. 111; A. Na­łęcz, Uzna­nie ad­mi­ni­stra­cyj­ne a re­gla­men­ta­cja dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, War­sza­wa 2011; T. Rab­ska, Czy jest jesz­cze "re­gla­men­ta­cja ad­mi­ni­stra­cyj­na"?, (w:) Księ­ga Ju­bi­le­uszo­wa Prof. dra hab. Sta­ni­sła­wa Ję­drze­jew­skie­go, H. No­wic­ki, W. Szwaj­dler (red.), To­ruń 2009, s. 442-443; R. So­wiń­ski, Ad­mi­ni­stra­cyj­na re­gla­men­ta­cja dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej: kon­ce­sje, ze­zwo­le­nia, li­cen­cje i inne for­my po­dob­ne, Wro­cław 2006; K. Strzycz­kow­ski, Pra­wo go­spo­dar­cze pu­blicz­ne, War­sza­wa 2011.

20 Pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej bez ze­zwo­le­nia za­gro­żo­ne jest sank­cją kar­ną.

21 E. Foj­cik-Ma­stal­ska, (w:) M. Bą­czyk (et al.), Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, Wro­cław 1997, s. 95-96.

22 P. Te­resz­kie­wicz, Ko­men­tarz do art. 12, (w:) Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, t. 1, F. Zoll (red.), Kra­ków 2005, s. 210.

23 Tak też w swo­im wy­ro­ku NSA, któ­ry pod­kre­ślił, że oce­na rę­koj­mi ostroż­ne­go i sta­bil­ne­go za­rzą­dza­nia ban­kiem na­stę­pu­je na pod­sta­wie "pre­zen­to­wa­nej do­tych­czas po­sta­wy etycz­nej i mo­ral­nej, a tak­że spo­so­bu po­stę­po­wa­nia, zwłasz­cza oce­ny wy­ko­ny­wa­nia do­tych­cza­so­we­go za­wo­du (wy­ko­ny­wa­nej pra­cy)" (wy­rok NSA z dnia 19 maja 2012 r., II GSK 566/11, CBO­SA).

24 Wy­móg zna­jo­mo­ści ję­zy­ka pol­skie­go nie jest bez­względ­ny i or­gan nad­zo­ru może od nie­go od­stą­pić.

25 Do­ty­czy to Skar­bu Pań­stwa, ban­ku kra­jo­we­go, in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej, ban­ku za­gra­nicz­ne­go, kra­jo­we­go lub za­gra­nicz­ne­go za­kła­du ubez­pie­czeń, kra­jo­we­go lub za­gra­nicz­ne­go za­kła­du re­ase­ku­ra­cji oraz mię­dzy­na­ro­do­wej in­sty­tu­cji fi­nan­so­wej.

26 Szcze­gó­ło­wa pro­ce­du­ra po­stę­po­wa­nia w pro­ce­sie li­cen­cyj­nym zo­sta­ła ure­gu­lo­wa­na w pr.bank.

27 L. Ma­zur, Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2008, s. 149.

28 Trze­ba pa­mię­tać, że pra­wo­daw­ca do­ko­nał po­dzia­łu czyn­no­ści na te wła­ści­we co do za­sa­dy wy­łącz­nie ban­kom (art. 5 ust. 1 pr.bank.) oraz po­zo­sta­łe, któ­re uzy­sku­ją sta­tus ban­ko­wych, o ile wy­ko­nu­ją je ban­ki (art. 5 ust. 2 pr.bank.) - okre­śla­ne w dok­try­nie mia­nem czyn­no­ści ban­ko­wych sen­su stric­to i sen­su lar­go (zob. sze­rzej zwłasz­cza mo­no­gra­fie: I. Cie­pie­la, Czyn­no­ści ban­ko­we jako przed­miot dzia­łal­no­ści ban­ków, War­sza­wa 2010; W. Sro­kosz, Czyn­no­ści ban­ko­we za­strze­żo­ne dla ban­ków, Wro­cław 2003).

29 Por. E. Foj­cik-Ma­stal­ska, Ko­men­tarz do art. 5, (w:) M. Bą­czyk (et. al.), Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2007, s. 46; L. Ma­zur, Pra­wo ban­ko­we..., s. 41; B. Pa­xford, Ko­men­tarz do art. 5, (w:) Pra­wo ban­ko­we ko­men­tarz, H. Gron­kie­wicz-Waltz (red.), War­sza­wa 2013, s. 37.

30 Obec­nie prze­pi­sy ustaw upraw­nia­ją spół­dziel­cze kasy oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­we oraz in­sty­tu­cje pie­nią­dza elek­tro­nicz­ne­go do wy­ko­ny­wa­nia nie­któ­rych czyn­no­ści wy­mie­nio­nych w art. 5 ust. 1 pr.bank.

31 A. Ka­wul­ski, Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2013, s. 59. W dok­try­nie ist­nie­ją po­glą­dy, że to dzia­łal­ność de­po­zy­to­wa sta­no­wi ele­ment wy­od­ręb­nia­ją­cy ban­ki spo­śród in­nych pod­mio­tów go­spo­dar­czych, a za­tem na­le­ży mó­wić o mo­no­po­lu ban­ków w za­kre­sie przyj­mo­wa­nia de­po­zy­tów (A. Ja­niak, Przy­wi­le­je ban­ko­we w pra­wie pol­skim, Kra­ków 2003, s. 69). Ta­kie za­wę­że­nie nie wy­da­je się w peł­ni uza­sad­nio­ne. Po pierw­sze, pra­wo­daw­ca sta­no­wi wprost o za­strze­że­niu wy­ko­ny­wa­nia przez bank czyn­no­ści ban­ko­wych okre­ślo­nych w art. 5 ust. 1 pr.bank., a za­tem nie tyl­ko czyn­no­ści zwią­za­nych z przyj­mo­wa­niem de­po­zy­tów. Po dru­gie, obec­nie tak­że dzia­łal­ność de­po­zy­to­wa i po­ję­cie de­po­zy­tu ule­ga­ją po­sze­rze­niu (zob. wy­stą­pie­nie Mał­go­rza­ty Bu­rzyń­skiej Bez­pie­czeń­stwo de­po­zy­tów zło­żo­nych w in­sty­tu­cjach płat­ni­czych na Mię­dzy­na­ro­do­wej Kon­fe­ren­cji Na­uko­wej Płat­no­ści elek­tro­nicz­ne. Współ­cze­sny stan ryn­ku, Wro­cław 18-19 paź­dzier­ni­ka 2012 r.).

32 Choć pe­na­li­za­cję nie­le­gal­ne­go pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej (art. 171 ust. 1 pr.bank.) moż­na po­strze­gać tak­że w szer­szym kon­tek­ście, to jak wska­zu­je się w dok­try­nie, nie­wąt­pli­wie ma jed­nak słu­żyć m.in. wspar­ciu po­li­ty­ki re­gla­men­ta­cyj­nej pań­stwa (zob. po­glą­dy dok­try­ny przed­sta­wio­ne przez Pio­tra Ochma­na w: P. Ochman, Ochro­na dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w pra­wie kar­nym go­spo­dar­czym, War­sza­wa 2011, s. 218), "ochro­nie in­te­re­sów sa­mych ban­ków jako in­sty­tu­cji, któ­rym z mocy pra­wa przy­słu­gu­je wy­łącz­na kom­pe­ten­cja do wy­ko­ny­wa­nia pew­nych czyn­no­ści" (J. Ma­jew­ski, Od­po­wie­dzial­ność kar­na za prze­stęp­stwo okre­ślo­ne w art. 171 ust. 1 pra­wa ban­ko­we­go, PB 1998, nr 6, s. 101) oraz jako in­stru­ment za­po­bie­ga­ją­cy nie­prze­strze­ga­niu po­sta­no­wień art. 5 pr.bank. (B. Smy­kla, Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2005, s. 523).

33 M. Bą­czyk (w:) Pra­wo Go­spo­dar­cze i Han­dlo­we, t. 5, Pra­wo umów w ob­ro­cie go­spo­dar­czym, S. Wło­dy­ka (red.), War­sza­wa 2001, s. 763; T. Du­kiet-Na­gór­ska, Ro­dza­je umów out­so­ur­cin­go­wych za­wie­ra­nych przez ban­ki, PB 2004, nr 11, s. 45; E. Rut­kow­ska, Ban­ko­we wzor­ce umow­ne, Byd­goszcz-Wro­cław 2002, s. 19.

34 Ma ona tak­że bez­po­śred­nie od­nie­sie­nie do in­nych za­sad, jak za­sa­dy li­cen­cjo­no­wa­nia, mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka i szcze­gól­nej ochro­ny po­wie­rzo­nych środ­ków, któ­re ra­zem w spo­sób spój­ny za­pew­nia­ją ochro­nę istot­nych dla pra­wo­daw­cy war­to­ści.

35 Zob. zwłasz­cza: L. Gó­ral, Nad­zór ban­ko­wy, War­sza­wa 1998, s. 23; M. Fe­do­ro­wicz, Nad­zór nad ryn­kiem fi­nan­so­wym..., s. 49.

36 W sek­to­rze ban­ko­wym ce­la­mi nad­zo­ru jest za­pew­nie­nie bez­pie­czeń­stwa środ­ków pie­nięż­nych gro­ma­dzo­nych na ra­chun­kach ban­ko­wych oraz zgod­no­ści dzia­łal­no­ści ban­ków z prze­pi­sa­mi pra­wa (art. 133 ust. 1 pr.bank.), zaś jako za­da­nia KNF wska­zu­je m.in. nad­zór ban­ko­wy oraz po­dej­mo­wa­nie dzia­łań słu­żą­cych pra­wi­dło­we­mu funk­cjo­no­wa­niu ryn­ku fi­nan­so­we­go (art. 2 u.n.r.f.). Sze­rzej na ten te­mat m.in.: M. Fe­do­ro­wicz, Nad­zór nad ryn­kiem fi­nan­so­wym, s. 56-61; M. Fe­do­ro­wicz, A. Za­lce­wicz, The role of the Po­lish Fi­nan­cial Su­per­vi­sion Au­tho­ri­ty in the new Eu­ro­pe­an ar­chi­tec­tu­re of su­per­vi­sion over the fi­nan­cial mar­ket, Wroc­law Re­view of Law, Ad­mi­ni­stra­tion & Eco­no­mics 2012, t. 2, nr 2, s. 79-93; A. Mi­chór, Ko­mi­sja Nad­zo­ru Fi­nan­so­we­go jako gwa­rant sta­bil­no­ści sys­te­mu fi­nan­so­we­go w Pol­sce, Kwar­tal­nik Na­uko­wy Pra­wo Me­diów Elek­tro­nicz­nych 2010, nr 1, s. 32 i n. Przy­na­leż­ność Pol­ski do Unii Eu­ro­pej­skiej spra­wia, że za­sad m.in. nad­zo­ru pu­blicz­ne­go na­le­ży po­strze­gać z uwzględ­nie­niem unij­nej za­sa­dy nad­zo­ru pań­stwa ma­cie­rzy­ste­go (na ten te­mat zob. roz­dział II.2.3 ni­niej­szej mo­no­gra­fii), a wo­bec zmian or­ga­ni­za­cji nad­zo­ru nad ryn­kiem fi­nan­so­wym UE ma­jąc tak­że na uwa­dze kom­pe­ten­cje no­wych unij­nych or­ga­nów nad­zo­ru. Spra­wia to, że choć głów­ną in­sty­tu­cją spra­wu­ją­cą nad­zór nad kra­jo­wym ryn­kiem jest KNF, to na pod­mio­ty nad­zo­ro­wa­ne (ban­ki) od­dzia­ły­wać może rów­nież Eu­ro­pej­ski Urząd Nad­zo­ru Ban­ko­we­go, z dru­giej zaś stro­ny, upraw­nie­nia KNF są szer­sze, niż wy­ni­ka to z za­sad ju­rys­dyk­cji kra­jo­wej (A. Jur­kow­ska-Ze­idler, Bez­pie­czeń­stwo ryn­ku fi­nan­so­we­go w świe­tle pra­wa Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2008, s. 219).

37 Sze­ro­ko na te­mat moż­li­wo­ści ro­zu­mie­nia po­ję­cia "nad­zór" w kon­tek­ście nad­zo­ru na ryn­ku fi­nan­so­wym zob. M. Fe­do­ro­wicz, Nad­zór nad ryn­kiem fi­nan­so­wym..., s. 29-42.

38 Jak wska­zu­je Mar­cin Ol­szak, nie jest moż­li­we jed­no­znacz­ne usta­le­nie zna­cze­nia po­ję­cia "nor­my ostroż­no­ścio­we", a "bra­ko­wi jed­no­li­to­ści co do ro­zu­mie­nia ter­mi­nu "nor­ma ostroż­no­ścio­wa" to­wa­rzy­szy wska­zy­wa­nie zróż­ni­co­wa­ne­go ka­ta­lo­gu tego ro­dza­ju norm" (M. Ol­szak, Ban­ko­we nor­my ostroż­no­ścio­we, Bia­ły­stok 2011, s. 79). W dok­try­nie za­li­cza się do nich róż­ne re­gu­la­cje, jed­nak naj­czę­ściej wy­mie­nia­ne są te do­ty­czą­ce: fun­du­szy wła­snych, ade­kwat­no­ści ka­pi­ta­łu, współ­czyn­ni­ka wy­pła­cal­no­ści, płyn­no­ści, re­zerw na ry­zy­ko zwią­za­ne z pro­wa­dze­niem dzia­łal­no­ści (A. Do­ba­czew­ska, In­sty­tu­cja nad­zo­ru ban­ko­we­go w świe­tle pra­wa pol­skie­go i pra­wa Wspól­no­ty Eu­ro­pej­skiej, Gdańsk 2000, s. 174; R. W. Ka­szub­ski, A. Tu­paj-Cho­le­wa, Pra­wo ban­ko­we, War­sza­wa 2010, s. 17; A. Ka­wul­ski, B. Smy­kla, Nad­zor­cze nor­my ostroż­no­ścio­we we­dług zno­we­li­zo­wa­nej usta­wy Pra­wo ban­ko­we na tle re­gu­la­cji Unii Eu­ro­pej­skiej (aspek­ty praw­ne), War­sza­wa 2003; C. Ko­si­kow­ski, [ha­sło] Re­gla­men­ta­cja dzia­łal­no­ści ban­ków, (w:) En­cy­klo­pe­dia pra­wa ban­ko­we­go, W. Py­zioł (red.), War­sza­wa 1999-2002, pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa, s. 624-4 i n.; E. Rut­kow­ska, Cha­rak­ter praw­ny uchwał Ko­mi­sji Nad­zo­ru Fi­nan­so­we­go (nor­my ostroż­no­ścio­we), (w:) Pra­wo ban­ko­we, E. Foj­cik-Ma­stal­ska (red.), Wro­cław 2009, s. 153; M. Zdyb, Wspól­no­to­we i pol­skie pu­blicz­ne pra­wo go­spo­dar­cze, M. Bą­czyk (et al.), t. 2, Pra­wo ban­ko­we. Ob­rót in­stru­men­ta­mi fi­nan­so­wy­mi. Fun­du­sze in­we­sty­cyj­ne. Ochro­na kon­ku­ren­cji, War­sza­wa 2008, s. 31-12).

39 W li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu do­ko­nu­je się róż­nych ich po­dzia­łów, ten przy­ję­ty zo­stał za: M. Fe­do­ro­wicz, Nad­zór nad ryn­kiem fi­nan­so­wym..., pas­sim.

40 In­sty­tu­cjo­nal­na or­ga­ni­za­cja nad­zo­ru ban­ko­we­go, unor­mo­wa­nie za­kre­su pod­mio­to­we­go i przed­mio­to­we­go nad­zo­ru, a tak­że sto­so­wa­nie przez or­gan nad­zo­ru środ­ków nad­zor­czych były nie­jed­no­krot­nie roz­pa­try­wa­ne przez przed­sta­wi­cie­li na­uki i ob­szer­nie omó­wio­ne w li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu. Moż­na w związ­ku z tym ode­słać do ist­nie­ją­cych opra­co­wań tych za­gad­nień: A. Do­ba­czew­ska, Nad­zór ban­ko­wy, So­pot 1998; eadem, In­sty­tu­cja nad­zo­ru...; L. Gó­ral, Zin­te­gro­wa­ny mo­del...; idem, Usta­wa o nad­zo­rze nad ryn­kiem fi­nan­so­wym. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2013; A. Ka­wul­ski, Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2013; Z. Ofiar­ski, Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2013.

41 Trze­ba jed­nak pa­mię­tać, że za­da­nia zwią­za­ne z nad­zo­rem ban­ko­wym wy­ma­ga­ją przy­pi­sa­nia KNF okre­ślo­nych kom­pe­ten­cji tak­że wo­bec pod­mio­tów nie­pod­le­ga­ją­cych nad­zo­ro­wi, np. w od­nie­sie­niu do przed­się­biorstw po­moc­ni­czych usług ban­ko­wych (art. 141h pr.bank.) czy wła­ści­cie­li ak­cji ban­ku kra­jo­we­go (art. 25n), sta­no­wiąc uzu­peł­nie­nie i wspar­cie nad­zo­ru nad ban­ka­mi (A. Ka­wul­ski, Pra­wo ban­ko­we..., s. 550).

42 Zgod­nie z art. 133 ust. 1 pr.bank. ce­lem nad­zo­ru jest za­pew­nie­nie "zgod­no­ści dzia­łal­no­ści ban­ków z prze­pi­sa­mi ni­niej­szej usta­wy, usta­wy o Na­ro­do­wym Ban­ku Pol­skim, sta­tu­tem oraz de­cy­zją o wy­da­niu ze­zwo­le­nia na utwo­rze­nie ban­ku", jed­nak w dok­try­nie nie ma wąt­pli­wo­ści, że cho­dzi tu o prze­pi­sy re­gu­lu­ją­ce funk­cjo­no­wa­nie ban­ków nie tyl­ko umiej­sco­wio­ne w pr.bank., ale i in­nych usta­wach, jak choć­by w u.f.b.s. (por. D. Da­ni­luk, (w:) Pra­wo ban­ko­we, W. Gó­ral­czyk jr (red.), War­sza­wa 1999, s. 480) czy usta­wie z dnia wrze­śnia 1994 r. o ra­chun­ko­wo­ści, t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 330 z późn. zm.) oraz ak­tach wy­ko­naw­czych (A. Ka­wul­ski, Pra­wo ban­ko­we..., s. 551).

43 Zob. M. Ol­szak, Ban­ko­we nor­my..., s. 73.

44 Zo­bacz wszech­stron­ną ana­li­zę tej pro­ble­ma­ty­ki: M. Fe­do­ro­wicz, Nad­zór nad ryn­kiem..., pas­sim.

45 Ry­zy­ko ta­kie wska­za­ne jest w pr.bank. (por. m.in. art. 6c, art. 48h, art. 71, art. 105) oraz pre­am­bu­le i prze­pi­sach dy­rek­ty­wy 2006/49/WE.

46 Stwier­dze­nie to jest za­sad­ne w świe­tle prze­pi­su art. 126 pr.bank., a więc na grun­cie ana­li­zy praw­nej. Trze­ba jed­nak pod­kre­ślić, że w na­uce eko­no­mii bywa ono pod­wa­ża­ne (por. m.in.: A. Opal­ski, Ka­pi­tał za­kła­do­wy, sku­tecz­ny in­stru­ment ochro­ny wie­rzy­cie­li czy prze­sta­rza­ła kon­cep­cja praw­na? Pró­ba po­rów­na­nia mo­de­li ochro­ny wie­rzy­cie­li w pra­wie państw eu­ro­pej­skich i Sta­nów Zjed­no­czo­nych, KPP 2004, z. 2, s. 435; K. Za­le­ga, Wpływ nad­zo­ru ban­ko­we­go na sek­tor ban­ko­wy w świe­tle naj­now­szych ba­dań, BiK 2003, nr 10, s. 53).

47 Mo­tyw 25 pre­am­bu­ły dy­rek­ty­wy 2006/49/WE.

48 Sze­ro­ko na te­mat upraw­nień re­gu­la­cyj­nych ka­pi­ta­ło­wych EBA zob. M. Fe­do­ro­wicz, Nad­zór nad ryn­kiem fi­nan­so­wym..., s. 247-262.

49 A. Ka­wul­ski, Pra­wo ban­ko­we..., s. 521.

50 Do­ty­czy to li­mi­tów okre­ślo­nych w art. 71 pr.bank. (B. Smy­kla, Wdro­że­nie re­gu­la­cji Unii Eu­ro­pej­skiej w no­we­li­za­cji usta­wy Pra­wo ban­ko­we, cz. 2, Rad­ca Praw­ny 2005, nr 1, s. 22).

51 Ar­ty­kuł 128 ust. 1 pkt 2 pr.bank.

52 A. Ka­wul­ski, Pra­wo ban­ko­we..., s. 526.

53 L. Ma­zur, Pra­wo ban­ko­we..., s. 668.

54 Uchwa­ła nr 386/2008 Ko­mi­sji Nad­zo­ru Fi­nan­so­we­go z dnia 17 grud­nia 2008 r. w spra­wie usta­le­nia wią­żą­cych ban­ki norm płyn­no­ści, Dz.Urz. KNF z 2008 r., nr 8, poz. 40 z późn. zm.

55 E. Foj­cik-Ma­stal­ska, Płyn­ność a wy­pła­cal­ność, (w:) M. Bą­czyk (et al.), Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2007, s. 73; W. L. Ja­wor­ski, Ban­ko­wość - pod­sta­wo­we za­ło­że­nia, War­sza­wa 1997, s. 153; R. W. Ka­szub­ski, Funk­cjo­nal­ne źró­dła pra­wa ban­ko­we­go pu­blicz­ne­go, Kra­ków 2006, s. 193; M. Za­le­ska, Płyn­ność i wy­pła­cal­ność, Ga­ze­ta Ban­ko­wa, 17-24 grud­nia 2007, nr 51/52 (999/1000).

56 R.W. Ka­szub­ski, Funk­cjo­nal­ne źró­dła..., s. 193.

57 Ak­tu­al­nie obo­wiąz­ki ban­ków w za­kre­sie utrzy­ma­nia płyn­no­ści okre­śla uchwa­ła nr 386/2008 Ko­mi­sji Nad­zo­ru Fi­nan­so­we­go z dnia 17 grud­nia 2008 r. w spra­wie usta­le­nia wią­żą­cych ban­ki norm płyn­no­ści; tak­że roz­po­rzą­dze­nie CRR za­wie­ra nor­my od­no­szą­ce się do płyn­no­ści płat­ni­czej ban­ku.

58 M. Ušák, Li­mi­ty kon­cen­tra­cji za­an­ga­żo­wań i próg kon­cen­tra­cji ka­pi­ta­ło­wej, (w:) Pra­wo ban­ko­we w za­ry­sie, E. Foj­cik-Ma­stal­ska (red.), Wro­cław 2006, s. 156.

59 Od­no­to­wać trze­ba rów­nież, że zgod­nie z art. 71 ust. 1b pr.bank., je­że­li kwo­ta 150 mln euro prze­wyż­sza 25% fun­du­szy wła­snych ban­ku, war­tość za­an­ga­żo­wa­nia nie może prze­kro­czyć li­mi­tu okre­ślo­ne­go przez za­rząd ban­ku w od­nie­sie­niu do fun­du­szy wła­snych ban­ku. Li­mit ten nie może jed­nak prze­kro­czyć 100% fun­du­szy wła­snych ban­ku.

60 Uchwa­ła nr 208/2011 KNF z dnia 22 sierp­nia 2011 r. w spra­wie za­sad i wa­run­ków uwzględ­nia­nia za­an­ga­żo­wań przy usta­la­niu prze­strze­ga­nia li­mi­tu kon­cen­tra­cji za­an­ga­żo­wań i li­mi­tu du­żych za­an­ga­żo­wań, t.j. Dz. Urz. KNF z 2013 r., poz. 14.

61 Por. A. Ka­wul­ski, Pra­wo ban­ko­we..., s. 384; B. Smy­kla, Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2011, s. 330.

62 J. Gli­niec­ka, J. Ha­ra­si­mo­wicz, Za­sa­dy pol­skie­go pra­wa ban­ko­we­go i de­wi­zo­we­go, Byd­goszcz 2000, s. 82.

63 Nie ma wąt­pli­wo­ści, że okre­śle­nie "prze­cho­wy­wa­nie środ­ków pie­nięż­nych" jest nie­pre­cy­zyj­ne. Słusz­nie pod­no­si się w li­te­ra­tu­rze, że cho­dzi tu o bez­pie­czeń­stwo zwro­tu okre­ślo­nej sumy pie­nięż­nej, moż­li­wość re­ali­za­cji wie­rzy­tel­no­ści przy­słu­gu­ją­cej wo­bec ban­ku (W. Py­zioł, Ko­men­tarz do art. 50, (w:) M. Bą­czyk (et al.), Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2007, s. 181). Jed­nak ze wzglę­du na za­sto­so­wa­nie go w pr.bank. uzna­no za za­sad­ne uży­cie ter­mi­no­lo­gii usta­wo­wej.

64 Wy­rok SA w War­sza­wie z dnia 4 grud­nia 2008 r., VI ACa 389-08, OSA 2012, nr 2, poz. 5; por. też D. Ro­goń, (w:) Pra­wo ban­ko­we, ko­men­tarz, t. 1, F. Zoll (red.), Kra­ków 2005, s. 418.

65 Wy­rok SN z dnia 16 stycz­nia 2008 r., IV CSK 380/07, OSNC 2008, nr D, poz. 102.

66 A. Ka­wul­ski, Pra­wo ban­ko­we..., s. 265-266; L. Ma­zur, Pra­wo..., s. 303; wy­rok SN z dnia 9 li­sto­pa­da 2005 r., II CK 201/05, Le­ga­lis.

67 W. Py­zioł, Ko­men­tarz do art. 50..., s. 181; D. Ro­goń, (w:) Pra­wo ban­ko­we..., t. 1, F. Zoll (red.), s. 418.

68 D. Ro­goń, (w:) F. Zoll (red.), Pra­wo ban­ko­we..., t. 1, s. 418.

69 L. Gó­ral, Zin­te­gro­wa­ny mo­del pu­blicz­no­praw­nych..., s. 87.

70 Po­ję­cie de­po­nen­ta de­fi­nio­wa­ne jest w usta­wie o BFG. Nie obej­mu­je ono wszyst­kich pod­mio­tów ma­ją­cych wie­rzy­tel­ność wo­bec ban­ku. Pra­wo­daw­ca uznał za nie­zbęd­ne wy­łą­cze­nie wie­lu ka­te­go­rii in­sty­tu­cji, osób fi­zycz­nych oraz in­nych pod­mio­tów z za­kre­su po­ję­cia "de­po­nent", wpro­wa­dza­jąc se­lek­tyw­ny za­kres ochro­ny. P. Za­wadz­ka, Usta­wa o Ban­ko­wym Fun­du­szu Gwa­ran­cyj­nym. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2009, s. 58.

71 Od­no­to­wać jed­nak trze­ba, że przy­wi­lej ten jest kry­tycz­nie oce­nia­ny przez wie­lu przed­sta­wi­cie­li dok­try­ny. Na przy­kład An­drzej Ja­niak w mo­no­gra­fii po­świę­co­nej przy­wi­le­jom ban­ko­wym wska­zu­je, iż uprosz­czo­nej eg­ze­ku­cji wie­rzy­tel­no­ści ban­ko­wych nie uza­sad­nia fakt, że "ban­ki, wy­stę­pu­jąc w obro­nie swo­ich in­te­re­sów, wy­stę­pu­ją rów­no­cze­śnie w obro­nie in­te­re­sów klien­tów, któ­rzy po­wie­rzy­li im swo­je pie­nią­dze", wy­ra­ża on po­gląd, że przy­wi­le­jów eg­ze­ku­cyj­nych nie na­le­ży ak­cep­to­wać tyl­ko dla­te­go, że są ko­rzyst­ne "dla klien­tów po­wie­rza­ją­cych ban­kom swo­je pie­nią­dze, bo zwięk­sza­ją zdol­ność ban­ków do zwro­tu de­po­zy­tów"; A. Ja­niak, Przy­wi­le­je ban­ko­we w pra­wie pol­skim, Kra­ków 2003, s. 41, 165 i 196.

72 J. Gli­niec­ka, J. Ha­ra­si­mo­wicz, Za­sa­dy pol­skie­go pra­wa ban­ko­we­go i de­wi­zo­we­go..., s. 84; L. Gó­ral, (w:) Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, E. Foj­cik-Ma­stal­ska (red.), War­sza­wa 2005, s. 283; A. Ja­niak, Przy­wi­le­je ban­ko­we..., s. 72; C. Ko­si­kow­ski, Pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we..., s. 310. Do­dat­ko­wo pro­ble­my fi­nan­so­we po­je­dyn­czych ban­ków mogą two­rzyć za­gro­że­nie dla ca­łe­go sek­to­ra ban­ko­we­go. Wy­wo­ła­ny wów­czas kry­zys w sys­te­mie ban­ko­wym nie tyl­ko wpły­wa na de­sta­bi­li­za­cję tego sys­te­mu, a da­lej go­spo­dar­ki czy na­wet fi­nan­sów pań­stwa, ale na­ra­ża na stra­ty pod­mio­ty, któ­re zde­po­no­wa­ły swe środ­ki w upa­dłych ban­kach. Wy­ni­ka to z dwóch przy­czyn. Po pierw­sze, nie­peł­ne­go za­kre­su po­kry­cia de­po­zy­tów ob­ję­tych ochro­ną, po dru­gie, ist­nie­nia pew­ne­go pro­gu wy­dol­no­ści sys­te­mu ochro­ny de­po­zy­tów. Por. K. Ko­hu­tek, Sa­na­cja ban­ku w ban­ko­wych pro­ce­du­rach na­praw­czych i w po­stę­po­wa­niu upa­dło­ścio­wym, Kra­ków 2005, s. 59.

73 Przy­wo­łać moż­na sta­no­wi­sko Re­mi­giu­sza Ka­szub­skie­go, któ­ry wska­zy­wał na zwią­zek mię­dzy upraw­nie­nia­mi or­ga­nu nad­zo­ru a ochro­ną klien­ta ban­ku, przy­pi­su­jąc na­wet tym upraw­nie­niom cha­rak­ter norm ostroż­no­ścio­wych; R. W. Ka­szub­ski, Funk­cjo­nal­ne źró­dła..., s. 306.

74 K. Ko­per­kie­wicz-Mor­del, (w:) Gó­ral L., M. Kar­li­kow­ska, K. Ko­per­kie­wicz-Mor­del, Pol­skie pra­wo ban­ko­we, War­sza­wa 2000, s. 67.

75 Po­ję­cie pro­ce­dur sa­na­cyj­nych uj­mo­wa­ne jest w sze­ro­kim kon­tek­ście, obej­mu­je bo­wiem ban­ko­we pro­ce­du­ry na­praw­cze, a tak­że sa­na­cję ban­ku w upa­dło­ści (zgod­nie z sys­te­ma­ty­ką za­pro­po­no­wa­ną przez Kon­ra­da Ko­hut­ka w: K. Ko­hu­tek, Sa­na­cja ban­ku...).

76 Ibi­dem, s. 55.

77 Nie moż­na nie wspo­mnieć, że kom­pe­ten­cje KNF do­ty­czą nie tyl­ko ban­ków kra­jo­wych. Usta­wo­daw­ca w art. 141a ust. 3 pr.bank. przy­zna­je upraw­nie­nie pol­skie­mu or­ga­no­wi nad­zo­ru do sto­so­wa­nia środ­ków nad­zo­ru wo­bec in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej pro­wa­dzą­cej dzia­łal­ność na te­ry­to­rium Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej po­przez od­dział lub w ra­mach dzia­łal­no­ści trans­gra­nicz­nej, je­że­li wy­ma­ga tego ochro­na in­te­re­sów de­po­nen­tów.

78 Ze wzglę­dów me­to­do­lo­gicz­nych przy­ję­to, że bar­dziej kla­row­ne dla pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań jest po­słu­że­nie się okre­śle­niem "usłu­gi ban­ko­we" niż wła­ści­wej pr.bank. ter­mi­no­lo­gii ("czyn­no­ści ban­ko­we"). Wy­ni­ka to z moż­li­wo­ści pre­cy­zyj­ne­go iden­ty­fi­ko­wa­nia tych usług (po­ję­cie "usłu­gi ban­ko­we" wcho­dzą­ce w za­kres szer­sze­go ter­mi­nu "usłu­gi fi­nan­so­we" jest de­fi­nio­wa­ne w pra­wie unij­nym) i moż­li­wo­ści za­nie­cha­nia każ­do­ra­zo­we­go od­no­sze­nia się do róż­no­rod­nej ter­mi­no­lo­gii sto­so­wa­nej w róż­nych pol­skich ak­tach praw­nych (czyn­no­ści ban­ko­we, usłu­gi płat­ni­cze, usłu­gi fi­nan­so­we). Jed­no­cze­śnie ta­kie za­bie­gi me­to­do­lo­gicz­ne były już czy­nio­ne wcze­śniej w dok­try­nie (por. zwłasz­cza W. Sprin­ger, Ochro­na klien­ta usług ban­ko­wych w Unii Eu­ro­pej­skiej i w Pol­sce, War­sza­wa 1999; E. Rut­kow­ska-To­ma­szew­ska, Ochro­na praw­na..., s. 633).

79 Zo­bacz roz­dział I ni­niej­szej mo­no­gra­fii i przy­wo­ła­ne tam orzecz­nic­two oraz li­te­ra­tu­ra.

80 Pro­ble­my ter­mi­no­lo­gicz­ne w za­kre­sie po­praw­ne­go okre­śle­nia stro­ny za­wie­ra­ją­cej z ban­kiem umo­wę o świad­cze­nie usług ban­ko­wych są przed­mio­tem sze­ro­kiej ana­li­zy w mo­no­gra­fii Edy­ty Rut­kow­skiej-To­ma­szew­skiej (E. Rut­kow­ska-To­ma­szew­ska, Ochro­na praw­na..., s. 32-35). Jak wska­zu­je au­tor­ka, choć po­ję­cie "klient" jest ter­mi­nem ję­zy­ka praw­ne­go, nie jest ono jed­no­znacz­ne. Bywa utoż­sa­mia­ne z po­ję­ciem "kon­su­ment", ale ma tak­że i szer­szy za­kres. Za jed­ną z przy­czyn tego sta­nu rze­czy uznać trze­ba fakt, że ochro­na stro­ny za­wie­ra­ją­cej z ban­kiem umo­wę o świad­cze­nie usług ban­ko­wych jest ele­men­tem ochro­ny kon­su­men­ta w ob­ro­cie po­wszech­nym. W tym za­kre­sie klient ban­ku iden­ty­fi­ko­wa­ny jest z kon­su­men­tem i pod­le­ga ochro­nie wy­ni­ka­ją­cej z tzw. pra­wa umów kon­su­menc­kich. Jed­nak klient ban­ku to tak­że przed­się­bior­ca ko­rzy­sta­ją­cy z jego usług, któ­ry tak­że pod­le­ga ochro­nie jako stro­na za­wie­ra­ją­ca z ban­kiem umo­wę o świad­cze­nie usług ban­ko­wych.

81 Usta­wa z dnia 12 maja 2011 r. o kre­dy­cie kon­su­menc­kim, Dz.U. Nr 126, poz. 715 z późn. zm.

82 Usta­wa z dnia 2 mar­ca 2000 r. o ochro­nie nie­któ­rych praw kon­su­men­tów oraz o od­po­wie­dzial­no­ści za szko­dę wy­rzą­dzo­ną przez pro­dukt nie­bez­piecz­ny, t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 1225.

83 Usta­wa z dnia 19 sierp­nia 2011 r. o usłu­gach płat­ni­czych, Dz.U. Nr 199, poz. 1175 z późn. zm.

84 E. Rut­kow­ska-To­ma­szew­ska, Ochro­na praw­na..., s. 326-379.

85 Na­kaz zgod­no­ści z do­bry­mi oby­cza­ja­mi wy­ni­ka z k.c., na­to­miast prak­ty­ki ban­ków na­ru­sza­ją­ce zbio­ro­we in­te­re­sy kon­su­men­tów są za­ka­za­ne zgod­nie z usta­wą z dnia 16 lu­te­go 2007 r. o ochro­nie kon­ku­ren­cji i kon­su­men­tów, Dz.U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.

86 Tak w od­nie­sie­niu do umo­wy o kre­dyt kon­su­menc­ki w wy­ro­ku SN z dnia 20 czerw­ca 2006 r., III SK 7-06, OSNP 2007, nr 13-14, poz. 207.

87 J. Gli­niec­ka, Ta­jem­ni­ca fi­nan­so­wa..., s. 64 i 91 i przy­wo­ła­na tam li­te­ra­tu­ra.

88 Nie­uczci­we prak­ty­ki ryn­ko­we w dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej oraz za­sa­dy prze­ciw­dzia­ła­nia tym prak­ty­kom okre­śla usta­wa z dnia 23 sierp­nia 2007 r. o prze­ciw­dzia­ła­niu nie­uczci­wym prak­ty­kom ryn­ko­wym, Dz.U. Nr 171, poz. 1206.

89 Zob. sze­ro­ko na ten te­mat E. Rut­kow­ska-To­ma­szew­ska, Nie­uczci­we prak­ty­ki ryn­ko­we na ryn­ku ban­ko­wych usług kon­su­menc­kich, War­sza­wa 2011.

90 E. Rut­kow­ska-To­ma­szew­ska, Ochro­na praw­na..., s. 633.

91 Zob. art. 2 u.o.n.p.k.; art. 16c ust. 1 u.o.n.p.k.; art. 53-59 u.k.k.

92 W tym miej­scu wska­zać moż­na na pew­ne wąt­pli­wo­ści, ja­kie po­wsta­ją w wy­ni­ku odej­ścia przez pra­wo­daw­cę od uży­cia zwro­tu o moc­nej for­mie na­ka­zo­wej (np. "musi", "ma obo­wią­zek") w od­nie­sie­niu do ele­men­tów fir­my ban­ku, a tak­że za­wę­że­nie unor­mo­wa­nia do wy­ra­zu "bank". Nie jest bo­wiem jed­no­znacz­ne, czy ozna­cza to "za­chę­tę" dla wła­ści­cie­li, by fir­ma uwzględ­nia­ła wy­raz "bank", ale moż­li­we jest sto­so­wa­nie wy­ra­że­nia sy­no­ni­micz­ne­go, jak np. "kasa". Czy też ma ozna­czać, że w obec­nym sta­nie praw­nym to wła­śnie wy­raz "bank" musi być uży­ty w fir­mie ban­ku, zaś ob­ję­cie za­ka­zem uży­cia wy­ra­zu "kas" wy­ni­ka z fak­tu dłu­go­let­nie­go ist­nie­nia na pol­skim ryn­ku ban­ków, w któ­rych fir­mie za­miast wy­ra­zu "bank" sto­su­je się wy­raz "kasa"?

93 Obo­wiąz­ki o po­dob­nym za­kre­sie na­ło­żo­ne zo­sta­ły tak­że na od­dział ban­ku za­gra­nicz­ne­go i in­sty­tu­cję kre­dy­to­wą; por. art. 40a i 48o pr.bank.

94 Zob. E. Rut­kow­ska-To­ma­szew­ska, Nie­uczci­we prak­ty­ki..., s. 63-70; eadem, Ochro­na praw­na..., s. 747-787.

95 Ochro­na stro­ny za­wie­ra­ją­cej z ban­kiem umo­wę o świad­cze­nie usług ban­ko­wych jest ele­men­tem szer­szej pro­ble­ma­ty­ki ochro­ny klien­ta na ryn­ku usług ban­ko­wych. Wie­lo­wy­mia­ro­wość tej ochro­ny spra­wia, że róż­nie jest uj­mo­wa­na w dok­try­nie. Może być wią­za­na z prze­ciw­dzia­ła­niem w ogra­ni­cza­niu kon­ku­ren­cji ze wzglę­du na war­tość, jaką nie­sie ze sobą ist­nie­nie kon­ku­ren­cji na ryn­ku, m.in. z za­ka­zem nad­uży­wa­nia przez jed­no lub więk­szą licz­bę przed­się­biorstw (w tym przy­pad­ku bank) po­zy­cji do­mi­nu­ją­cej. Za­kaz ten bo­wiem słu­ży za­pew­nie­niu kon­su­men­tom do­stę­pu do tań­szych i lep­szych ja­ko­ścio­wo usług ban­ko­wych oraz więk­sze­go ich wy­bo­ru (por. K. Cza­prac­ka, Ak­sjo­lo­gia unij­ne­go pra­wa kon­ku­ren­cji. Py­ta­nia o prio­ry­te­ty, (w:) Kon­sty­tu­cja go­spo­dar­cza Unii Eu­ro­pej­skiej. Ak­sjo­lo­gia, A. No­wak-Far (red.), War­sza­wa 2010, s. 132). Na te m.in. aspek­ty wska­zu­je Wło­dzi­mierz Sprin­ger (W. Sprin­ger, Ochro­na klien­ta usług ban­ko­wych w Unii Eu­ro­pej­skiej i w Pol­sce, War­sza­wa 1999). Na­to­miast Edy­ta Rut­kow­ska-To­ma­szew­ska ochro­nę praw­ną klien­ta usług ban­ko­wych łą­czy rów­nież z ochro­ną środ­ków gro­ma­dzo­nych na ra­chun­kach ban­ko­wych, me­cha­ni­zma­mi ochro­ny praw­nej w re­gu­la­cji umów ban­ko­wych, za­da­nia­mi nad­zo­ru pu­blicz­ne­go (E. Rut­kow­ska-To­ma­szew­ska, Ochro­na praw­na..., s. 633).

96 Zob. art. 105, 106, 106a pr.bank.

97 Por. B. Bie­niek, Pra­nie pie­nię­dzy w pra­wie mię­dzy­na­ro­do­wym, eu­ro­pej­skim oraz pol­skim, War­sza­wa 2010, s. 139.

98 Por. mo­tyw 1 dy­rek­ty­wy 2005/60/WE Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady z dnia 26 paź­dzier­ni­ka 2005 r. w spra­wie prze­ciw­dzia­ła­nia ko­rzy­sta­niu z sys­te­mu fi­nan­so­we­go w celu pra­nia pie­nię­dzy oraz fi­nan­so­wa­nia ter­ro­ry­zmu, Dz.U. UE L 309 z 25.11.2005 r., s. 15; R. Ka­szub­ski, A. Tu­paj-Cho­le­wa, Pra­wo ban­ko­we..., s. 151.

99 P. Ochman, Ochro­na dzia­łal­no­ści..., s. 83.

100 Zob. na te­mat swo­bód: K. Kle­cha, Wol­ność dzia­łal­no­ści..., s. 150-151.

101 Por. S. Wron­kow­ska, Z. Ziem­biń­ski, Za­rys teo­rii pra­wa, Po­znań 2011, s. 188.

Bibliografia

Abram­czuk K., J. Herbst, Sek­tor spół­dziel­czy, (w:) Od trze­cie­go sek­to­ra do przed­się­bior­czo­ści spo­łecz­nej - wy­ni­ki ba­dań eko­no­mii spo­łecz­nej w Pol­sce, J. Dą­brow­ska (red.), War­sza­wa 2008.

Adam­czew­ski T., Or­ga­ni­za­cja kre­dy­tu ko­mu­nal­ne­go w Pol­sce, RPE­iS 1928, z. 4.

Adam­czew­ski T., Ostat­ni etap no­we­li­za­cji usta­wo­daw­stwa o K.K.O., Bank 1937, nr 7.

Adam­czyk A., De­fi­ni­cja i isto­ta kon­cep­cji spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej, (w:) Spo­łecz­na go­spo­dar­ka ryn­ko­wa, R. W. Wło­dar­czyk (red.), War­sza­wa 2012.

Agop­szo­wicz A., Z. Gi­low­ska, Usta­wa o sa­mo­rzą­dzie te­ry­to­rial­nym. Ko­men­tarz, War­sza­wa 1997.

Agop­szo­wicz A., Z. Gi­low­ska, M. Ta­niew­ska-Pesz­ko, Pra­wo sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w za­ry­sie, Ka­to­wi­ce 2001.

Al­bert M., Ca­pi­ta­li­sme con­tre ca­pi­ta­li­sme, Pa­ris 1991.

Ale­man­ni B., The Co­nver­sion Pro­cess from a Sta­te En­ter­pri­se into Pu­blic Com­pa­ny, (w:) Ban­king Pri­va­ti­sa­tion in Eu­ro­pe: The Pro­cess and the Con­se­qu­en­ces on Stra­te­gies and Or­ga­ni­za­tio­nal Struc­tu­res, R. Ru­ozi, L. An­der­lo­ni (red.), He­idel­berg 1999.

Aliń­ska A., Ban­ko­wość spół­dziel­cza w kra­jach Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2002.

An­der­lo­ni L., E. M. Car­luc­cio, Ac­cess to Bank Ac­co­unt and Pay­ment Se­rvi­ces, (w:) New Fron­tiers in Ban­king Se­rvi­ces: Emer­ging Ne­eds and Ta­ilo­red Pro­ducts for Untap­ped Mar­ket, L. An­der­lo­ni, M. D. Bra­ga, E. M. Car­luc­cio (red.), Ber­lin-He­idel­berg 2007.

An­ders­son M., E. Ro­drígu­ez, Sa­vings Banks and Eco­no­mic De­ve­lop­ment: Swe­den in 19th Cen­tu­ry, (w:) 200 Years of Sa­vings Banks: A Strong and La­sting Bu­si­ness Mo­del for Re­spon­si­ble, Re­gio­nal Re­ta­il Ban­king, Per­spec­ti­ves ESBG-WSBI 2011, nr 63.

An­to­szew­ski A., Spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie a pro­ces kon­so­li­da­cji de­mo­kra­cji, (w:) Stu­dia z teo­rii po­li­ty­ki, t. 3, A. Czaj­kow­ski, L. Sob­ko­wiak (red.), Wro­cław 2000.

Avi­la H., The­ory of Le­gal Prin­ci­ples, Se­ries: Law and Phi­lo­so­phy Li­bra­ry, t. 81, Do­rdrecht 2007.

Ay­adi R. (et al.), In­ve­sti­ga­ting Di­ver­si­ty in the Ban­king Sec­tor in Eu­ro­pe: The Per­for­man­ce and Role of Sa­vings Banks, Brus­sels 2009.

Árvai Z., K. Dries­sen, ?. Öt­ker-Robe, Re­gio­nal Fi­nan­cial In­ter­lin­ka­ges and Fi­nan­cial Con­ta­gion Wi­thin Eu­ro­pe, IMF Wor­king Pa­per 2009, nr 6.

Bab­czuk A., Za­dłu­że­nie spół­ek ko­mu­nal­nych może mieć wpływ na sy­tu­ację fi­nan­so­wą sa­mo­rzą­dów, FK 2012, nr 9.

Ba­chet D., La ba­nque co­opéra­ti­ve peut-elle de­ve­nir une al­ter­na­ti­ve a la fi­nan­ce ca­pi­ta­li­ste?, La Re­vue des Scien­ces de Ge­stion, Di­rec­tion et Ge­stion - Fi­nan­ce 2012, nr 255-256.

Baj­no J., Lu­stra­cja, Bank Spół­dziel­czy 1982, nr 5.

Ba­lic­ki R., Wol­no­ści i pra­wa jed­nost­ki w Kon­sty­tu­cji RP, t. 1, Idee i za­sa­dy prze­wod­nie kon­sty­tu­cyj­nej re­gu­la­cji wol­no­ści i praw jed­nost­ki w RP, War­sza­wa 2010.

Ba­ła­ban A., Pol­skie pro­ble­my ustro­jo­we (kon­sty­tu­cja, źró­dła pra­wa, sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny, pra­wa czło­wie­ka), Kra­ków 2003.

Bał­ko­wiec J., T. Czar­noc­ki, Or­ga­ni­za­cja i eko­no­mi­ka ban­ków spół­dziel­czych, War­sza­wa 1977.

Ba­na­siń­ki C., Ko­men­tarz do art. 9 usta­wy z dnia 20 grud­nia 1996 r. o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej, Lex Ome­ga 2006.

Ba­na­siń­ski C., Kon­sty­tu­cyj­ne pod­sta­wy po­rząd­ku praw­ne­go w go­spo­dar­ce, (w:) Kon­sty­tu­cja. Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyj­ny, C. Ba­na­siń­ski, J. Onisz­czuk (red.), War­sza­wa 1998.

Ba­na­siń­ski C., M. Ku­le­sza, D. Sza­frań­ski, Ko­men­tarz do usta­wy o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej, Ko­men­tarz i prze­pi­sy to­wa­rzy­szą­ce, War­sza­wa 1997.

Ba­na­szak B., Kon­sty­tu­cja RP. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2009.

Ba­na­szak B., Pra­wo Kon­sty­tu­cyj­ne, War­sza­wa 1999.

Ba­na­szak B., Pra­wo Kon­sty­tu­cyj­ne, War­sza­wa 2012.

Ba­na­szak B., M. Ja­błoń­ski, Obo­wiąz­ki pod­sta­wo­we czło­wie­ka i oby­wa­te­la, (w:) Wol­no­ści i pra­wa jed­nost­ki oraz ich gwa­ran­cje w prak­ty­ce, L. Wi­śniew­ski (red.), War­sza­wa 2006.

Ba­nasz­kie­wicz B., Kon­sty­tu­cyj­ne pra­wo do wła­sno­ści, (w:) Kon­sty­tu­cyj­ne pod­sta­wy sys­te­mu pra­wa, M. Wy­rzy­kow­ski (red.), War­sza­wa 2001.

Ban­da­rzew­ski K., Wie­losz­cze­blo­wość sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go i jego kom­ple­men­tar­ność w uję­ciu kon­sty­tu­cji, usta­wo­daw­stwa i orzecz­nic­twa, (w:) Sa­mo­rząd Te­ry­to­rial­ny. Za­sa­dy ustro­jo­we i prak­ty­ka, P. Sar­nec­ki (red.), War­sza­wa 2005.

Ban­da­rzew­ski K., (w:) Ko­men­tarz do usta­wy o sa­mo­rzą­dzie gmin­nym, P. Chmiel­nic­ki (red.), War­sza­wa 2007.

Banks for sa­vings, (w:) Sup­ple­ment to the fo­urth, fi­fth and si­xth edi­tions of the En­cyc­lo­p?dia Bri­tan­ni­ca. With pre­li­mi­na­ry dis­ser­ta­tions on the hi­sto­ry of scien­ces, t. 2, Edin­burgh 1824.

Ba­?u­elos L. P., Las Ca­jas de Ahor­ros y el fu­tu­ro des­de su hi­sto­ria, Cor­do­ba 1992.

Ba­ran S., Land­szaft spół­dziel­czy z lu­stra­cją w tle, NBS 2006, nr 1.

Ba­rań­ski M. (et al.), Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny i wspól­no­ty lo­kal­ne, War­sza­wa 2007.

Bar­bet­ta G. P. (red.), The Non­pro­fit Sec­tor in Ita­ly, Man­che­ster 1997.

Bar­dziń­ski S. L., Lo­kal­na po­li­ty­ka go­spo­dar­cza (w okre­sie trans­for­ma­cji sys­te­mo­wej), To­ruń 1994.

Bart­kow­ski J., Więź spo­łecz­na i ak­tyw­ność sto­wa­rzy­sze­nio­wa, (w:) Teo­rie wspól­no­to­we a prak­ty­ka spo­łecz­na. Oby­wa­tel­skość. Po­li­ty­ka. Lo­kal­ność, A. Gaw­kow­ska, P. Gliń­ski, A. Ko­ścia­now­ski (red.), War­sza­wa 2005.

Bar­to­sze­wicz M., Nad­zór nad par­tia­mi po­li­tycz­ny­mi w pol­skim po­rząd­ku kon­sty­tu­cyj­nym, War­sza­wa 2006.

Bat­ta­glia F. (et al.), The ef­fi­cien­cy of co­ope­ra­ti­ve banks: the im­pact of envi­ron­men­tal eco­no­mic con­di­tions, Ap­plied Fi­nan­cial Eco­no­mics 2010, nr 20.

Bat­ta­glia S., Il si­ste­ma ban­ca­rio ita­lia­no tra il 1990 e il 2008. Evo­lu­zio­ni e pro­ble­mi aper­ti, LU­ISS Gu­ido Car­li, Di­par­ti­men­to di Scien­ze giu­ri­di­che 2008.

Bą­czyk M., (w:) M. Bą­czyk (et al.), Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2007.

Bą­czyk M., (w:) Pra­wo Go­spo­dar­cze i Han­dlo­we, Tom 5 - Pra­wo umów w ob­ro­cie go­spo­dar­czym, S. Wło­dy­ka (red.), War­sza­wa 2001.

Bą­czyk M., Za­rys pra­wa ban­ko­we­go. Część I. Pra­wo sys­te­mu ban­ko­we­go, To­ruń 2000.

Bą­czyk M., Zrze­sza­nie, łą­cze­nie się i po­dział ban­ków, (w:) M. Bą­czyk (et al.), Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2007.

Bą­kow­ski T., Ad­mi­ni­stra­cyj­no­praw­na sy­tu­acja jed­nost­ki w świe­tle za­sa­dy po­moc­ni­czo­ści, War­sza­wa 2007.

Bą­kow­ski T., W na­wią­za­niu do dys­ku­sji o za­kre­sie sa­mo­dziel­no­ści gmi­ny w kon­tek­ście prze­pi­sów art. 6 i 7 usta­wy o sa­mo­rzą­dzie gmin­nym, GSP 2011, t. 25.

Bą­kow­ski T., M. Brze­ski, M. La­skow­ska, Sa­mo­dziel­ność gmi­ny w świe­tle kon­sty­tu­cji i usta­wo­daw­stwa zwy­kłe­go, (w:) Współ­za­leż­ność dys­cy­plin ba­daw­czych w sfe­rze ad­mi­ni­stra­cji pu­blicz­nej, M. Do­ma­ga­ła, J. Iz­deb­ski, T. Sta­ni­sław­ski, S. Wrzo­sek (red.), War­sza­wa 2010.

Ber­gen­dahl C., T. Lind­blom, Eva­lu­ating the per­for­man­ce of Swe­dish sa­vings banks ac­cor­ding to se­rvi­ce ef­fi­cien­cy, Eu­ro­pe­an Jo­ur­nal of Ope­ra­tio­nal Re­se­arch 2008, nr 185.

Bie­drzyc­ki T. (red.), So­li­dar­ność i spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie, Ka­to­wi­ce 2007.

Biel­ski P., Cel nie­za­rob­ko­wy spół­ek ka­pi­ta­ło­wych a sta­tus przed­się­bior­cy, Re­jent 2001, nr 4.

Bie­niek B., Pra­nie pie­nię­dzy w pra­wie mię­dzy­na­ro­do­wym, eu­ro­pej­skim oraz pol­skim, War­sza­wa 2010.

Bie­rant S., Po­dej­mo­wa­nie i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej - wol­ność go­spo­dar­cza de lege lata i de lege fe­ren­da, PPH 1994, nr 9.

Bier­nat S., A. Wa­si­lew­ski, Wol­ność go­spo­dar­cza w Eu­ro­pie, Kra­ków 2000.

Bigo T., Związ­ki pu­blicz­no-praw­ne w świe­tle usta­wo­daw­stwa pol­skie­go, War­sza­wa 1928.

Bir­chall J., Co-ope­ra­ti­ve va­lu­es and prin­ci­ples: a com­men­ta­ry, Jo­ur­nal of Co-ope­ra­ti­ve Stu­dies 1997, t. 90.

Bli­charz J., Ad­mi­ni­stra­cja pu­blicz­na i spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie w pań­stwie pra­wa, Pra­ce Na­uko­we Wy­dzia­łu Pra­wa, Ad­mi­ni­stra­cji i Eko­no­mii Uni­wer­sy­te­tu Wro­cław­skie­go, e-Mo­no­gra­fie Se­ria: nr 13, Wro­cław 2012.

Błaś A., Re­ak­ty­wo­wa­nie sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w Rzecz­po­spo­li­tej Pol­skiej w 1990, (w:) Stu­dia nad sa­mo­rzą­dem te­ry­to­rial­nym, A. Błaś (red.), Wro­cław 2002.

Błaś A., (w:) Kon­sty­tu­cje Rze­czy­po­spo­li­tej oraz ko­men­tarz do Kon­sty­tu­cji RP z 1997 roku, J. Boć (red.), Wro­cław 1998.

Boć J. (red.), Kon­sty­tu­cje Rze­czy­po­spo­li­tej oraz ko­men­tarz do kon­sty­tu­cji RP z 1997 roku, Wro­cław 1998.

Boć J. (red.), Pra­wo ad­mi­ni­stra­cyj­ne, Wro­cław 2000.

Bo­din J., Sześć ksiąg o Rze­czy­po­spo­li­tej, War­sza­wa 1958.

Boł­to­wicz J., Upraw­nie­nia kon­tro­l­ne rady wo­bec spół­ek ko­mu­nal­nych, Rzecz­po­spo­li­ta, 3 lu­te­go 2009. 

Bo­ro­do A., Fi­nan­se pu­blicz­ne Rze­czy­po­spo­li­tej pol­skiej. Za­gad­nie­nia praw­ne, Byd­goszcz 2000.

Bo­ro­do A., Pro­ble­ma­ty­ka le­gal­no­ści wy­dat­ków bu­dże­to­wych sa­mo­rzą­du i pod­staw praw­nych dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej gmin, po­wia­tów i wo­je­wództw, FK 2011, nr 1-2.

Bo­ro­do A., Za­kres dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go i za­gad­nie­nie ban­ków sa­mo­rzą­do­wych, GSP 2007, nr 16.

Boy­le D., A Lo­cal Ban­king Sys­tem, The urgent need to re­invi­go­ra­te UK high stre­et ban­king, New Eco­no­mics Fo­un­da­tion 2011.

Bren­del M. (red.), Her­mann Schul­ze-De­litzsch. Aus­ge­wähl­te Schri­ften und Re­den des Grün­de­rva­ters der Ge­nos­sen­scha­ften, Grün­de­rze­iten, t. 1, Ber­lin 2008.

Brif­fault L., Lo­ca­lism and Re­gio­na­lism, Co­lum­bia Law Scho­ol, Pu­blic Law & Le­gal The­ory Wor­king Pa­per Gro­up 1999, nr 1.

Bri­scoe R., M. Ward, The Com­pe­ti­ti­ve Ad­van­ta­ges of Co-ope­ra­ti­ves, Cork 2000.

Brown­brid­ge M., The Cau­ses of Fi­nan­cial Di­stress in Lo­cal Banks in Afri­ca and Im­pli­ca­tions for Pru­den­tial Po­li­cy, UN­C­TAD Di­scus­sion Pa­per 1998, nr 132.

Bro­ży­na M., Bez­pie­czeń­stwo eko­no­micz­ne ban­ku, (w:) Pra­wo ban­ko­we, ko­men­tarz, t. 2, F. Zoll (red.), Kra­ków 2005.

Brze­ziń­ski B., Kom­pe­ten­cje pra­wo­twór­cze rad na­ro­do­wych w dzie­dzi­nie po­dat­ków i opłat, To­ruń 1989.

Brze­ziń­ski B. (et al.), Pra­wo fi­nan­so­we, War­sza­wa 1997.

Bu­chan J., Adams Smith. Ży­cie i idee, War­sza­wa 2008.

Bu­en­dia Sier­ra J. L., Exc­lu­si­ve Ri­ghts and Sta­te Mo­no­po­lies un­der EC Law. Ar­tic­le 86 (For­mer­ly Ar­tic­le 90) of the EC Tre­aty, Oxford 1999.

But­zbach O., Eu­ro­pe­an Sa­vings Banks and the Fu­tu­re of Pu­blic Ban­king In Ad­van­ced Eco­no­mies. The Case of Fran­ce, Ger­ma­ny, Ita­ly and Spa­in, (w:) Go­vern­ment Ban­king, New Per­spec­ti­ves on Su­sta­ina­ble De­ve­lop­ment and So­cial In­c­lu­sion From Eu­ro­pe and So­uth Ame­ri­ca, K. von Met­ten­he­im, M. A. Del Te­de­sco Lins (red.), Rio de Ja­ne­rio, Ber­lin 2008.

Büsch­gen H. E., Przed­się­bior­stwo ban­ko­we, t. 2, War­sza­wa 1997.

By­joch K., S. Re­del, Pra­wo go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej, War­sza­wa 2000.

Ca­pi­ga M., Dzia­łal­ność kre­dy­to­wa mo­ne­tar­nych in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych, War­sza­wa 2006.

Car­let­ti E., H. Ha­ne­nes, I. Schna­bel, The Pri­va­ti­za­tion of Ita­lian Sa­vings Banks - A Role Mo­del for Ger­ma­ny?, Vier­tel­jahr­she­fte zur Wirt­scha­fts­for­schung 2005, t. 74, z. 4.

Car­tier J-B., En­tre op­po­si­tion fon­da­men­ta­le et co­nver­gen­ce con­tra­in­te, quel ave­nir pour la ba­nque mu­tu­ali­ste face a la ba­nque SA?, La Re­vue des Scien­ces de Ge­stion, Di­rec­tion et Ge­stion 2012, nr 255-256.

Cha­kra­var­ty S. P., Re­gio­nal va­ria­tion in ban­king se­rvi­ces and so­cial exc­lu­sion, Re­gio­nal Stu­dies 2006, t. 40, z. 4.

Che­vau­chez A., Les ca­is­ses d'épar­gne en Fran­ce, hi­sto­ire et légi­sla­tion, Pa­ris 1906.

Chli­pa­ła M., Glo­sa do po­sta­no­wie­nia NSA z dnia 22 paź­dzier­ni­ka 2008 r., II OSK 839/08, PiP 2009, nr 11.

Chło­pec­ki J., Toż­sa­mo­ści spo­łecz­ne w glo­bal­nym świe­cie, (w:) Pań­stwo, sa­mo­rząd i spo­łecz­no­ści lo­kal­ne, K. Bon­dy­ra, M. S. Szcze­pań­ski, P. Śli­wa (red.), Po­znań 2005.

Chmaj M., Wol­ność zrze­sza­nia się w Kon­sty­tu­cji z 2.4.1997 r., (w:) Wol­ność zrze­sza­nia się w Pol­sce, M. Chmaj (red.), War­sza­wa 2008.

Chmiel­nic­ki P., "Istot­na część za­dań pu­blicz­nych" i za­sa­da sub­sy­diar­no­ści jako kon­sty­tu­cyj­ne dy­rek­ty­wy okre­śla­ją­ce za­kres dzia­ła­nia sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go i ich re­ali­za­cja w usta­wo­daw­stwie i orzecz­nic­twie, (w:) Sa­mo­rząd Te­ry­to­rial­ny. Za­sa­dy ustro­jo­we i prak­ty­ka, P. Sar­nec­ki (red.), War­sza­wa 2005.

Choj­na-Duch E., Ko­mu­nal­ne kasy oszczęd­no­ści, Wspól­no­ta 1993, nr 21.

Choj­na-Duch E., Ko­mu­nal­ne kasy oszczęd­no­ści, Wspól­no­ta 1993, nr 22.

Choj­na-Duch E., Re­sty­tu­owa­nie ko­mu­nal­nych kas oszczęd­no­ści w pol­skim sys­te­mie praw­nym, (w:) Dys­ku­sja na se­mi­na­rium: "Re­sty­tu­owa­nie ko­mu­nal­nych kas oszczęd­no­ści w pol­skim sys­te­mie praw­nym", zor­ga­ni­zo­wa­nym w dniu 27 kwiet­nia 1993 r. (Sejm RP I ka­den­cji) przez: Ko­mi­sję Sa­mo­rzą­du Te­ry­to­rial­ne­go, Ko­mi­sję Po­li­ty­ki Go­spo­dar­czej, Bu­dże­tu i Fi­nan­sów oraz Ko­mi­sję Usta­wo­daw­czą przy współ­pra­cy z Fun­da­cją Kon­ra­da Ade­nau­era, War­sza­wa 1993.

Cia­pa­ła J., Kon­sty­tu­cyj­na wol­ność dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej w Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej, Szcze­cin 2007.

Cia­pa­ła J., Kon­sty­tu­cyj­ny sta­tus sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Za­rys pra­wa sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, M. Ofiar­ska, J. Cia­pa­ła (red.), Po­znań 2001.

Cia­pa­ła J., Za­sa­dy kon­sty­tu­cyj­ne okre­śla­ją­ce po­zy­cję sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Za­rys pra­wa sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, M. Ofiar­ska, J. Cia­pa­ła (red.), Po­znań 2001.

Cie­pie­la I., Czyn­no­ści ban­ko­we jako przed­miot dzia­łal­no­ści ban­ków, War­sza­wa 2010.

Cie­pie­la M., For­my ko­mu­nal­nej dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, PUG 2001, nr 6.

Cie­pie­la M., Po­śred­nia dzia­łal­ność go­spo­dar­cza jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Sa­mo­rząd lo­kal­ny w Pol­sce. Spo­łecz­no-po­li­tycz­ne pod­sta­wy funk­cjo­no­wa­nia, S. Mi­cha­łow­ski, A. Paw­łow­ska (red.), Lu­blin 2004.

Ciesz­kow­ski A., O kre­dy­cie i obie­gu, Po­znań 1911.

Cioch H., Za­rys pra­wa spół­dziel­cze­go, War­sza­wa 2007.

Cla­es­sens S., J-K. Lee, Fo­re­igin banks in Low-In­co­me Co­un­tries: Re­cent De­ve­lop­ments and Im­pacts, (w:) Glo­ba­li­za­tion and Na­tio­nal Fi­nan­cial Sys­tems, J. A. Han­son, P. Ho­no­han, G. Maj­no­ni (red.), Wa­shing­ton, New York 2003.

Clar­ke S. L., Ger­man sa­vings banks and Swiss can­to­nal banks, les­sons for the UK, Lon­don 2010.

Co­bham A., The fi­nan­cing and tech­no­lo­gy de­ci­sions of SMEs: I. Fi­nan­ce as a de­ter­mi­nant of in­ve­st­ment, QEH Wor­king Pa­per Se­ries 1999,nr 24.

Cran­ston R., Prin­ci­ples of Ban­king Law, Oxford 1997.

Cropp R., A glos­sa­ry for co­ope­ra­ti­ves, Uni­ver­si­ty of Wi­scon­sin-Exten­sion Bul­le­tin 2005, nr 10.

Cza­prac­ka K., Ak­sjo­lo­gia unij­ne­go pra­wa kon­ku­ren­cji. Py­ta­nia o prio­ry­te­ty, (w:) Kon­sty­tu­cja go­spo­dar­cza Unii Eu­ro­pej­skiej. Ak­sjo­lo­gia, A. No­wak-Far (red.), War­sza­wa 2010.

Cza­prac­ka K., Ak­sjo­lo­gicz­ne ramy unij­ne­go pra­wa kon­ku­ren­cji, (w:) Kon­sty­tu­cja go­spo­dar­cza Unii Eu­ro­pej­skiej. Ak­sjo­lo­gia, A. No­wak-Far (red.), War­sza­wa 2010.

Czar­now S., Cel spół­ki gmi­ny i przed­miot jej przed­się­bior­stwa w świe­tle usta­wy o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej, PPH 1998, nr 2.

Czar­now S., Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, ST 2007, nr 10.

Czar­now S., Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go jako ele­ment go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej, Re­jent 2002, nr 2-3.

Czar­now S., Ko­mu­nal­na dzia­łal­ność go­spo­dar­cza a za­da­nia pu­blicz­ne sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, ST 2002, nr 10.

Czar­now S., Nad­zór i kon­tro­la nad go­spo­dar­ką ko­mu­nal­ną a za­gad­nie­nie le­gal­no­ści, (w:) Nad­zór nad sa­mo­rzą­dem a gra­ni­ce jego sa­mo­dziel­no­ści, M. Stec, M. Mą­czyń­ski (red.), War­sza­wa 2011.

Czar­now S., Sa­mo­rzą­do­we oso­by praw­ne - per­spek­ty­wa no­wej re­gu­la­cji, ST 2009, nr 7-8.

Czar­now S., Sta­tus praw­ny spół­ki gmi­ny w świe­tle usta­wy o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej, PiP 1998, z. 4.

Czar­ny P., B. Na­le­ziń­ski, Wol­ność zrze­sza­nia się, (w:) Pra­wa i wol­no­ści oby­wa­tel­skie w Kon­sty­tu­cji RP, B. Ba­na­szak, A. Pre­isner (red.), War­sza­wa 2002.

Dam K. W., The Ru­les of the Glo­bal Game: A New Look at US In­ter­na­tio­nal Eco­no­mic Po­li­cy­ma­king, Chi­ca­go 2004.

Da­ni­luk D., Bez­pie­czeń­stwo sys­te­mu ban­ko­we­go w Unii Eu­ro­pej­skiej i w Pol­sce, (w:) H. Gron­kie­wicz-Waltz (et al.), Euro a stra­te­gie pol­skich ban­ków, War­sza­wa 1997.

Da­ni­luk D., (w:) Pra­wo ban­ko­we, W. Gó­ral­czyk jr (red.), War­sza­wa 1999.

Da­vid F. R., How com­pa­nies de­fi­ne the­ir mis­sion, Long Ran­ge Plan­ning 1989, t. 22, nr 1.

Dą­bek D., J. Zim­mer­mann, De­cen­tra­li­za­cja po­przez sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny w usta­wo­daw­stwie i orzecz­nic­twie pro­kon­sty­tu­cyj­nym, (w:) Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny. Za­sa­dy ustro­jo­we i prak­ty­ka, P. Sar­nec­ki (red.), War­sza­wa 2005.

Dą­brow­ska M., Bank jako in­sty­tu­cja za­ufa­nia pu­blicz­ne­go, Bezp.B. 2002, nr 2-3.

De­loff-Bia­łek A., G. Wy­szo­grodz­ki, Po­wie­rze­nie za­da­nia o udzie­le­nie za­mó­wie­nia pu­blicz­ne­go w kon­tek­ście re­la­cji mię­dzy jed­nost­ką sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go a spół­ką ko­mu­nal­ną, FK 2007, nr 4.

De­nek E., Płasz­czy­zny roz­pa­try­wa­nia sa­mo­dziel­no­ści sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Sa­mo­dziel­ność sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w Pol­sce, E. De­nek (red.), ZN Aka­de­mii Eko­no­mii w Po­zna­niu, Po­znań 2001.

Dę­bow­ska-Ro­ma­now­ska T., Ar­ty­kuł 9 usta­wy o fi­nan­sach pu­blicz­nych a art. 33 oraz 44 par 1 i 3 KC, (w:) Fi­nan­se pu­blicz­ne i pra­wo fi­nan­so­we - re­alia i per­spek­ty­wy zmian. Księ­ga Ju­bi­le­uszo­wa de­dy­ko­wa­na Pro­fe­so­ro­wi Eu­ge­niu­szo­wi Ruś­kow­skie­mu, L. Etel, M. Ty­nie­wic­ki (red.), Bia­ły­stok 2012.

Dę­bow­ska-Ro­ma­now­ska T., Kon­sty­tu­cyj­ne po­ję­cie za­dań wła­snych sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w świe­tle za­sa­dy po­moc­ni­czo­ści, (w:) Pra­wo fi­nan­so­we w wa­run­kach człon­ko­stwa Pol­ski w Unii Eu­ro­pej­skiej, Księ­ga Ju­bi­le­uszo­wa de­dy­ko­wa­na Pro­fe­sor Wan­dzie Woj­to­wicz, A. Po­mor­ska, P. Smo­leń, J. Stel­ma­siak, A. Gor­gol (red.), Lu­blin 2011.

Do­ba­czew­ska A., In­sty­tu­cja nad­zo­ru ban­ko­we­go w świe­tle pra­wa pol­skie­go i pra­wa Wspól­no­ty Eu­ro­pej­skiej, Gdańsk 2000.

Do­ba­czew­ska A., Nad­zór ban­ko­wy, So­pot 1998.

Do­bosz P., Praw­ne płasz­czy­zny prze­ja­wia­nia się gra­nic sa­mo­dziel­no­ści jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Praw­ne i fi­nan­so­we aspek­ty funk­cjo­no­wa­nia sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, t. 1, S. Do­la­ta (red.), Opo­le 2000.

Do­bro­wol­ski M., Ustrój po­li­tycz­ny i spo­łecz­no-go­spo­dar­czy, (w:) Za­sa­dy ustro­ju III Rze­czy­po­spo­li­tej, D. Du­dek (red.), War­sza­wa 2009.

Dol­nic­ki B., Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny, Kra­ków 2001.

Dol­nic­ki B., Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny, Kra­ków 2006.

Dol­nic­ki B., Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny, War­sza­wa 2012.

Dol­nic­ki B., Za­rzą­dza­nie mie­niem sa­mo­rzą­do­wym (za­gad­nie­nia wy­bra­ne), (w:) Praw­ne i fi­nan­so­we aspek­ty funk­cjo­no­wa­nia sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, t. 1, S. Do­la­ta (red.), Opo­le 2000.

Do­mań­ska A., Kon­sty­tu­cyj­ne pod­sta­wy ustro­ju go­spo­dar­cze­go pol­ski na tle praw­no­po­rów­naw­czym, War­sza­wa 2001.

Do­mań­ska A., Za­sa­da spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej we współ­cze­snym pol­skim pra­wie kon­sty­tu­cyj­nym, Łódź 2001.

Do­skocz M., Ra­if­fe­isen - Stef­czyk - Kam­pe­lik, War­sza­wa 1929.

D'sa R. M., Eu­ro­pe­an Com­mu­ni­ty Law on Sta­te Aid, Lon­don 1998.

Duc­ki M., Pod­sta­wo­we kie­run­ki dzia­łal­no­ści kre­dy­to­wej BS, Bank Spół­dziel­czy 1980, nr 4.

Duda J., Mi­ło­sier­dzie i go­spo­dar­ka - od gór po­boż­nych do wspól­ne­go ra­to­wa­nia się w nie­szczę­ściu, An­na­les. Ety­ka w ży­ciu go­spo­dar­czym 2013, t. 16.

Du­dek D., Po­ję­cie i kla­sy­fi­ka­cja wol­no­ści i praw, (w:) Za­sa­dy ustro­ju III Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej, D. Du­dek (red.), War­sza­wa 2009.

Du­dek D., Rzecz­po­spo­li­ta jako do­bro wspól­ne, (w:) Za­sa­dy ustro­ju III Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej, War­sza­wa 2009.

Du­dzik S., Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Pro­ble­ma­ty­ka praw­na, Kra­ków 1998.

Du­dzik S., Po­moc pań­stwa dla przed­się­biorstw pu­blicz­nych w pra­wie Wspól­no­ty Eu­ro­pej­skiej. Mię­dzy neu­tral­no­ścią a za­an­ga­żo­wa­niem, Kra­ków 2002.

Du­fries C., Ten Les­sons Ban­kers Ne­ver Le­arn: How Banks Ope­ra­te And Why Ban­kers Screw Up, Blo­oming­ton 2011.

Du­kiet-Na­gór­ska T., Ro­dza­je umów out­so­ur­cin­go­wych za­wie­ra­nych przez ban­ki, PB 2004, nr 11.

Dun­can H., Es­say on the Na­tu­re and Ad­van­ta­ges of Pa­rish Banks, Edin­burgh 1816.

Dwor­niak J., Pra­wo spół­dziel­cze, War­sza­wa 2003.

Dy­bow­ski T., Mie­nie ko­mu­nal­ne, (w:) Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny. Za­gad­nie­nia ad­mi­ni­stra­cyj­ne, A. Pie­ka­ra, Z. Nie­wia­dom­ski (red.), War­sza­wa 1998.

Dzia­ło­cha K., Hie­rar­chia norm kon­sty­tu­cyj­nych i jej rola w roz­strzy­ga­niu ko­li­zji norm, (w:) Cha­rak­ter i struk­tu­ra norm kon­sty­tu­cji, J. Trzciń­ski (red.), War­sza­wa 1997.

Dzia­ło­cha K., Rów­ność wo­bec pra­wa w orzecz­nic­twie Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go w Pol­sce, (w:) Za­sa­da rów­no­ści w orzecz­nic­twie try­bu­na­łów kon­sty­tu­cyj­nych, J. Trzciń­ski (red.), Wro­cław 1990.

Dzie­koń­ski T., Rola PKO w od­bu­do­wie ka­pi­ta­łów ro­dzi­mych, (w:) Księ­ga Pa­miąt­ko­wa Ogól­no-Pol­skie­go Zjaz­du In­sty­tu­cyj Oszczęd­no­ścio­wych, War­sza­wa 1931.

Erich­sen M. V., Ge­me­in­de und Pri­va­te wirt­scha­ftli­chen Wet­t­be­werb, He­idel­berg 1987.

Espo­si­to R., Com­mu­ni­tas. The Ori­gin and De­sti­ny of Com­mu­ni­ty, Stan­ford 2010.

Etel L., S. Pre­sna­ro­wicz, Po­dat­ki i opła­ty sa­mo­rzą­do­we, War­sza­wa 2003.

Etel M., Re­gu­lo­wa­na dzia­łal­ność go­spo­dar­cza a za­sa­da wol­no­ści go­spo­dar­czej, PiP 2007, nr 2.

Er­ber R., Roz­wój i zna­cze­nie Ko­mu­nal­nych Kas Oszczęd­no­ści w Ju­go­sła­wii, (w:) Księ­ga Pa­miąt­ko­wa I Kon­gre­su Sło­wiań­skich Ko­mu­nal­nych Kas Oszczęd­no­ści, War­sza­wa 1934.

Fal­ski J., Ewo­lu­cja wy­kład­ni za­sa­dy rów­no­ści w orzecz­nic­twie Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go, PiP 2000, nr 1.

Fecht F., H. P. Grüner, P. Hart­mann, Fi­nan­cial in­te­gra­tion, spe­cia­li­za­tion and sys­te­mic risk, EBC Wor­king Pa­per Se­ries 2012, nr 1425.

Fech­trup B., Die Deut­sche Ge­nos­sen­scha­fts­bank. Rechts­grun­dla­gen, Enw­tic­klung und Tätig­ke­it, Mün­ster 1994.

Fe­do­ro­wicz M., Nad­zór nad ryn­kiem fi­nan­so­wym Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2013.

Fe­do­ro­wicz M., A. Za­lce­wicz, The role of the Po­lish Fi­nan­cial Su­per­vi­sion Au­tho­ri­ty in the new Eu­ro­pe­an ar­chi­tec­tu­re of su­per­vi­sion over the fi­nan­cial mar­ket, Wroc­law Re­view of Law, Ad­mi­ni­stra­tion & Eco­no­mics 2012, t. 2, nr 2.

Fe­ret E., Sa­mo­rzą­do­we oso­by praw­ne jako jed­nost­ki sek­to­ra fi­nan­sów pu­blicz­nych - pró­ba de­fi­ni­cji, (w:) Pra­wo fi­nan­so­we sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, J. Gli­niec­ka, E. Juch­nie­wicz, T. So­wiń­ski, M. Wró­blew­ska (red.),War­sza­wa 2013.

Fer­ri G., G. Pe­sce, Re­gu­la­tion and the Via­bi­li­ty of Co­ope­ra­ti­ve Banks, (w:) The Ama­zing Po­wer of Co­ope­ra­ti­ves. Te­xts se­lec­ted from the in­ter­na­tio­nal call for pa­per pro­po­sals, In­ter­na­tio­nal Sum­mit of Co­ope­ra­ti­ves, M. J. Bras­sard, E. Mo­li­na (red.), Qu­ebec 2012.

Foj­cik-Ma­stal­ska E., Kon­sty­tu­cyj­ność ar­ty­ku­łów 52 i 53 Pra­wa ban­ko­we­go, Glo­sa 1995, nr 3.

Foj­cik-Ma­stal­ska E., Nowe de­fi­ni­cje le­gal­ne w pra­wie ryn­ku fi­nan­so­we­go, GSP 2007, t. XVI.

Foj­cik-Ma­stal­ska E., Oce­na sta­nu pra­wa ban­ko­we­go, (w:) Pra­wo fi­nan­so­we i na­uka pra­wa fi­nan­so­we­go na prze­ło­mie wie­ków, A. Ko­stec­ki (red.), Kra­ków 2000.

Foj­cik-Ma­stal­ska E., Płyn­ność a wy­pła­cal­ność, (w:) M. Bą­czyk (et al.), Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2007.

Foj­cik-Ma­stal­ska E., Pra­wo ban­ko­we Unii Eu­ro­pej­skiej. Me­cha­ni­zmy i za­kres har­mo­ni­za­cji, Wro­cław 1996.

Foj­cik-Ma­stal­ska E., Sta­tus praw­ny ban­ków, (w:) Pra­wo ban­ko­we, E. Foj­cik-Ma­stal­ska (red.), Wro­cław 2009.

Foj­cik-Ma­stal­ska E., Sys­tem ban­ko­wy, (w:) Pra­wo ban­ko­we w za­ry­sie, E. Foj­cik-Ma­stal­ska (red.), Wro­cław 2006.

Foj­cik-Ma­stal­ska E., (w:) M. Bą­czyk (et. al.), Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2007.

Fol­gier A., Praw­ne aspek­ty go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej gmin, (w:) Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny w Eu­ro­pie i w Pol­sce. Wy­bra­ne aspek­ty, K. Ko­ciu­biń­ski (red.), To­ruń 2008.

Fon­tey­ne W., Co­ope­ra­ti­ve Banks in Eu­ro­pe - Po­li­cy Is­su­es, IMF Wor­king Pa­per 2007, t. 159, nr 7.

Frąc­ko­wiak J. (et al.), Za­ło­ży­cie­le a ak­cjo­na­riu­sze, (w:) Sys­tem Pra­wa Han­dlo­we­go. Pra­wo spół­ek han­dlo­wych, t. 2, S. Wło­dy­ka (red.), War­sza­wa 2012.

Frąc­ko­wiak J., (w:) Sys­tem Pra­wa Han­dlo­we­go, Pra­wo spół­ek han­dlo­wych, t. 2b, War­sza­wa 2007.

Fun­do­wicz S., De­cen­tra­li­za­cja ad­mi­ni­stra­cji pu­blicz­nej w Pol­sce, Lu­blin 2005.

Funk­cjo­no­wa­nie spół­dziel­czych grup ban­ko­wych w Pol­sce i wy­bra­nych kra­jach Unii Eu­ro­pej­skiej, Go­spo­da­ro­wicz A. (red.), Wro­cław 2008.

Ga­jew­ski M., Kon­sty­tu­cyj­ne pod­sta­wy pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, (w:) Pra­wo pu­blicz­ne go­spo­dar­cze, S. Pią­tek, I. Po­stu­ła (red.), War­sza­wa 2009.

Gajl N., Fi­nan­se i go­spo­dar­ka lo­kal­na na świe­cie, War­sza­wa 1993.

Gajl N., Mo­de­le po­dat­ko­we. Po­dat­ki lo­kal­ne, War­sza­wa 1996.

Ga­ra­biol D., La mo­d?le de la ba­nque mu­tu­ali­ste : La cr?a­tion de va­leur au b?n?fi­ce des clients?, Re­vue d'éco­no­mie fi­nan­ci­?re 2012, nr 106.

Gar­lic­ki  L., Ko­men­tarz do art. 32, (w:) Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej pol­skiej. Ko­men­tarz, t. 3, L. Gar­lic­ki (red.), pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa, War­sza­wa 2003.

Gar­lic­ki L., Ko­men­tarz do art. 33, (w:) Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej pol­skiej. Ko­men­tarz, t. 3, L. Gar­lic­ki (red.), pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa, War­sza­wa 2003.

Gar­lic­ki L., Ma­te­rial­na in­ter­pre­ta­cja klau­zu­li de­mo­kra­tycz­ne­go pań­stwa praw­ne­go w orzecz­nic­twie Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go, (w:) Za­sa­da de­mo­kra­tycz­ne­go pań­stwa praw­ne­go w Kon­sty­tu­cji RP, S. Wron­kow­ska (red.), War­sza­wa 2006.

Gar­lic­ki L., Orzecz­nic­two TK w 2001, PS 20002, nr 9.

Gar­lic­ki L., Pol­skie pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne. Za­rys wy­kła­du, War­sza­wa 1998.

Gar­lic­ki L., Pol­skie pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne. Za­rys wy­kła­du, War­sza­wa 2003.

Gar­lic­ki L., Rzecz­po­spo­li­ta, (w:) Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej pol­skiej. Ko­men­tarz, t. 5, L. Gar­lic­ki (red.), pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa, War­sza­wa 2007.

Gar­lic­ki L., Za­sa­da rów­no­ści i za­kaz dys­kry­mi­na­cji w orzecz­nic­twie Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go, (w:) Oby­wa­tel - jego wol­no­ści i pra­wa. Zbiór stu­diów przy­go­to­wa­ny z oka­zji 10. le­cia urzę­du Rzecz­ni­ka Praw Oby­wa­tel­skich, War­sza­wa 1998.

Gia­gno­ca­vo C., S. Ge­rez, J. Sfo­rzi, Co­ope­ra­ti­ve Bank Stra­te­gies for So­cial-eco­no­mic Pro­blem So­lving: Sup­por­ting So­cial En­ter­pri­se and Lo­cal De­ve­lop­ment, An­nals of Pu­blic and Co­ope­ra­ti­ve Eco­no­mics 2012, t. 83, nr 3.

Gi­bi­la­ro L., G. Mat­ta­roc­ci, Cha­rac­te­ri­stics of the Re­co­ve­ry Pro­cess For Small Fi­nan­cial In­ter­me­dia­ries: The Case of Ita­lian Co­ope­ra­ti­ve Banks, Aca­de­my of Ban­king Stu­dies Jo­ur­nal 2009, t. 8, nr 2.

Gil­bert-Stud­nic­ki T., Za­sa­dy i re­gu­ły praw­ne, PiP 1988, z. 3.

Gim­ple M., Das Re­gio­nal­prin­zip der deut­schen kom­mu­na­len Spar­kas­sen bei der Zwe­ig­stel­le­ner­rich­tung im EG-Au­sland, Har­tung-Gor­re 1990.

Gli­niec­ka J., Sys­tem ban­ko­wy w re­gu­la­cjach pol­skich i unij­nych, Byd­goszcz-Gdańsk 2004.

Gli­niec­ka J., Ta­jem­ni­ca fi­nan­so­wa. Aspek­ty ak­sjo­lo­gicz­ne, nor­ma­tyw­ne i funk­cjo­nal­ne, Gdańsk 2007.

Gli­niec­ka J., J.  Ha­ra­si­mo­wicz, Za­sa­dy pol­skie­go pra­wa ban­ko­we­go, War­sza­wa 1998.

Gli­niec­ka J., J. Ha­ra­si­mo­wicz, Za­sa­dy pol­skie­go pra­wa ban­ko­we­go i de­wi­zo­we­go, Byd­goszcz 2000.

Gli­niec­ka J., J. Ha­ra­si­mo­wicz, R. Kra­sno­dęb­ski, Pol­skie pra­wo ban­ko­we, War­sza­wa 1996.

Glo­ger Z., En­cy­klo­pe­dia sta­ro­pol­ska, t. 3, War­sza­wa 1901.

Glu­miń­ska-Paw­lic J., Sa­mo­dziel­ność fi­nan­so­wa jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w Pol­sce. Stu­dium fi­nan­so­wo­praw­ne, Ka­to­wi­ce 2003.

Go­lec M., Spół­dziel­cze kasy oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­we na ryn­ku usług fi­nan­so­wych w Pol­sce, Po­znań 2004.

Go­net W., Re­gu­la­cje funk­cjo­no­wa­nia ban­ków w za­kre­sie ogra­ni­cza­nia ry­zy­ka kre­dy­to­we­go, PB 2008, nr 2.

Go­net W., Spół­ki ko­mu­nal­ne, War­sza­wa 2007.

Go­net W., Uwa­gi o for­mach pro­wa­dze­nia go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej, ST 2008, nr 7-8.

Go­net W., Uwa­gi o sa­mo­dziel­no­ści fi­nan­so­wej sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, FK 2006, nr 1-2.

Go­net W., Za­kres swo­bo­dy za­wie­ra­nia umów przez jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, War­sza­wa 2011

Гo­poш Ю. В., Социa­льнaя сy­щнo­cть бa­нковcкой деятельности - ocнo­вa системы региo­нa­льных бa­нков в России, (w:) Pu­blic Fi­nan­ces - Ad­mi­ni­stra­ti­ve Au­to­no­mies, G. Hul­kó, A. Pa­tyi (red.), Győr 2012.

Go­stom­ski E., Ban­ko­wość mię­dzy­na­ro­do­wa, Gdańsk 2010.

Go­stom­ski E., Funk­cjo­no­wa­nie i zna­cze­nie ban­ków spół­dziel­czych w wy­bra­nych kra­jach eu­ro­pej­skich, (w:) Współ­cze­sna ban­ko­wość spół­dziel­cza, A. Sze­lą­gow­ska (red.), War­sza­wa 2012.

Go­stom­ski E., Na­ro­dzi­ny i roz­wój unii kre­dy­to­wych na świe­cie, Pie­nią­dze i Więź 2011, nr 4.

Go­stom­ski E., Przed­spół­dziel­cze in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, (w:) Współ­cze­sna ban­ko­wość spół­dziel­cza, A. Sze­lą­gow­ska (red.), War­sza­wa 2012.

Go­stom­ski E., Róż­ni­ce po­mię­dzy ban­ka­mi lu­do­wy­mi Schul­ze-De­litz­scha i ka­sa­mi Ra­if­fe­ise­na, (w:) Współ­cze­sna ban­ko­wość spół­dziel­cza, A. Sze­lą­gow­ska (red.), War­sza­wa 2012.

Go­stom­ski E., Spo­łecz­na od­po­wie­dzial­ność ban­ków w do­bie kry­zy­su, (w:) Spo­łecz­na od­po­wie­dzial­ność in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych, M. Bąk, P. Ko­wal­czyk (red.), War­sza­wa 2009.

Gou­d­smit S., The Li­mits Of Mo­ney: Three Per­cep­tions Of Our Most Com­pre­hen­si­ve Va­lue Sys­tem, Delft 2004.

Gó­ral L., Fun­du­sze wła­sne, ka­pi­tał we­wnętrz­ny i go­spo­dar­ka fi­nan­so­wa ban­ków, (w:) M. Bą­czyk (et al.), Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2007.

Gó­ral L., In­sty­tu­cja kre­dy­to­wa, (w:) En­cy­klo­pe­dia Pra­wa Ban­ko­we­go, W. Py­zioł (red.), War­sza­wa 2000.

Gó­ral L., Nad­zór ban­ko­wy, War­sza­wa 1998.

Gó­ral L., Usta­wa o nad­zo­rze nad ryn­kiem fi­nan­so­wym. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2013.

Gó­ral L., Zin­te­gro­wa­ny mo­del pu­blicz­no­praw­nych in­sty­tu­cji ochro­ny ryn­ku ban­ko­we­go we Fran­cji i w Pol­sce, War­sza­wa 2011.

Gó­ral L., M. Kar­li­kow­ska, K. Ko­per­kie­wicz-Mor­del, Pol­skie pra­wo ban­ko­we, War­sza­wa 2000.

Gór­ski M., Po­ję­cia - "funk­cje ad­mi­ni­stra­cji pań­stwo­wej" i "za­da­nia ad­mi­ni­stra­cji pań­stwo­wej", (w:) Ak­tu­al­ne pro­ble­my pra­wa ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, Acta Uni­ver­si­ta­tis Lo­dzien­sis. Fo­lia Ju­ri­di­ca 52, 1992.

Gra­nat M. (w:) Pol­skie pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne, W. Skrzy­dło (red.), Lu­blin 2001.

Gro­ene­veld H., Eu­ro­pe­an Co­ope­ra­ti­ve banks and the fu­tu­re fi­nan­cial sys­tem, (w:) The Ama­zing Po­wer of Co­ope­ra­ti­ves. Te­xts se­lec­ted from the in­ter­na­tio­nal call for pa­per pro­po­sals, In­ter­na­tio­nal Sum­mit of Co­ope­ra­ti­ves, M. J. Bras­sard, E. Mo­li­na (red.), Qu­ebec 2012.

Gro­ene­veld H., Mo­ra­li­ty and In­te­gri­ty in Co­ope­ra­ti­ve Ban­king, Ethi­cal Per­spec­ti­ves 2011, t. 18, nr 4.

Grosh M. (et al.), For Pro­tec­tion and Pro­mo­tion: The De­sign and Im­ple­men­ta­tion of ef­fe­ci­ti­ve sa­fe­ty net, Wa­shing­ton 2008.

Gro­ves F., What is Co­ope­ra­tion? The Phi­lo­so­phy of Co­ope­ra­tion and It's Re­la­tion­ship to Co­ope­ra­ti­ve Struc­tu­re and Ope­ra­tions, Uni­ver­si­ty of Wi­scon­sin Cen­ter for Co­ope­ra­ti­ves, Oc­ca­sio­nal Pa­per 1985, nr 6.

Grzy­bow­ski S., (w:) Sys­tem pra­wa cy­wil­ne­go, t. 1, S. Grzy­bow­ski (red.), Wro­cław-War­sza­wa 1985.

Gu­in­na­ne T. W., Re­gio­nal or­ga­ni­za­tions in the Ger­man co­ope­ra­ti­ve ban­king sys­tem in the late 19th cen­tu­ry, Re­se­arch In Eco­no­mics 1997, t. 51, nr 3.

Gurt­ner E., M. Ja­eger, J. N. Ory, Le sta­tut de co­opéra­ti­ve est-il so­ur­ce d'ef­fi­ca­ci­té dans le sec­teur ban­ca­ire?, Re­vue d'Eco­no­mie Fi­nan­ci­?re 2002, nr 67.

Gwiżdż A., Wstęp do kon­sty­tu­cji - za­gad­nie­nia praw­ne, (w:) Cha­rak­ter i struk­tu­ra norm kon­sty­tu­cji, P. Sar­nec­ki (red.), War­sza­wa 1997.

Ha­ase C., G. Wie­tek (red.), Lan­des­spar­kas­se Ol­den­burg - Lan­des­spar­kas­se zu Ol­den­burg 1786-1961, Ol­den­burg 1961.

Ha­ke­nes H., I. Schna­bel, The Thre­at of Ca­pi­tal Dra­in: A Ra­tio­na­le for Re­gio­nal Banks?, Jo­ur­nal of In­sti­tu­tio­nal Eco­no­mics 2010, t. 166, nr 4.

Ha­ra­sim J., Ban­ko­wość de­ta­licz­na w Pol­sce, War­sza­wa 2011.

Har­tung W., Za­mó­wie­nia pu­blicz­ne a "pod­miot we­wnętrz­ny", ST 2008, nr 5.

He­gel G. W. F., Za­sa­dy fi­lo­zo­fii pra­wa, War­sza­wa 1969.

Hein S., T. Koch, S. Mac­Do­nald, On the Uni­qu­eness of Com­mu­ni­ty Banks, Eco­no­mic Re­view 2005, t. 90, nr 1.

Herbst J., (w:) Od trze­cie­go sek­to­ra do eko­no­mii spo­łecz­nej - wy­ni­ki ba­dań eko­no­mii spo­łecz­nej, War­sza­wa 2008.

Her­re­ra B., Glo­ba­li­za­ción y si­ste­ma fi­nan­cie­ro, Lima 2003.

Hes­se H., M. Či­hák, Co-ope­ra­ti­ve Banks and Fi­nan­cial Sta­bi­li­ty, IMF Wor­king Pa­pers 2007, WP/07/02. Wa­shing­ton, D.C.: IMF.

Hi­sto­ry of Eu­ro­pe­an Sa­vings Banks, t. 1, J. Mura (red.), Stut­t­gart 1996.

Hob­bes T., Le­wia­tan czy­li ma­te­ria, for­ma i wła­dza pań­stwa ko­ściel­ne­go i świec­kie­go, War­sza­wa 2005.

Hol­zap­fel P. H., Die An­fän­ge der Mon­tes Pie­ta­tis (1462-1515), Mün­chen 1903.

Hor­ne O., A Hi­sto­ry of Sa­vings Banks, Lon­don 1947.

Hume D., Roz­wa­ża­nia do­ty­czą­ce ro­zu­mu ludz­kie­go, War­sza­wa 1955.

Hu­sak Z., De­cen­tra­li­za­cja i jej gra­ni­ce, (w:) Za­sa­dy ustro­ju III Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej, D. Du­dek (red.), War­sza­wa 2009.

Hüf­ner F., The Ger­man Ban­king Sys­tem: Les­sons from the Fi­nan­cial Cri­sis, OECD Eco­no­mics De­part­ment Wor­king Pa­pers 2010, nr 788.

Hsu R. C., The MIT En­cyc­lo­pe­dia of the Ja­pa­ne­se Eco­no­my, Mas­sa­chu­setts 1999.

Ibra­him M. S., Role of In­dian Re­gio­nal Ru­ral Banks (RRBs) In the Prio­ri­ty Sec­tor Len­ding - An Ana­ly­sis, In­ter­na­tio­nal Ma­na­ge­ment Jo­ur­nal 2012, t. 1, nr 1-2.

Idee ordo i spo­łecz­na go­spo­dar­ka ryn­ko­wa, Mą­czyń­ska E., P. Pysz (red.), War­sza­wa 2010.

Iz­deb­ski H., (w:) Sa­mo­rząd Te­ry­to­rial­ny. Za­gad­nie­nia praw­ne i ad­mi­ni­stra­cyj­ne, A. Pie­ka­ra, Z. Nie­wia­dom­ski (red.), War­sza­wa 1998.

Ja­go­da J., Sa­mo­dziel­ność ad­mi­ni­stra­cyj­na (za­da­nio­wo-kom­pe­ten­cyj­na), (w:) Są­do­wa ochro­na sa­mo­dziel­no­ści jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, Lex 2011.

Ja­go­da J., Sa­mo­rzą­do­we oso­by praw­ne, ST 2011, nr 1-2.

Ja­go­da J., (w:) Usta­wa o sa­mo­rzą­dzie po­wia­to­wym. Ko­men­tarz, D. Dol­nic­ki (red.), War­sza­wa 2007.

Ja­niak A., Bank jako in­sty­tu­cja za­ufa­nia pu­blicz­ne­go, Glo­sa 2003, nr 2.

Ja­niak A., Przy­wi­le­je ban­ko­we w pra­wie pol­skim, Za­kam­cze 2003.

Jan­kow­ska A., Po­moc pu­blicz­na dla przed­się­bior­ców w świe­tle ure­gu­lo­wań wspól­no­to­wych. Za­sa­dy i ogra­ni­cze­nia udzie­la­nia, War­sza­wa 2005.

Ja­nusz B., "Mons Pius" Or­mian Lwow­skich, Lwów 1928.

Ja­ro­szyń­ski M., Roz­wa­ża­nia ide­olo­gicz­ne i pro­gra­mo­we na te­mat sa­mo­rzą­du, War­sza­wa 1936.

Ja­ro­szyń­ski M., Zmia­ny sta­tu­tu ko­mu­nal­nych kas oszczęd­no­ści, Sa­mo­rząd 1929, nr 50.

Ja­rosz-Żu­kow­ska S., Kon­sty­tu­cyj­na za­sa­da ochro­ny wła­sno­ści, Kra­ków 2003.

Ja­rosz-Żu­kow­ska S., Wła­sność ko­mu­nal­na i jej ochro­na w prak­ty­ce sto­so­wa­nia Kon­sty­tu­cji RP, (w:) Za­sa­dy ustro­ju spo­łecz­ne­go i go­spo­dar­cze­go w pro­ce­sie sto­so­wa­nia Kon­sty­tu­cji, C. Ko­si­kow­ski (red.), War­sza­wa 2005.

Ja­wor­ski W. L., Ban­ko­wość - pod­sta­wo­we za­ło­że­nia, War­sza­wa 1997.

Ja­wor­ski W. L., Prze­kształ­ce­nie PKO w lo­kal­ne kasy oszczęd­no­ści, Ze­szy­ty Na­uko­we AE w Po­zna­niu 1992, nr 203.

Ja­wor­ski W. L., Rola lo­kal­nych in­sty­tu­cji ban­ko­wych w ob­słu­dze klien­ta de­ta­licz­ne­go, (w:) Ban­ko­wość de­ta­licz­na. Po­trze­by, szan­se i za­gro­że­nia, G. Ry­te­lew­ska (red.), War­sza­wa 2005.

Je­rzy­kow­ski J., Sto­so­wa­nie usta­wy Pra­wo za­mó­wień pu­blicz­nych przez wy­ko­nu­ją­ce za­da­nia o cha­rak­te­rze uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej spół­ki z udzia­łem jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, FK 2004, nr 7-8.

Jo­nes A., B. Sur­fin, EC Com­pe­ti­tion Law. Te­xts, Ca­ses & Ma­te­rials, Oxford 2008.

Jur­kow­ska A., Pra­wo ban­ko­we Unii Eu­ro­pej­skiej. Li­cen­cjo­no­wa­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, Byd­goszcz-Gdańsk 2003.

Jur­kow­ska A., Świa­to­we do­bro pu­blicz­ne, Ga­ze­ta Ban­ko­wa, 14 lu­te­go 2005.

Jur­kow­ska-Ze­idler A., Bez­pie­czeń­stwo ryn­ku fi­nan­so­we­go w świe­tle pra­wa Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2008.

Jur­kow­ska-Ze­idler A., Pu­blicz­no­praw­ne for­my od­dzia­ły­wa­nia pań­stwa i Unii Eu­ro­pej­skiej na in­sty­tu­cje kre­dy­to­we i fi­nan­so­we, (w:) Sys­tem pra­wa fi­nan­so­we­go. Tom IV. Pra­wo wa­lu­to­we. Pra­wo de­wi­zo­we. Pra­wo ryn­ku fi­nan­so­we­go, J. Głu­chow­ski (red.), War­sza­wa 2010.

Jur­kow­ska-Ze­idler A., Swo­bo­da przed­się­bior­czo­ści w dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w Unii Eu­ro­pej­skiej. Za­kres re­gu­la­cji nor­ma­tyw­no-praw­nej, (w:) Eu­ro­pej­skie wy­mia­ry przed­się­bior­czo­ści, H. Kruk, K. Skrze­szew­ska (red.), Gdy­nia 2008.

Kahn H., D. Jo­nes, Mu­ni­ci­pal banks in Sco­tland:Po­ten­tial To Sup­port Fi­nan­cial In­c­lu­sion & Eco­no­mic Re­ge­ne­ra­tion, Re­port So­cial En­ter­pri­se In­sti­tu­te, Her­riot-Watt In­sti­tu­te Edin­burgh 2001.

Ka­miń­ski M., Nor­ma­tyw­ny mo­del prze­sła­nek nad­zor­czej we­ry­fi­ka­cji le­gal­no­ści ak­tów or­ga­nów sa­mo­rzą­do­wych a gra­ni­ce sa­mo­dziel­no­ści sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Nad­zór nad sa­mo­rzą­dem a gra­ni­ce jego sa­mo­dziel­no­ści, M. Stec, M. Mą­czyń­ski (red.), War­sza­wa 2011.

Kap­teyn P. J. G., P. Ve­Lo­ren van Thr­ma­at, In­tro­duc­tion to the Law of the Eu­ro­pe­an Com­mu­ni­ties. From Ma­astricht to Am­ster­dam, Lon­don-Ha­gue-Bo­ston 1998.

Karp J., Spra­wie­dli­wość spo­łecz­na. Szki­ce ze współ­cze­snej teo­rii kon­sty­tu­cjo­na­li­zmu i prak­ty­ki pol­skie­go pra­wa ustro­jo­we­go, Kra­ków 2004.

Kar­pus K., Sys­te­my po­dat­ków lo­kal­nych w wy­bra­nych pań­stwach eu­ro­pej­skich, To­ruń 2003.

Ka­ste­lik M., Po­ję­cie "in­te­res pu­blicz­ny" w orzecz­nic­twie Sądu An­ty­mo­no­po­lo­we­go, Glo­sa 2004, nr 10.

Ka­szub­ski R. W., Funk­cjo­nal­ne źró­dła pra­wa ban­ko­we­go pu­blicz­ne­go, Kra­ków 2006.

Ka­szub­ski R. W., Nad­zór wła­ści­ciel­ski w ban­ku, Prze­gląd Po­dat­ko­wy 1996, nr 1.

Ka­szub­ski R. W., Re­struk­tu­ry­za­cja ban­ków spół­dziel­czych w Pol­sce, War­sza­wa 1998.

Ka­szub­ski R. W., A. Tu­paj-Cho­le­wa, Pra­wo ban­ko­we, War­sza­wa 2010.

Kat­ner W. J., Pra­wo dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Ko­men­tarz. Orzecz­nic­two. Pi­śmien­nic­two, War­sza­wa 2003.

Ka­wul­ski A., Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2013.

Ka­wul­ski A., B. Smy­kla, Nad­zor­cze nor­my ostroż­no­ścio­we we­dług zno­we­li­zo­wa­nej usta­wy Pra­wo ban­ko­we na tle re­gu­la­cji Unii Eu­ro­pej­skiej (aspek­ty praw­ne), War­sza­wa 2003.

Ke­ane J., Ci­vil so­cie­ty. Old Ima­gies, Cam­brid­ge 1998.

Kę­dzior J., Wpływ wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej na pra­wo po­dat­ko­we, Glo­sa 2003, nr 4.

Ki­dy­ba A., Ko­men­tarz K.S.H., t. 2, War­sza­wa 2010.

Kir­szrot-Praw­nic­ki J., O oszczęd­no­ści, ka­sach i sto­wa­rzy­sze­niach oszczęd­no­ścio­wych i po­życz­ko­wo-oszczęd­no­ścio­wych, War­sza­wa 1898.

Kle­cha K., Wol­ność dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej w Kon­sty­tu­cji RP, War­sza­wa 2009.

Kle­in M., Le­ben, Werk und Na­chwir­kung des Ge­nos­sen­scha­fts­grün­ders Frie­drich Wil­helm Ra­if­fe­isen, Köln 1997.

Kle­in­haus J., En­twic­klung der Ra­if­fe­isen - Or­ga­ni­sa­tion in der Bun­de­sre­pu­blik Deutsch­land, (w:) Ra­if­fe­isen­kre­dit in Eu­ro­pa, Frank­furt am Main 1968.

Ko­cow­ski T., Re­gla­men­ta­cja go­spo­dar­cza, (w:) A. Bor­kow­ski (et al.), Ad­mi­ni­stra­cyj­ne pra­wo go­spo­dar­cze, Wro­cław 2009.

Ko­hu­tek K., Sa­na­cja ban­ku w ban­ko­wych pro­ce­du­rach na­praw­czych i w po­stę­po­wa­niu upa­dło­ścio­wym, Kra­ków 2005.

Ko­hu­tek K., Za­wie­sze­nie dzia­łal­no­ści ban­ku, War­sza­wa 2008.

Kon­sty­tu­cja go­spo­dar­cza Unii Eu­ro­pej­skiej. Ak­sjo­lo­gia, A. No­wak-Far (red.), War­sza­wa 2010.

Kon­to­la­imou A., Are co­ope­ra­ti­ves the we­akest link in Eu­ro­pe­an ban­king? A non-pa­ra­me­tric me­ta­fron­tier ap­pro­ach, Jo­ur­nal of Ban­king & Fi­nan­ce 2011, t. 34, z. 8.

Ko­per­kie­wicz-Mor­del K., Z. Ofiar­ski, Sys­tem ban­ko­wy, (w:) Wiel­ka en­cy­klo­pe­dia pra­wa, B. Ho­łyst (red.), War­sza­wa 2005

Ko­pitzsch F., Spar­kas­sen­re­ali­tät und So­zie­täts­be­we­gung im Ze­ital­ter der Auf­klärung, Spar­kas­sen in der Ge­schich­te, Do­ku­men­te, Be­iträge und Di­skus­sio­nen zur Spar­kas­sen­ge­schich­te 1984, z. 2.

Kor­de­la M., Za­sa­dy pra­wa. Stu­dium teo­re­tycz­no­praw­ne, Po­znań 2012.

Kor­czak J., Kon­sty­tu­cyj­ne pod­sta­wy struk­tu­ry i funk­cji sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Kon­sty­tu­cyj­ne pod­sta­wy funk­cjo­no­wa­nia ad­mi­ni­stra­cji pu­blicz­nej. Sys­tem pra­wa ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, t. 2, R. Hau­ser, A. Wró­bel. Z. Nie­wia­dom­ski (red.), Pod­mio­ty ad­mi­ni­stru­ją­ce, War­sza­wa 2012.

Korn­ber­ger-So­ko­łow­ska E., De­cen­tra­li­za­cja fi­nan­sów pu­blicz­nych a sa­mo­dziel­ność fi­nan­so­wa jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, War­sza­wa 2001.

Korn­ber­ger-So­ko­łow­ska E., Sa­mo­dziel­ność fi­nan­so­wa jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w ak­tu­al­nym sys­te­mie praw­nym w Pol­sce, Stu­dia Iu­ri­di­ca 2001, t. XXXIX.

Ko­si­kow­ski C., Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza gmin. Po­rad­nik dla prak­ty­ków, Bia­ły­stok 1992.

Ko­si­kow­ski C., Eks­per­ty­za praw­na na te­mat in­ter­pre­ta­cji po­jęć: kry­te­rium le­gal­no­ści, go­spo­dar­no­ści, ce­lo­wo­ści i rze­tel­no­ści za­war­tych w art. 203 Kon­sty­tu­cji RP i w art. 5 usta­wy o Naj­wyż­szej Izbie Kon­tro­li, KP 2002, nr spe­cjal­ny 4.

Ko­si­kow­ski C., Fi­nan­se pu­blicz­ne w świe­tle Kon­sty­tu­cji RP oraz orzecz­nic­twa Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyj­ne­go (na tle po­rów­naw­czym), War­sza­wa 2004.

Ko­si­kow­ski C., Glo­sa do orze­cze­nia TK z 26 kwiet­nia 1995, K 11/94, PiP 1995, z. 10-11.

Ko­si­kow­ski C., Go­spo­dar­ka i fi­nan­se pu­blicz­ne w no­wej Kon­sty­tu­cji, PiP 1997, z. 11-12.

Ko­si­kow­ski C., Re­gla­men­ta­cja dzia­łal­no­ści ban­ków [ha­sło], (w:) En­cy­klo­pe­dia pra­wa ban­ko­we­go, W. Py­zioł (red.), War­sza­wa 1999-2002, pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa.

Ko­si­kow­ski C., Kon­sty­tu­cyj­na re­gu­la­cja za­sad ustro­ju spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go RP, (w:) A. Ło­pat­ka (red.), Ku kon­sty­tu­cji spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, War­sza­wa 1995.

Ko­si­kow­ski C., Pol­skie pu­blicz­ne pra­wo go­spo­dar­cze, War­sza­wa 2001.

Ko­si­kow­ski C., Pra­wo go­spo­dar­cze pu­blicz­ne, War­sza­wa 1994.

Ko­si­kow­ski C., Pra­wo Unii Eu­ro­pej­skiej w sys­te­mie pol­skie­go pra­wa fi­nan­so­we­go, Bia­ły­stok 2010.

Ko­si­kow­ski C., Przed­się­bior­ca w pra­wie pol­skim na tle pra­wa eu­ro­pej­skie­go, War­sza­wa 2003.

Ko­si­kow­ski C., Pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we, War­sza­wa 1999.

Ko­si­kow­ski C., Pu­blicz­ne pra­wo go­spo­dar­cze Pol­ski i Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2007.

Ko­si­kow­ski C., Uję­cie wol­no­ści go­spo­dar­czej w prze­pi­sach Kon­sty­tu­cji RP na tle po­glą­dów dok­try­ny i orzecz­nic­twa, (w:) Za­sa­dy ustro­ju spo­łecz­ne­go i go­spo­dar­cze­go w pro­ce­sie sto­so­wa­nia Kon­sty­tu­cji, C. Ko­si­kow­ski (red.) War­sza­wa 2005.

Ko­si­kow­ski C., Usta­wa o swo­bo­dzie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2013.

Ko­si­kow­ski C., Wol­ność go­spo­dar­cza w pra­wie pol­skim, War­sza­wa 1995.

Ko­si­kow­ski C., Za­kres wol­no­ści go­spo­dar­czej, PUG 1995, nr 9.

Ko­si­kow­ski C., Za­sa­dy ustro­ju spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go, (w:) Pod­sta­wo­we pro­ble­my sto­so­wa­nia Kon­sty­tu­cji Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej. Ra­port wstęp­ny, K. Dzia­ło­cha (red.), War­sza­wa 2004.

Ko­si­kow­ski C., M. Ol­szak, Od pra­wa ban­ko­we­go do pra­wa ryn­ku fi­nan­so­we­go, (w:) Sys­tem Pra­wa Fi­nan­so­we­go, t. 4, J. Głu­chow­ski (red.), War­sza­wa 2010.

Ko­siń­ski H., (w:) Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, H. Gron­kie­wicz-Waltz (red.), War­sza­wa 2013.

Ko­slow­ski P., The So­cial Mar­ket Eco­no­my: So­cial Equ­ili­bra­tion of Ca­pi­ta­lism and Con­si­de­ra­tion of The To­ta­li­ty of the Eco­no­mic Or­der No­tes On Al­fred Mül­ler-Ar­mack, (w:) The So­cial Mar­ket Eco­no­my: The­ory and Ethics of The Eco­no­mic Or­der, P. Ko­slow­ski (red.), Ber­lin 1998.

Ko­stro E., Uwa­gi wpro­wa­dza­ją­ce i omó­wie­nie wy­bra­nych za­gad­nień, PB 2004, nr 5.

Ko­wal­czyk A., Sa­mo­rzą­dy chcą ban­ku, Rzecz­po­spo­li­ta 25 stycz­nia 2012 r.

Ko­złow­ski K., Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza a sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny, (w:) Za­rys pra­wa sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, M. Ofiar­ska, J. Cia­pa­ła (red.), Po­znań 2001.

Krebs­bach A., Preu­ßi­sche Städ­te­ord­nung von 1808: Te­xtaus­ga­be mit Dar­stel­lung der Grun­dla­gen und Ent­ste­hung der Städ­te­ord­nung so­wie der For­ten­twic­klung des preu­ßi­schen Städ­te­rechts, Stut­t­gart 1970.

Kroń­ski A., Teo­ria sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, War­sza­wa 1932.

Kro­pot­kin P., Po­moc wza­jem­na jako czyn­nik roz­wo­ju, Łódź-War­sza­wa 1946.

Kru­cza­lak K., Spół­ki han­dlo­we, War­sza­wa 1998.

Kruk M., Kon­sty­tu­cyj­ne za­sa­dy pod­sta­wo­we, ich zna­cze­nie praw­ne i ka­ta­log, (w:) Za­sa­dy pod­sta­wo­we pol­skiej kon­sty­tu­cji, W. So­ko­le­wicz (red.), War­sza­wa 1998.

Krzy­ża­now­ski A., Za­kład­ka na sprzę­żaj w Pa­bia­ni­cach (przy­czy­nek do dzie­jów kre­dy­tu wło­ściań­skie­go w XVII-tym wie­ku), Roz­pra­wy Aka­de­mii Umie­jęt­no­ści, S. II, t. 9, Kra­ków 1897.

Księ­ga pa­miąt­ko­wa pół­wie­ko­wej dzia­łal­no­ści Po­wia­to­wej Ko­mu­nal­nej Kasy Oszczęd­no­ści w Kra­ko­wie 1882-1932, Kra­ków 1932.

Ku­ba­la W., Pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej przez spół­ki han­dlo­we, PPH 2001, nr 11.

Kuhn W., Das Nicht­mit­glie­der­ge­schäft der Kre­dit­ge­nos­sen­scha­ften, Nürn­berg 1984.

Ku­le­sza M., Go­spo­dar­ka ko­mu­nal­na - pod­sta­wy i me­cha­ni­zmy praw­ne, ST 2012, nr 7-8.

Ku­le­sza M., O tym, ile jest de­cen­tra­li­za­cji w cen­tra­li­za­cji, a tak­że o oso­bli­wych na­wy­kach uczo­nych ad­mi­ni­stra­ty­wi­stów, ST 2009, nr 12.

Ku­le­sza M., M. Ra­dwan-Rör­hen­schef, J. Bo­biń­ski, Kon­ku­ren­cja a re­gu­la­cja w dzia­łal­no­ści ko­mu­nal­nej, War­sza­wa 1995.

Kun­de­ra J., W. Szmyt, Lek­sy­kon po­li­ty­ki re­gio­nal­nej Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2008.

Ku­nic­ki A., (w:) Sys­tem Pra­wa Cy­wil­ne­go. Pra­wo wła­sno­ści i inne pra­wa rze­czo­we, t. 2, J. Igna­to­wicz (red.), War­sza­wa 1977.

Kurcz B., Kry­te­rium se­lek­tyw­no­ści w de­fi­ni­cji po­mo­cy pań­stwa, PiP 2008, nr 10.

Kuta T., Funk­cje współ­cze­snej ad­mi­ni­stra­cji i spo­so­by ich re­ali­za­cji, Wro­cław 1992.

Kwa­śnic­ki R. L., Au­to­no­mia woli w kształ­to­wa­niu po­sta­no­wień sta­tu­tu spół­ki ak­cyj­nej w pra­wie pol­skim, nie­miec­kim i ame­ry­kań­skim, Pr.Sp. 2001, nr 12.

Kwa­śnic­ki R. L., Swo­bo­da w kształ­to­wa­niu tre­ści umów i sta­tu­tów spół­ek ka­pi­ta­ło­wych (na tle pra­wa nie­miec­kie­go), War­sza­wa 2010.

Kwa­śnic­ki R. L., A. Ra­taj, Po­ję­cie zrze­sze­nia ban­ków, (w:) Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, t. 2, F. Zoll (red.), Kra­ków 2005.

Lap­pe­te­läi­nen H., Ban­king se­rvi­ces - Case Vie­re­män Osu­uspank­ki, Sa­vo­nia Uni­ver­si­ty of Ap­plied Scien­ces 2010.

Lee S. Y., The Mo­ne­ta­ry and Ban­king De­ve­lop­ment of Sin­ga­po­re and Ma­lay­sia, Sin­ga­po­re 1974.

Lem­ze­ri Y., M. Ja­eger, J-N. Ory, Les ba­nqu­es a sta­tut co­opéra­tif ont-el­les plus de ca­pa­ci­té a rési­ster a la cri­se fi­nan­ci­?re et a la sur­mon­ter?, (w:) The Ama­zing Po­wer of Co­ope­ra­ti­ves. Te­xts se­lec­ted from the in­ter­na­tio­nal call for pa­per pro­po­sals, In­ter­na­tio­nal Sum­mit of Co­ope­ra­ti­ves, M. J. Bras­sard, E. Mo­li­na (red.), Qu­ebec 2012.

Le­nar­to­wicz R., Kil­ka uwag o ko­mu­nal­nych ka­sach oszczęd­no­ści, Sa­mo­rząd 1926, nr 52.

Le­oń­ski Z., Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny w RP, War­sza­wa 2006.

Le­pe­tit B., The Pre-in­du­strial Urban Sys­tem: Fran­ce 1740-1840, Cam­brid­ge 1994.

Li­po­wicz I., Sa­mo­dziel­ność sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w świe­tle kon­sty­tu­cji, PS 2007, nr 4.

Li­twiń­ska M., Ko­men­tarz do uchwa­ły SN z dnia 16 lu­te­go 1996, III CZP 10/96, PPH 1996, nr 11.

1 Roz­wój tego typu pod­mio­tów w oma­wia­nym okre­sie wy­ni­kał - i to nie­za­leż­nie od re­gio­nu geo­gra­ficz­ne­go - z prze­mian za­cho­dzą­cych w śro­do­wi­sku spo­łecz­no-go­spo­dar­czym. W szcze­gól­no­ści z prze­obra­żeń śre­dnio­wiecz­nych miast (zwięk­sza­nie au­to­no­mii), wzro­stu zna­cze­nia pie­nią­dza, zmian w za­lud­nie­niu, osad­nic­twie i rol­nic­twie, wła­ści­wo­ści ów­cze­snej go­spo­dar­ki, któ­ra z za­sa­dy mia­ła cha­rak­ter miej­sco­wy czy re­gio­nal­ny, H. van der Wee, Mo­ne­ta­ry, Cre­dit and Ban­king Sys­tem, (w:) The Cam­brid­ge Eco­no­mic Hi­sto­ry of Eu­ro­pe Vo­lu­me V: The Eco­no­mic or­ga­ni­za­tion of ear­ly mo­dern Eu­ro­pe, E. E. Rich, C. H. Wil­son, M. M. Po­stan (red.), Cam­brid­ge 1977, s. 290-292.

2 Zob. zwłasz­cza po­glą­dy św. To­ma­sza z Akwi­nu.

3 Por. T. Orzesz­ko, Ban­ki spół­dziel­cze w Pol­sce. Eko­no­micz­ne i fi­nan­so­we wa­run­ki roz­wo­ju, Po­znań 1998, s. 26.

4 Funk­cjo­no­wa­ły one tak­że m.in. pod na­zwą mons Chri­sti, de­po­si­tum Apo­sto­lo­rum czy w ję­zy­ku pol­skim: ko­mo­ra po­trzeb­nych oraz lom­bard do­bro­czyn­ny; za: Z. Glo­ger, En­cy­klo­pe­dia sta­ro­pol­ska, t. 3, War­sza­wa 1901.

W za­leż­no­ści od źró­dła po­da­je się, że pierw­szy bank po­boż­ny zo­stał za­ło­żo­ny w 1361 r. w Lon­dy­nie (za: E. Go­stom­ski, Przed­spół­dziel­cze in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, (w:) Współ­cze­sna ban­ko­wość spół­dziel­cza, A. Sze­lą­gow­ska (red.), War­sza­wa 2012, s. 19) bądź w Pe­ru­gii w 1462 r. (J. Duda, Mi­ło­sier­dzie i go­spo­dar­ka - od gór po­boż­nych do wspól­ne­go ra­to­wa­nia się w nie­szczę­ściu, An­na­les. Ety­ka w ży­ciu go­spo­dar­czym 2013, t. 16, s. 205). W Pol­sce na­to­miast po­ja­wi­ły się one w dru­giej po­ło­wie XVI w. za­kła­da­ne z ini­cja­ty­wy du­chow­nych (jako pierw­sze: w 1557 r. Fun­da­cja Ta­nie­go Kre­dy­tu za­ło­żo­na przez ks. Waw­rzyń­ca Bia­ło­brze­skie­go, w 1579 r. w Wil­nie oraz 1587 r. bank po­boż­ny w Kra­ko­wie oba za­ło­żo­ne przez ks. Pio­tra Skar­gę; za: E. Go­stom­ski, Przed­spół­dziel­cze in­sty­tu­cje..., s. 19; R. Pra­sz­kier, A. No­wak, So­cial En­tre­pre­neur­ship: The­ory and Prac­ti­ce, Cam­brid­ge 2012, s. 172; na te­mat tego typu in­sty­tu­cji w szcze­gól­no­ści: P. H. Hol­zap­fel, Die An­fän­ge der Mon­tes Pie­ta­tis (1462-1515), Mün­chen 1903 - na pod­sta­wie tłu­ma­cze­nia w: Pie­nią­dze i Więź 2012, nr 2, s. 37-66; J. Ossow­ski, Od ban­ku po­boż­ne­go do kasy spół­dziel­czej: praw­ne i or­ga­ni­za­cyj­ne aspek­ty roz­wo­ju in­sty­tu­cji sa­mo­po­mo­co­wych w Pol­sce, (w:) Praw­ne i eko­no­micz­ne de­ter­mi­nan­ty roz­wo­ju spół­dziel­czych kas oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­wych w Pol­sce, J. Ossow­ski (red.), So­pot 2010); A. Par­sons, Eco­no­mic Si­gni­fi­can­ce of the Mon­tes Pie­ta­tis, Fran­ci­scan Stu­dies 1941, z. 3, s. 3-28; M. Rob­son, The Fran­ci­scans in the Mid­dle Ages, Wo­od­brid­ge 2006, s. 142), jak i świec­kich (w 1601 r. w Za­mo­ściu przez Jana Za­moj­skie­go). Na tych wzor­cach two­rzo­ne były ko­lej­ne in­sty­tu­cje tego ro­dza­ju na ca­łym te­re­nie Pol­ski (zob. m.in. B. Ja­nusz, "Mons Pius" Or­mian Lwow­skich, Lwów 1928; A. Krzy­ża­now­ski, Za­kład­ka na sprzę­żaj w Pa­bia­ni­cach (przy­czy­nek do dzie­jów kre­dy­tu wło­ściań­skie­go w XVII-tym wie­ku), Roz­pra­wy Aka­de­mii Umie­jęt­no­ści, S. II, t. 9, Kra­ków 1897; R. Woj­cie­chow­ski, Mon­tes pie­ta­tis. Szkic za­gad­nie­nia, Acta Uni­ver­si­ta­tis Wra­ti­sla­vien­sis nr 2758, Pra­wo CCXCIV, Wro­cław 2005, s. 59-67).

5 J. Duda, Mi­ło­sier­dzie i go­spo­dar­ka..., s. 205; C. Lesz­czyń­ska, Ł. Li­siec­ka, Od ban­ku po­boż­ne­go do ban­ków pań­stwo­wych i pry­wat­nych. Ban­ki w Pol­sce, ich rola eko­no­micz­na, spo­łecz­na i kul­tu­ro­wa, re­fe­rat z Po­wszech­ne­go Zjaz­du Hi­sto­ry­ków Pol­skich, Tra­dy­cja a no­wo­cze­sność i toż­sa­mość, Kra­ków, 15-18 wrze­śnia 2004 r., http://ja­zon.hist.uj.edu.pl/zjazd/ma­te­ria­ly/lesz­czyn­ska­_li­siec­ka.pdf [do­stęp: 7.07.2013].

6 Jak np. utwo­rzo­ny w 1472 r. pod au­spi­cja­mi Re­pu­bli­ki Sie­ny Mon­te dei Pas­chi di Sie­na, któ­re­go ce­lem dzia­ła­nia było dać po­moc dla bar­dziej upo­śle­dzo­nych grup lud­no­ści w cza­sie szcze­gól­nych trud­no­ści lo­kal­nej go­spo­dar­ki (http://en­glish.mps.it/GMPS/Sto­ria/ [do­stęp: 3.03.2013]). Bank ten dzia­ła do dziś dnia z na­sta­wie­niem na udzie­la­nie kre­dy­tu z ko­rzy­ścią dla lo­kal­nej go­spo­dar­ki, http://en­glish.mps.it/GMPS/Sto­ria/ [do­stęp: 3.03.2013].

7 Przy­kła­dy ta­kich ak­tów po­da­je m.in. P. H. Hol­zap­fel, Die An­fän­ge der Mon­tes Pie­ta­tis (1462-1515), Mün­chen 1903 - na pod­sta­wie tłu­ma­cze­nia w: Pie­nią­dze i Więź 2012, nr 1, s. 39-53 oraz Pie­nią­dze i Więź 2012, nr 2, s. 37-66; V. Me­ne­ghin, I Mon­ti di Pie­ta in Ita­lia: dal 1462 al 1562, Vi­cen­za 1986, pas­sim.

8 Zob. uchwa­ły m.in. so­bo­rów: la­te­rań­skie­go (O re­for­mie "ban­ku po­boż­ne­go", (w:) Do­ku­men­ty so­bo­rów po­wszech­nych, t. IV/1, A. Ba­ron, H. Pie­tras (oprac.), Kra­ków 2007, s. 109-113, któ­ra zna­la­zła swój wy­raz w bul­li Le­ona X, In­ter mul­ti­pli­ces); try­denc­kie­go De­kret o re­for­mie, Se­sja 22, ka­non 9, (w:) Do­ku­men­ty so­bo­rów po­wszech­nych, t. IV/2, A. Ba­ron, H. Pie­tras (oprac.), Kra­ków 2007, s. 661). W ak­tach tych okre­śla­no re­gu­ły dzia­ła­nia ban­ków po­boż­nych (np. wpro­wa­dzo­no obo­wią­zek przed­sta­wia­nia przez "ad­mi­ni­stra­to­ra" spra­woz­da­nia z za­rzą­du nad mon­tis pie­ta­tis wła­ści­we­mu du­chow­ne­mu).

9 P. H. Hol­zap­fel, Die An­fän­ge der Mon­tes Pie­ta­tis (1462-1515), Mün­chen 1903 - na pod­sta­wie tłu­ma­cze­nia w: Pie­nią­dze i Więź 2012, nr 1, s. 53.

10 W li­te­ra­tu­rze wska­zu­je się na przy­kład na szcze­gól­ne in­sty­tu­cje fi­nan­so­we, tzw. Mons pro­fa­nus (pierw­sza za­ło­żo­na zo­sta­ła pod ko­niec XII wie­ku w We­ne­cji). Dzia­ła­ły one w celu fi­nan­so­wa­nia wy­dat­ków gmi­ny/mia­sta. Po­cząt­ko­wo pła­ce­nie okre­ślo­nej kwo­ty do Mons pro­fa­nus na rzecz mia­sta mia­ło cha­rak­ter przy­mu­so­wej po­życz­ki udzie­la­nej przez jego miesz­kań­ców, z cza­sem, wpła­ty sta­ły się do­bro­wol­ne, a wraz ze spła­tą ka­pi­ta­łu wy­pła­ca­ne były do­dat­ko­we świad­cze­nia; ibi­dem, s. 40.

11 H. Sie­ve­king, Das Ban­kwe­sen in Ge­nua und die Bank von S. Gior­gio, (w:) Hi­sto­ry of the Prin­ci­pal Pu­blic Banks: Ac­com­pa­nied by Exten­si­ve, J. G. van Dil­len (red.) Lon­dyn 1964, s. 15-16; J. Zwie­rzak-Fur­tak, Hi­sto­rycz­ne uję­cie roli kre­dy­tu w go­spo­dar­ce, BiK 2000, nr 12, s. 67.

12 H. van der Wee, Mo­ne­ta­ry, Cre­dit..., s. 303 i n.

13 Mię­dzy in­ny­mi Ma­nu­el Sán­chez Sar­to cha­rak­te­ry­zu­jąc pierw­sze hisz­pań­skie ban­ki pu­blicz­ne uży­wa wła­śnie ter­mi­nu: Ba­nque lo­ca­le (M. S. Sar­to, Les ba­nqu­es pu­bli­qu­es en Espa­gne ju­squ'á 1815, (w:) Hi­sto­ry of the Prin­ci­pal Pu­blic Banks: Ac­com­pa­nied by Exten­si­ve, J. G. van Dil­len (red.) Lon­dyn 1964, s. 7).

14 Przy­wo­łu­jąc za Ka­ta­rzy­ną  Ko­per­kie­wicz-Mor­del cho­ciaż­by przy­kład Wiel­kiej Bry­ta­nii, moż­na wska­zać, że pierw­sze lo­kal­ne ban­ki an­giel­skie po­wsta­ły w pierw­szej po­ło­wie XIII w. w Not­tin­gham i Edyn­bur­gu. W 1750 r. było ich jed­nak w An­glii za­le­d­wie dwa­na­ście, na­to­miast już pod ko­niec XVIII w. licz­ba pro­win­cjo­nal­nych ban­ków wzro­sła do trzy­stu (L. Gó­ral, M. Kar­li­kow­ska, K. Ko­per­kie­wicz-Mor­del, Pol­skie pra­wo ban­ko­we, War­sza­wa 2000, s. 10).

Jak się pod­no­si w li­te­ra­tu­rze, "ban­ki lo­kal­ne (org. co­un­ty banks - przy­pis aut.) roz­wi­ja­ły się po­nie­waż wszyst­kie przed­się­bior­stwa były lo­kal­ne i tyl­ko lo­kal­ni ban­kie­rzy mo­gli oce­nić ich wia­ry­god­ność kre­dy­to­wą (tłum. wła­sne), S. Gou­d­smit, The Li­mits Of Mo­ney: Three Per­cep­tions Of Our Most Com­pre­hen­si­ve Va­lue Sys­tem, Delft 2004, s. 175.

15 Zob. zwłasz­cza A. Smith, An In­qu­iry into the Na­tu­re and Cau­ses of the We­alth of Na­tions, Lon­don 1904, pas­sim, a tak­że po­glą­dy wy­ra­ża­ne przez Tho­ma­sa Mal­thu­sa czy Je­re­mie­go Ben­tha­ma.

Przy­wo­łu­jąc Ada­ma Smi­tha, war­to pod­kre­ślić, że wska­zy­wał on jed­no­cze­śnie, iż ko­rzy­ści eko­no­micz­ne są osią­ga­ne za­rów­no przy kie­ro­wa­niu się wła­snym in­te­re­sem (A. Smith, The The­ory of Mo­ral Sen­ti­ments, Du­blin 1776, s. 1, http://www.ar­chi­ve.org/stre­am/the­ory­of­mo­ral­se­n00smit#page/n13/mode/2up [do­stęp: 3.03.2013]), jak i wczu­wa­jąc się w sy­tu­ację in­nych lu­dzi (A. Smith, An In­qu­iry into..., pas­sim, zob. też J. Bu­chan, Adams Smith. Ży­cie i idee, War­sza­wa 2008, s. 34; A. Onc­ken, Das Adam Smith - Pro­blem, (w:) Ze­it­schrift für So­zial­wis­sen­schaft, J. Wolf (red.), Ber­lin 1898, s. 25-33), a w związ­ku z tym moż­li­we jest two­rze­nie róż­ne­go ro­dza­ju pod­mio­tów łą­czą­cych w so­bie re­ali­za­cję oby­dwu tych ce­lów.

16 Jak­kol­wiek w li­te­ra­tu­rze nie­któ­rzy au­to­rzy wska­zu­ją, że po­wsta­nie pierw­szych or­ga­ni­za­cji, a tak­że kon­cep­cji uj­mu­ją­cych w bar­dziej po­stę­po­wy spo­sób idee oszczę­dza­nia i kre­dy­to­wa­nia, moż­na da­to­wać wcze­śniej, to jed­nak nie wpły­nę­ły one zna­czą­co na kształ­to­wa­nie się ban­ków lo­kal­nych. Przy­wo­łu­je się na przy­kład roz­wią­za­nia pro­po­no­wa­ne w 1611 r. we Fran­cji przez Hu­gu­es De­le­stre'a (A. Che­vau­chez, Les ca­is­ses d'épar­gne en Fran­ce, hi­sto­ire et légi­sla­tion, Pa­ryż 1906, s. 1; W. Schmitt-Wel­l­brock, Fre­ie Spar­kas­sen und Re­gio­nal­prin­zip: Zu­gle­ich ein Be­itrag zur Rechts­stel­lung der Fre­ien Spar­kas­sen als fre­ige­me­in­wirt­scha­ftli­che Unter­neh­men, Unter­su­chun­gen über das Spar-, Giro- und Kre­di­twe­sen, Ab­te­ilung B: Recht­swis­sen­schaft 1979, t. 20, s. 34-35), a tak­że ist­nie­ją­ce we Fran­cji Bu­re­au d'eco­no­mie, Cham­bre d'ac­cu­mu­la­tion des ca­pi­taux et d'in­tér?ts com­po­sés i Ton­ti­nes (A. Che­vau­chez, Les ca­is­ses..., s. 1).

War­to przy­po­mnieć, że tak­że w Wiel­kiej Bry­ta­nii Da­niel De­foe w 1697 r. w swo­jej książ­ce An Es­say on Pro­ject su­ge­ro­wał po­trze­bę two­rze­nia tzw. sa­vings banks (kas/ban­ków oszczęd­no­ścio­wych). Wska­zy­wał, że wszy­scy pra­cow­ni­cy na­jem­ni po­win­ni wspól­nie skła­dać pie­nią­dze, któ­re by­ły­by in­we­sto­wa­ne z zy­skiem, a na­stęp­nie mo­gły być wy­pła­co­ne w ra­zie ko­niecz­no­ści po­kry­cia kosz­tów nie­prze­wi­dzia­nych zda­rzeń. Zob. m.in. C. Du­fries, Ten Les­sons Ban­kers Ne­ver Le­arn: How Banks Ope­ra­te And Why Ban­kers Screw Up, Blo­oming­ton 2011, s. 89; M. Rol­lins, Mo­ney and In­ve­st­ments, Lon­don 1910, s. 345; D. Ro­od­man, Due Di­li­gen­ce: An Im­per­ti­nent In­qu­iry Into Mi­cro­fi­nan­ce, Wa­shing­ton 2012, s. 48.

17 Jak wska­zu­je się w li­te­ra­tu­rze pierw­sze ban­ki oszczęd­no­ścio­we były fun­do­wa­ne przez Ko­ściół (w szkoc­kiej tra­dy­cji) bądź ak­tyw­ne spo­łecz­nie gmi­ny (w an­giel­skiej tra­dy­cji), sta­jąc się bli­sko po­wią­za­ne z lo­kal­ną spo­łecz­no­ścią, O. Hor­ne, A Hi­sto­ry of Sa­vings Banks, Lon­don 1947, s. 365.

18 Na przy­kład ce­lem kasy po­wsta­łej w 1778 r. w Ham­bur­gu było "da­nie spo­sob­no­ści do odło­że­nia cze­goś na­wet przy swym nie­wiel­kim za­rob­ku" (A. Maik, Ko­mu­nal­na Kasa Oszczęd­no­ści Po­wia­tu Lesz­czyń­skie­go. 50 lat pra­cy 1889-1939, Lesz­no 1939, s. 20), po­dob­nie jak za­ło­żo­nej w 1786 r. Ol­den­burg Er­spa­rung­skas­se (M. Pe­ters, More than a prin­ci­ple - The hi­sto­ry of sa­vings banks in the co­ur­se of Ste­in's Städ­te­ord­nung 1808-1838, http://www.sa­vings-banks.com/uplo­aded­Fi­les/Events/Pe­ters - More than prin­ci­ple.pdf, s. 10, [do­stęp: 30.09.2013]. W au­striac­kim roz­po­rzą­dze­niu z 2 wrze­śnia 1844 r. (Re­gu­la­tiv für die Bil­dung, Ein­rich­tung und Über­wa­chung der Spar­kas­sen vom 2. Sep­tem­ber 1844, Hof­kan­zle­ide­kret vom 26. Sep­tem­ber 1844, PGS Ba72, Nr. 123) wska­zy­wa­no na: "da­nie spo­sob­no­ści prze­cho­wa­nia, opro­cen­to­wa­nia i stop­nio­we­go zwięk­sza­nia drob­nych oszczęd­no­ści". Zo­bacz tak­że przy­wo­ła­ne w dal­szej czę­ści pra­cy po­glą­dy Tho­ma­sa Mal­thu­sa czy Je­re­mie­go Ben­tha­ma.

19 M. Pe­ters, More than a prin­ci­ple..., s. 10.

20 Zob. ha­sło: Banks for sa­vings, (w:) Sup­ple­ment to the fo­urth, fi­fth and si­xth edi­tions of the En­cyc­lo­p?dia Bri­tan­ni­ca. With pre­li­mi­na­ry dis­ser­ta­tions on the hi­sto­ry of scien­ces, t. 2, Edin­burgh 1824, s. 91; M. Moss, Hen­ry Dun­can and the sa­vings bank mo­ve­ments in UK, (w:) 200 Years of Sa­vings Banks: A Strong and La­sting Bu­si­ness Mo­del for Re­spon­si­ble, Re­gio­nal Re­ta­il Ban­king, Per­spec­ti­ves ESBG-WSBI 2011, nr 63, s. 14.

21 T. Mal­thus, Es­say on the Prin­ci­ples of Po­pu­la­tion, or, a View of its Past and Pre­sent Ef­fects on Hu­man Hap­pi­ness; with an enqu­iry into our Pro­spects re­spec­ting the Fu­tu­re Re­mo­val or Mi­ti­ga­tion of the Evils which it oc­ca­sions, Lon­don 1803.

22 Za: La pro­tec­tion so­cia­le com­plémen­ta­ire en Fran­ce, Ja­nvier 2012, http://www.ir­des.fr/Espa­ce­Doc/Do­ssiers­Bi­blios/Pro­tec­tion­So­cia­le­Com­ple­men­ta­ire.pdf [do­stęp: 4.05.2013].

23 A. Che­vau­chez, Les ca­is­ses..., s. 2.

24 Za: F. Ko­pitzsch, Spar­kas­sen­re­ali­tät und So­zie­täts­be­we­gung im Ze­ital­ter der Auf­klärung, Spar­kas­sen in der Ge­schich­te, Do­ku­men­te, Be­iträge und Di­skus­sio­nen zur Spar­kas­sen­ge­schich­te 1984, z. 2, s. 129.

25 Re­ali­za­cją tych idei w Niem­czech było po­wo­ła­nie do ży­cia: Ver­sor­gung­san­stalt (w 1778 r. w Ham­bur­gu) oraz ko­mu­nal­nej Göt­tin­ger Spar- und Le­ih­kas­se (w 1801 r. w Ge­tyn­dze), in­sty­tu­cji, któ­re przez więk­szość przed­sta­wi­cie­li dok­try­ny uzna­wa­ne są za pierw­sze kasy/ban­ki oszczęd­no­ścio­we (zob. zwłasz­cza: R. Ay­adi (et al.), In­ve­sti­ga­ting Di­ver­si­ty in the Ban­king Sec­tor in Eu­ro­pe: The Per­for­man­ce and Role of Sa­vings Banks, Brus­sels 2009, s. 113; C. Ha­ase, G. Wie­tek (red.), Lan­des­spar­kas­se Ol­den­burg - Lan­des­spar­kas­se zu Ol­den­burg 1786-1961, Ol­den­burg 1961, s. 72; F. Ko­pitzsch, Spar­kas­sen­re­ali­tät und So­zie­täts­be­we­gung..., s. 130; F. C. Ni­chols, The Ope­ra­tion of The Mu­tu­al Sa­vings Bank Sys­tem in The Uni­ted Sta­tes, And The Tre­at­ment Of Sa­vings De­po­sit, An­nals of the Ame­ri­can Aca­de­my of Po­li­ti­cal and So­cial Scien­ce 1910, t. 36, nr 3, Ban­king Pro­blems, s. 126; E. L. Ro­bin­son, One hun­dred years of sa­vings ban­king, 1816-1916, New York 1917, s. 6; M. Schin­dler, D. Neu­ber­ger, Ist der öf­fen­tli­che Au­ftrag im deut­schen Spar­kas­sen­sek­tor ze­it­ge­mäß?, Thünen-Re­ihe An­ge­wand­ter Volks­wirt­scha­ft­sthe­orie 2000, nr 26, s. 4-5; E. Wan­del, Ban­ken Und Ver­si­che­run­gen Im 19. Und 20. Jahr­hun­dert, Mün­chen 1998, s. 3-4). Na szcze­gól­ną uwa­gę za­słu­gu­je zwłasz­cza dru­ga z nich, al­bo­wiem sta­ła się ona pier­wo­wzo­rem ban­ków o ści­słych związ­kach z wła­dza­mi lo­kal­ny­mi. W Wiel­kiej Bry­ta­nii za pierw­sze ban­ki/kasy oszczęd­no­ścio­we uzna­je się te utwo­rzo­ne przez Pri­scil­lę Wa­ke­field w Tot­ten­ham i Hen­ry'ego Dun­ca­na w Ru­th­well. We Fran­cji na­to­miast pierw­sza Ca­is­se d'Epar­gne de Pre­voy­an­ce za­ło­żo­na zo­sta­ła do­pie­ro w 1818 r. w Pa­ry­żu z ini­cja­ty­wy księ­cia Fra­nço­is'a Ale­xan­dre'a Frédéri­ca de La Ro­che­fo­ucauld'a i ba­ro­na Ben­ja­mi­na De­les­ser­ta (B. Le­pe­tit, The Pre-in­du­strial Urban Sys­tem: Fran­ce 1740-1840, Cam­brid­ge 1994, s. 376).

Wy­kształ­co­ne w Niem­czech, An­glii i Fran­cji mo­de­le in­sty­tu­cji oszczęd­no­ścio­wych roz­wi­ja­ły się rów­nież w in­nych eu­ro­pej­skich pań­stwach m.in. w: Au­strii, Da­nii, Ho­lan­dii, Szwe­cji, Por­tu­ga­lii, Hisz­pa­nii czy Ro­sji. Pierw­sze ban­ki oszczęd­no­ścio­we po­wsta­ły w: 1810 r. w Hol­ste­in­borg (Da­nia), 1817 r. w Wor­kum (Ho­lan­dia), 1820 r. w Go­then­bur­gu (Szwe­cja), 1838 r. w Ma­dry­cie (Hisz­pa­nia), 1844 r. w Li­zbo­nie (Por­tu­ga­lia). Funk­cjo­no­wa­ły jako róż­ne­go typu fun­da­cje, lo­kal­ne kor­po­ra­cje (mu­ni­cy­pal­ne, re­gio­nal­ne), rol­ni­cze kon­sor­cja oraz or­ga­ni­za­cje ko­ściel­ne (L. P. Ba­?u­elos, Las Ca­jas de Ahor­ros y el fu­tu­ro des­de su hi­sto­ria, Cor­do­ba 1992; pas­sim. A. Maik, Ko­mu­nal­na Kasa..., s. 10; J. Mura (red.), Hi­sto­ry of Eu­ro­pe­an Sa­vings Banks, t. 1, Stut­t­gart 1996, pas­sim). W Ro­sji pierw­sze ban­ki/kasy oszczęd­no­ścio­we, w od­róż­nie­niu od in­nych państw, zo­sta­ły za­ło­żo­ne przez pań­stwo. W 1842 r. de­kre­tem cara Mi­ko­ła­ja z 1841 r. po­wsta­ły w Mo­skwie i Pe­ters­bur­gu. (Указ о составлении общего проекта сберегательных касс в России и учреждении первых касс в Москве и Санкт-Петербурге, za: В. В. Морозан, История сберегательных касс в императорской России, Санкт-Петербург 2007, s. 21).

26 W li­te­ra­tu­rze wie­lu państw pod­kre­śla się lo­kal­ny cha­rak­ter kas/ban­ków oszczęd­no­ścio­wych oraz wska­zu­je się, że ich funk­cjo­no­wa­nie sta­bi­li­zo­wa­ło war­tość pie­nią­dza, przy­czy­nia­ło się do po­pra­wy re­gio­nal­ne­go bi­lan­su, po­nie­waż po­zwa­la­ło prze­zna­czać miej­sco­we środ­ki pie­nięż­ne (oszczęd­no­ści) zgro­ma­dzo­ne w da­nym re­gio­nie na roz­wój jego lo­kal­ne­go prze­my­słu, fi­nan­so­wa­nie pro­jek­tów pu­blicz­nych i no­wych sek­to­rów go­spo­dar­czych sto­sow­nie do miej­sco­wych po­trzeb. Po­zy­ska­ne de­po­zy­ty po­zo­sta­wa­ły w spo­łecz­no­ściach lo­kal­nych i przy­czy­nia­ły się do ich do­bro­by­tu; zob. w szcze­gól­no­ści M. An­ders­son, E. Ro­drígu­ez, Sa­vings Banks and Eco­no­mic De­ve­lop­ment: Swe­den in 19th Cen­tu­ry (w:) 200 Years of Sa­vings Banks: A Strong and La­sting Bu­si­ness Mo­del for Re­spon­si­ble, Re­gio­nal Re­ta­il Ban­king Per­spec­ti­ves ESBG-WSBI 2011, nr 63, s. 34; A. Ciesz­kow­ski, O kre­dy­cie i obie­gu, Po­znań 1911, s. 64 i przy­wo­ły­wa­na tam li­te­ra­tu­ra.

Nie wszyst­kie ban­ki oszczęd­no­ścio­we mia­ły jed­nak cha­rak­ter lo­kal­ny. Wśród kas/ban­ków oszczęd­no­ścio­wych wy­róż­nić moż­na na przy­kład tzw. kasy pocz­to­we. In­sty­tu­cje te po­wsta­ły w dru­giej po­ło­wie XIX w. w An­glii (pod­sta­wy praw­ne dla dzia­ła­nia tego typu in­sty­tu­cji da­wał uchwa­lo­ny 17 maja 1861 r. Post Of­fi­ce Sa­vings Bank Act (24 & 25 Vict c 14), a na­stęp­nie w jej ko­lo­niach (m.in. w stycz­niu 1877 r. roz­po­czął dzia­łal­ność Post Of­fi­ce Sa­vings Bank (POSB) w Sin­ga­pu­rze, za: S. Y. Lee, The Mo­ne­ta­ry and Ban­king De­ve­lop­ment of Sin­ga­po­re and Ma­lay­sia, Sin­ga­po­re 1974, s. 87), oraz w sze­re­gu in­nych państw (m.in. w 1882 r. w Au­strii po­wsta­ła Öster­re­ichi­sche Post­spar­kas­se). Ich wspól­ną ce­chą, oprócz celu, ja­kim było gro­ma­dze­nie oszczęd­no­ści, było to, że dzia­ła­ły, wy­ko­rzy­stu­jąc od­dzia­ły urzę­dów pocz­to­wych, któ­rych gę­sta sieć stwa­rza­ła znacz­ne moż­li­wo­ści pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści na­wet w od­le­głych miej­sco­wo­ściach. T. Dzie­koń­ski, Rola PKO w od­bu­do­wie ka­pi­ta­łów ro­dzi­mych, (w:) Księ­ga Pa­miąt­ko­wa Ogól­no-Pol­skie­go Zjaz­du In­sty­tu­cyj Oszczęd­no­ścio­wych, War­sza­wa 1931, s. 81). Nie tyle więc mia­ły one cha­rak­ter lo­kal­ny, co po­zwa­la­ły na po­wszech­ne ofe­ro­wa­nie usług ban­ko­wych, na­wet oso­bom za­miesz­ka­łym w ob­sza­rach o naj­słab­szym uban­ko­wie­niu.

27 H. Dun­can, Es­say on the Na­tu­re and Ad­van­ta­ges of Pa­rish Banks, Edin­burgh 1815.

28 C. Du­fries, Ten Les­sons..., s. 12; H. Dun­can, Es­say on..., s. 28.

29 Zob. m.in. w 1817 r. w Wiel­kiej Bry­ta­nii Act to En­co­ura­ge the Es­ta­bli­sh­ment the Banks for Sa­vings - tzw. Rose's Act (za: M. Pohl, Hand­bo­ok on the Hi­sto­ry of Eu­ro­pe­an Bank, Hants 1994, s. 1263); w Por­tu­ga­lii de­kret z 17 sierp­nia 1836 r., Col­lec­cç?o de Le­gi­sla­ç?o Pro­mul­ga­da em 1836, Lis­boa 1836, s. 122 (za: P. Sa­me­iro, Sa­vings Banks in Por­tu­gal: Ori­gins and At­tri­bu­tes, (w:) 200 Years of Sa­vings Banks: A Strong and La­sting Bu­si­ness Mo­del for Re­spon­si­ble, Re­gio­nal Re­ta­il Ban­king, Per­spec­ti­ves ESBG-WSBI 2011, nr 63, s. 50), w Au­strii roz­po­rzą­dze­nie z 2 wrze­śnia 1844 r. (Re­gu­la­tiv für die Bil­dung, Ein­rich­tung und Über­wa­chung der Spar­kas­sen vom 2. Sep­tem­ber 1844, Hof­kan­zle­ide­kret vom 26. Sep­tem­ber 1844); w Pru­sach Re­gle­ment, Die Ein­rich­tung des Spar­kas­sen­we­sens betr. vom 12. Dez­em­ber 1838 (Preuß. GS 1839, s. 5).

30 A. Maik, Ko­mu­nal­na Kasa..., s. 10.

31 Tu ro­zu­mia­nej jako od­no­szą­cej się ra­czej do aspek­tów struk­tu­ral­no-po­li­tycz­nych.

32 M. Ba­rań­ski (et al.), Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny i wspól­no­ty lo­kal­ne, War­sza­wa 2007, s. 23.

33 Zob. m.in.: B. Fech­trup, Die Deut­sche Ge­nos­sen­scha­fts­bank. Rechts­grun­dla­gen, Enw­tic­klung und Tätig­ke­it, Mün­ster 1994, s. 7 i n.; B. Mey­er, Die exter­ne Ban­kau­to­ma­tion als Ent­sche­idung­spro­blem der Kre­dit­ge­nos­sen­scha­ften, t. 5, se­ria: Köl­ner Ge­nos­sen­scha­ft­swis­sen­schaft, J. Ze­rche (red.), Gel­sen­kir­chen 1983, s. 99.

34 C. Thie­mann, Recht­spro­ble­me der Mar­ke Spar­kas­se, Stut­t­gart 2008, s. 32.

35 Die Städ­te­ord­nung vom 19. No­vem­ber 1808, Preuß. GS 1806-1810, s. 324.

36 A. Krebs­bach, Preu­ßi­sche Städ­te­ord­nung von 1808: Te­xtaus­ga­be mit Dar­stel­lung der Grun­dla­gen und Ent­ste­hung der Städ­te­ord­nung so­wie der For­ten­twic­klung des preu­ßi­schen Städ­te­rechts, Stut­t­gart 1970, s. 26; P. Tho­mes, Dif­fu­sion der Spar­kas­sen in Preu­ßen, (w:) In­ven­tion - In­no­va­tion - Dif­fu­sion. Die En­twic­klung des Spar- und Spar­kas­sen­ge­dan­kens in Eu­ro­pa, M. Pix, H. Pohl (red.), Stut­t­gart 1992, s. 195, za: M. Pe­ters, More than..., s. 14.

37 M. Pe­ters, More than..., s. 15-16.

38 Re­gle­ment, Die Ein­rich­tung des Spar­kas­sen­we­sens betr. vom 12 Dez­em­ber 1838, Preuß. GS 1839, s. 5.

39 M. An­ders­son, E. Ro­drígu­ez, Sa­vings Banks..., s. 34; A. Ciesz­kow­ski, O kre­dy­cie..., s. 64.

40 W ogó­le okres ten wska­zu­je się jako de­cy­du­ją­cy dla two­rze­nia się kon­cep­cji spół­dziel­czo­ści, a póź­niej ko­ope­ra­ty­zmu. Pro­ble­ma­ty­ka so­li­da­ry­zmu, współ­dzia­ła­nia i po­szu­ki­wa­nie roz­wią­zań pro­ble­mów spo­łecz­nych w opar­ciu o ko­ope­ra­cję człon­ków spo­łe­czeń­stwa była w tym cza­sie bli­ska przed­sta­wi­cie­lom róż­nych nur­tów ide­olo­gicz­nych: so­cja­li­stom uto­pij­nym, anar­chi­stom, so­li­da­ry­stom etc. [zob. m.in. opra­co­wa­nia Ro­ber­ta Owe­na, np. The So­cial Sys­tem - Con­sti­tu­tion, Laws, and Re­gu­la­tions of a Com­mu­ni­ty, Stu­ar­ta Mil­la, Prin­ci­ples of Po­li­ti­cal Eco­no­my with some of the­ir Ap­pli­ca­tions to So­cial Phi­lo­so­phy, po­glą­dy ak­cen­tu­ją­ce­go so­li­dar­ność spo­łe­czeń­stwa Fry­de­ry­ka Ba­stia­ta, po­glą­dy Pio­tra Kro­pot­ki­na przed­sta­wio­ne w wy­da­nej w 1902 r. pra­cy Mu­tu­al Aid: A Fac­tor of Evo­lu­tion (w Pol­sce wyd. P. Kro­pot­kin, Po­moc wza­jem­na jako czyn­nik roz­wo­ju, Łódź -War­sza­wa 1946); wy­da­wa­ny przez Wil­lia­ma Kin­ga Co-ope­ra­tor (zob. np. The spi­rit of co-ope­ra­tion, Co-ope­ra­tor 1828, nr 7, s. 1-4)]; zob. szerz. m.in. J. Ossow­ski, Jał­muż­na i kre­dyt, So­pot 2005, s. 102-113.

41 H. W. Wolff, Pe­ople's Banks. A re­cord of so­cial and eco­no­mic suc­cess, Lon­don 1896, pas­sim.

42 Okre­śle­nia Volks­bank uży­wa sam Franz Her­mann Schul­ze-De­litzsch w swo­jej książ­ce Vor­schuß- und Kre­di­tve­re­ine als Volks­ban­ken. Prak­ti­sche An­we­isung zu de­ren Grün­dung und Ein­rich­tung, Le­ip­zig 1855, pas­sim (https://ar­chi­ve.org/de­ta­ils/vor­schu­szund­cre­d00schu, [do­stęp: 30.09.2013]).

43 M. Do­skocz, Ra­if­fe­isen - Stef­czyk - Kam­pe­lik, War­sza­wa 1929, pas­sim; T. W. Gu­in­na­ne, Re­gio­nal or­ga­ni­za­tions in the Ger­man co­ope­ra­ti­ve ban­king sys­tem in the late 19th cen­tu­ry, Re­se­arch in Eco­no­mics 1997, t. 51, z. 3, s. 251-274.

44 E. Wan­del, Ban­ken Und Ver­si­che­run­gen..., s. 13.

45 Sze­rzej na te­mat spe­cy­fi­ki i za­ło­żeń dzia­ła­nia ban­ków lu­do­wych w li­te­ra­tu­rze pol­skiej m.in.: M. Go­lec, Spół­dziel­cze kasy oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­we na ryn­ku usług fi­nan­so­wych w Pol­sce, Po­znań 2004, s. 27-28; E. Go­stom­ski, Róż­ni­ce po­mię­dzy ban­ka­mi lu­do­wy­mi Schul­ze-De­litz­scha i ka­sa­mi Ra­if­fe­ise­na, (w:) Współ­cze­sna ban­ko­wość spół­dziel­cza, A. Sze­lą­gow­ska (red.), War­sza­wa 2012, s. 23-25; W. Mo­raw­ski, Słow­nik hi­sto­rycz­ny ban­ko­wo­ści pol­skiej do 1939 r., War­sza­wa 1998, s. 67-68; T. Orzesz­ko, Ban­ki spół­dziel­cze w Pol­sce..., s. 27-30; eadem, In­sty­tu­cje fi­nan­so­we z ser­cem - hi­sto­ria i te­raź­niej­szość unii kre­dy­to­wych w Sta­nach Zjed­no­czo­nych, War­sza­wa 2012, s. 14-16; J. Szam­be­lań­czyk, Ban­ki spół­dziel­cze w Pol­sce w pro­ce­sach zmian sys­te­mo­wych, Po­znań 2006, s. 16-20.

W li­te­ra­tu­rze ob­cej m.in: Her­mann Schul­ze-De­litzsch. Aus­ge­wähl­te Schri­ften und Re­den des Grün­de­rva­ters der Ge­nos­sen­scha­ften, M. Bren­del (red.), Grün­de­rze­iten, t. 1, Ber­lin 2008; R. Mi­la­no, A brief hi­sto­ry of so­cial ban­king, (w:) O. We­ber, S. Re­mer (red.), So­cial Banks and the Fu­tu­re of Su­sta­ina­ble Fi­nan­ce, New York 2011, s. 25-26.

46 E. Go­stom­ski, Na­ro­dzi­ny i roz­wój unii kre­dy­to­wych na świe­cie, Pie­nią­dze i Więź 2011, nr 4, s. 8; O spół­kach po­ży­czek i oszczęd­no­ści sys­te­mu Ra­if­fe­ise­na, Gło­sy Ka­to­lic­kie Kra­ków 1901, nr 8, s. 10.

Sze­rzej na te­mat spe­cy­fi­ki i za­ło­żeń dzia­ła­nia ban­ków lu­do­wych w li­te­ra­tu­rze pol­skiej m.in.: M. Go­lec, Spół­dziel­cze kasy..., s. 27-28; E. Go­stom­ski, Róż­ni­ce po­mię­dzy..., s. 23-25; W. Mo­raw­ski, Słow­nik hi­sto­rycz­ny..., s. 67-68; T. Orzesz­ko, Ban­ki spół­dziel­cze..., s. 27-30; eadem, In­sty­tu­cje fi­nan­so­we..., s. 14-16; J. Szam­be­lań­czyk, Ban­ki spół­dziel­cze..., s. 16-20.

W li­te­ra­tu­rze ob­cej m.in: M. Kle­in, Le­ben, Werk und Na­chwir­kung des Ge­nos­sen­scha­fts­grün­ders Frie­drich Wil­helm Ra­if­fe­isen, Köln 1997; J. Kle­in­haus, En­twic­klung der Ra­if­fe­isen - Or­ga­ni­sa­tion in der Bun­de­sre­pu­blik Deutsch­land, (w:) Ra­if­fe­isen­kre­dit in Eu­ro­pa, Frank­furt am Main 1968, s. 68 i n.

47 Na co wska­zy­wał m.in. już Franz Her­mann Schult­ze-De­litzsch w 1853 r. w swo­jej As­so­zia­tions­buch für deut­sche Han­dwer­ker und Ar­be­iter (F. H. Schult­ze-De­litzsch, As­so­zia­tions­buch für deut­sche Han­dwer­ker und Ar­be­iter, Le­ip­zig 1853, s. 78).

48 Mię­dzy in­ny­mi już w 1888 r. An­to­ni Wrot­now­ski wniósł do Mi­ni­ster­stwa Skar­bu me­mo­riał, w któ­rym wska­zy­wał, że ga­li­cyj­skie kasy oszczęd­no­ści, wy­cho­dząc poza gra­ni­ce, na­tu­rą i prze­zna­cze­niem dla tego ro­dza­ju in­sty­tu­cji za­kre­ślo­ne, prze­isto­czy­ły się w ban­ki kre­dy­to­we (za: Księ­ga pa­miąt­ko­wa pół­wie­ko­wej dzia­łal­no­ści Po­wia­to­wej Ko­mu­nal­nej Kasy Oszczęd­no­ści w Kra­ko­wie 1882-1932, Kra­ków 1932, s. 22).

49 Re­gu­la­tiv für die Bil­dung, Ein­rich­tung und Über­wa­chung der Spar­kas­sen vom 2. Sep­tem­ber 1844, Hof­kan­zle­ide­kret vom 26. Sep­tem­ber 1844.

50 Przez cele te na­le­ża­ło ro­zu­mieć prze­zna­cze­nie dla nie­za­moż­nej lud­no­ści na ob­sza­rze dzia­ła­nia kasy (roz­po­rzą­dze­nie Mi­ni­stra z 20 li­sto­pa­da 1860, L. 33803), jak­kol­wiek, jak wska­zy­wa­ła prak­ty­ka, nie­któ­re kasy przez po­wszech­nie uży­tecz­ne cele ro­zu­mia­ły za­si­le­nie de­fi­cy­to­wych bu­dże­tów gmin­nych (orzecz. Try­bu­na­łu Ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go z dnia 1 grud­nia 1867 r., L. 3275, za: Księ­ga pa­miąt­ko­wa..., s. 33).

51 Księ­ga pa­miąt­ko­wa..., s. 25 i 29.

Na mocy wspo­mnia­ne­go re­gu­la­ty­wu (to jest: Re­gu­la­tiv für die Bil­dung, Ein­rich­tung und Über­wa­chung der Spar­kas­sen vom 2. Sep­tem­ber 1844) roz­wi­ja­ły się nie tyl­ko kasy w Pol­sce, ale i na te­re­nach in­nych dzi­siej­szych państw, któ­re wów­czas były czę­ścią mo­nar­chii au­stro-wę­gier­skiej. Moż­na tu wspo­mnieć m.in. utwo­rzo­ną w 1858 r. Mest­nu hra­nil­ni­cu w Psu­ju, Okraj­nu hra­nil­ni­cu w Koj­ni­cy w 1869 r. (zob. sze­rzej m.in. R. Er­ber, Roz­wój i zna­cze­nie Ko­mu­nal­nych Kas Oszczęd­no­ści w Ju­go­sła­wii, (w:) Księ­ga Pa­miąt­ko­wa I Kon­gre­su Sło­wiań­skich Ko­mu­nal­nych Kas Oszczęd­no­ści, War­sza­wa 1934 r., s. 49-50) czy Cze­ską Kasę Oszczęd­no­ścio­wą w Pra­dze w 1825 r. (zob. sze­rzej. m.in. K. Sva­toń, Roz­wój i zna­cze­nie Ko­mu­nal­nych Kas Oszczęd­no­ści w Cze­cho­sło­wa­cji, (w:) Księ­ga Pa­miąt­ko­wa I Kon­gre­su Sło­wiań­skich Ko­mu­nal­nych Kas Oszczęd­no­ści..., s. 49-50).

52 H. No­wak, Ban­ko­wość w Pol­sce, t. I, Pra­ce Biu­ra Eko­no­micz­ne­go Ban­ku Pol­skie­go, t. 4, War­sza­wa 1932, s. 4.

53 H. No­wak, Ban­ko­wość w..., s. 4-5.

54 Ibi­dem, s. 5-6 i przy­wo­ła­na tam li­te­ra­tu­ra.

55 P rzy­wo­łać tu moż­na m.in. de­fi­ni­cję ban­ku po­da­ną przez Fe­lik­sa Wi­liń­skie­go, któ­ry wska­zy­wał: sło­wem bank okre­śla­my przed­się­bior­stwo, zaj­mu­ją­ce się in­te­re­sa­mi pie­nięż­ny­mi, kre­dy­to­wy­mi lub po­krew­ny­mi tym ostat­nim. Prze­waż­nie są to duże za­kła­dy, po­sia­da­ją­ce znacz­ne ka­pi­ta­ły wła­sne, o struk­tu­rze praw­nej spół­ki ak­cyj­nej, F. Wi­liń­ski, Bank i jego or­ga­ni­za­cja, Lwów-War­sza­wa 1922, s. 5.

56 Po­ję­ciem tym w swo­jej pu­bli­ka­cji po­słu­gi­wał się np. Au­gust Ciesz­kow­ski już 1839 r.; zob. wyd. pol. A. Ciesz­kow­ski, O kre­dy­cie..., s. 195; a tak­że: H. W. Wolff, Pe­ople's Banks..., pas­sim; idem, Współ­dziel­czość w rol­nic­twie, War­sza­wa-Lwów 1914, s. 262.

57 Mię­dzy in­ny­mi A. Ciesz­kow­ski, O kre­dy­cie..., s. 194-195; H. W. Wolff, Pe­ople's Banks..., pas­sim.

58 J. Ries­ser, Hi­stor­ja roz­wo­ju wiel­kich ban­ków nie­miec­kich ze szcze­gól­nem uwzględ­nie­niem dąż­no­ści kon­cen­tra­cyj­nych, War­sza­wa 1907, s. 195-196.

59 J. Ries­ser, Hi­stor­ja roz­wo­ju..., s. 195.

60 A. Ciesz­kow­ski, O kre­dy­cie..., s. 249.

War­to też pod­kre­ślić, że na po­cząt­ku XX w. roz­wi­ja­no pu­blicz­ne in­sty­tu­cje ban­ko­we, wy­ko­rzy­stu­jąc je m.in. w celu za­spo­ka­ja­nia po­trzeb gmin (np. utwo­rzo­no m.in. gmin­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, ta­kie jak Bank der Ne­der­land­se Ge­me­en­ten w 1914 r., Kom­mu­nal­ban­ken w 1926 r.), za: M. Schmit (et al.), Pu­blic Fi­nan­cial In­sti­tu­tions in Eu­ro­pe, Eu­ro­pe­an As­so­cia­tion of Pu­blic Banks A.I.S.B.L. (EAPB), Brus­sels, 15 March 2011, s. 27, http://www.ad­fiap.org/wp-con­tent/uplo­ads/2011/06/2011_03_28_Publ-Fin-Inst-in-Eu­ro­pe­_Fi­nal.pdf [do­stęp: 30.09.2013].

61 Choć nie moż­na po­mi­nąć fak­tu, że na zie­miach pol­skich po­ja­wi­ły się po­je­dyn­cze, ory­gi­nal­ne in­sty­tu­cje o cha­rak­te­rze sa­mo­po­mo­co­wym. Ta­kim przy­kła­dem może być po­wo­ła­ny przez Sta­ni­sła­wa Sta­szi­ca w ra­mach to­wa­rzy­stwa rol­ni­cze­go tzw. Bank po­życz­ko­wy (zob. ty­tuł 6, Kon­trakt To­wa­rzy­stwa Rol­ni­cze­go Hru­bie­szow­skie­go ra­to­wa­nia się wspól­nie w nie­szczę­ściach mię­dzy Gmi­na­mi Włość Hru­bie­szow­ską sta­no­wią­ce­mi, nie­pu­blik.). Jak wska­zu­je się w dok­try­nie re­ali­zo­wał on idee "zrze­sza­nia się, sa­mo­po­mo­cy, nowy typ wła­sno­ści gru­po­wej", a tak­że, opie­ra­jąc się na ide­ach sa­mo­rzą­do­wych, wdra­żał w ra­mach to­wa­rzy­stwa "pro­gram go­spo­dar­czy po­le­ga­ją­cy na za­spo­ko­je­niu po­trzeb i roz­wo­ju lo­kal­nej spo­łecz­no­ści", J. Ossow­ski, Jał­muż­na..., s. 97.

62 M. A. Ol­szak, Wy­bra­ne aspek­ty roz­wo­ju ryn­ku kre­dy­tów hi­po­tecz­nych w Niem­czech i w Pol­sce, Ma­te­ria­ły i Stu­dia NBP 2004, z. 182, s. 14; M. Scheffs, Ziem­stwa Kre­dy­to­we (land­sza­fty) i kre­dyt rol­ni­czy w dziel­ni­cy pru­skiej, Po­znań 1918, pas­sim.

63 M. Scheffs, Ziem­stwa Kre­dy­to­we..., s. 110; P. B. Wha­le, Jo­int Stock Ban­king In Ger­ma­ny: A Stu­dy Of The Ger­man Cre­dit­banks Be­fo­re And After The War, Lon­don 1930, s. 3.

64 Zob. sze­rzej m.in. J. Kir­szrot-Praw­nic­ki, O oszczęd­no­ści, ka­sach i sto­wa­rzy­sze­niach oszczęd­no­ścio­wych i po­życz­ko­wo-oszczęd­no­ścio­wych, War­sza­wa 1898; T. Orzesz­ko, Ban­ki spół­dziel­cze...; P. Rucz­kow­ski, Ko­mu­nal­ne Kasy Oszczęd­no­ści w dru­giej Rze­czy­po­spo­li­tej. Ustrój praw­ny i dzia­łal­ność, San­do­mierz 2010, s. 26-45.

65 We współ­cze­snych opra­co­wa­niach tak­że wska­zu­je się je jako lo­kal­ne in­sty­tu­cje fi­nan­so­we; zob. m.in. G. Za­moy­ski, Praw­ne pod­sta­wy funk­cjo­no­wa­nia ko­mu­nal­nych kas oszczęd­no­ści na zie­miach pol­skich w okre­sie za­bo­rów, Cza­so­pi­smo Praw­no-Hi­sto­rycz­ne 2001, t. LIII, z. 1, s. 213.

66 H. No­wak, Ban­ko­wość w..., s. 128 i 133.

67 Bez­po­śred­nio po od­zy­ska­niu nie­pod­le­gło­ści spół­dziel­nie po­życz­ko­we oraz kasy oszczęd­no­ścio­we dzia­ła­ły m.in. na pod­sta­wie re­gu­la­ty­wu z dnia 12 grud­nia 1838 r. (Re­gle­ment, Die Ein­rich­tung des Spar­kas­sen­we­sens betr. vom 12. Dez­em­ber 1838, ustaw au­striac­kich: z dnia 9 kwiet­nia 1873 r. - Prze­pi­sy o sto­wa­rzy­sze­niach za­rob­ko­wych i go­spo­dar­czych (Das Ge­setz über Er­werbs- und Wirt­scha­fts­ge­nos­sen­scha­ften) i 10 czerw­ca 1903 r. o re­wi­zji sto­wa­rzy­szeń za­rob­ko­wych i go­spo­dar­czych oraz in­nych związ­ków (Das Ge­setz vom 10. Juni 1903 be­tref­fend die Re­vi­sion der Er­werbs- und Wirt­scha­fts­ge­nos­sen­scha­ften und an­de­rer Ve­re­ine), usta­wy pru­skiej z dnia 1 maja 1889 r. o sto­wa­rzy­sze­niach za­rob­ko­wych i go­spo­dar­czych (Re­ichs­ge­setz (Ge­setz) be­tref­fend die Er­werbs- und. Wirt­scha­fts­ge­nos­sen­scha­ften), ro­syj­skiej usta­wy kre­dy­to­wej (Положения о мелком кредите) z dnia 7 czerw­ca 1904 r. (Zbiór Praw. i Rozp. Rzą­du Ro­syj­skie­go 1904, Nr 109, poz. 1232), de­kre­tu Na­czel­ni­ka Pań­stwa z dnia 8 lu­te­go 1919 r. w przed­mio­cie za­twier­dza­nia sta­tu­tów zrze­szeń han­dlo­wo-prze­my­sło­wych o ka­pi­ta­le zmien­nym, Dz. Pr. P. P Nr 17, poz. 223; zob. sze­rzej: H. No­wak, Ban­ko­wość w..., s. 128-141; B. Petz, Ko­mu­nal­ne Kasy Oszczęd­no­ści w Pol­sce do 1939 r., In­for­ma­cje BSE 1993, nr 129; P. Rucz­kow­ski, Ko­mu­nal­ne Kasy Oszczęd­no­ści..., s. 51.

68 Wcze­śniej za­sa­da taka funk­cjo­no­wa­ła na tych te­re­nach te­ry­to­rium Pol­ski, w któ­rym obo­wią­zy­wa­ło ro­syj­skie i au­striac­kie pra­wo re­gu­lu­ją­ce dzia­łal­ność in­sty­tu­cji ban­ko­wych, na po­zo­sta­łym ob­sza­rze ist­niał bo­wiem sys­tem re­je­stra­cyj­ny; H. No­wak, Ban­ko­wość w..., s. 94-95.

69 Ta­kie roz­wią­za­nia przy­ję­to już w usta­wie z dnia 23 mar­ca 1920 r. o nad­zo­rze nad przed­się­bior­stwa­mi ban­ko­we­mi i kan­to­ra­mi wy­mia­ny, Dz.U. Nr 30 poz. 175.

70 Roz­po­rzą­dze­nie Pre­zy­den­ta Rze­czy­po­spo­li­tej z dnia 17 mar­ca 1928 r. o pra­wie ban­ko­wem, Dz.U. Nr 34, poz. 321 z późn. zm., przy­wo­ły­wa­ne da­lej jako Pra­wo ban­ko­we z 1928 r.

71 Pod­sta­wę praw­ną dla dzia­łal­no­ści spół­dziel­czej sta­no­wi­ła usta­wa z dnia 29 paź­dzier­ni­ka 1920 r. o spół­dziel­niach (Dz.Pr.P.P. Nr 11, poz. 733 z późn. zm., przy­wo­ły­wa­na da­lej jako usta­wa o spół­dziel­niach z 1920 r.), w któ­rej to po raz pierw­szy na grun­cie pol­skich prze­pi­sów uży­to okre­śle­nia "spół­dziel­nia" i uję­to w ramy praw­ne tę for­mę dzia­łal­no­ści.

72 Pra­wo ban­ko­we z 1928 r.

73 Roz­po­rzą­dze­nie Pre­zy­den­ta Rze­czy­po­spo­li­tej z dnia 22 mar­ca 1928 r. o związ­kach mię­dzy­ko­mu­nal­nych, Dz.U. Nr 39 poz. 386.

74 Roz­po­rzą­dze­nie Pre­zy­den­ta Rze­czy­po­spo­li­tej z dnia 13 kwiet­nia 1927 r. o ko­mu­nal­nych ka­sach oszczęd­no­ści, Dz.U. Nr 38, poz. 339.

75 Roz­po­rzą­dze­nie Pre­zy­den­ta Rze­czy­po­spo­li­tej z dnia 30 grud­nia 1924 r. o or­ga­ni­za­cji i usta­le­niu sta­tu­tów gmin­nych kas wiej­skich po­życz­ko­wo-oszczęd­no­ścio­wych, Dz.Pr.P.P. Nr 118, poz. 1069.

76 H. No­wak, Ban­ko­wość w..., s. 286.

77 Ak­cjo­na­riu­sza­mi mo­gły być wy­łącz­nie związ­ki sa­mo­rzą­do­we oraz inne in­sty­tu­cje pra­wa pu­blicz­ne­go.

78 A. Za­wadz­ki, Fi­nan­se sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w la­tach 1918-1939, War­sza­wa 1971, s. 127.

79 Zwią­zek ten obej­mo­wał wszyst­kie po­wia­ty i gmi­ny wo­je­wództw za­chod­nich.

80 H. No­wak, Ban­ko­wość w..., s. 275-276.

81 F. Piltz, Ko­mu­nal­na or­ga­ni­za­cja kre­dy­to­wa, Sa­mo­rząd Miej­ski 1930, z. 8, s. 357, za: A. Mły­nar­czyk, Ko­mu­nal­ne kasy oszczęd­no­ścio­we i ban­ki sa­mo­rzą­do­we - za­gad­nie­nia praw­ne, Szcze­cin 2005, s. 10.

82 Do­ty­czy to nie tyl­ko ob­sza­ru dzia­ła­nia, ale i pew­nych jego ce­lów. Na przy­kład za­da­niem Za­kła­du Kre­dy­to­we­go Miast Ma­ło­pol­skich było "udzie­la­nie kre­dy­tu dłu­go- i krót­ko­ter­mi­no­we­go oso­bom pry­wat­nym w mia­stach, sa­mo­rzą­dom miej­skim i ich przed­się­bior­stwom" (H. No­wak, Ban­ko­wość w..., s. 197 i 269).

83 T. Adam­czew­ski, Or­ga­ni­za­cja kre­dy­tu ko­mu­nal­ne­go w Pol­sce, RPE­iS 1928, z. 4, s. 476.

84 B. Petz, Ko­mu­nal­ne Kasy..., s. 1.

85 Po­mi­mo że prze­pi­sy pra­wa nie re­gu­lo­wa­ły kwe­stii po­dej­mo­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez kil­ka kas na jed­nym te­re­nie, w ra­mach swo­ich kom­pe­ten­cji, od 1925 r. Mi­ni­ster Spraw We­wnętrz­nych nie wy­da­wał zgód na two­rze­nie dwóch kas na jed­nym ob­sza­rze; B. Petz, Ko­mu­nal­ne Kasy..., s. 7.

86 Roz­po­rzą­dze­nie Mi­ni­strów: Skar­bu, Spraw We­wnętrz­nych i Spra­wie­dli­wo­ści z dnia 16 mar­ca 1937 r. o ko­mu­nal­nych ka­sach oszczęd­no­ści, Dz.U. Nr 25 poz. 173. Zgod­nie z tym roz­po­rzą­dze­niem przez te­ry­to­rial­ny za­kres dzia­ła­nia kasy ro­zu­mie się "obo­wią­zek kasy do przyj­mo­wa­nia wkła­dów oszczęd­no­ścio­wych z te­re­nu dzia­ła­nia związ­ku za­ło­ży­ciel­skie­go oraz z te­re­nu na któ­rym wła­dza nad­zor­cza ze­zwo­li­ła ka­sie otwo­rzyć od­dział lub zbior­ni­cę" (§ 6 (3) roz­po­rzą­dze­nia z dnia 16 mar­ca 1937 r. o ko­mu­nal­nych ka­sach oszczęd­no­ści).

87 Do­dat­ko­wo w sta­tu­tach nie­któ­rych z kas za­wie­ra­no po­sta­no­wie­nia ogra­ni­cza­ją­ce np. udzie­la­nie kre­dy­tów do te­re­nu da­ne­go po­wia­tu czy mia­sta (za: P. Rucz­kow­ski, Ko­mu­nal­ne in­sty­tu­cje oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­we w la­tach 1945-1953, Kiel­ce 2010, s. 41).

88 P. Rucz­kow­ski, Ko­mu­nal­ne in­sty­tu­cje oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­we w la­tach 1945-1953, Kiel­ce 2010, s. 116.

89 T. Adam­czew­ski, Ostat­ni etap no­we­li­za­cji usta­wo­daw­stwa o K.K.O., Bank 1937, nr 7, s. 15.

90 Wcze­śniej ich cha­rak­ter KKO nie był jed­no­li­ty. W po­szcze­gól­nych pań­stwach za­bor­czych sta­tus praw­ny kas był uj­mo­wa­ny od­mien­nie, a do­dat­ko­wo same prze­pi­sy nie za­wsze były jed­no­znacz­ne np. w za­bo­rze au­striac­kim spra­wa oso­bo­wo­ści praw­nej kas była roz­strzy­ga­na przez orzecz­nic­two, za­nim uzna­no ich od­ręb­ną pod­mio­to­wość (orze­cze­nie Try­bu­na­łu Pań­stwa z 21 paź­dzier­ni­ka 1890 r., L. 128, orze­cze­nie Try­bu­na­łu Ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go z 28 paź­dzier­ni­ka 1891 r., L. 3383; za: Księ­ga pa­miąt­ko­wa..., s. 27).

91 Roz­po­rzą­dze­nie Pre­zy­den­ta Rze­czy­po­spo­li­tej z dnia 24 paź­dzier­ni­ka 1934 r. o ko­mu­nal­nych ka­sach oszczęd­no­ści, Dz.U. Nr 95, poz. 859.

92 Ar­ty­kuł 2 roz­po­rzą­dze­nia Pre­zy­den­ta Rze­czy­po­spo­li­tej z dnia 24 paź­dzier­ni­ka 1934 r. o ko­mu­nal­nych ka­sach oszczęd­no­ści.

93 W. Teo­dor­czyk, Za­dłu­że­nie sa­mo­rzą­dów w K.K.O., Sa­mo­rząd 1937, nr 12, s. 178.

94 Sze­rzej: A. Mły­nar­czyk, Ko­mu­nal­ne kasy..., s. 14-15 i przy­wo­ła­na tam li­te­ra­tu­ra.

95 Ibi­dem, s. 10,

96 R. Le­nar­to­wicz, Kil­ka uwag o ko­mu­nal­nych ka­sach oszczęd­no­ści, Sa­mo­rząd 1926, nr 52, s. 1067; A. Mły­nar­czyk, Ko­mu­nal­ne kasy..., s. 15.

97 P. Rucz­kow­ski, Ko­mu­nal­ne Kasy..., s. 117.

98 M. Ja­ro­szyń­ski, Zmia­ny sta­tu­tu ko­mu­nal­nych kas oszczęd­no­ści, Sa­mo­rząd 1929, nr 50, s. 892.

99 Pa­ra­graf 2, 4 i 12 roz­po­rzą­dze­nia Pre­zy­den­ta Rze­czy­po­spo­li­tej z dnia 30 grud­nia 1924 r. o or­ga­ni­za­cji i usta­le­niu sta­tu­tów gmin­nych kas wiej­skich po­życz­ko­wo-oszczęd­no­ścio­wych.

Dla uzu­peł­nie­nia wy­wo­du do­dać trze­ba, że w 1919 r. utwo­rzo­no Pocz­to­wą Kasę Oszczęd­no­ścio­wą (de­kret z dnia 7 lu­te­go 1919 r. o utwo­rze­niu Pocz­to­wej Kasy Oszczęd­no­ścio­wej, Dz.Pr.P.P. Nr 14, poz. 163) jako in­sty­tu­cję pań­stwo­wą, któ­ra przyj­mo­wa­ła de­po­zy­ty (tzw. wkład­ki) w każ­dym urzę­dzie pocz­to­wym. Mia­ła ona jed­nak cha­rak­ter kra­jo­wy, nie lo­kal­ny, choć nie­wąt­pli­wie lo­kal­na spo­łecz­ność dzię­ki jej dzia­łal­no­ści mia­ła do­stęp do pod­sta­wo­wych usług ban­ko­wych.

100 De­kret z dnia 25 paź­dzier­ni­ka 1948 r. o re­for­mie ban­ko­wej, Dz.U. Nr 52 poz. 412.

101 Ar­ty­kuł 6 pkt. 2 de­kre­tu z dnia 25 paź­dzier­ni­ka 1948 r. o re­for­mie ban­ko­wej.

102 Ar­ty­kuł 21 de­kre­tu z dnia 25 paź­dzier­ni­ka 1948 r. o re­for­mie ban­ko­wej.

103 War­to wska­zać, że już w 1950 r. miej­skie spół­dziel­nie kre­dy­to­we zo­sta­ły prze­ję­te przez Bank Rze­mio­sła i Han­dlu (zli­kwi­do­wa­ny z dniem 31 grud­nia 1950 r.), zaś pra­cow­ni­cze kasy spół­dziel­cze zo­sta­ły prze­kształ­co­ne w kasy za­po­mo­go­wo-po­życz­ko­we i w 1954 r. pod­po­rząd­ko­wa­ne ra­dom za­kła­do­wym związ­ków za­wo­do­wych w za­kła­dach pra­cy, zob. A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy. Aspek­ty praw­ne two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia, War­sza­wa 2009, s. 37.

104 Ibi­dem, s. 38.

105 Za­rzą­dze­nie Mi­ni­stra Fi­nan­sów z dnia 31 stycz­nia 1952 r. o pro­wa­dze­niu przez gmin­ne kasy spół­dziel­cze czyn­no­ści za­stęp­czych Po­wszech­nej Kasy Oszczęd­no­ści, M.P. Nr 15 poz. 178.

106 Sze­rzej zob. A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy. Aspek­ty..., s. 37-39.

107 Usta­wa z dnia 13 kwiet­nia 1960 r. o pra­wie ban­ko­wym, Dz.U. Nr 20, poz. 121, przy­wo­ły­wa­na da­lej jako Pra­wo ban­ko­we z 1960 r.

108 Usta­wa z dnia 12 czerw­ca 1975 r. - Pra­wo ban­ko­we, Dz.U. Nr 20, poz. 108 z późn. zm., przy­wo­ły­wa­na da­lej jako Pra­wo ban­ko­we z 1975 r.

109 Tak m.in.: J. Bał­ko­wiec, T. Czar­noc­ki, Or­ga­ni­za­cja i eko­no­mi­ka ban­ków spół­dziel­czych, War­sza­wa 1977, s. 40; T. Wy­szo­mir­ski, Bank spół­dziel­czy - ban­kiem gmin­nym, BiK 1978, nr 9, s. 273-276.

110 Zgod­nie z art. 59 ust. 1 Pra­wa ban­ko­we­go z 1975 r. wy­ko­ny­wa­nie czyn­no­ści ban­ko­wych za­strze­żo­ne zo­sta­ło wy­łącz­nie dla ban­ków, co w kon­se­kwen­cji spo­wo­do­wa­ło prze­kształ­ce­nie ist­nie­ją­cych spół­dziel­ni oszczęd­no­ścio­wo-po­życz­ko­wych w ban­ki spół­dziel­cze.

111 Sze­rzej na te­mat dzia­łal­no­ści ban­ków spół­dziel­czych po re­for­mie z 1975 r. m.in.: M. Duc­ki, Pod­sta­wo­we kie­run­ki dzia­łal­no­ści kre­dy­to­wej BS, Bank Spół­dziel­czy 1980, nr 4, s. 1-5; T. Wy­szo­mir­ski, Bank spół­dziel­czy..., s. 273-276; idem, Bank Go­spo­dar­ki Żyw­no­ścio­wej w re­for­mo­wa­nym sys­te­mie spo­łecz­no-go­spo­dar­czym, BiK 1981, nr 10-11, s. 242-245.

112 Szcze­gó­ło­wy za­kres dzia­łal­no­ści wszyst­kich ban­ków, w tym tak­że ban­ków spół­dziel­czych, okre­śla­ło za­rzą­dze­nie Mi­ni­stra Fi­nan­sów z dnia 26 li­sto­pa­da 1975 r. o szcze­gó­ło­wym za­kre­sie dzia­ła­nia ban­ków oraz ro­dza­jach wkła­dów oszczęd­no­ścio­wych i wy­da­wa­nych na nie do­wo­dów, MP. Nr 37, poz. 219.

113 W 1982 r. uchwa­lo­no dwie usta­wy o za­sad­ni­czym zna­cze­niu dla funk­cjo­no­wa­nia ban­ków spół­dziel­czych: usta­wę z dnia 26 lu­te­go 1982 r. - Pra­wo ban­ko­we (Dz.U. Nr 7, poz. 56 z późn. zm) oraz usta­wę z dnia 16 wrze­śnia 1982 r. - Pra­wo spół­dziel­cze (t.j. Dz.U. z 2003 r., Nr 188, poz. 1848 z późn. zm.). Jak­kol­wiek przy­ję­te w nich roz­wią­za­nia po­zwo­li­ły na zwięk­sze­nie sa­mo­dziel­no­ści dzia­ła­nia ban­ków spół­dziel­czych, a tak­że sa­mo­rząd­no­ści, to z punk­tu wi­dze­nia in­sty­tu­cji ban­ku lo­kal­ne­go nie mia­ły one istot­ne­go wpły­wu na jej kształt.

114 W la­tach 1987-2005 na szcze­blu eu­ro­pej­skim pod­ję­to dzia­ła­nia le­gi­sla­cyj­ne słu­żą­ce stwo­rze­niu ram praw­nych dla jed­no­li­te­go ryn­ku, w tym ma­ją­ce na celu utwo­rze­nie zin­te­gro­wa­ne­go ryn­ku usług fi­nan­so­wych do 2005 r. (zob. sze­rzej T. Nie­bo­rak, Aspek­ty praw­ne funk­cjo­no­wa­nia ryn­ku fi­nan­so­we­go Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2008, s. 66-82). W Pol­sce istot­nym wy­zwa­niem sta­ło się stwo­rze­nie sys­te­mu ban­ko­we­go od­po­wia­da­ją­ce­go wa­run­kom go­spo­dar­ki ryn­ko­wej, a tak­że wy­mo­gom pra­wa wspól­no­to­we­go (unij­ne­go). W la­tach 1990-2001 usta­no­wio­no prze­pi­sy, któ­re dały pod­sta­wy dla obec­ne­go ukształ­to­wa­nia struk­tu­ry sys­te­mów ban­ko­wych (w szcze­gól­no­ści dla pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań istot­ne zna­cze­nie mają: pr.bank., usta­wa re­struk­tu­ry­za­cyj­na, usta­wa o ban­kach spół­dziel­czych).

115 We współ­cze­snym ję­zy­ku pol­skim ter­min "lo­kal­ny" ozna­cza wy­stę­po­wa­nie w okre­ślo­nym ob­sza­rze, ale co nie­mniej istot­ne, rów­nież po­sia­da­nie cha­rak­te­ru ty­po­we­go dla da­ne­go miej­sca, Słow­nik ję­zy­ka pol­skie­go, t. 2, M. Szym­czak (red.), War­sza­wa 1978, s. 51.

116 W. Lud­kie­wicz, Rola Pań­stwo­we­go Ban­ku Rol­ne­go w ka­pi­ta­li­za­cji spo­łecz­nej, (w:) Księ­ga pa­miąt­ko­wa ogól­no-pol­skie­go zjaz­du in­sty­tu­cyj oszczęd­no­ścio­wych, War­sza­wa 1931, s. 78.

Ten punkt wi­dze­nia znaj­du­je od­zwier­cie­dle­nie tak­że we współ­cze­snych pu­bli­ka­cjach cha­rak­te­ry­zu­ją­cych dzia­łal­ność pod­mio­tów fi­nan­so­wych tam­te­go okre­su; zob. G. Za­moy­ski, Praw­ne pod­sta­wy..., s. 213; P. Rucz­kow­ski, Ko­mu­nal­ne Kasy..., s. 11.

117 T. Olko-Ba­giń­ska, T. Sto­sik, J. Szy­mań­ski, Usta­wa o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych, ich zrze­sza­niu się i ban­kach zrze­sza­ją­cych - ko­men­tarz, War­sza­wa 2001, s. 24.

118 Mię­dzy in­ny­mi: M. Bą­czyk, Za­rys pra­wa ban­ko­we­go. Część I. Pra­wo sys­te­mu ban­ko­we­go, To­ruń 2000, s. 87-88; R. W. Ka­szub­ski, Re­struk­tu­ry­za­cja ban­ków spół­dziel­czych w Pol­sce, War­sza­wa 1998, s. 38; Z. Ofiar­ski, Ko­men­tarz do usta­wy o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych, ich zrze­sza­niu się i ban­kach zrze­sza­ją­cych, (w:) Pra­wo ban­ko­we, E. Foj­cik-Ma­stal­ska (red.), pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa, War­sza­wa 1999-2005, zn 45, s. C/25; A. Rze­czyc­ka, G. Go­law­ska-Wit­kow­ska, Efek­tyw­ność funk­cjo­no­wa­nia wy­bra­nych in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych - ana­li­za po­rów­naw­cza spół­dziel­czych kas oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­wych i ban­ków spół­dziel­czych, (w:) Spół­dziel­cze kasy oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­we - cha­rak­te­ry­sty­ka, roz­wój, oto­cze­nie, J. Ossow­ski (red.), So­pot 2007, s. 370; A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy..., pas­sim.

119 Mię­dzy in­ny­mi: A. Aliń­ska, Ban­ko­wość spół­dziel­cza w kra­jach Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2002, s. 16; M. Bą­czyk, Za­rys pra­wa..., s. 85; A. Bo­ro­do, Za­kres dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go i za­gad­nie­nie ban­ków sa­mo­rzą­do­wych, GSP 2007, nr 16, s. 137; A. Strze­lec­ki, Praw­ne i eko­no­micz­ne aspek­ty funk­cjo­no­wa­nia ban­ków spół­dziel­czych w Pol­sce, (w:) Ban­ki spół­dziel­cze w Pol­sce po 1989 roku (wy­bra­ne za­gad­nie­nia eko­no­micz­ne, fi­nan­so­we i praw­ne), M. Ste­fań­ski (red.), Wło­cła­wek 2006, s. 21; J. Szam­be­lań­czyk, Ban­ki spół­dziel­cze..., s. 53.

120 W. Żółt­kow­ski, Bank lo­kal­ny, War­sza­wa 2011, s. 21.

121 Ibi­dem, s. 20.

122 Z. Ofiar­ski, Ko­men­tarz do art. 5 usta­wy o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych, ich zrze­sza­niu się i ban­kach zrze­sza­ją­cych, (w:) Pra­wo ban­ko­we, E. Foj­cik-Ma­stal­ska (red.), pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa, War­sza­wa 1999-2005, zn 45, s. C/26.

123 W. L. Ja­wor­ski, Rola lo­kal­nych in­sty­tu­cji ban­ko­wych w ob­słu­dze klien­ta de­ta­licz­ne­go, (w:) Ban­ko­wość de­ta­licz­na. Po­trze­by, szan­se i za­gro­że­nia, G. Ry­te­lew­ska (red.), War­sza­wa 2005, s. 77-92.

124 J. So­larz, Przy­szłość fi­nan­so­wej in­fra­struk­tu­ry roz­wo­ju spo­łecz­no­ści lo­kal­nych: ban­ki ko­mer­cyj­ne czy ban­ki spół­dziel­cze, ma­szy­no­pis po­wie­lo­ny ZBP, War­sza­wa 2002.

125 W. L. Ja­wor­ski, Rola lo­kal­nych..., s. 77-92; J. So­larz, Przy­szłość fi­nan­so­wej...

126 W. Żółt­kow­ski, Bank..., s. 20.

127 Ibi­dem, s. 20.

128 S. P. Cha­kra­var­ty, Re­gio­nal va­ria­tion in ban­king se­rvi­ces and so­cial exc­lu­sion, Re­gio­nal Stu­dies 2006, t. 40, z. 4, s. 415-428; H. Lap­pe­te­läi­nen, Ban­king se­rvi­ces - Case Vie­re­män Osu­uspank­ki, Sa­vo­nia Uni­ver­si­ty of Ap­plied Scien­ces, Sep­tem­ber 2010, s 18 i 46; J. Wil­liams, E. Gar­de­ner, The Ef­fi­cien­cy of Eu­ro­pe­an Re­gio­nal Ban­king, Re­gio­nal Stu­dies 2003, t. 37, z. 4, s. 321-330.

129 J. K. So­larz, In­fra­struk­tu­ra fi­nan­so­wa roz­wo­ju spo­łecz­no­ści lo­kal­nych, (w:) Moż­li­wo­ści kre­owa­nia lo­kal­nych ryn­ków fi­nan­so­wych przez sa­mo­rzą­dy te­ry­to­rial­ne, L. Paw­ło­wicz (red.), In­sty­tut Ba­dań nad Go­spo­dar­ką Ryn­ków, Pol­ska Re­gio­nów 18, Gdańsk 2000.

130 J. Bał­ko­wiec, T. Czar­noc­ki, Or­ga­ni­za­cja..., s. 35-36 i 40.

131 Usta­wa z dnia 24 czerw­ca 1994 r. o re­struk­tu­ry­za­cji ban­ków spół­dziel­czych i Ban­ku Go­spo­dar­ki Żyw­no­ścio­wej oraz o zmia­nie nie­któ­rych ustaw, Dz.U. Nr 80. poz. 369 z późn. zm.

132 Sze­rzej zob. m.in. A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy..., s. 34-44.

133 M. Bą­czyk, Za­rys pra­wa..., s. 85.

134 J. Szam­be­lań­czyk, Ban­ki spół­dziel­cze..., s. 108.

135 J. Szam­be­lań­czyk, Dy­le­ma­ty roz­wo­ju ban­ko­wo­ści spół­dziel­czej w Pol­sce, (w:) Wi­zja spół­dziel­cze­go sek­to­ra ban­ko­we­go w Pol­sce, L. Paw­ło­wicz, E. Go­stom­ski (red.), ze­szyt IBnGR 1999, nr 25, s. 28; W. Żółt­kow­ski, Bank..., s. 24; A. Za­lce­wicz, Wy­bra­ne aspek­ty nor­ma­tyw­ne funk­cjo­no­wa­nia ban­ków spół­dziel­czych, Acta Iu­ris Ste­ti­nen­sis 2011, nr 2, (ZN 691), s. 71-86.

136 Po 1990 r. po­dej­mo­wa­ne były jed­nak po­je­dyn­cze pró­by utwo­rze­nia ban­ków ko­mu­nal­nych. Zob. sze­rzej roz­dział VI ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

137 Zob. opra­co­wa­nia z tego okre­su po­ru­sza­ją­ce tę pro­ble­ma­ty­kę m.in.: Re­sty­tu­owa­nie ko­mu­nal­nych kas oszczęd­no­ści w pol­skim sys­te­mie praw­nym, Biu­ro Stu­diów i Eks­per­tyz, Kon­fe­ren­cje i Se­mi­na­ria, War­sza­wa 1993; E. Choj­na-Duch, Ko­mu­nal­ne kasy oszczęd­no­ści, Wspól­no­ta 1993, nr 21, s. 12; eadem, Ko­mu­nal­ne kasy oszczęd­no­ści, Wspól­no­ta 1993, nr 22 s. 11; W. L. Ja­wor­ski, Prze­kształ­ce­nie PKO w lo­kal­ne kasy oszczęd­no­ści, Ze­szy­ty Na­uko­we AE w Po­zna­niu 1992, nr 203, s. 130; S. Ocho­ciń­ski, Ban­ki ko­mu­nal­ne w go­spo­dar­cze sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, Ze­szy­ty Na­uko­we AE w Po­zna­niu 1992, z. 203, s. 12. Przy­go­to­wa­ne zo­sta­ły tak­że pro­jek­ty sto­sow­nych ak­tów praw­nych: pro­jekt usta­wy o ko­mu­nal­nych ka­sach oszczęd­no­ści opra­co­wa­ny przez Wie­sła­wę Mie­miec i Mar­ka Ma­zur­kie­wi­cza, opu­blik. w: Wspól­no­ta 1993, nr 19, s. 14-16, po­sel­ski pro­jekt usta­wy o ko­mu­nal­nych ka­sach oszczęd­no­ści, Sejm I ka­den­cji, druk nr 73 z dn. 1992-01-24, po­sel­ski pro­jekt usta­wy o Ko­mu­nal­nych Ka­sach Oszczęd­no­ści, Sejm I ka­den­cji, druk nr 204 z dn. 1992-03-24.

138 Zob. min. A. Mły­nar­czyk, Ko­mu­nal­ne kasy...; J. Szam­be­lań­czyk, Dy­le­ma­ty roz­wo­ju..., s. 28.

139 A. Mły­nar­czyk, Ko­mu­nal­ne kasy..., pas­sim.

140 Na przy­kład w Da­nii funk­cjo­nu­je sto­wa­rzy­sze­nie ban­ków lo­kal­nych (Lo­ka­le Pen­ge­in­sti­tut­ter) obej­mu­ja­ce ok. 85 lo­kal­nych ban­ków (lo­ka­le ban­ker), ban­ków oszczęd­no­ścio­wych (spa­re­kas­ser) i ban­ków spół­dziel­czych (an­del­skas­ser). W Ja­po­nii dzia­ła­ją 64 ban­ki re­gio­nal­ne/lo­kal­ne (zrze­szo­ne w Kra­jo­wym Związ­ku Ban­ków Re­gio­nal­nych). Ce­lem ich dzia­ła­nia jest pro­mo­wa­nie roz­wo­ju lo­kal­ne­go i in­te­re­sów wspól­not re­gio­nal­nych (http://www.chi­gin­kyo.or.jp/01_ga­iy­ou/in­de­x_e.shtml [do­stęp: 2.05.2013]; R. C. Hsu, The MIT En­cyc­lo­pe­dia of the Ja­pa­ne­se Eco­no­my, Mas­sa­chu­setts 1999, s. 37-38 oraz s. 409). Ist­nie­je też 65 ban­ków re­gio­nal­nych, po­wsta­łych z tzw. Sogo ban­ków, zrze­szo­nych w Dru­gim Związ­ku Ban­ków Re­gio­nal­nych, któ­re sta­wia­ją so­bie po­dob­ne cele (http://www.da­ini­chi­gin­kyo.or.jp/en/abo­ut_us/in­dex.html#02 [do­stęp: 2.05.2013]; R. C. Hsu, The MIT En­cy­klo­pe­dia..., s. 37-38 oraz s. 409).

W In­diach, funk­cjo­nu­ją tzw. Lo­cal Area Bank (Bank Ob­sza­ru Lo­kal­ne­go), a tak­że inne ban­ki o lo­kal­nej orien­ta­cji dzia­łal­no­ści tzw. Re­gio­nal Ru­ral Banks, zob. M. S. Ibra­him, Role of In­dian Re­gio­nal Ru­ral Banks (RRBs) In the Prio­ri­ty Sec­tor Len­ding - An Ana­ly­sis, In­ter­na­tio­nal Ma­na­ge­ment Jo­ur­nal 2012, t. 1, nr 1-2, s. 26.

141 Tak w opra­co­wa­niach m.in. O. Wy­man, Co-ope­ra­ti­ve Bank: Cu­sto­mer Cham­pion, re­port, http://www.oli­ver­wy­man.com/4147.htmt [do­stęp: 30.09.2013]; R. Ay­adi (et al.), In­ve­sti­ga­ting Di­ver­si­ty..., s. 19, A. Aliń­ska, Ban­ko­wość spół­dziel­cza..., s. 64.

142 Mię­dzy in­ny­mi: R. B. Ave­ry, K. A. Sa­mo­lyk, Bank Con­so­li­da­tion and Small Bu­si­ness Len­ding: The Role of Com­mu­ni­ty Banks, FDIC Wor­king Pa­per 2003, http://www.fdic.gov/bank/ana­ly­ti­cal/wor­king/wp2003_05/wp2003_05.pdf [do­stęp: 18.06.2013]; D. Boy­le, A Lo­cal Ban­king Sys­tem, The urgent need to re­invi­go­ra­te UK high stre­et ban­king, New Eco­no­mics Fo­un­da­tion, De­cem­ber 2011, s. 5; S. Hein, T. Koch, S. Mac­Do­nald, On the Uni­qu­eness of Com­mu­ni­ty Banks, Eco­no­mic Re­view 2005, t. 90, nr 1, s. 16. Zob. sze­rzej roz­dział II ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

143 Lo­kal­ny za­sięg dzia­ła­nia, po­dob­nie jak w Pol­sce, poj­mo­wa­ny jest sze­ro­ko, w więk­szo­ści przy­pad­ków bez zwią­za­nia go ści­śle z po­dzia­łem ad­mi­ni­stra­cyj­nym pań­stwa.

144 Por. S. Götzl, J. Gros, Re­gio­nal Banks for 160 Years: Co­ope­ra­ti­ve Banks in Ger­ma­ny, Cha­rac­te­ri­stics, Struc­tu­res, Be­ne­fits, Wies­ba­den 2010, s. 24, http://www.gv-bay­ern.de/Ar­ti­kel/Pro­fil/Da­te­ien/2009/re­gio­nal­ban­ke­n_en­gli­sch_2009.pdf [do­stęp: 4.05.2013].

145 Zob. np. od­no­śnie do nie­miec­kie­go sek­to­ra: S. Götzl, J. Gros, Re­gio­nal Banks..., s. 19-25.

Moż­na tu wska­zać na przy­kład roz­wią­zań sto­so­wa­nych w Pol­sce. Usta­wa re­struk­tu­ry­za­cyj­na two­rząc sys­tem trój­sz­cze­blo­wy, wpro­wa­dzi­ła zrze­sze­nia re­gio­nal­ne, zaś ban­ki spół­dziel­cze zo­sta­ły zo­bli­go­wa­ne do zrze­sze­nia się, jak to okre­ślił pra­wo­daw­ca, w tzw. ban­ku re­gio­nal­nym. Po wej­ściu w ży­cie usta­wy o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych struk­tu­ra ule­gła zmia­nie po­przez wy­łą­cze­nie jed­ne­go ze szcze­bli (ban­ku kra­jo­we­go). Spo­wo­do­wa­ło to jej "spłasz­cze­nie" i po­dział na ban­ki spół­dziel­cze oraz zrze­sza­ją­ce. Te ostat­nie w isto­cie zo­sta­ły po­cząt­ko­wo nadal ban­ka­mi re­gio­nal­ny­mi, jak­kol­wiek za­cho­dzą­ce do­tych­czas prze­kształ­ce­nia kon­so­li­da­cyj­ne pro­wa­dzą, jak się wy­da­je, do ukształ­to­wa­nia struk­tu­ry opar­tej na jed­nym ban­ku kra­jo­wym (m.in. przez 12 lat obo­wią­zy­wa­nia usta­wy o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych licz­ba ban­ków zrze­sza­ją­cych zmniej­szy­ła się z 12 do 2). Po­dob­ne zmia­ny moż­na wska­zać w in­nych pań­stwach eu­ro­pej­skich, na przy­kład w Niem­czech, gdzie stop­nio­wo za­ni­kła or­ga­ni­za­cja trój­sz­cze­blo­wa (zob. sze­rzej np. R. Ay­adi (et al.), In­ve­sti­ga­ting Di­ver­si­ty..., s. 30).

Dla od­mia­ny we Fran­cji dłu­go ist­nia­ła dwusz­cze­blo­wa struk­tu­ra, w któ­rej funk­cjo­no­wa­ły ban­ki lo­kal­ne i re­gio­nal­ne bez ban­ku kra­jo­we­go, któ­ry zo­stał po­wo­ła­ny do­pie­ro w 1963 r. (A. Aliń­ska, Ban­ko­wość spół­dziel­cza..., s. 22-23; A. No­sow­ski, Gru­pa ban­ko­wa Cre­dit Agri­co­le - Fran­cja, (w:) Funk­cjo­no­wa­nie spół­dziel­czych grup ban­ko­wych w Pol­sce i w wy­bra­nych kra­jach Unii Eu­ro­pej­skiej, Wro­cław 2008, s. 134), co do­pro­wa­dzi­ło do jej roz­bu­do­wa­nia o ko­lej­ny szcze­bel. Obec­nie trój­sz­cze­blo­wa struk­tu­ra z ban­ka­mi re­gio­nal­ny­mi funk­cjo­nu­je we Fran­cji (Gru­pa Cre­dit Mu­tu­el, Crédit Agri­co­le) czy w Au­strii (Ra­if­fe­isen Ban­ken­grup­pe Öster­re­ich (RBG)).

146 E. Go­stom­ski, Ban­ko­wość mię­dzy­na­ro­do­wa, Gdańsk 2010, s. 193-194; B. Strzy­żew­ska, Sys­tem ban­ko­wy Szwaj­ca­rii na tle pro­ce­sów in­te­gra­cyj­nych w Eu­ro­pie, Po­znań 2002.

147 Obec­nie w Szwaj­ca­rii funk­cjo­nu­je 75 ta­kich ban­ków. Nie­któ­re z nich są czę­ścią gru­py RBA-hol­ding (ok. 40 ban­ków) po­zo­sta­łe dzia­ła­ją poza jej struk­tu­ra­mi.

148 S. Bat­ta­glia, Il si­ste­ma ban­ca­rio ita­lia­no tra il 1990 e il 2008. Evo­lu­zio­ni e pro­ble­mi aper­ti, LU­ISS Gu­ido Car­li, Di­par­ti­men­to di Scien­ze giu­ri­di­che 2008, s. 31.

149 Ю. В. Гo­poш, Социa­льнaя сy­щнo­cть бa­нковcкой деятельности - ocнo­вa системы региo­нa­льных бaнков в России, (w:) Pu­blic Fi­nan­ces - Ad­mi­ni­stra­ti­ve Au­to­no­mies, G. Hul­kó, A. Pa­tyi (red.), Győr 2012, s. 119-129.

150 S. Götzl, J. Gros, Re­gio­nal Banks...

151 R. Ay­adi (et al.), In­ve­sti­ga­ting Di­ver­si­ty..., s. 22; E. Go­stom­ski, Funk­cjo­no­wa­nie i zna­cze­nie ban­ków spół­dziel­czych w wy­bra­nych kra­jach eu­ro­pej­skich, (w:) Współ­cze­sna ban­ko­wość spół­dziel­cza, A. Sze­lą­gow­ska (red.), War­sza­wa 2012, s. 55 i 61.

152 A. Aliń­ska, Ban­ko­wość spół­dziel­cza..., s. 22.

153 Zob. np. S. L. Clar­ke, Ger­man sa­vings banks and Swiss can­to­nal banks, les­sons for the UK, Lon­don 2010, s. 10; G. Man­ghet­ti, Do sa­vings banks dif­fer from tra­di­tio­nal com­mer­cial banks?, (w:) 200 Years of Sa­vings Banks: A Strong and La­sting Bu­si­ness Mo­del for Re­spon­si­ble, Re­gio­nal Re­ta­il Ban­king, Per­spec­ti­ves ESBG-WSBI 2011, nr 63, s. 150.

154 J. Ha­ra­sim, Ban­ko­wość de­ta­licz­na w Pol­sce, War­sza­wa 2011, s. 12.

155 D. Boy­le, A Lo­cal Ban­king..., s. 5.

156 W. L. Ja­wor­ski, Rola lo­kal­nych..., s. 77-92.

157 Z punk­tu wi­dze­nia praw­ne­go na­le­ży ra­czej mó­wić o po­dzia­le na ban­ki zna­czą­ce i po­zo­sta­łe, któ­ry to po­dział do­ko­ny­wa­ny jest ze wzglę­du na wiel­kość, or­ga­ni­za­cję we­wnętrz­ną oraz ro­dzaj, za­kres i zło­żo­ność pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści, i wy­ni­ka z przy­ję­tych przez KNF roz­wią­zań (uchwa­ła KNF z dnia 4 paź­dzier­ni­ka 2011 r. w spra­wie szcze­gó­ło­wych za­sad funk­cjo­no­wa­nia sys­te­mu za­rzą­dza­nia ry­zy­kiem i sys­te­mu kon­tro­li we­wnętrz­nej oraz szcze­gó­ło­wych wa­run­ków sza­co­wa­nia przez ban­ki ka­pi­ta­łu we­wnętrz­ne­go i do­ko­ny­wa­nia prze­glą­dów pro­ce­su sza­co­wa­nia i utrzy­my­wa­nia ka­pi­ta­łu we­wnętrz­ne­go oraz za­sad usta­la­nia po­li­ty­ki zmien­nych skład­ni­ków wy­na­gro­dzeń osób zaj­mu­ją­cych sta­no­wi­ska kie­row­ni­cze w ban­ku, Dz. Urz. KNF Nr 11, poz. 42).

158 Com­pe­ti­tion In Nor­dic Re­ta­il Ban­king, Re­port from the Nor­dic com­pe­ti­tion au­tho­ri­ties No. 1/2006, http://www.kil­pa­ilu­vi­ra­sto.fi/tie­do­stot/Nor­di­c_Re­ta­il_Ban­king.pdf [do­stęp: 4.05.2013], s. 13.

159 A. Co­bham, The fi­nan­cing and tech­no­lo­gy de­ci­sions of SMEs: I. Fi­nan­ce as a de­ter­mi­nant of in­ve­st­ment, QEH Wor­king Pa­per Se­ries 1999, nr 24, s. 23.

160 Na przy­kład w USA przyj­mu­je się, że małe ban­ki to ta­kie, któ­re mają mniej niż mi­liard do­la­rów w ak­ty­wach.

161 Usta­wa z dnia 15 wrze­śnia 2000 r. o re­fe­ren­dum lo­kal­nym, t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 706 oraz usta­wa z dnia 12 stycz­nia 1991 r. o po­dat­kach i opła­tach lo­kal­nych, t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 95, poz. 613 z późn. zm.

162 Zob. szcze­gó­ło­we roz­wa­ża­nia za­war­te w roz­dzia­le I.1.5. ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

163 Ar­ty­kuł 2 pr.bank.

164 Jak dość zgod­nie przyj­mu­je się w dok­try­nie, obo­wią­zu­ją­ca, le­gal­na de­fi­ni­cja ban­ku ma ułom­no­ści, co po­wo­du­je ko­niecz­ność skom­pli­ko­wa­nej wy­kład­ni i daje jed­no­cze­śnie asumpt nie tyl­ko do for­mu­ło­wa­nia uwag kry­tycz­nych, ale i do po­szu­ki­wań in­nych ujęć de­fi­ni­cyj­nych (tu war­to przy­wo­łać zwłasz­cza pro­po­zy­cję de­fi­ni­cji przed­sta­wio­nej przez An­drze­ja Ja­nia­ka. We­dług tego au­to­ra bank moż­na okre­ślić jako "oso­bę praw­ną utwo­rzo­ną zgod­nie z prze­pi­sa­mi ustaw, dzia­ła­ją­cą na pod­sta­wie ze­zwo­leń upraw­nia­ją­cych do gro­ma­dze­nia środ­ków pie­nięż­nych pod ja­kim­kol­wiek ty­tu­łem zwrot­nym oraz do wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych ob­cią­ża­ją­cych ry­zy­kiem środ­ki po­wie­rzo­ne", A. Ja­niak, Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz (re­cen­zja), PB 1999, nr 4, s. 96). W li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu wska­zu­je się przede wszyst­kim nie­do­sta­tecz­ne za­ak­cen­to­wa­nie zna­cze­nia w dzia­łal­no­ści ban­ko­wej czyn­no­ści o cha­rak­te­rze de­po­zy­to­wym oraz od­wo­ła­nie tyl­ko do jed­nej ka­te­go­rii ry­zy­ka; E. Foj­cik-Ma­stal­ska, Ko­men­tarz do ar­ty­ku­łu 2, (w:) M. Bą­czyk (et. al.), Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2007, s. 16; eadem, Sta­tus praw­ny ban­ków, (w:) Pra­wo ban­ko­we, E. Foj­cik-Ma­stal­ska (red.), Wro­cław 2009, s. 42; A. Ka­wul­ski, Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2013, s. 47-48; C. Ko­si­kow­ski, Pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we, s. War­sza­wa 1999, 52-54; T. Na­roż­ny, Pra­wo ban­ko­we, Po­znań 1998, s. 26-28; Z. Ofiar­ski, Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2013, s. 45 i n.

165 A. Mi­kos-Si­tek, P. Za­pad­ka, Pol­skie pra­wo ban­ko­we, War­sza­wa 2009, s. 74.

166 Łą­cząc go z ele­men­tem re­gla­men­ta­cyj­nym oraz ana­li­zu­jąc w świe­tle in­nych prze­pi­sów pr.bank. (w szcze­gól­no­ści art. 5, art. 170 i 171 pr.bank.), trze­ba do­dat­ko­wo pod­kre­ślić, że czyn­no­ści ban­ko­we nie tyl­ko de­ter­mi­nu­ją za­kres dzia­łal­no­ści ban­ku, ale tak­że wie­le z nich zo­sta­je za­sad­ni­czo za­strze­żo­nych dla ban­ków (mo­no­pol ban­ko­wy).

167 Pro­blem ten, na co już wska­zy­wa­no, był pod­no­szo­ny w dok­try­nie; zob. E. Foj­cik-Ma­stal­ska, Ko­men­tarz do ar­ty­ku­łu 2, (w:) M. Bą­czyk (et. al.), Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2007, s. 18.

168 Z. Ofiar­ski, Pra­wo ban­ko­we..., s. 46.

169 Ban­ki są bo­wiem upraw­nio­ne do wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych okre­ślo­nych w art. 5 pr.bank. i świad­cze­nia in­nych usług fi­nan­so­wych i fi­nan­so­wo-do­rad­czych.

Na te­mat po­jęć "dzia­łal­ność ban­ku" i "dzia­łal­ność ban­ko­wa" zob. A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy..., s. 164-172 i przy­wo­ła­na tam li­te­ra­tu­ra.

170 Usta­wa z dnia 2 lip­ca 2004 r. o swo­bo­dzie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 672 z późn. zm.

171 C. Ko­si­kow­ski, Pol­skie pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we, War­sza­wa 1998, s. 188.

172 Z za­strze­że­niem od­mien­no­ści roz­wią­zań w ban­ku pań­stwo­wym, w przy­pad­ku któ­re­go wy­da­wa­ne jest je­dy­nie ze­zwo­le­nie na roz­po­czę­cie dzia­łal­no­ści.

173 Zob. w li­te­ra­tu­rze m.in.: M. Dą­brow­ska, Bank jako in­sty­tu­cja za­ufa­nia pu­blicz­ne­go, Bezp.B. 2002, nr 2-3, s. 134; E. Foj­cik-Ma­stal­ska, Kon­sty­tu­cyj­ność ar­ty­ku­łów 52 i 53 Pra­wa ban­ko­we­go, Glo­sa 1995, nr 3, s. 10; L. Gó­ral, In­sty­tu­cja kre­dy­to­wa, (w:) En­cy­klo­pe­dia pra­wa ban­ko­we­go, W. Py­zioł (red.), War­sza­wa 2000, s. 266; A. Ja­niak, Bank jako in­sty­tu­cja za­ufa­nia pu­blicz­ne­go, Glo­sa 2003, nr 2, s. 17 i n.; K. Ko­hu­tek, Sa­na­cja ban­ku w ban­ko­wych pro­ce­du­rach na­praw­czych i w po­stę­po­wa­niu upa­dło­ścio­wym, Kra­ków 2005, s. 49-54; A. Mi­kos-Si­tek, P. Za­pad­ka, Pol­skie pra­wo..., s. 79; T. Nie­bo­rak, Re­ali­za­cja za­le­ceń Ko­mi­te­tu Ba­zy­lej­skie­go ds. Nad­zo­ru Ban­ko­we­go do­ty­czą­cych pro­ce­su po­wsta­wa­nia i funk­cjo­no­wa­nia ban­ku w pol­skim pra­wie ban­ko­wym, RPE­iS 2001, nr 1-2, s. 64; A. Po­mor­ska, (w:) Do­sto­so­wy­wa­nie pol­skie­go sys­te­mu ban­ko­we­go do stan­dar­dów Unii Eu­ro­pej­skiej, A. Po­mor­ska (red.), Lu­blin 1999, s. 30; E. Rut­kow­ska, Ochro­na praw­na klien­ta na ryn­ku usług ban­ko­wych, War­sza­wa 2013, s. 47; in­a­czej: A. Ma­now­ska, Do­ku­ment jako śro­dek do­wo­do­wy w po­stę­po­wa­niu na­ka­zo­wym, Pr.Sp. 1999, nr 4, s. 24. W orzecz­nic­twie m.in.: orze­cze­nie TK z dnia 16 maja 1995 r. K 12/93 OTK 1995, cz. I, poz. 20; wy­rok TK z dnia 29 stycz­nia 2002 r., K. 19/01, OTK-A 2002, nr 1, poz. 1; wy­rok TK z dnia 26 stycz­nia 2005 r., P 10/04, OTK-A 2005, nr 1, poz. 7; wy­rok SN z dnia 21 paź­dzier­ni­ka 2010 r., IV CSK 236/10, Le­xPo­lo­ni­ca 2401699; wy­rok SA w War­sza­wie z dnia 23 sierp­nia 2012 r., VI ACa 404/12, http://orze­cze­nia.waw.sa.gov.pl/con­tent/$N/154500000003003_VI­_A­Ca­_000404_2012_U­z_2012-08-23_001 [do­stęp: 4.09.2013]. Kry­tycz­nie na te­mat wska­za­nych orze­czeń TK, zwłasz­cza: A. Ja­niak, Przy­wi­le­je ban­ko­we w pra­wie pol­skim, Kra­ków 2003, pas­sim.

174 W. Skrzy­dło, (w:) Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej. Ko­men­tarz En­cy­klo­pe­dycz­ny, W. Skrzy­dło, S. Gra­bow­ska, R. Gra­bow­ski (red.), War­sza­wa 2009, s. 740.

175 P. Sar­nec­ki, W spra­wie zna­cze­nia kon­sty­tu­cyj­ne­go okre­śle­nia "za­wód za­ufa­nia pu­blicz­ne­go" (art. 17 ust. 1 Kon­sty­tu­cji), Eks­per­ty­zy i Opi­nie Praw­ne. Biu­le­tyn 2000, nr 5, s. 32-33.

176 Ibi­dem, s. 31.

Jak wska­zy­wał Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyj­ny po­wie­rza się im za­da­nia o szcze­gól­nym cha­rak­te­rze lub szcze­gól­nej do­nio­sło­ści z punk­tu wi­dze­nia za­dań pań­stwa, tro­ski o re­ali­za­cje in­te­re­su pu­blicz­ne­go czy gwa­ran­cji wol­no­ści i praw jed­nost­ki, wy­rok TK z dnia 7 maja 2002 r., SK 20/00, OTK-A 2002, nr 3, poz. 29.

177 P. Sar­nec­ki, W spra­wie zna­cze­nia..., nr 5, s. 31.

178 P. Sar­nec­ki, Po­ję­cie za­wo­du za­ufa­nia pu­blicz­ne­go (art. 17 ust. 1 Kon­sty­tu­cji) na przy­kła­dzie ad­wo­ka­tu­ry, (w:) Kon­sty­tu­cja - Wy­bo­ry - Par­la­ment. Stu­dia ofia­ro­wa­ne Zdzi­sła­wo­wi Ja­ro­szo­wi, L. Gar­lic­ki (red.), War­sza­wa 2000, s. 155. Do po­glą­dów au­to­ra wy­ra­żo­nych w tej pu­bli­ka­cji od­wo­łał się rów­nież TK w wy­ro­ku z dnia 26 li­sto­pa­da 2011 r., SK 22/02, OTK-A 2003, nr 9, poz. 97.

179 Wy­rok TK z dnia 18 lu­te­go 2004 r., P 21/02, OTK-A 2004, nr 2, poz. 9.

180 B. Ba­na­szak, Kon­sty­tu­cja RP. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2009, s. 228.

181 Zob. M Dą­brow­ska, Bank jako..., s. 134; A. Mi­kos-Si­tek, P. Za­pad­ka, Pol­skie pra­wo..., s. 79; E. Rut­kow­ska, Ochro­na praw­na..., s. 47-56.

182 P. Ni­czy­po­ruk, A. Ta­lec­ka, Bank jako in­sty­tu­cja za­ufa­nia pu­blicz­ne­go, (w:) Eko­no­micz­ne aspek­ty pań­stwa de­mo­kra­tycz­ne­go, S. Oliw­niak (red.), Bia­ły­stok 2007, s. 75; eidem, Ban­ko­wość pod­sta­wo­we za­ło­że­nia, Bia­ły­stok 2011, s. 29.

183 A. Mi­kos-Si­tek, P. Za­pad­ka, Pol­skie pra­wo..., s. 80.

184 Ar­ty­kuł 4.1 obo­wia­zu­ją­cej do 31.12.2013 r. dy­rek­ty­wy 2006/48/WE Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady z dnia 14 czerw­ca 2006 r. w spra­wie po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści przez in­sty­tu­cje kre­dy­to­we (wer­sja prze­re­da­go­wa­na), Dz. Urz. UE L 177 z 30.6.2006 r., s. 1, tak też jest de­fi­nio­wa­na w art. 4 ust. 1 pkt 1) roz­po­rzą­dze­nia Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady (UE) nr 575/2013 z dnia 26 czerw­ca 2013 r. w spra­wie wy­mo­gów ostroż­no­ścio­wych dla in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych i firm in­we­sty­cyj­nych, zmie­nia­ją­ce roz­po­rzą­dze­nie (UE) nr 648/2012, Dz.Urz. UE L 176 z 27.06.2013, s. 1.

185 Zob. sze­rzej roz­dział II.1. ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

186 Wy­ni­ka to m.in. z po­trze­by uwzględ­nie­nia fak­tu, że w re­gu­la­cjach praw­nych znaj­du­ją czę­sto od­zwier­cie­dle­nie wy­po­wie­dzi typu so­cjo­lo­gicz­ne­go. Na­da­je się im wa­lor nor­ma­tyw­ny, two­rzo­ne są byty zwią­za­ne z pro­ble­ma­ty­ką de­cen­tra­li­za­cji, sa­mo­rząd­no­ści etc.

187 In­a­czej na przy­kład w Wiel­kiej Bry­ta­nii, gdzie okre­śle­nie "lo­kal­ność" ma swój wy­miar nor­ma­tyw­ny w tzw. Lo­ca­lism Act 2011 (c. 20). Usta­wa ta daje wy­raz dą­że­niu do de­cen­tra­li­za­cji i re­gu­lu­je nie­któ­re za­sa­dy dzia­ła­nia wła­dzy lo­kal­nej, miesz­kań­ców, dys­po­no­wa­nia środ­ka­mi pu­blicz­ny­mi na szcze­blu lo­kal­nym etc.

188 Słow­nik ję­zy­ka pol­skie­go..., s. 51.

189 Brak po­wszech­nie przy­ję­te­go zna­cze­nia tych po­jęć spra­wia, że lo­kal­ność bywa utoż­sa­mia­na z lo­ka­li­zmem (zob. np. S. L. Bag­dziń­ski, Lo­kal­na po­li­ty­ka go­spo­dar­cza (w okre­sie trans­for­ma­cji sys­te­mo­wej), To­ruń 1994, s. 14; L. Brif­fault, Lo­ca­lism and Re­gio­na­lism, Co­lum­bia Law Scho­ol, Pu­blic Law & Le­gal The­ory Wor­king Pa­per Gro­up 1999, nr 1, s. 10; R. M. Hills, Is Fe­de­ra­lism Good for Lo­ca­lism?, The Lo­ca­list Case for Fe­de­ral Re­gi­mes, http://www.stu­dent.vir­gi­nia.edu/~ja­lo­py/PDFs/21-2&3/187-221.PDF [do­stęp: 30.09.2012]). Wy­da­je się, że jed­nak na­le­żą one do róż­nych ka­te­go­rii on­to­lo­gicz­nych. Lo­ka­lizm uznać na­le­ży ra­czej za ze­spół po­glą­dów, swe­go ro­dza­ju dok­try­nę, w któ­rej za­sad­ni­czą rolę od­gry­wa aspekt lo­kal­no­ści wią­za­ny z prze­strze­nią i śro­do­wi­skiem spo­łecz­nym. Lo­ka­lizm sku­pia się za­tem na tym, co lo­kal­ne, wy­zna­cza­ne gra­ni­ca­mi pew­ne­go te­ry­to­rium, w okre­ślo­nym celu, np. pro­mo­wa­nia de­mo­kra­cji (por. R. M. Hills, Is Fe­de­ra­lism...). Skie­ro­wa­ny jest na wzmac­nia­nie spój­no­ści spo­łecz­nej, efek­tyw­no­ści oby­wa­tel­skiej na naj­niż­szym szcze­blu (po­zio­mie) zor­ga­ni­zo­wa­nia, dzia­ła­nia etc. W dok­try­nie funk­cjo­nu­ją po­glą­dy, zgod­nie z któ­ry­mi "lo­ka­lizm od­no­si się do praw­ne­go i po­li­tycz­ne­go wzmac­nia­nia lo­kal­nych ob­sza­rów" (tłum. wła­sne); L. Brif­fault. Lo­ca­lism and Re­gio­na­lism..., s. 10. Naj­czę­ściej pod­kre­śla się w nich, że lo­ka­lizm stoi w opo­zy­cji do cen­tra­li­zmu, a o jego ist­nie­niu de­cy­du­je wy­stę­po­wa­nie lo­kal­nej de­mo­kra­cji, do­cho­dów, wol­no­ści, au­to­no­mii, w ta­kich wa­run­kach mają szan­sę za­ist­nieć sil­ne wła­dze lo­kal­ne go­to­we do part­ner­skie sto­sun­ków mię­dzy nimi a rzą­dem cen­tral­nym (L. Brif­fault. Lo­ca­lism and..., s. 10).

W przed­sta­wio­nym wy­żej syn­te­tycz­nym uję­ciu lo­ka­lizm prze­ja­wia się w pro­ce­sach de­cen­tra­li­za­cji, po­zwa­la­jąc lo­kal­nym wspól­no­tom sa­mo­sta­no­wić o so­bie (w li­te­ra­tu­rze wska­zu­je się rów­nież, że lo­ka­lizm był przez stu­le­cia do­mi­nu­ją­cym ty­pem or­ga­ni­za­cji spo­łe­czeństw; Wstęp, (w:) Spo­łecz­no­ści lo­kal­ne. Te­raź­niej­szość i przy­szłość, Roz­wój Re­gio­nal­ny. Roz­wój Lo­kal­ny. Sa­mo­rząd Te­ry­to­rial­ny, B. Ja­ło­wiec­ki, K. Z. Sowa, P. Dud­kie­wicz (red.), War­sza­wa 1989, s. 7).

Nie moż­na też nie za­ak­cen­to­wać, że nie­któ­rzy przed­sta­wi­cie­le na­uki wy­róż­nia­ją praw­ny i po­li­tycz­ny aspekt lo­kal­no­ści czy lo­ka­li­zmu. W pierw­szym przy­pad­ku od­wo­łu­ją się do gwa­ran­cji praw­nych, a w dru­gim, do re­pre­zen­ta­cji lo­kal­nych in­te­re­sów na szcze­blu kra­jo­wym, E. Page, Lo­ca­lism and Cen­tra­lism in Eu­ro­pe, Oxford 1991, s. 1.

190 Z. Pu­cek, Lo­kal­ność jako oj­czy­zna, (w:) Spo­łecz­no­ści lo­kal­ne. Te­raź­niej­szość i przy­szłość, Roz­wój Re­gio­nal­ny. Roz­wój Lo­kal­ny. Sa­mo­rząd Te­ry­to­rial­ny, B. Ja­ło­wiec­ki, K. Z. Sowa, P. Dud­kie­wicz (red.), War­sza­wa 1989, s. 253.

191 Z. Pu­cek, Lo­kal­ność jako..., s. 262.

192 K. Z. Sowa, Zmierzch i od­ro­dze­nie się lo­ka­li­zmu w XX stu­le­ciu. Uwa­gi o po­li­tycz­nych uwa­run­ko­wa­niach pro­ce­sów spo­łecz­no-go­spo­dar­czych, (w:) Spo­łecz­no­ści lo­kal­ne. Te­raź­niej­szość i przy­szłość, Roz­wój Re­gio­nal­ny. Roz­wój Lo­kal­ny. Sa­mo­rząd Te­ry­to­rial­ny, B. Ja­ło­wiec­ki, K. Z. Sowa, P. Dud­kie­wicz (red.), War­sza­wa 1989, s. 24.

193 Ibi­dem, s. 24.

194 Z. Nie­wia­dom­ski, (w:) Sa­mo­rząd Te­ry­to­rial­ny. Za­gad­nie­nia praw­ne i ad­mi­ni­stra­cyj­ne, A. Pie­ka­ra, Z. Nie­wia­dom­ski (red.) War­sza­wa 1998, s. 299 i 301.

We współ­cze­snych sys­te­mach praw­nych ist­nie­je jed­nak ko­niecz­ność nie tyl­ko okre­śle­nia gra­nic dzia­łal­no­ści sa­mo­rzą­du lo­kal­ne­go, jego funk­cji spo­łecz­nej i po­żą­da­ne­go stop­nia sa­mo­rząd­no­ści, ale i pro­wa­dze­nia przez pań­stwo po­li­ty­ki wzmac­nia­ją­cej aspekt lo­kal­no­ści. Ma to swój wy­raz m.in. w prze­ka­zy­wa­niu co­raz więk­sze­go za­kre­su spraw sa­mo­rzą­dom te­ry­to­rial­nym w dro­dze sta­no­wie­nia ade­kwat­nych prze­pi­sów praw­nych. Na­stę­pu­je for­mo­wa­nie się no­wych za­dań, a w pew­nym za­kre­sie i funk­cji sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Obec­nie ocze­ku­je się, że bę­dzie on wpły­wał na wa­run­ki ży­cia wspól­no­ty, ca­ło­kształt roz­wo­ju spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go, ochro­nę śro­do­wi­ska etc., co jest na­tu­ral­ną kon­se­kwen­cją fak­tu, że wy­miar de­cen­tra­li­za­cji, sa­mo­rząd­no­ści na prze­strze­ni lat pod­le­gał zmia­nom (w celu po­rów­na­nia zob. m.in. uwa­gi na te­mat de­cen­tra­li­za­cji i sa­mo­rzą­du: T. Bigo, Związ­ki pu­blicz­no-praw­ne w świe­tle usta­wo­daw­stwa pol­skie­go, War­sza­wa 1928, s. 120; N. Gajl, Fi­nan­se i go­spo­dar­ka lo­kal­na na świe­cie, War­sza­wa 1993, s. 11-13; M. Ja­ro­szyń­ski, Roz­wa­ża­nia ide­olo­gicz­ne i pro­gra­mo­we na te­mat sa­mo­rzą­du, War­sza­wa 1936, s. 8-9; A. Kroń­ski, Teo­ria sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, War­sza­wa 1932, s. 7-8); Z. Nie­wia­dom­ski, Za­da­nia sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Sys­tem Pra­wa Ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, R. Hau­ser, Z. Nie­wia­dom­ski (red.), t. 6, Pod­mio­ty ad­mi­ni­stra­cyj­ne, War­sza­wa 2011, s. 134-135.

195 Zob. Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji do Rady, Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go, Ko­mi­te­tu Re­gio­nów i Ko­mi­te­tu Eko­no­micz­no-Spo­łecz­ne­go - Zie­lo­na Księ­ga w spra­wie spój­no­ści te­ry­to­rial­nej - prze­kształ­ce­nie róż­no­rod­no­ści te­ry­to­rial­nej w siłę COM (2008) 616, z dnia 6.10.2008, , http://eur-lex.eu­ro­pa.eu/Le­xU­ri­Serv/Le­xU­ri­Serv.do?uri=COM:2008:0616:FIN:PL:PDF [do­stęp: 30.09.2013]; uchwa­ła Rady Mi­ni­strów z dnia 13 lip­ca 2011 r. w spra­wie przy­ję­cia do­ku­men­tu "Kra­jo­wa Stra­te­gia Roz­wo­ju Re­gio­nal­ne­go 2010-2020: Re­gio­ny, Mia­sta, Ob­sza­ry wiej­skie", M.P. Nr 36, poz. 423.

196 Przy­kła­dem może być do­sto­so­wa­nie in­stru­men­tów pla­no­wa­nia i fi­nan­so­wa­nia do miej­sco­wych wa­run­ków i po­trzeb (kon­trakt te­ry­to­rial­ny, ra­mo­wy zin­te­gro­wa­ny pro­gram re­gio­nal­ny itd.).

197 Akty pra­wa mię­dzy­na­ro­do­we­go, jak Eu­ro­pej­ska Kar­ta Sa­mo­rzą­du Te­ry­to­rial­ne­go (EKST; Eu­ro­pej­ska Kar­ta Sa­mo­rzą­du Te­ry­to­rial­ne­go, spo­rzą­dzo­na w Stras­bur­gu dnia 15 paź­dzier­ni­ka 1985 r., Dz.U. z 1994 r., Nr 124, poz. 607), kreu­ją eu­ro­pej­ską kon­cep­cję sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go opie­ra­jąc ją na pra­wie i zdol­no­ści spo­łecz­no­ści lo­kal­nej do kie­ro­wa­nia i za­rzą­dza­nia za­sad­ni­czą czę­ścią spraw pu­blicz­nych. Uzna­je ona (w za­kre­sie okre­ślo­nym pra­wem) swo­bo­dę dzia­ła­nia w każ­dej spra­wie, któ­ra nie jest wy­łą­czo­na z za­kre­su kom­pe­ten­cji or­ga­nów lo­kal­nych lub nie wcho­dzi w za­kres kom­pe­ten­cji in­nych or­ga­nów wła­dzy. W Pol­sce za­sa­da sa­mo­dziel­no­ści sa­mo­rzą­du jest za­sa­dą kon­sty­tu­cyj­nie ufun­do­wa­ną i chro­nio­ną [wie­lo­krot­nie na ten te­mat Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyj­ny (wy­ro­ki TK: z dnia 4 maja 1998 r., K 38/97, OTK 1998, nr 3, poz. 31; z dnia 9 kwiet­nia 2002 r., K 21/01, OTK-A 2002, nr 2, poz. 17 oraz z dnia 20 mar­ca 2007 r. K 35/05, OTK-A 2007, nr 3, poz. 28)]. Za­kres sa­mo­dziel­no­ści praw­nej (au­to­no­mii) oraz go­spo­dar­czo-fi­nan­so­wej wy­zna­cza­ją ak­tu­al­ne prze­pi­sy usta­wo­we (por. N. Gajl, Fi­nan­se i go­spo­dar­ka..., s. 13; T. Szewc, Do­sto­so­wa­nie pra­wa pol­skie­go do za­sad Eu­ro­pej­skiej Kar­ty Sa­mo­rzą­du Te­ry­to­rial­ne­go, Byd­goszcz-Ka­to­wi­ce 2006, pas­sim, Wła­dza i fi­nan­se lo­kal­ne w Pol­sce i kra­jach ościen­nych, E. Ruś­kow­ski, B. Dol­nic­ki (red.), Byd­goszcz-Bia­ły­stok-Ka­to­wi­ce 2007, s. 15).

198 L. Brif­fault, Lo­ca­lism and..., s. 2.

199 Zmia­na na­zew­nic­twa z po­dat­ków i opłat te­re­no­wych na po­dat­ki i opła­ty lo­kal­ne na­stą­pi­ła w związ­ku z uchy­le­niem usta­wy z dnia 19 grud­nia 1975 r. o nie­któ­rych po­dat­kach i opła­tach te­re­no­wych (Dz.U. Nr 45, poz. 229) i wej­ściem w ży­cie usta­wy z dnia 14 mar­ca 1985 r. o po­dat­kach i opła­tach lo­kal­nych (Dz.U. Nr 12, poz. 50). Moż­na przy­jąć, że wraz z łą­cze­niem idei za­rzą­du lo­kal­ne­go z sa­mo­rzą­dem te­ry­to­rial­nym, któ­re mia­ło miej­sce w la­tach osiem­dzie­sią­tych w Pol­sce (M. Ku­le­sza, Wła­dza lo­kal­na w sys­te­mie re­for­my go­spo­dar­czej, PiP 1983, z. 3, s. 86-89; Z. Le­oń­ski, Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny w RP, War­sza­wa 2006, s. 4) na­stą­pi­ło tak­że odej­ście od okre­śle­nia po­dat­ki i opła­ty te­re­no­we na rzecz okre­śle­nia lo­kal­ne. Jak wska­zy­wa­no w uza­sad­nie­niu usta­wy, zmia­na jej ty­tu­łu po­dyk­to­wa­na była zwięk­sze­niem upraw­nień rad na­ro­do­wych stop­nia pod­sta­wo­we­go "w za­kre­sie kształ­to­wa­nia po­zio­mu ob­cią­żeń po­dat­ko­wych lud­no­ści" (uza­sad­nie­nie do usta­wy z dnia 14 mar­ca 1985 r. o po­dat­kach i opła­tach lo­kal­nych, druk sej­mo­wy nr 521 z dnia 29 paź­dzier­ni­ka 1984 r. Sejm RP VIII ka­den­cji, RM 10-103-84, nie­pu­blik.). Było to za­tem na­stęp­stwem "re­for­my sys­te­mu lo­kal­ne­go za­rzą­dza­nia" oraz wy­ra­zem re­ali­za­cji pierw­sze­go eta­pu "kształ­to­wa­nia do­ce­lo­we­go mo­de­lu po­dat­ków i opłat lo­kal­nych" (uza­sad­nie­nie do usta­wy z dnia 12 stycz­nia 1991 r. o po­dat­kach i opła­tach lo­kal­nych, druk sej­mo­wy nr 612 z dnia 13 li­sto­pa­da 1990 r. Sejm RP X ka­den­cji, RM 10-233-90, nie­pu­blik.). Jak wska­zy­wa­no da­lej w uza­sad­nie­niu z dnia 13 li­sto­pa­da 1990 r., za­mia­na ta uwzględ­nia­ła kon­se­kwen­cje "po­wsta­nia nie­za­leż­ne­go or­ga­ni­za­cyj­nie i fi­nan­so­wo od ad­mi­ni­stra­cji rzą­do­wej sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, a więc nową ka­te­go­rię wła­sno­ści, wła­sność ko­mu­nal­ną, cał­ko­wi­tą roz­dziel­ność bu­dże­tów sa­mo­rzą­dów od bu­dże­tu pań­stwa i - co się z tym wią­że - wy­łącz­ność kom­pe­ten­cji rad gmin w za­kre­sie po­dat­ków i opłat lo­kal­nych, jako do­cho­dów wła­snych gmin". Do­wo­dzi to wy­raź­nie, że dla pra­wo­daw­cy okre­śle­nie "lo­kal­ny" mia­ło szer­szy kon­tekst niż tyl­ko miej­sco­wy (te­re­no­wy).

200 L. Etel, S. Pre­sna­ro­wicz, Po­dat­ki i opła­ty sa­mo­rzą­do­we, War­sza­wa 2003, s. 14.

201 B. Brze­ziń­ski, Kom­pe­ten­cje pra­wo­twór­cze rad na­ro­do­wych w dzie­dzi­nie po­dat­ków i opłat, To­ruń 1989, s. 185; N. Gajl, Mo­de­le po­dat­ko­we. Po­dat­ki lo­kal­ne, War­sza­wa 1996, s. 31-32; K. Kar­pus, Sys­te­my po­dat­ków lo­kal­nych w wy­bra­nych pań­stwach eu­ro­pej­skich, To­ruń 2003, s. 8, 16 i 19; W. Ny­kiel, Po­dat­ki lo­kal­ne - aspek­ty praw­no-po­rów­naw­cze, (w:) Sys­tem po­dat­ko­wy. Za­gad­nie­nia teo­re­tycz­no­praw­ne, Acta Uni­ver­si­ta­tis Lo­dzien­sis Fo­lia Ju­ri­di­ca 54, Łódź 1992, s. 173.

202 Usta­wa z dnia 8 mar­ca 1990 r. o sa­mo­rzą­dzie gmin­nym (t.j. Dz.U. 2013 r., poz. 594 z późn. zm.), usta­wa z dnia 5 czerw­ca 1998 r. o sa­mo­rzą­dzie po­wia­to­wym (t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 595 z późn. zm.), usta­wa z dnia 15 wrze­śnia 2000 r. o re­fe­ren­dum lo­kal­nym, usta­wa z dnia 20 kwiet­nia 2004 r. o pro­mo­cji za­trud­nie­nia i in­sty­tu­cjach ryn­ku pra­cy (t.j. Dz.U. 2013 r., poz. 674, usta­wa z dnia 24 kwiet­nia 2003 r. o dzia­łal­no­ści po­żyt­ku pu­blicz­ne­go i o wo­lon­ta­ria­cie (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536 z późn. zm.), usta­wa z dnia 27 kwiet­nia 2006 r. o spół­dziel­niach so­cjal­nych (Dz.U. Nr 94, poz. 651 z późn. zm.).

203 Dla wy­ka­za­nia po­praw­no­ści tej tezy wy­star­czy choć­by ze­sta­wie­nie ter­mi­nów uży­tych, po pierw­sze, w usta­wach: u.s.g. i u.s.p. W tej pierw­szej, w art. 1 ust. 1 pra­wo­daw­ca de­fi­niu­je gmi­nę je­dy­nie jako wspól­no­tę sa­mo­rzą­do­wą, pod­czas gdy w tej dru­giej (art. 1 ust. 1 u.s.p.), wska­zu­je na po­wiat jako lo­kal­ną (pod­kre­śle­nie - au­tor­ka) wspól­no­tę sa­mo­rzą­do­wą. Da­lej zaś, na pod­sta­wie art. 6 usta­wy z dnia 15 wrze­śnia 2000 r. o re­fe­ren­dum lo­kal­nym, moż­na przy­jąć, że lo­kal­ne to za­rów­no gmin­ne, po­wia­to­we, jak i wo­je­wódz­kie. Na­to­miast na grun­cie usta­wy o po­dat­kach i opła­tach lo­kal­nych, uznać moż­na, że lo­kal­ne, z punk­tu wi­dze­nia po­dzia­łu sa­mo­rzą­do­we­go, na­le­ża­ło­by iden­ty­fi­ko­wać jako gmin­ne.

204 Czy­nio­ne wcze­śniej w li­te­ra­tu­rze uwa­gi na ten te­mat bra­ku ja­sno­ści i jed­no­li­to­ści w ro­zu­mie­niu po­jęć: "lo­kal­ny" oraz "lo­kal­ność" nadal za­cho­wu­ją swo­ją ak­tu­al­ność (zob. E. Ruś­kow­ski, De­cen­tra­li­za­cja fi­nan­so­wa a ko­mu­na­li­za­cja fi­nan­sów pu­blicz­nych, (w:) Fi­nan­se ko­mu­nal­ne w wy­bra­nych kra­jach eu­ro­pej­skich, Bia­ły­stok 1997, s. 9).

205 Mię­dzy in­ny­mi J. Chło­pec­ki, Toż­sa­mo­ści spo­łecz­ne w glo­bal­nym świe­cie, (w:) K. Bon­dy­ra, M. S. Szcze­pań­ski, P. Śli­wa (red.), Pań­stwo, sa­mo­rząd i spo­łecz­no­ści lo­kal­ne, Po­znań 2005, s. 54; W. L. Ja­wor­ski, Rola lo­kal­nych..., s. 77-92; J. So­larz, Przy­szłość fi­nan­so­wej...

206 Bę­dą­cy przed­mio­tem za­in­te­re­so­wa­nia tak­że w teo­rii i fi­lo­zo­fii pra­wa w ra­mach roz­wa­żań pro­ble­ma­ty­ki pra­wa na płasz­czyź­nie psy­cho­lo­gicz­nej; zob. m.in. L. Pe­tra­życ­ki, O na­uce, pra­wie i mo­ral­no­ści. Pi­sma wy­bra­ne, War­sza­wa 1985.

207 Zob. ba­da­nia nad zna­cze­niem kon­tak­tu in­ter­per­so­nal­ne­go w dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, zro­zu­mie­niem przez per­so­nel i kie­row­nic­two in­dy­wi­du­al­nych po­trzeb klien­tów, za­an­ga­żo­wa­niem in­sty­tu­cji w dzia­łal­ność na rzecz śro­do­wi­ska lo­kal­ne­go i prze­ło­że­niu się go na za­ufa­nie, ja­kim da­rzo­ne są lo­kal­ne in­sty­tu­cje fi­nan­so­we; m.in. S. P. Cha­kra­var­ty, Re­gio­nal va­ria­tion..., s. 415-428; L. Gi­bi­la­ro, G. Mat­ta­roc­ci, Cha­rac­te­ri­stics of the Re­co­ve­ry Pro­cess For Small Fi­nan­cial In­ter­me­dia­ries: The Case of Ita­lian Co­ope­ra­ti­ve Banks, Aca­de­my of Ban­king Stu­dies Jo­ur­nal 2009, wol. 8, nr 2, s. 90; S. Sinc­la­ir (at el.), Un­der­stan­ding Fi­nan­cial In­c­lu­sion - Using Ac­tion Re­se­arch And A Know­led­ge Exchan­ge Re­view To Es­ta­blish What Is Agre­ed, And What Is Con­te­sted, http://www.oecd.org/da­ta­oecd/31/45/44109352.pdf [do­stęp: 30.09.2013]; H. Lap­pe­te­läi­nen, Ban­king se­rvi­ces..., s. 18 i 46; J. Wil­liams, E. Gar­de­ner, The Ef­fi­cien­cy..., s. 321-330.

208 W po­glą­dach dok­try­ny przyj­mu­je się, że mi­sję moż­na de­fi­nio­wać jako trwa­łe zde­fi­nio­wa­nie celu, któ­ry wy­róż­nia je­den pod­miot od in­nych po­dob­nych przed­się­biorstw, a jego usta­le­nie, nie­za­leż­nie gdzie jest on okre­ślo­ny (w na­zwie, usta­wie czy sta­tu­cie), sta­no­wi nie tyl­ko o wi­ze­run­ku ban­ku, ale ma umoż­li­wić wska­za­nie tego co sta­ra się on osią­gnąć w dłu­giej per­spek­ty­wie; F. R. Da­vid, How com­pa­nies de­fi­ne the­ir mis­sion, Long Ran­ge Plan­ning 1989, t. 22, nr 1, s. 90-97.

209 Zgod­nie z sys­te­ma­ty­ką przyj­mo­wa­ną na grun­cie pra­wa UE (pro­ble­ma­ty­ka re­la­cji po­jęć "bank" i "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" omó­wio­na zo­sta­ła w roz­dzia­le I.1.4. i II.1. ni­niej­szej mo­no­gra­fii). W Pol­sce, zgod­nie z no­men­kla­tu­rą przy­ję­tą w pr.bank., bę­dzie to bank kra­jo­wy wy­ko­nu­ją­cy czyn­no­ści ban­ko­we i świad­czą­cy inne do­zwo­lo­ne usłu­gi fi­nan­so­we.

210 Zob. E. Schmidt-A?mann, Das al­l­ge­me­ine Ver­wal­tung­srecht als Ord­nung­si­dee. Grun­dlan­gen und Au­fga­ben der ver­wal­tung­srech­tli­chen Sys­tem­bil­dung, He­idel­berg 2006, s. 156, za: R. Sat­si­kow­ski, O po­ję­ciu za­dań pu­blicz­nych (stu­dium z za­kre­su na­uki ad­mi­ni­stra­cji), ST 2009, nr 7-8 , s. 5 i n.

211 R. Sat­si­kow­ski, O po­ję­ciu za­dań..., s. 5 i n.; M. Stahl, Cele pu­blicz­ne i za­da­nia pu­blicz­ne, (w:) Kon­cep­cja sys­te­mu pra­wa ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, J. Zim­mer­mann (red.), War­sza­wa 2007, s. 101.

212 Przy­kła­do­wo: orze­cze­nie WSA w Olsz­ty­nie z dnia 29 czerw­ca 2011 r., I SA/Ol 270/11, CBO­SA; wy­ro­ki TK: z dnia 29 kwiet­nia 2003 r., SK 24/02, OTK-A 2003, nr 4, poz. 33; z dnia 19 stycz­nia 2010 r., SK 35/08, OTK-A 2010, nr 1, poz. 2; w li­te­ra­tu­rze: J. Kat­ner, Pra­wo dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Ko­men­tarz. Orzecz­nic­two. Pi­śmien­nic­two, War­sza­wa 2003, s. 24-25; C. Ko­si­kow­ski, Usta­wa o swo­bo­dzie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, Ko­men­tarz, War­sza­wa 2005, s. 25; A. Sza­frań­ski, Przed­się­bior­ca pu­blicz­ny wo­bec wol­no­ści go­spo­dar­czej, War­sza­wa 2008, s. 50-51; M. Szy­dło, Swo­bo­da dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, War­sza­wa 2005, s. 36.

213 Przy­kła­do­wo: uchwa­ła SN z dnia 11 maja 2005 r., III CZP 11/05, OSNC 2006, nr 3, poz. 48; opi­nia praw­na na te­mat isto­ty i cha­rak­te­ru praw­ne­go "dzia­łal­no­ści lecz­ni­czej" w ro­zu­mie­niu pro­jek­tu usta­wy o dzia­łal­no­ści lecz­ni­czej (druk sej­mo­wy nr 3489) oraz za­sad­no­ści jej nor­ma­tyw­ne­go kwa­li­fi­ko­wa­nia jako "dzia­łal­no­ści re­gu­lo­wa­nej" w ro­zu­mie­niu usta­wy o swo­bo­dzie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, M. Szy­dło (Sejm VI ka­den­cji, druk sej­mo­wy nr 3489), War­sza­wa, dnia 11 stycz­nia 2011 r., s. 15-16, http://orka.sejm.gov.pl/Re­xDom­k6.nsf/0/82F1A­A9B9328A­D06C1257808002FCB­F6/$file/i2430-10.rtf [do­stęp: 30.09.2013].

214 Za szcze­gól­nie traf­ne na­le­ży uznać spo­strze­że­nie, że: "gdy­by pra­wo­daw­ca rze­czy­wi­ście chciał ogra­ni­czyć za­kres po­ję­cia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej wy­łącz­nie do ta­kich za­cho­wań, któ­rych ce­lem jest osią­ga­nie zy­sku, to wów­czas expli­ci­te po­słu­żył­by się sfor­mu­ło­wa­niem "zysk" na grun­cie art. 2 u.s.d.g., w tym być może wprost stwier­dził­by, iż dzia­łal­ność go­spo­dar­cza musi być wy­ko­ny­wa­na "w celu osią­ga­nia zy­sku". Trze­ba tu zresz­tą przy­po­mnieć, że to ostat­nie sfor­mu­ło­wa­nie (tj. stwier­dze­nie o dzia­ła­niu "w celu osią­ga­nia zy­sku") wy­stę­pu­je expres­sis ver­bis w wie­lu ak­tach praw­nych, w tym rów­nież ta­kich, któ­re nor­mu­ją pro­ble­ma­ty­kę dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej w pew­nych szcze­gól­nych ob­sza­rach (zob. np. art. 3 ust. 2 pkt 2 usta­wy z dnia 24 kwiet­nia 2003 r. o dzia­łal­no­ści po­żyt­ku pu­blicz­ne­go i o wo­lon­ta­ria­cie, Dz.U. Nr 96, poz. 873 ze zm.)", Opi­nia praw­na na te­mat isto­ty i cha­rak­te­ru praw­ne­go..., s. 15-16.

215 Trze­ba za­uwa­żyć, że lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny, ma­ją­cy sta­tus pod­mio­tu sys­te­mu sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, bez wąt­pie­nia musi speł­niać wy­móg "nie­do­cho­do­wo­ści", gdyż wy­ni­ka to z ca­ło­kształ­tu re­gu­la­cji dzia­łal­no­ści ko­mu­nal­nej (ze swej isto­ty dzia­łal­ność go­spo­dar­cza JST wią­że się z wy­ko­ny­wa­niem za­dań pu­blicz­nych i dzia­łal­no­ścią not for pro­fit). W in­nych przy­pad­kach pra­wo­daw­ca może sta­no­wić wprost o "nie­za­rob­ko­wym cha­rak­te­rze" od­no­sząc go do okre­ślo­ne­go ro­dza­ju in­sty­tu­cji bądź wią­żąc z okre­ślo­ną for­mą or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ną (jak mia­ło to miej­sce np. w po­przed­nio obo­wią­zu­ją­cej usta­wie o spół­dziel­czych ka­sach oszczęd­no­ści­wo-kre­dy­to­wych - usta­wa z dnia 14 grud­nia 1995 r. o spół­dziel­czych ka­sach oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­wych, Dz.U. z 1996 r. Nr 1, poz. 2).

216 Po­słu­że­nie się w tym kon­tek­ście po­ję­ciem "spo­łecz­ność lo­kal­na", nie zaś "wspól­no­ta sa­mo­rzą­do­wa", wy­ma­ga po­czy­nie­nia uwag na­tu­ry ter­mi­no­lo­gicz­nej. Oba okre­śle­nia są wy­ra­że­nia­mi nor­ma­tyw­ny­mi, nie­mniej ich zna­cze­nie jest do­pre­cy­zo­wy­wa­ne w na­ukach so­cjo­lo­gicz­nych. Jed­nak na­wet na ich grun­cie nie jest moż­li­we jed­no­znacz­ne wy­zna­cze­nie po­wszech­nie ak­cep­to­wa­nych, uzna­nych za w peł­ni ade­kwat­ne de­fi­ni­cji spo­łecz­no­ści czy wspól­no­ty, cze­go przy­czy­ną jest ist­nie­nie róż­nic w kon­cep­cji uj­mo­wa­nia zja­wisk spo­łecz­nych. Oba ter­mi­ny od­no­szą się do wspól­not ludz­kich jed­no­stek, jed­nak­że w przy­pad­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej mamy do czy­nie­nia ra­czej ze zbio­ro­wo­ścią zor­ga­ni­zo­wa­ną dla ce­lów współ­ży­cia, pew­nym two­rem sztucz­nym, pod­czas gdy wspól­no­ta sa­mo­rzą­do­wa win­na być ko­ja­rzo­na ze wspól­no­tą na­tu­ral­ną, któ­ra opar­ta jest na bli­sko­ści emo­cjo­nal­nej, zwią­za­na ze wspól­nym po­cho­dze­niem, wspól­nym ży­ciem, ist­nie­niem świa­do­mo­ści toż­sa­mo­ści lo­kal­nej. Dla funk­cjo­no­wa­nia i re­ali­za­cji ce­lów ban­ków lo­kal­nych nie jest ko­niecz­ne opar­cie na głę­bo­kiej wię­zi wspól­no­ty, wy­star­czy po­zo­sta­wa­nie we wza­jem­nych sto­sun­kach, wspól­ne dą­że­nia, udział w miej­sco­wych pro­ce­sach go­spo­dar­czych, co wy­stę­pu­je w przy­pad­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej. Po­ję­cie spo­łecz­no­ści lo­kal­nej bę­dzie za­tem bar­dziej ade­kwat­ne. Jed­no­cze­śnie dwie ce­chy spo­łecz­no­ści lo­kal­nej, któ­re w spo­sób nie­za­prze­czal­ny uzna­wa­ne są przez wszyst­kich au­to­rów, to jest: ob­szar geo­gra­ficz­ny oraz in­te­rak­cje spo­łecz­ne (po­strze­ga­ne m.in. jako po­sia­da­nie wspól­nych ce­lów, war­to­ści i środ­ków), są w spo­sób im­ma­nent­ny po­wią­za­ne z in­sty­tu­cja­mi, któ­re okre­ślić moż­na mia­nem ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych (sze­rzej na te­mat spo­łecz­no­ści lo­kal­nej i re­la­cji mię­dzy tym po­ję­ciem a po­ję­ciem wspól­no­ty m.in.: R. Espo­si­to, Com­mu­ni­tas. The Ori­gin and De­sti­ny of Com­mu­ni­ty, Stan­ford 2010, pas­sim; S. Nu­rek, Spo­łecz­ność lo­kal­na w re­flek­sji so­cjo­lo­gicz­nej, (w:) Spo­łecz­no­ści lo­kal­ne. Szki­ce so­cjo­lo­gicz­ne, J. Wódz (red.), Ka­to­wi­ce 1996, s. 24-26; I. Skrzy­dło-Niż­nik, Mo­del ustro­ju sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w Pol­sce na tle za­gad­nień ustro­ju pra­wa ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, Kra­ków 2007, s. 334-337 i przy­wo­ła­na tam li­te­ra­tu­ra; J. Szac­ki, Hi­sto­ria my­śli so­cjo­lo­gicz­nej. Wy­da­nie nowe, War­sza­wa 2002, s. 443-445).

1 Zob. J. Ma­li­szew­ska-Nie­nar­to­wicz, Za­sa­dy ogól­ne pra­wa jako źró­dło eu­ro­pej­skie­go pra­wa wspól­no­to­we­go, PiP 2005, nr 4, s. 23 i n.; A. Puł­ło, Z pro­ble­ma­ty­ki za­sad pra­wa: idee ogól­ne w pra­wie kon­sty­tu­cyj­nym, PS 1996, nr 1; M. Zie­liń­ski, Za­sa­dy i war­to­ści kon­sty­tu­cyj­ne, (w:) Za­sa­dy na­czel­ne w Kon­sty­tu­cji RP z 2 kwiet­nia 1997 r., A. Ba­ła­ban, P. Mi­jal (red.), Szcze­cin 2011, s. 23; Z. Ziem­biń­ski, War­to­ści kon­sty­tu­cyj­ne. Za­rys pro­ble­ma­ty­ki, War­sza­wa 1993.

2 Zob. m.in.: B. Ba­na­szak, Pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne, War­sza­wa 1999, s. 18; M. Do­bro­wol­ski, Ustrój po­li­tycz­ny i spo­łecz­no-go­spo­dar­czy, (w:) Za­sa­dy ustro­ju III Rze­czy­po­spo­li­tej, D. Du­dek (red.), War­sza­wa 2009, s. 17; K. Dzia­ło­cha, Hie­rar­chia norm kon­sty­tu­cyj­nych i jej rola w roz­strzy­ga­niu ko­li­zji norm, (w:) Cha­rak­ter i struk­tu­ra norm kon­sty­tu­cji, J. Trzciń­ski (red.), War­sza­wa 1997, s. 91; L. Gar­lic­ki, Rzecz­po­spo­li­ta, (w:) Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej. Ko­men­tarz, t. 5, L. Gar­lic­ki (red.), pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa, War­sza­wa 2007, s. 6-8; M. Kruk, Kon­sty­tu­cyj­ne za­sa­dy pod­sta­wo­we, ich zna­cze­nie praw­ne i ka­ta­log, (w:) Za­sa­dy pod­sta­wo­we pol­skiej kon­sty­tu­cji, W. So­ko­le­wicz (red.), War­sza­wa 1998; R. R. Lu­dwi­kow­ski, Pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne po­rów­naw­cze, To­ruń 2000, s. 175-176; A. Puł­ło, Idee ogól­ne a za­sa­dy pra­wa kon­sty­tu­cyj­ne­go, PiP 1995, z. 8, s. 16 i n.; P. Tu­le­ja, Za­sa­dy kon­sty­tu­cyj­ne, (w:) Kon­sty­tu­cjo­na­li­za­cja za­sad i in­sty­tu­cji ustro­jo­wych, P. Sar­nec­ki (red.), War­sza­wa 1997, s. 16; Z. Wit­kow­ski, Wy­bra­ne za­sa­dy na­czel­ne ustro­ju po­li­tycz­ne­go i go­spo­dar­cze­go Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej, (w:) Ustrój kon­sty­tu­cyj­ny Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej, R. Mo­jak (red.), Lu­blin 2000, s. 49; S. Wron­kow­ska, M. Zie­liń­ski, Z. Ziem­biń­ski, Za­sa­dy pra­wa. Za­gad­nie­nia pod­sta­wo­we, War­sza­wa 1974, pas­sim; M. Zie­liń­ski, Kon­sty­tu­cyj­ne za­sa­dy pra­wa, (w:) Cha­rak­ter i struk­tu­ra norm kon­sty­tu­cji, J. Trzciń­ski (red.), War­sza­wa 1997, s. 68.

3 W li­te­ra­tu­rze ka­ta­lo­gu­je się za­sa­dy kon­sty­tu­cyj­ne z uwzględ­nie­niem róż­ne­go stop­nia ich szcze­gó­ło­wo­ści. Do­ko­nu­jąc ich kla­sy­fi­ka­cji, wy­róż­nia się m.in. pod­sta­wo­we, na­czel­ne za­sa­dy oraz za­sa­dy po­chod­ne etc. Zob. m.in.: L. Gar­lic­ki, Pol­skie pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne. Za­rys wy­kła­du, War­sza­wa 2003, s. 54 i n.; M. Kruk, Kon­sty­tu­cyj­ne za­sa­dy..., s. 7-13; P. Win­czo­rek, Pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne w Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej, War­sza­wa 2003, s. 65 i n.

4 Zob. zwłasz­cza: H. Avi­la, The­ory of Le­gal Prin­ci­ples, Se­ries: Law and Phi­lo­so­phy Li­bra­ry, t. 81, Do­rdrecht 2007; R. Dwor­kin, Bio­rąc pra­wa po­waż­nie, War­sza­wa 1998; M. Kor­de­la, Za­sa­dy pra­wa. Stu­dium teo­re­tycz­no­praw­ne, Po­znań 2012; S. Wron­kow­ska, Spo­so­by poj­mo­wa­nia "za­sad pra­wa" (dys­ku­sja w Ko­mi­te­cie Nauk Praw­nych PAN), PiP 1972, z. 10, s. 166-169; S. Wron­kow­ska, M. Zie­liń­ski, Z. Ziem­biń­ski, "Za­sa­dy pra­wa" w per­spek­ty­wie teo­rii pra­wa oraz szcze­gó­ło­wych nauk praw­nych, RPE­iS 1974, z. 2, s. 6 i n.; S. Wron­kow­ska, M. Zie­liń­ski, Z. Ziem­biń­ski, Za­sa­dy pra­wa..., s. 9 i n.

5 K. Ziem­ski, Za­sa­dy ogól­ne pra­wa ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, Po­znań 1989, s. 67.

6 J. Wró­blew­ski, Za­gad­nie­nia teo­rii wy­kład­ni pra­wa lu­do­we­go, War­sza­wa 1959, s. 255.

7 S. Wron­kow­ska, M. Zie­liń­ski, Z. Ziem­biń­ski, Za­sa­dy pra­wa..., s. 9 i n.

8 C. Ko­si­kow­ski, Pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we, War­sza­wa 1999, s. 98; J. Wró­blew­ski, Za­gad­nie­nia teo­rii..., s. 255.

9 K. Ziem­ski, Za­sa­dy ogól­ne..., s. 67.

Sze­rzej na te­mat za­sad pra­wa poza przy­wo­ła­ny­mi po­zy­cja­mi zob. zwłasz­cza: G. Ma­roń, Za­sa­dy pra­wa jako skład­nik kul­tu­ry praw­nej, (w:) Kon­wer­gen­cja czy dy­wer­gen­cja kul­tur i sys­te­mów praw­nych?, O. Na­wrot, S. Sy­ku­na (red.), War­sza­wa 2012, s. 223; S. Wron­kow­ska, Spo­so­by poj­mo­wa­nia "za­sad pra­wa" (dys­ku­sja w Ko­mi­te­cie Nauk Praw­nych PAN), PiP 1972, z. 10, s. 166-169; S. Wron­kow­ska, M. Zie­liń­ski, Z. Ziem­biń­ski, "Za­sa­dy pra­wa" w per­spek­ty­wie..., s. 6.

10 C. Ko­si­kow­ski, Pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we..., s. 98; A. Puł­ło, Z pro­ble­ma­ty­ki..., s. 12; S. Wron­kow­ska, Z. Ziem­biń­ski, Za­rys teo­rii pra­wa, Po­znań 2001, s. 187.

11 A. Puł­ło, Z pro­ble­ma­ty­ki..., s. 12; S. Wron­kow­ska, Z. Ziem­biń­ski, Za­rys teo­rii..., s. 187.

Trze­ba jed­nak pa­mię­tać, że w teo­rii pra­wa część au­to­rów do­ko­nu­je wy­raź­ne­go roz­róż­nie­nia mię­dzy re­gu­łą a za­sa­dą pra­wa; por. H. Avi­la, The­ory of Le­gal..., s. 20 i n.; R. Dwor­kin, Bio­rąc pra­wa..., s. 56; T. Gil­bert-Stud­nic­ki, Za­sa­dy i re­gu­ły praw­ne, PiP 1988, z. 3, s. 17.

12 W li­te­ra­tu­rze do­ko­nu­je się róż­nych po­dzia­łów, kla­sy­fi­ka­cji za­sad, na co już wska­zy­wa­no w ni­niej­szych roz­wa­ża­niach. Obok za­sad ustro­jo­wych wy­od­ręb­nia się za­sa­dy ustro­ju go­spo­dar­cze­go; zob. m.in. A. Do­mań­ska, Kon­sty­tu­cyj­ne pod­sta­wy ustro­ju go­spo­dar­cze­go Pol­ski na tle praw­no­po­rów­naw­czym, War­sza­wa 2001, s. 90; C. Ko­si­kow­ski, Kon­sty­tu­cyj­na re­gu­la­cja za­sad ustro­ju spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go RP, (w:) Ku kon­sty­tu­cji spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, A. Ło­pat­ka (red.), War­sza­wa 1995, s. 61-63; Za­sa­dy ustro­ju spo­łecz­ne­go i go­spo­dar­cze­go w pro­ce­sie sto­so­wa­nia Kon­sty­tu­cji, C. Ko­si­kow­ski (red.), War­sza­wa 2005; C. Ko­si­kow­ski, Za­sa­dy ustro­ju spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go, (w:) Pod­sta­wo­we pro­ble­my sto­so­wa­nia Kon­sty­tu­cji Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej. Ra­port wstęp­ny, K. Dzia­ło­cha (red.), War­sza­wa 2004, s. 34.

13 Z omó­wio­nych w ni­niej­szym roz­dzia­le za­sad np. Ja­ro­sław Ma­twie­juk za ustro­jo­we uzna­je za­sa­dy: spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej, spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, de­cen­tra­li­za­cji wła­dzy pu­blicz­nej i sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go (J. Ma­twie­juk, Pod­sta­wo­we za­sa­dy ustro­jo­we, (w:) Pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne, M. Grzy­bow­ski (red.), Bia­ły­stok 2009, s. 72-87). Po­rów­naj przy­kła­do­wo: Ł. Gar­lic­ki, Pol­skie pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne. Za­rys wy­kła­du, War­sza­wa 2007; Za­sa­dy ustro­ju III Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej, D. Du­dek (red.), War­sza­wa 2009; M. Zie­liń­ski, Za­sa­dy i war­to­ści kon­sty­tu­cyj­ne, (w:) Za­sa­dy na­czel­ne w Kon­sty­tu­cji RP z 2 kwiet­nia 1997 r., A. Ba­ła­ban, P. Mi­jal (red.), Szcze­cin 2011.

14 Na przy­kład w nie­miec­kiej dok­try­nie i ju­dy­ka­tu­rze przyj­mu­je się, że two­rze­nie Spar­kas­se przez wła­dze lo­kal­ne na­le­ży do kon­sty­tu­cyj­nie gwa­ran­to­wa­nych praw wy­ni­ka­ją­cych z za­sa­dy sa­mo­rząd­no­ści (m.in. de­cy­zja Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go w Ba­wa­rii z dnia 14 lu­te­go 2011 r., Vf 2-VII-10), za: A. Za­lce­wicz, Ban­ki sa­mo­rzą­dów lo­kal­nych w Niem­czech (Spar­kas­sen) jako pod­mio­ty pu­blicz­ne - uwa­run­ko­wa­nia praw­ne dzia­łal­no­ści wo­bec wy­zwań ryn­ku fi­nan­so­we­go oraz roz­wo­ju lo­kal­ne­go i re­gio­nal­ne­go w XXI w., (w:) Pra­wo fi­nan­so­we sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, J. Gli­niec­ka, E. Juch­nie­wicz, T. So­wiń­ski, M. Wró­blew­ska (red.), War­sza­wa 2013, s. 297-306.

15 Zgod­nie z art. 3 ust. 3 TUE Unia Eu­ro­pej­ska ma dzia­łać na rzecz trwa­łe­go roz­wo­ju Eu­ro­py, któ­re­go pod­sta­wą jest nie tyl­ko "zrów­no­wa­żo­ny wzrost go­spo­dar­czy", ale rów­nież "spo­łecz­na go­spo­dar­ka ryn­ko­wa o wy­so­kiej kon­ku­ren­cyj­no­ści zmie­rza­ją­ca do peł­ne­go za­trud­nie­nia i po­stę­pu spo­łecz­ne­go". Jak już wska­za­no w roz­dzia­le II, mimo dzia­łań po­dej­mo­wa­nych przez or­ga­ny unij­ne po­ję­cie "spo­łecz­na go­spo­dar­ka ryn­ko­wa" nie do­cze­ka­ło się po­wszech­nie uzna­nej de­fi­ni­cji.

16 Kon­sty­tu­cje Rze­czy­po­spo­li­tej oraz ko­men­tarz do Kon­sty­tu­cji RP z 1997 roku, J. Boć (red.), Wro­cław 1998, s. 51.

17 L. Gar­lic­ki, Pol­skie pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne. Za­rys wy­kła­du, War­sza­wa 1998, s. 79.

18 Na co wska­zu­je m.in. jej umiej­sco­wie­nie wśród na­czel­nych za­sad ustro­jo­wych.

19 Por. uwa­gi w od­nie­sie­niu do in­nej z za­sad, jed­nak ma­ją­ce swo­je prze­ło­że­nie do tej oma­wia­nej; L. Gar­lic­ki, Ma­te­rial­na in­ter­pre­ta­cja klau­zu­li de­mo­kra­tycz­ne­go pań­stwa praw­ne­go w orzecz­nic­twie Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go, (w:) Za­sa­da de­mo­kra­tycz­ne­go pań­stwa praw­ne­go w Kon­sty­tu­cji RP, S. Wron­kow­ska (red.), War­sza­wa 2006, s. 127; J. Mi­ko­ła­je­wicz, Poj­mo­wa­nie "pań­stwa praw­ne­go" w orzecz­nic­twie Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go, (w:) Pol­skie dys­ku­sje o pań­stwie pra­wa, S. Wron­kow­ska (red.), War­sza­wa 1995, s. 110-111; E. Mo­raw­ska, Klau­zu­la pań­stwa praw­ne­go w Kon­sty­tu­cji RP na tle orzecz­nic­twa Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go, To­ruń 2003, s. 158; S. Wron­kow­ska, Klau­zu­la pań­stwa praw­ne­go, (w:) Pod­sta­wo­we pro­ble­my sto­so­wa­nia Kon­sty­tu­cji. Ra­port wstęp­ny, K. Dzia­ło­cha (red.), War­sza­wa 2004, s. 15.

20 Kon­sty­tu­cje Rze­czy­po­spo­li­tej..., s. 51; C. Ko­si­kow­ski, Go­spo­dar­ka i fi­nan­se pu­blicz­ne w no­wej Kon­sty­tu­cji, PiP 1997, z. 11-12, s. 50.

21 H. J. Thie­me, So­zia­le Mark­twirt­schaft, Mün­chen 1994, pas­sim; P. Ko­slow­ski, The So­cial Mar­ket Eco­no­my: So­cial Equ­ili­bra­tion of Ca­pi­ta­lism and Con­si­de­ra­tion of The To­ta­li­ty of the Eco­no­mic Or­der No­tes On Al­fred Mül­ler-Ar­mack, (w:) The So­cial Mar­ket Eco­no­my: The­ory and Ethics of The Eco­no­mic Or­der, P. Ko­slow­ski (red.), Ber­lin 1998, s. 78.

22 Por. A. Adam­czyk, De­fi­ni­cja i isto­ta kon­cep­cji spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej, (w:) Spo­łecz­na go­spo­dar­ka ryn­ko­wa, R. W. Wło­dar­czyk (red.), War­sza­wa 2012, s. 15-18; B. Ba­na­szak, Pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne, War­sza­wa 1999, s. 188; M. Ma­zu­ryk, Or­do­li­be­ra­lizm a spo­łecz­na go­spo­dar­ka ryn­ko­wa w Kon­sty­tu­cji RP, Myśl Eko­no­micz­na i Praw­na 2008, nr 2, s. 31; W. So­ko­le­wicz, Pań­stwo spra­wie­dli­we i za­sa­dy "rów­no­le­głe", (w:) Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej..., s. 16; W. Zam­kow­ski, Wpro­wa­dze­nie do za­gad­nień spo­łecz­ne­go, de­mo­kra­tycz­ne­go, re­pu­bli­kań­skie­go pań­stwa praw­ne­go, (w:) De­mo­kra­tycz­ne pań­stwo praw­ne (ak­sjo­lo­gia, struk­tu­ra, funk­cje), H. Rot (red.), Wro­cław 1994, s. 23-24.

23 Cho­dzi tu o pro­blem po­strze­ga­nia spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej przez pry­zmat pań­stwa so­cjal­ne­go (zob. orze­cze­nia TK w In­for­ma­cja o pro­ble­mach wy­ni­ka­ją­cych z dzia­łal­no­ści i orzecz­nic­twa Try­bu­na­łu kon­sty­tu­cyj­ne­go w 2001 r., War­sza­wa 2002, s. 81, http://www.try­bu­nal.gov.pl/epu­bli­ka­cje/do­wn­lo­ad/io­ipwz­diotk.pdf [do­stęp: 20.03.2013]). Po­ja­wia się w tym miej­scu dy­le­mat nad­mier­nie roz­bu­do­wa­nej po­li­ty­ki so­cjal­nej (idea pań­stwa opie­kuń­cze­go) z jed­nej stro­ny, oraz two­rze­nie wa­run­ków spo­łecz­nych ce­lów go­spo­dar­czych, z dru­giej.

24 K. Strzycz­kow­ski, Kon­sty­tu­cyj­na za­sa­da spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej jako pod­sta­wa two­rze­nia i sto­so­wa­nia pra­wa, (w:) Za­sa­dy ustro­ju spo­łecz­ne­go i go­spo­dar­cze­go w pro­ce­sie sto­so­wa­nia kon­sty­tu­cji, War­sza­wa 2005, s. 17; M. Zdyb, Pu­blicz­ne pra­wo go­spo­dar­cze, C. Ko­si­kow­ski (red.), Kra­ków-Lu­blin 1997, s. 87.

25 Z. M. Ma­ciąg, Kształ­to­wa­nie za­sad pań­stwa de­mo­kra­tycz­ne­go, praw­ne­go i so­cjal­ne­go w Niem­czech (do 1949), Bia­ły­stok 1998, s. 229.

26 M. Zie­liń­ski, (w:) Biu­le­tyn Ko­mi­sji Kon­sty­tu­cyj­nej Zgro­ma­dze­nia Na­ro­do­we­go 1997, nr XLIV, s. 84-85.

27 K. Strzycz­kow­ski, Kon­sty­tu­cyj­na za­sa­da..., s. 19.

28 Ibi­dem, s. 17.

29 Por. W. Łącz­kow­ski, Fi­nan­se pu­blicz­ne XXI w. - ega­li­ta­ryzm czy za­sa­da po­moc­ni­czo­ści, (w:) Sys­tem fi­nan­sów pu­blicz­nych. Pra­wo fi­nan­so­we wo­bec wy­zwań XXI w., A. Do­ba­czew­ska, E. Juch­nie­wicz, T. So­wiń­ski (red.), War­sza­wa 2010, s. 19; J. Ma­łec­ki, Rola za­so­bów pu­blicz­nych w fi­nan­so­wa­niu sek­to­ra non pro­fit (uza­sad­nie­nie, źró­dła, me­to­dy i per­spek­ty­wy), (w:) Pra­wo fi­nan­so­we w wa­run­kach człon­ko­stwa Pol­ski w Unii Eu­ro­pej­skiej. Księ­ga ju­bi­le­uszo­wa de­dy­ko­wa­na Pro­fe­sor Wan­dzie Woj­to­wicz, A. Po­mor­ska, P. Smo­leń, J. Stel­ma­siak, A. Gor­gol (red.), Lu­blin 2011, s. 265-267.

30 K. Strzycz­kow­ski, Kon­sty­tu­cyj­na za­sa­da..., s. 18.

31 W. So­ko­le­wicz, Pań­stwo spra­wie­dli­we i za­sa­dy..., s. 16.

32 Por. L. Gar­lic­ki, Pol­skie pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne za­rys wy­kła­du, War­sza­wa 2003, s. 54; M. Gra­nat, (w:) Pol­skie pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne, W. Skrzy­dło (red.) Lu­blin 2001, s. 118; M. Kruk, Kon­sty­tu­cyj­ne za­sa­dy..., s. 7-13; Z. Wit­kow­ski, (w:) Pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne, Z. Wit­kow­ski (red.), To­ruń 2002, s. 65.

33 Por. C. Ba­na­siń­ski, Kon­sty­tu­cyj­ne pod­sta­wy po­rząd­ku praw­ne­go w go­spo­dar­ce, (w:) Kon­sty­tu­cja. Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyj­ny, C. Ba­na­siń­ski, J. Onisz­czuk (red.), War­sza­wa 1998, s. 16-17.

34 Idee ordo i spo­łecz­na go­spo­dar­ka ryn­ko­wa, E. Mą­czyń­ska, P. Pysz (red.), War­sza­wa 2010, s. 67; W. Szy­mań­ski, Spo­łecz­na go­spo­dar­ka ryn­ko­wa i spół­dziel­czość w wa­run­kach glo­ba­li­za­cji, (w:) Spół­dziel­czość w bu­do­wie spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go - hi­sto­ria i współ­cze­sność, T. Sko­czek (red.), War­sza­wa 2013, s. 106.

35 W. Szy­mań­ski, Spo­łecz­na go­spo­dar­ka..., s. 106.

36 Zob. pod­roz­dział III.3.5 ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

37 Wy­rok TK z dnia 12 grud­nia 2001 r.; SK 26/01, OTK 2001, nr 8, poz. 258.

38 Ibi­dem.

39 Por. orze­cze­nie TK z dnia 9 mar­ca 1988, U 7/87, OTK 1986-1995, t1/1988, poz. 1.

40 Orze­cze­nie TK z dnia 9 mar­ca 1988, U 7/87. Tak­że m.in.: A. Do­mań­ska, Za­sa­da spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej we współ­cze­snym pol­skim pra­wie kon­sty­tu­cyj­nym, Łódź 2001, s. 167.

41 Wy­rok TK z dnia 14 kwiet­nia 2003 r., K 34/02, OTK-A 2003, nr 4, poz. 30.

42 W. So­ko­le­wicz, Pań­stwo spra­wie­dli­we (spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej), (w:) Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej..., s. 58 i 73.

43 Orze­cze­nie TK z dnia 25 lu­te­go 1997 r., K 21/95, OTK 1997, nr 2, poz. 23. W li­te­ra­tu­rze m.in.: P. Sar­nec­ki, Ogól­na cha­rak­te­ry­sty­ka pań­stwo­wo­ści w Kon­sty­tu­cji Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej, (w:) Pra­wo Kon­sty­tu­cyj­ne RP, P. Sar­nec­ki (red.), War­sza­wa 2002, s. 35.

44 J. Karp, Spra­wie­dli­wość spo­łecz­na. Szki­ce ze współ­cze­snej teo­rii kon­sty­tu­cjo­na­li­zmu i prak­ty­ki pol­skie­go pra­wa ustro­jo­we­go, Kra­ków 2004, s. 33-35.

45 Por. J. Karp, Spra­wie­dli­wość spo­łecz­na..., s. 63; W. So­ko­le­wicz, Pań­stwo spra­wie­dli­we (spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej)..., s. 67.

46 Por. A. Puł­ło, Spra­wie­dli­wość spo­łecz­na w sys­te­mie za­sad na­czel­nych Kon­sty­tu­cji RP, PiP 2003, s. 14-15; idem, Idea spra­wie­dli­wo­ści..., s. 213; Z. Wit­kow­ski (w:) Pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne..., s. 78.

47 Cho­dzi tu o spo­łecz­ną od­po­wie­dzial­ność ro­zu­mia­ną przede wszyst­kim "jako kon­cep­cję, zgod­nie z któ­rą przed­się­bior­stwa do­bro­wol­nie uwzględ­nia­ją pro­ble­ma­ty­kę spo­łecz­ną i eko­lo­gicz­ną w swo­jej dzia­łal­no­ści ko­mer­cyj­nej i w sto­sun­kach z za­in­te­re­so­wa­ny­mi stro­na­mi" (Gre­en Pa­per: Pro­mo­ting a Eu­ro­pe­an fra­me­work for Cor­po­ra­te So­cial Re­spon­si­bi­li­ty, Brus­sels, 18.7.2001, COM(2001) 366 fi­nal, http://eur-lex.eu­ro­pa.eu/Le­xU­ri­Serv/site/en/com/2001/co­m2001_0366e­n01.pdf [do­stęp: 3.07.2013]; Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji dla Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go, Rady i Eu­ro­pej­skie­go Ko­mi­te­tu Eko­no­micz­no-Spo­łecz­ne­go, Bruk­se­la 22.03.2006, Re­ali­za­cja part­ner­stwa na rzecz wzro­stu go­spo­dar­cze­go za­trud­nie­nia: uczy­nie­nie Eu­ro­py li­de­rem w za­kre­sie od­po­wie­dzial­no­ści spo­łecz­nej przed­się­biorstw, Bruk­se­la, 22.03.2006 KOM(2006) 136 wer­sja osta­tecz­na, http://eur-lex.eu­ro­pa.eu/Le­xU­ri­Serv/Le­xU­ri­Serv.do?uri=COM:2006:0136:FIN:pl:PDF [do­stęp: 3.07.2013]).

48 Współ­cze­śnie co­raz wy­raź­niej pod­kre­śla się brak ak­cep­ta­cji dla dzia­łań ban­ków ko­mer­cyj­nych na­kie­ro­wa­nych wy­łącz­nie na osią­ga­nie zy­sku. Jak wska­zu­je się w li­te­ra­tu­rze, ban­ki, czę­sto re­ali­zu­ją­ce w swo­jej dzia­łal­no­ści CSR (cor­po­ra­te so­cial re­spon­si­bi­li­ty), "nie tyl­ko do­pro­wa­dzi­ły do kry­zy­su wia­ry w me­cha­ni­zmy ryn­ko­we, ale przede wszyst­kim za­wio­dły jako in­sty­tu­cje za­ufa­nia spo­łecz­ne­go, oka­zu­jąc się nie­sku­tecz­ne spo­łecz­nie i na­ra­ża­jąc ogół oby­wa­te­li na kosz­ty". Od­po­wie­dzial­ność spo­łecz­na (CSR) była czę­sto trak­to­wa­na ra­czej jako nie­zbęd­ny ele­ment me­tod sprze­da­ży i re­kla­my to­wa­rów, niż wy­ni­ka­ła z fak­tycz­ne­go za­an­ga­żo­wa­nia w spra­wy spo­łe­czeń­stwa; E. Go­stom­ski, Spo­łecz­na od­po­wie­dzial­ność ban­ków w do­bie kry­zy­su, (w:) Spo­łecz­na od­po­wie­dzial­ność in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych, M. Bąk, P. Ko­wal­czyk (red.), War­sza­wa 2009, s. 37-45.

49 J. Ke­ane, Ci­vil So­cie­ty. Old Ima­gies, Cam­brid­ge 1998, s. 17-19, za: D. Pie­trzyk-Re­eves, Idea spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go. Współ­cze­sna de­ba­ta i jej źró­dła, To­ruń 2012, s. 276.

50 Zob. A. Smith, The The­ory of Mo­ral Sen­ti­ments, Du­blin 1776, http://www.ar­chi­ve.org/stre­am/the­ory­of­mo­ral­se­n00smit#page/n13/mode/2up [do­stęp: 3.03.2013].

51 Zgod­nie z pro­po­no­wa­nym w dok­try­nie po­dzia­łem w ra­mach mo­de­lu re­pu­bli­kań­skie­go moż­na wy­róż­nić my­śli za­rów­no fi­lo­zo­fów sta­ro­żyt­nych i śre­dnio­wiecz­nych, w szcze­gól­no­ści Ary­sto­te­le­sa, Cy­ce­ro­na i Nic­co­l? Ma­chia­vel­le­go, jak i wcze­sno­no­wo­żyt­nych: Je­ana Bo­di­na, Je­ana-Ja­cqu­es'a Ro­us­se­au, na­to­miast w mo­de­lu li­be­ral­nym Tho­ma­sa Hob­be­sa, Joh­na Loc­ke'a i Im­ma­nu­ela Kan­ta. Zob. D. Pie­trzyk-Re­eves, Idea spo­łe­czeń­stwa...

52 W tym miej­scu ko­niecz­ne jest ode­sła­nie do bo­ga­tej li­te­ra­tu­ry źró­dło­wej twór­ców po­szcze­gól­nych idei (zob. m.in. J. Bo­din, Sześć ksiąg o Rze­czy­po­spo­li­tej, War­sza­wa 1958; G. W. F. He­gel, Za­sa­dy fi­lo­zo­fii pra­wa, War­sza­wa 1969; T. Hob­bes, Le­wia­tan czy­li ma­te­ria, for­ma i wła­dza pań­stwa ko­ściel­ne­go i świec­kie­go, War­sza­wa 2005; D. Hume, Roz­wa­ża­nia do­ty­czą­ce ro­zu­mu ludz­kie­go, War­sza­wa 1955; J. Loc­ke, Dwa trak­ta­ty o rzą­dzie, War­sza­wa 1992; J. J. Ro­us­se­au, Umo­wa spo­łecz­na, Kęty 2009), jak i na­uko­wych opra­co­wań do­ty­czą­cych idei spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go w per­spek­ty­wie hi­sto­rycz­nej. Zob. So­li­dar­ność i spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie, T. Bie­drzyc­ki (red.), Ka­to­wi­ce 2007; D. Pie­trzyk-Re­eves, Idea spo­łe­czeń­stwa...; Spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie, M. Wit­kow­ska, A. Wierz­bic­ki (red.), War­sza­wa 2005; P. S. Za­łę­ski, Neo­li­be­ra­lizm i spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie, To­ruń 2012).

53 Róż­ne spo­so­by de­fi­nio­wa­nia i po­strze­ga­nia spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go pro­wa­dzą do od­mien­nych kon­klu­zji do­ty­czą­cych unor­mo­wań kon­sty­tu­cyj­nych. Zob. m.in. A. Ław­ni­czak, Spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie - kil­ka uwag teo­re­tycz­nych i kon­sty­tu­cyj­no­praw­nych, (w:) Praw­na dzia­łal­ność in­sty­tu­cji spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, J. Bli­charz, J. Boć (red.), Wro­cław 2009, s. 38 i n.

54 E. Shils, Co to jest spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie, (w:) Eu­ro­pa i spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie, K. Mi­chal­ski (red.), Kra­ków 1994, s. 12.

55 Wpraw­dzie na­le­ży zgo­dzić się z tezą, że "błę­dem by­ło­by utoż­sa­mia­nie za­kre­su au­to­no­mii spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, wy­kre­owa­ne­go w ak­tach nor­ma­tyw­nych, z prak­ty­ką funk­cjo­no­wa­nia tego spo­łe­czeń­stwa" (J. Bli­charz, Ad­mi­ni­stra­cja pu­blicz­na i spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie w pań­stwie pra­wa, Pra­ce Na­uko­we Wy­dzia­łu Pra­wa, Ad­mi­ni­stra­cji i Eko­no­mii Uni­wer­sy­te­tu Wro­cław­skie­go, e-Mo­no­gra­fie Se­ria: nr 13, Wro­cław 2012, s. 55), jed­nak nie­wąt­pli­wie dla za­ist­nie­nia spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go jako ele­men­tu wspie­ra­ją­ce­go, ko­ry­gu­ją­ce­go i uzu­peł­nia­ją­ce­go dzia­ła­nia pań­stwa ko­niecz­ne jest stwo­rze­nie okre­ślo­nych wa­run­ków w ob­sza­rze roz­wią­zań praw­nych (por. E. Wnuk-Li­piń­ski, Spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie a de­mo­kra­ty­za­cja, (w:) Za­cho­wa­nia po­li­tycz­ne, t. 2, R. J. Dal­ton, H.-D. Klin­ge­mann (red.), War­sza­wa 2010, s. 312).

56 M. Bar­to­sze­wicz, Nad­zór nad par­tia­mi po­li­tycz­ny­mi w pol­skim po­rząd­ku kon­sty­tu­cyj­nym, War­sza­wa 2006, s. 18-19.

57 Wy­rok TK z dnia 10 kwiet­nia 2002 r., K 26/00, OTK-A 2002, nr 2, poz. 18.

58 Przy czym mó­wiąc o dzia­łal­no­ści po­li­tycz­nej, trze­ba mieć na wzglę­dzie róż­ne jej for­my. Na­le­ży za­uwa­żyć, że w li­te­ra­tu­rze ist­nie­ją po­glą­dy, zgod­nie z któ­ry­mi za­li­cze­nie przez TK, a tak­że przez wie­lu przed­sta­wi­cie­li dok­try­ny par­tii po­li­tycz­nych do kom­po­nen­tów spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go nie jest zgod­ne z kon­cep­cją tego spo­łe­czeń­stwa, al­bo­wiem jej isto­tą jest od­gra­ni­cze­nie ak­tyw­no­ści or­ga­ni­za­cji spo­łecz­nych od pań­stwa i nie po­win­ny one w żad­nej mie­rze dą­żyć do prze­ję­cia wła­dzy; W. So­ko­le­wicz, Kon­sty­tu­cyj­na cha­rak­te­ry­sty­ka pań­stwa, (w:) Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej. Ko­men­tarz, t. 5, L. Gar­lic­ki (red.), pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa, War­sza­wa 2007, s. 13.

59 Orze­cze­nie TK z dnia 12 lu­te­go 1991 r., K 6/90, OTK 1991, s. 20.

60 L. M. Sa­la­mon, Sek­tor non pro­fit na roz­sta­jach. Przy­pa­dek Sta­nów Zjed­no­czo­nych, (w:) Trze­ci sek­tor dla za­awan­so­wa­nych. No­wo­cze­sne pań­stwo i or­ga­ni­za­cje po­za­rzą­do­we, War­sza­wa 2008, s. 68.

61 W li­te­ra­tu­rze moż­na wska­zać po­glą­dy, zgod­nie z któ­ry­mi "pro­fe­sjo­na­li­ści nisz­czą tkan­kę spo­łecz­ną lo­kal­nej wspól­no­ty i bu­du­ją re­la­cje klienc­kie tam, gdzie wcze­śniej dzia­ła­ła sama oby­wa­tel­skość", L. M. Sa­la­mon, Sek­tor non pro­fit..., s. 63.

62 Na ce­chy te wska­zu­je Jan Herbst (J. Herbst, (w:) Od trze­cie­go sek­to­ra do eko­no­mii spo­łecz­nej - wy­ni­ki ba­dań eko­no­mii spo­łecz­nej, War­sza­wa 2008, s. 9).

63 De­fi­ni­cja The So­cial En­ter­pri­se Al­lian­ce, za: J. Herbst, (w:) Od trze­cie­go sek­to­ra..., s. 9. War­to rów­nież wska­zać, że moż­na od­na­leźć i ta­kie po­glą­dy, zgod­nie z któ­ry­mi w naj­szer­szym ro­zu­mie­niu for­ma­mi or­ga­ni­zo­wa­nia się spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go są rów­nież pod­mio­ty dzia­ła­ją­ce na ryn­ku, któ­rych ce­lem jest osią­gnie­cie zy­sku, np. ban­ki. Zob. Po­trze­ba re­ali­za­cji spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej i bu­do­wy spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go w Pol­sce, W. Bo­jar­ski (red.), http://www.mo­ni­tor-eko­no­micz­ny.pl/s18/Ko­mu­ni­ka­ty­_o­gło­sze­nia/o10/Ana­li­za­_i­_pro­gra­m_na­praw­czy.html [do­stęp: 30.09.2013]). W tym zna­cze­niu każ­da po­stać ak­tyw­no­ści człon­ków spo­łecz­no­ści na polu go­spo­dar­czym wy­ko­ny­wa­na w gra­ni­cach pra­wa może być po­strze­ga­na jako prze­jaw dzia­łal­no­ści w ra­mach spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go.

64 Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji do Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go, Rady, Eu­ro­pej­skie­go Ko­mi­te­tu Eko­no­micz­no-Spo­łecz­ne­go i Ko­mi­te­tu Re­gio­nów: Ko­rze­nie de­mo­kra­cji i zrów­no­wa­żo­ne­go roz­wo­ju: Współ­pra­ca Eu­ro­py ze spo­łe­czeń­stwem oby­wa­tel­skim w dzie­dzi­nie sto­sun­ków ze­wnętrz­nych, Bruk­se­la 12.09.2012 r. COM(2012) 492 fi­nal, http://eur-lex.eu­ro­pa.eu/Le­xU­ri­Serv/Le­xU­ri­Serv.do?uri=COM:2012:0492:FIN:PL:PDF [do­stęp: 3.07.2013].

65 Zob. m.in.: M. Chmaj, Wol­ność zrze­sza­nia się w Kon­sty­tu­cji z 2.4.1997 r., (w:) Wol­ność zrze­sza­nia się w Pol­sce, M. Chmaj (red.), War­sza­wa 2008, s. 13; P. Sar­nec­ki, Or­ga­ni­za­cja spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, (w:) Księ­ga XX-le­cia orzecz­nic­twa Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go, M. Zu­bik (red.), War­sza­wa 2006, s. 603; wy­rok TK z dnia 29 maja 2001 r., K 5/01, OTK 2001, nr 4, poz. 87; wy­rok TK z dnia 20 kwiet­nia 2004 r., K 42/02, OTK-A 2005, nr 4, poz. 38; wy­rok TK z dnia 15 lip­ca 2009 r., K 64/07, OTK-A 2009, nr 7, poz. 110; wy­rok TK z dnia 12 stycz­nia 2012 r., Kp 10/09, OTK-A 2012, nr 1, poz. 4.

66 P. Sar­nec­ki, Or­ga­ni­za­cja spo­łe­czeń­stwa..., s. 603.

67 Wy­rok TK z dnia 12 stycz­nia 2012 r., Kp 10/09.

68 W Kon­sty­tu­cji RP w od­róż­nie­niu od po­przed­nio obo­wią­zu­ją­cej usta­wy kon­sty­tu­cyj­nej (art. 16 Kon­sty­tu­cji Pol­skiej Rze­czy­po­spo­li­tej Lu­do­wej uchwa­lo­nej przez Sejm Usta­wo­daw­czy w dniu 22 lip­ca 1952 r. w brzmie­niu z 1976 r., Dz.U. z 1976 r., Nr 7, poz. 36) brak jest re­gu­la­cji do­ty­czą­cych bez­po­śred­nio spół­dziel­ni. Pro­blem kon­sty­tu­cyj­nej re­gu­la­cji spół­dziel­czo­ści jest obec­nie roz­wa­ża­ny w opar­ciu o prze­pi­sy art. 12 i 58 Kon­sty­tu­cji RP, M. Chmaj, Wol­ność zrze­sza­nia..., s. 13. Zob. też A. Ba­ła­ban, Pol­ska ban­ko­wość spół­dziel­cza, oraz SKOK jako nie­zbęd­ny ele­ment pol­skie­go i unij­ne­go ryn­ku usług fi­nan­so­wych, wy­stą­pie­nie na II-gim Pol­skim Kon­gre­sie Re­gu­la­cji Ryn­ków Fi­nan­so­wych, War­sza­wa, 16-17 paz­dzier­ni­ka 2013, FIN­REG 2013, http://www.kon­gre­sy.al­ler­hand.pl/kon­gre­sy/pol­ski-kon­gres-re­gu­la­cji-ryn­kow-fi­nan­so­wych-2013/fin­re­g2013_pre­zen­ta­cje/ [do­stęp: 17.10.2013].

69 Wska­za­ny wcze­śniej ko­mu­ni­kat (Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji do Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go, Rady, Eu­ro­pej­skie­go Ko­mi­te­tu Eko­no­micz­no-Spo­łecz­ne­go i Ko­mi­te­tu Re­gio­nów: Ko­rze­nie de­mo­kra­cji i zrów­no­wa­żo­ne­go roz­wo­ju: Współ­pra­ca Eu­ro­py ze spo­łe­czeń­stwem oby­wa­tel­skim w dzie­dzi­nie sto­sun­ków ze­wnętrz­nych) rów­nież wy­raź­nie pre­cy­zu­je, że do or­ga­ni­za­cji spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go za­li­cza­ją się or­ga­ni­za­cje "opar­te na człon­ko­stwie, dzia­ła­ją­ce w imię kon­kret­nej idei i zo­rien­to­wa­ne na świad­cze­nie usług". Po­śród nich w ko­mu­ni­ka­cie tym wy­mie­nia się m.in. spół­dziel­nie i wska­zu­je na róż­no­ra­ki za­sięg te­ry­to­rial­ny dzia­ła­nia ta­kich or­ga­ni­za­cji (lo­kal­ny, kra­jo­wy, re­gio­nal­ny i mię­dzy­na­ro­do­wy).

70 D. Du­dek, Po­ję­cie i kla­sy­fi­ka­cja wol­no­ści i praw, (w:) Za­sa­dy ustro­ju III Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej, D. Du­dek (red.), War­sza­wa 2009, s. 105; L. Wi­śniew­ski, Pra­wo a wol­ność czło­wie­ka - po­ję­cie i kon­struk­cja praw­na, (w:) Pod­sta­wo­we pra­wa jed­nost­ki i ich ochro­na są­do­wa, L. Wi­śniew­ski (red.), War­sza­wa 1997, s. 51-55.

71 W. So­ko­le­wicz, Ko­men­tarz do art. 12. Wol­ność two­rze­nia i dzia­ła­nia do­bro­wol­nych zrze­szeń, (w:) Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej. Ko­men­tarz, t. 5, L. Gar­lic­ki (red.), pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa, War­sza­wa 2007, s. 8.

72 Ibi­dem, s. 2.

73 Przy­wo­łać moż­na w tym miej­scu m.in. ogól­ną for­mu­łę wy­ra­żo­ną w art. 58 ust. 2 Kon­sty­tu­cji RP, zgod­nie z któ­rą: "za­ka­za­ne są zrze­sze­nia, któ­rych cel lub dzia­łal­ność są sprzecz­ne z Kon­sty­tu­cją lub usta­wą".

74 Zob. do­ty­czą­cy spół­dziel­ni wy­rok TK z dnia 12 stycz­nia 2012 r., Kp 10/09, OTK-A 2012, nr 1, poz. 4, któ­ry jed­nak może być sto­so­wa­ny w szer­szym kon­tek­ście swo­bo­dy zrze­sza­nia.

75 Wy­rok TK z dnia 12 stycz­nia 2012 r., Kp 10/09; P. Czar­ny, B. Na­le­ziń­ski, Wol­ność zrze­sza­nia się, (w:) Pra­wa i wol­no­ści oby­wa­tel­skie w Kon­sty­tu­cji RP, B. Ba­na­szak, A. Pre­isner (red.), War­sza­wa 2002, s. 599 i n.

76 E. Po­pław­ska, Za­sa­da po­moc­ni­czo­ści (sub­sy­diar­no­ści) jako za­sa­da kon­sty­tu­cyj­na Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej oraz Unii Eu­ro­pej­skiej, (w:) Eu­ro­pe­iza­cja pra­wa kra­jo­we­go. Wpływ in­te­gra­cji eu­ro­pej­skiej na kla­sycz­ne dzie­dzi­ny pra­wa kra­jo­we­go, C. Mik (red.), To­ruń 2000, s. 196.

77 E. J. No­wac­ka, Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny jako for­ma de­cen­tra­li­za­cji ad­mi­ni­stra­cji pu­blicz­nej, War­sza­wa 2010, s. 52.

78 A. An­to­szew­ski, Spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie a pro­ces kon­so­li­da­cji de­mo­kra­cji, (w:) Stu­dia z teo­rii po­li­ty­ki, t. 3, A. Czaj­kow­ski, L. Sob­ko­wiak (red.), Wro­cław 2000, s. 10-11; R. D. Put­nam, De­mo­kra­cja w dzia­ła­niu. Tra­dy­cje oby­wa­tel­skie we współ­cze­snych Wło­szech, Kra­ków 1995, s. 31-32.

79 Za ta­kim po­strze­ga­niem tre­ści za­war­tych w pre­am­bu­le zob. m.in.: B. Ba­na­szak, Pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne, War­sza­wa 1999, s. 81; A. Gwiżdż, Wstęp do kon­sty­tu­cji - za­gad­nie­nia praw­ne, (w:) Cha­rak­ter i struk­tu­ra norm kon­sty­tu­cji, P. Sar­nec­ki (red.), War­sza­wa 1997, s. 166. Na­le­ży stwier­dzić, że choć w dok­try­nie oraz orzecz­nic­twie nor­ma­tyw­ny cha­rak­ter pre­am­bu­ły bu­dzi pew­ne wąt­pli­wo­ści, nie umniej­sza to jed­nak ran­gi za­war­tych w niej po­sta­no­wień, al­bo­wiem po­mi­mo że w róż­ny spo­sób po­strze­ga się jej do­nio­słość nor­ma­tyw­ną, to więk­szość przed­sta­wi­cie­li na­uki, jak i Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyj­ny, wi­dzi w jej tre­ści uję­cie co naj­mniej pew­nych za­ło­żeń ak­sjo­lo­gicz­nych, dy­rek­tyw po­za­ję­zy­ko­wych wy­kład­ni, po­moc­nych, a cza­sem wręcz nie­zbęd­nych dla pra­wi­dło­wej in­ter­pre­ta­cji prze­pi­sów. Zob. m.in.: L. Gar­lic­ki, Pol­skie pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne. Za­rys wy­kła­du, War­sza­wa 1998, s. 42; P. Win­czo­rek, Ko­men­tarz do Kon­sty­tu­cji Rzecz­po­spo­li­tej Pol­skiej z dnia 2 kwiet­nia 1997 r., War­sza­wa 2000, s. 10; S. Wron­kow­ska, M. Zie­liń­ski, O ko­re­spon­den­cji dy­rek­tyw re­da­go­wa­nia i in­ter­pre­to­wa­nia tek­stu praw­ne­go, SP 1985, z. 3-4, s. 320; wy­rok TK z dnia 12 kwiet­nia 2000 r., K8/98, OTK 2000, nr 3, poz. 87; wy­rok TK z dnia 8 maja 2002 r., K 29/00, OTK-A 2002, nr 3, poz. 30; wy­rok TK z dnia 27 maja 2003 r., K 11/03, OTK-A 2003, nr 5, poz. 43.

80 W. So­ko­le­wicz, Do­bro wspól­ne jako po­ję­cie kon­sty­tu­cyj­ne, (w:) Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej. Ko­men­tarz, t. 5, L. Gar­lic­ki (red.), pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa, War­sza­wa 2007, s. 12.

81 D. Du­dek, Rzecz­po­spo­li­ta jako do­bro wspól­ne, (w:) Za­sa­dy ustro­ju III Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej, War­sza­wa 2009, s. 135.

82 W. So­ko­le­wicz, Ko­men­tarz do art. 2 Zna­cze­nie praw­ne, (w:) Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej. Ko­men­tarz, t. 5, L. Gar­lic­ki (red.), pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa, War­sza­wa 2007, s. 22.

83 B. Ba­na­szak, M. Ja­błoń­ski, Obo­wiąz­ki pod­sta­wo­we czło­wie­ka i oby­wa­te­la, (w:) Wol­no­ści i pra­wa jed­nost­ki oraz ich gwa­ran­cje w prak­ty­ce, L. Wi­śniew­ski (red.), War­sza­wa 2006, s. 254; D. Du­dek, Rzecz­po­spo­li­ta jako..., s. 137.

84 Zob. T. Bą­kow­ski, Ad­mi­ni­stra­cyj­no­praw­na sy­tu­acja jed­nost­ki w świe­tle za­sa­dy po­moc­ni­czo­ści, War­sza­wa 2007, s. 50; A. Zie­liń­ska-Głę­boc­ka, Za­sa­da sub­sy­diar­no­ści a sa­mo­rząd­ność te­ry­to­rial­na w Unii Eu­ro­pej­skiej, SM 1998, nr 4, s. 33-36.

85 Ch. Mil­lon-Del­sol, Za­sa­da po­moc­ni­czo­ści, Kra­ków 1995, s. 8-9.

86 E. Po­pław­ska, Za­sa­da sub­sy­diar­no­ści w trak­ta­tach z Ma­astricht i Am­ster­da­mu, War­sza­wa 2000, s. 12.

87 Por. S. Fun­do­wicz, De­cen­tra­li­za­cja ad­mi­ni­stra­cji pu­blicz­nej w Pol­sce, Lu­blin 2005, s. 55-56; A. Puł­ło, Spra­wie­dli­wość spo­łecz­na..., s. 11; R. So­wiń­ski, In­te­res pu­blicz­ny - do­bro wspól­ne, (w:) Pra­wo do do­brej ad­mi­ni­stra­cji: ma­te­ria­ły ze Zjaz­du Ka­tedr Pra­wa i Po­stę­po­wa­nia Ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go (War­sza­wa-Dębe, 23-25 wrze­śnia 2002 r.), Z. Nie­wia­dom­ski, Z. Cie­ślak (red.), War­sza­wa 2003, s. 564-583.

88 Zob. m.in. wy­rok TK z dnia 3 li­sto­pa­da 2006 r., K 31/06, OTK-A 2006, nr 10, poz. 147, gdzie TK wska­zał, że "sa­mo­rząd ozna­cza sa­mo­rząd­ność spo­łecz­no­ści lo­kal­nych w spra­wach lo­kal­nych oraz in­nych prze­ka­za­nych przez usta­wy".

89 Na przy­kład w Niem­czech, zob. orze­cze­nie Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go w Ba­wa­rii z dnia 14 lu­te­go 2011 r., Vf 2-VII-10.

90 S. Fun­do­wicz, De­cen­tra­li­za­cja ad­mi­ni­stra­cji..., s. 13-14; Z. Hu­sak, De­cen­tra­li­za­cja i jej gra­ni­ce, (w:) Za­sa­dy ustro­ju III Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej, D. Du­dek (red.), War­sza­wa 2009, s. 257; J. Kor­czak, Kon­sty­tu­cyj­ne pod­sta­wy struk­tu­ry i funk­cji sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Kon­sty­tu­cyj­ne pod­sta­wy funk­cjo­no­wa­nia ad­mi­ni­stra­cji pu­blicz­nej, Sys­tem Pra­wa Ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, t. 2, R. Hau­ser, A. Wró­bel, Z. Nie­wia­dom­ski (red.), War­sza­wa 2012, s. 179.

91 Por. E. Korn­ber­ger-So­ko­łow­ska, De­cen­tra­li­za­cja fi­nan­sów pu­blicz­nych a sa­mo­dziel­ność fi­nan­so­wa jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, War­sza­wa 2001, s. 11.

92 M. Ku­le­sza, Go­spo­dar­ka ko­mu­nal­na - pod­sta­wy i me­cha­ni­zmy praw­ne, ST 2012, nr 7-8, s. 9-10.

93 Nie moż­na jed­nak po­mi­nąć fak­tu, że w obec­nej kon­sty­tu­cji od­czu­wal­ny jest brak re­gu­la­cji da­ją­cych pod­sta­wy dla wła­sno­ści pu­blicz­nej (S. Ja­rosz-Żu­kow­ska, Kon­sty­tu­cyj­na za­sa­da ochro­ny wła­sno­ści, Kra­ków 2003, s. 161), tak jak i de­fi­cyt kon­sty­tu­cyj­nej "funk­cjo­na­li­za­cji" wła­sno­ści (K. Strzycz­kow­ski, Kon­sty­tu­cyj­na za­sa­da..., s. 20).

94 Jak wska­zy­wa­no w dok­try­nie, sku­tecz­na de­cen­tra­li­za­cja wła­dzy po­li­tycz­nej musi mieć wspar­cie w de­cen­tra­li­za­cji wła­dzy go­spo­dar­czej, stąd ist­nie­nie wła­sno­ści ko­mu­nal­nej jest samo w so­bie funk­cją sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go (por. W. Pań­ko, Wła­sność ko­mu­nal­na a funk­cja sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, ST 1991, nr 1-2, s. 16).

95 Nie moż­na w tym miej­scu nie za­zna­czyć, że ta­kie uję­cie może pro­wa­dzić do nad­mier­ne­go ogra­ni­cza­nia sa­mo­dziel­no­ści JST. Wy­ra­ża­na w dok­try­nie oba­wa, że nie­bez­pie­czeń­stwo in­ge­ren­cji w sa­mo­dziel­ność sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go ist­nie­je zwłasz­cza w przy­pad­kach, kie­dy sama kon­sty­tu­cja, okre­śla­jąc pra­wa pod­mio­to­we, jed­no­cze­śnie uza­leż­nia za­kres od­no­śnych praw pod­mio­to­wych jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go od ure­gu­lo­wa­nia usta­wo­we­go (A. Błaś, Re­ak­ty­wo­wa­nie sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w Rzecz­po­spo­li­tej Pol­skiej w 1990, (w:) Stu­dia nad sa­mo­rzą­dem te­ry­to­rial­nym, A. Błaś (red.), Wro­cław 2002, s. 28), znaj­du­je po­twier­dze­nie w pro­ble­mach, ja­kie po­wsta­ją na grun­cie sto­so­wa­nia obo­wią­zu­ją­cych ustaw w związ­ku z wy­zna­cza­niem za­kre­su swo­bo­dy JST w po­dej­mo­wa­niu i wy­ko­ny­wa­niu ich za­dań.

96 Wy­rok TK z dnia 25 li­sto­pa­da 2002 r., K 34/01, OTK-A 2002, nr 6, poz. 84; por. też wy­rok TK z dnia 29 paź­dzier­ni­ka 2009 r., K32/08, OTK-A 2009, nr 9, poz. 139.

97 Wy­rok TK z dnia 25 li­sto­pa­da 2002 r., K 34/01; wy­rok TK z dnia 18 lu­te­go 2003, K24/02, OTK-A 2003, nr 1, poz. 1.

98 Wy­rok TK z dnia 4 maja 1998 r., K 38/97, OTK 1998, nr 3, poz. 31.

99 Ar­ty­kuł 4 pkt 2 EKST.

100 Por. E. De­nek, Płasz­czy­zny roz­pa­try­wa­nia sa­mo­dziel­no­ści sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Sa­mo­dziel­ność sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w Pol­sce, E. De­nek (red.), ZN Aka­de­mii Eko­no­mii w Po­zna­niu, Po­znań 2001, s. 7 i n.; P. Do­bosz, Praw­ne płasz­czy­zny prze­ja­wia­nia się gra­nic sa­mo­dziel­no­ści jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Praw­ne i fi­nan­so­we aspek­ty funk­cjo­no­wa­nia sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, t. 1, S. Do­la­ta (red.), Opo­le 2000, s. 173; B. Dol­nic­ki, Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny, Kra­ków 2006, s. 57; I. Li­po­wicz, Sa­mo­dziel­ność sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w świe­tle kon­sty­tu­cji, PS 2007, nr 4, s. 185; W. Mie­miec, Pod­mio­to­wość pu­blicz­no-praw­na gmi­ny, ST 1991, nr 11-12, s. 19; W. Mie­miec, M. Mie­miec, Kon­sty­tu­cyj­ne gwa­ran­cje sa­mo­dziel­no­ści sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Prze­obra­że­nia we współ­cze­snym pra­wie ad­mi­ni­stra­cyj­nym i w na­uce ad­mi­ni­stra­cji, A. Błaś (red.), Acta Uni­ver­si­ta­tis Wra­ti­sla­vien­sis. Prze­gląd Pra­wa i Ad­mi­ni­stra­cji; t. XXXVIII, 1997, nr 2018, s. 151-171; A. Mu­drec­ki, Sa­mo­dziel­ność fi­nan­so­wa gmin w orzecz­nic­twie Na­czel­ne­go Sądu Ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, (w:) Funk­cjo­no­wa­nie sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go - do­świad­cze­nia i per­spek­ty­wy, t. 1, S. Do­la­ta (red.), Opo­le 1998, s. 150 i n.; Z. Ofiar­ski, M. Mo­krzyc, B. Rut­kow­ski, Re­for­ma sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, t. 2, Za­gad­nie­nia fi­nan­so­wo-praw­ne, Szcze­cin 1999, s. 13; A. Paw­ly­ta, Sa­mo­dziel­ność - po­ję­cie i gra­ni­ce, (w:) Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny w Pol­sce i w Eu­ro­pie. Do­świad­cze­nia i dy­le­ma­ty dal­sze­go roz­wo­ju, J. Słu­goc­ki (red.), Byd­goszcz 2009, s. 95-106; T. Rab­ska, Po­zy­cja sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w Kon­sty­tu­cji, RPE­iS 1995, nr 2, s. 44 i n., J. M. Sa­lach­na, Gra­ni­ce sa­mo­dziel­no­ści le­gi­sla­cyj­nej jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Stu­dium praw­no­fi­nan­so­we na grun­cie ustro­jo­wym, Gdańsk 2012, s. 57-59; eadem, Praw­ne gwa­ran­cje sa­mo­dziel­ne­go de­cy­do­wa­nia przez jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Fi­nan­se pu­blicz­ne i pra­wo fi­nan­so­we - re­alia i per­spek­ty­wy zmian. Księ­ga Ju­bi­le­uszo­wa de­dy­ko­wa­na Prof. E. Ruś­kow­skie­mu, L. Etel, M. Ty­nie­wic­ki (red.), Bia­ły­stok 2012, s. 310-318; R. Sa­wu­ła, Po­glą­dy na te­mat praw­nej sa­mo­dziel­no­ści sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go (z per­spek­ty­wy 20 lat po jego re­ak­ty­wo­wa­niu w Pol­sce), (w:) Dwa­dzie­ścia lat do­świad­czeń sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w Pol­sce, J. Słu­goc­ki, D. Wa­cin­kie­wicz (red.), Go­rzów Wiel­ko­pol­ski 2011, s. 21-32; A. Wik­to­row­ska, Praw­ne de­ter­mi­nan­ty sa­mo­dziel­no­ści gmi­ny. Za­gad­nie­nia ad­mi­ni­stra­cyj­no­pra­we, War­sza­wa 2002, pas­sim.

101 J. Glu­miń­ska-Paw­lic, Sa­mo­dziel­ność fi­nan­so­wa jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w Pol­sce. Stu­dium fi­nan­so­wo­praw­ne, Ka­to­wi­ce 2003; E. Korn­ber­ger-So­ko­łow­ska, Sa­mo­dziel­ność fi­nan­so­wa jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w ak­tu­al­nym sys­te­mie praw­nym w Pol­sce, Stu­dia Iu­ri­di­ca 2001, t. XXXIX, s. 105.

102 T. Dę­bow­ska-Ro­ma­now­ska, Kon­sty­tu­cyj­ne po­ję­cie za­dań wła­snych sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w świe­tle za­sa­dy po­moc­ni­czo­ści, (w:) Pra­wo fi­nan­so­we w wa­run­kach człon­ko­stwa Pol­ski w Unii Eu­ro­pej­skiej, A. Po­mor­ska, P. Smo­leń, J. Stel­ma­siak, A. Gor­gol (red.), Lu­blin 2011, s. 50.

103 To jest pier­wot­ne do­mnie­ma­nie kom­pe­ten­cyj­ne. Zob. m.in. A. Ba­ła­ban, Pol­skie pro­ble­my ustro­jo­we (kon­sty­tu­cja, źró­dła pra­wa, sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny, pra­wa czło­wie­ka), Kra­ków 2003, s. 138.

104 Po­gląd o do­mnie­ma­niu wła­ści­wo­ści JST, a wśród nich - gmi­ny (wy­wo­dzo­nych z art. 163 i 164 ust. 3 Kon­sty­tu­cji RP) nie jest jed­nak bez­dy­sku­syj­ny. Bywa on pod­wa­ża­ny i wca­le nie jest od­osob­nio­ne sta­no­wi­sko, że usta­wa za­wie­ra­ją­ca re­gu­la­cję ma­te­rial­no­praw­ną po­win­na prze­są­dzać o tym, czy dane za­da­nie na­le­ży do kom­pe­ten­cji JST. Tak w dok­try­nie na grun­cie po­sta­no­wień Kon­sty­tu­cji RP m.in.: K. Ban­da­rzew­ski, Wie­losz­cze­blo­wość sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go i jego kom­ple­men­tar­ność w uję­ciu kon­sty­tu­cji, usta­wo­daw­stwa i orzecz­nic­twa, (w:) Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny. Za­sa­dy ustro­jo­we i prak­ty­ka, P. Sar­nec­ki (red.), War­sza­wa 2005, s. 119. Ist­nie­ją­ce kon­tro­wer­sje mają swój wy­miar prak­tycz­ny, al­bo­wiem od­zwier­cie­dle­niem za­war­tych w art. 163 i 164 ust. 3 Kon­sty­tu­cji RP norm jest art. 6 u.s.g. Trwa­ją­cy na grun­cie dok­try­ny spór i nie­jed­no­li­te orzecz­nic­two wska­zu­ją ewi­dent­nie na brak zgo­dy co do wy­kład­ni prze­pi­sów trak­tu­ją­cych o ogól­nej kom­pe­ten­cji JST w za­kre­sie wy­ko­ny­wa­nia za­dań pu­blicz­nych. Pro­blem ten po­ru­sza­ny był w opra­co­wa­niach m.in.: A. Agop­szo­wicz, Z. Gi­lew­ska, Usta­wa o sa­mo­rzą­dzie te­ry­to­rial­nym. Ko­men­tarz, War­sza­wa 1997, s. 76; T. Bą­kow­ski, W na­wią­za­niu do dys­ku­sji o za­kre­sie sa­mo­dziel­no­ści gmi­ny w kon­tek­ście prze­pi­sów art. 6 i 7 usta­wy o sa­mo­rzą­dzie gmin­nym, GSP 2011, t. XXV, s. 478 (i przy­wo­ła­ne tam orze­cze­nia); A. Bo­ro­do, Pro­ble­ma­ty­ka le­gal­no­ści wy­dat­ków bu­dże­to­wych sa­mo­rzą­du i pod­staw praw­nych dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej gmin, po­wia­tów i wo­je­wództw, FK 2011, nr 1-2, s. 29; M. Pa­czo­cha, Prze­gląd orzecz­nic­twa do­ty­czą­ce­go art. 6 i 7 usta­wy o sa­mo­rzą­dzie gmin­nym, FK 2011, nr 1-2, s. 52-60; J. M. Sa­lach­na, Gra­ni­ce sa­mo­dziel­no­ści..., s. 195-199.

105 T. Dę­bow­ska-Ro­ma­now­ska, Kon­sty­tu­cyj­ne po­ję­cie..., s. 55.

106 Ibi­dem, s. 54.

107 Mogą one do­ty­czyć po­trzeb spo­łecz­no­ści lo­kal­nych (za­da­nia wła­sne) oraz ca­łe­go spo­łe­czeń­stwa (za­da­nia zle­co­ne); por. uchwa­ła TK z dnia 27 wrze­śnia 1994 r., W 10-93, OTK 1994, nr 2, poz. 46.

108 Por. P. Chmiel­nic­ki, "Istot­na część za­dań pu­blicz­nych" i za­sa­da sub­sy­diar­no­ści jako kon­sty­tu­cyj­ne dy­rek­ty­wy okre­śla­ją­ce za­kres dzia­ła­nia sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go i ich re­ali­za­cja w usta­wo­daw­stwie i orzecz­nic­twie, (w:) Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny..., s. 68; T. Dę­bow­ska-Ro­ma­now­ska, Kon­sty­tu­cyj­ne po­ję­cie..., s. 55; W. Skrzy­dło, Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2013, s. 218.

109 M. Szy­dło, Usta­wa o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2008, s. 55.

110 Zob. np. Słow­nik ję­zy­ka pol­skie­go..., s. 859.

111 Jak wska­zy­wał Mi­chał Ku­le­sza, w sfe­rze go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej "rzą­dzą (...) po­trze­by miesz­kań­ców jako ode­sła­nie po­za­nor­ma­tyw­ne za­ko­twi­czo­ne w nor­mie praw­nej", M. Ku­le­sza, Go­spo­dar­ka ko­mu­nal­na..., s. 20.

112 Por. wy­rok NSA z dnia 4 lu­te­go 1999 r., II SA/Wr 1302/97, OwSS 2000, nr 3, poz. 77. Zob. rów­nież: R. So­wiń­ski, Po­trze­ba na­uki i pra­wo do na­uki w kon­tek­ście praw czło­wie­ka i oby­wa­te­la, (w:) Czło­wiek a toż­sa­mość w pro­ce­sie in­te­gra­cji Eu­ro­py: ma­te­ria­ły III Mię­dzy­na­ro­do­wej Kon­fe­ren­cji Praw Czło­wie­ka (Olsz­tyn 29-30 maja 2003), B. Si­tek, G. Dam­mac­co, J. J. Szczer­bow­ski, A. Ko­wal­ska (red.), Olsz­tyn 2004, s. 133-156.

113 Por. M. Szy­dło, Usta­wa o go­spo­dar­ce..., s. 154.

114 Na mar­gi­ne­sie trze­ba do­dać, że przed wej­ściem w ży­cie Kon­sty­tu­cji RP wi­docz­ne były zmia­ny po­glą­dów i kon­cep­cji pol­skie­go pra­wo­daw­cy co do moż­li­wo­ści pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, a tak­że jej za­kre­su. W pierw­szym okre­sie zwią­za­nym z re­sty­tu­cją JST do­pusz­cza­no moż­li­wość po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej przez gmi­ny, by na­stęp­nie w 1992 r. ogra­ni­czyć ją wy­łącz­nie do sfe­ry uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej. Jed­nak jak wska­zu­je się w dok­try­nie, sta­no­wi­sko to było re­zul­ta­tem pro­ble­mów z wła­ści­wym kształ­to­wa­niem sys­te­mu fi­nan­so­wa­nia gmin, nie wy­ni­ka­ło na­to­miast z prze­my­śla­nej kon­cep­cji sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go; por. K. By­joch, S. Re­del, Pra­wo go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej, War­sza­wa 2000, s. 67. Jed­nak tak­że obec­nie dzia­łal­ność go­spo­dar­cza sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go ro­zu­mia­na jest nie­jed­no­li­cie i wy­wo­łu­je wie­le po­le­mik na te­mat jej isto­ty, cha­rak­te­ru, a tak­że gra­nic po­dzia­łu na sfe­rę uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej i dzia­łal­ność poza nią (por. w li­te­ra­tu­rze: K. By­joch, S. Re­del, Pra­wo go­spo­dar­ki..., s. 50; A. Fol­gier, Praw­ne aspek­ty go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej gmin, (w:) Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny w Eu­ro­pie i w Pol­sce. Wy­bra­ne aspek­ty, K. Ko­ciu­biń­ski (red.), To­ruń 2008, s. 99-113; S. Du­dzik, Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, Kra­ków 2008, s. 99 i n.; C. Ko­si­kow­ski, Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza gmin. Po­rad­nik dla prak­ty­ków, Bia­ły­stok 1992; D. Wa­cin­kie­wicz, P. Krzy­stek, Ko­mu­nal­na dzia­łal­ność go­spo­dar­cza w teo­rii i prak­ty­ce, (w:) Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza - klu­czo­we pro­ble­my, K. Sła­wik (red.), War­sza­wa 2007, s. 79-80; K. Żuk, Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Go­spo­dar­ka sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, A. Misz­czuk, M. Misz­czuk, K. Żuk (red.), War­sza­wa 2007, s. 117, oraz w orzecz­nic­twie: uchwa­ła TK z dnia 27 wrze­śnia 1994 r., W 10-93; uchwa­ła TK z dnia 12 mar­ca 1997, W 8/96, OTK 1997, nr 1; wy­rok NSA z 16 maja 2006, II OSK 288/06, OwSS 2006, nr 4, poz. 8).

115 T. Kuta, Funk­cje współ­cze­snej ad­mi­ni­stra­cji i spo­so­by ich re­ali­za­cji, Wro­cław 1992, s. 16.

116 M. V. Erich­sen, Ge­me­in­de und Pri­va­te wirt­scha­ftli­chen Wet­t­be­werb, He­idel­berg 1987, s. 7; J. Ni­czy­po­ruk, Za­da­nia go­spo­dar­cze sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Pań­stwo, ustrój, sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny, M. Chmaj (red.), Lu­blin 1997, s. 163-164.

117 Por. M. Ku­le­sza, Go­spo­dar­ka ko­mu­nal­na..., s. 7-8.

118 Ibi­dem, s. 7.

119 Wy­rok TK z dnia 4 maja 1998 r., K38/97.

120 Por. wy­rok TK z dnia 4 maja 1998 r., K38/97; wy­rok SN z 29 lip­ca 1993 r., III ARN 38/93, OSNC 1994, nr 5, poz. 109; wy­rok NSA z dnia 6 grud­nia 2000 r., I SA/Gd 1977/99, OwSS 2001, nr 2, poz. 63; wy­rok WSA w Olsz­ty­nie z dnia 8 wrze­śnia 2011 r., I SA/Ol 458/11, CBO­SA. W dok­try­nie m.in.: C. Ko­si­kow­ski, Pra­wo go­spo­dar­cze pu­blicz­ne, War­sza­wa 1994, s. 227; M. Ku­le­sza, Go­spo­dar­ka ko­mu­nal­na..., s. 7 i n.; Z. Nie­wia­dom­ski, J. Szre­niaw­ski, Pro­blem do­pusz­czal­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, Re­jent 1994, nr 5, s. 31-37; T. Skocz­ny, Pro­blem do­pusz­czal­no­ści go­spo­dar­czej gmin, ST 1991, nr 3, s. 59.

121 J. Cia­pa­ła, Kon­sty­tu­cyj­ny sta­tus sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Za­rys pra­wa sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, M. Ofiar­ska, J. Cia­pa­ła (red.), Po­znań 2001, s. 11.

122 M. Ku­le­sza, Go­spo­dar­ka ko­mu­nal­na..., s. 7 i n.

123 J. Cia­pa­ła, Kon­sty­tu­cyj­na wol­ność dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej w Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej, Szcze­cin 2007, s. 59-60; por. rów­nież M. Szy­dło, Wol­ność dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej jako pra­wo pod­mio­to­we, Byd­goszcz 2011, s. 56, 59 i 67.

124 Kon­sty­tu­cja RP, zgod­nie z ogól­nie przy­ję­ty­mi na świe­cie stan­dar­da­mi, kon­cen­tru­je się bo­wiem na okre­śle­niu ogól­nych za­sad ustro­ju go­spo­dar­cze­go pań­stwa, na wol­no­ściach oraz obo­wiąz­kach go­spo­dar­czych etc., nie zaś na pro­ble­ma­ty­ce ban­ko­wej. Zob. J. Gli­niec­ka, Sys­tem ban­ko­wy w re­gu­la­cjach pol­skich i unij­nych, Byd­goszcz-Gdańsk 2004, s. 66; C. Ko­si­kow­ski, Fi­nan­se pu­blicz­ne w świe­tle Kon­sty­tu­cji RP oraz orzecz­nic­twa Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go (na tle po­rów­naw­czym), War­sza­wa 2004, s. 239; idem, Pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we..., s. 88.

125 Za­rów­no w dok­try­nie, jak i orzecz­nic­twie z wol­no­ścią go­spo­dar­czą łą­czy się pew­ną wiąz­kę swo­bód, m.in.: po­dej­mo­wa­nia dzia­łal­no­ści, jej pro­wa­dze­nia, wy­bo­ru for­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej, de­cy­do­wa­nia o spo­so­bie pro­wa­dze­nia, zmia­ny jej pro­fi­lu, cza­su trwa­nia etc. Zob. A. Błaś, (w:) Kon­sty­tu­cje Rze­czy­po­spo­li­tej oraz ko­men­tarz do Kon­sty­tu­cji RP z 1997 roku, J. Boć (red.), Wro­cław 1998, s. 58; M. Zdyb, Pu­blicz­ne pra­wo go­spo­dar­cze, Kra­ków 1998, s. 80-81; wy­ro­ki TK z: 10 kwiet­nia 2001 r., U 7/00, OTK 2001 nr 3, poz. 56; 10 paź­dzier­ni­ka 2001 r., K 28/01, OTK 2001 nr 7, poz. 212; 29 kwiet­nia 2003 r., SK 24/02, OTK-A 2003, nr 4, poz. 33.

126 Jak wska­zu­je się w dok­try­nie i orzecz­nic­twie, wol­ność go­spo­dar­cza win­na być po­strze­ga­na jako pu­blicz­ne pra­wo pod­mio­to­we o cha­rak­te­rze ne­ga­tyw­nym i ozna­czać do­mnie­ma­nie swo­bo­dy po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, chy­ba że co in­ne­go wy­ni­ka z prze­pi­sów ustaw. Por. m.in.: S. Bie­rant, Po­dej­mo­wa­nie i pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej - wol­ność go­spo­dar­cza de lege lata i de lege fe­ren­da, PPH 1994, nr 9, s. 10 i n.; M. Etel, Re­gu­lo­wa­na dzia­łal­ność go­spo­dar­cza a za­sa­da wol­no­ści go­spo­dar­czej, PiP 2007, nr 2, s. 41; M. Słu­goc­ka, Wol­ność dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej jako nor­ma-za­sa­da, Acta Era­smia­na, t. 3, Pra­ce praw­ni­cze, Wro­cław 2012, s. 136-138; A. Wa­la­szek-Py­zioł, Swo­bo­da dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, Kra­ków 1994; uchwa­ła skła­du 7 sę­dziów SN z 10 stycz­nia 1990 r., III CZP 97/89, OSN 1990, z. 6, poz. 74.

127 Na mar­gi­ne­sie trze­ba do­dać, że nie wszyst­kie obo­wiąz­ki na­kła­da­ne na przed­się­bior­ców na­le­ży po­strze­gać w kon­tek­ście ogra­ni­czeń dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej jako pra­wa pod­mio­to­we­go re­kon­stru­owa­ne­go z art. 20 i art. 22 Kon­sty­tu­cji (zob. wy­rok TK z dnia 19 stycz­nia 2010 r., SK 35/08, OTK-A 2010, nr 1, poz. 2), choć w dok­try­nie spo­ty­ka się rów­nież sze­ro­kie ro­zu­mie­nie po­ję­cia ogra­ni­czeń (por. m.in. uwa­gi: J. Kę­dzior, Wpływ wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej na pra­wo po­dat­ko­we, Glo­sa 2003, nr 4, s. 13-19; C. Ko­si­kow­ski, Przed­się­bior­ca w pra­wie pol­skim na tle pra­wa eu­ro­pej­skie­go, War­sza­wa 2003, s. 175-176; idem, Uję­cie wol­no­ści go­spo­dar­czej w prze­pi­sach Kon­sty­tu­cji RP na tle po­glą­dów dok­try­ny i orzecz­nic­twa, (w:) Za­sa­dy ustro­ju spo­łecz­ne­go i go­spo­dar­cze­go w pro­ce­sie sto­so­wa­nia Kon­sty­tu­cji, C. Ko­si­kow­ski (red.), War­sza­wa 2005, s. 47; K. Sob­czak, Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza. Ure­gu­lo­wa­nia praw­ne, War­sza­wa 2004, s. 24).

128 M. Wy­rzy­kow­ski, Po­ję­cie in­te­re­su spo­łecz­ne­go w pra­wie ad­mi­ni­stra­cyj­nym, War­sza­wa 1986, s. 50; M. Zdyb, Praw­ny in­te­res jed­nost­ki w sfe­rze ma­te­rial­ne­go pra­wa ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, Lu­blin 1991, s. 211.

129 Uza­sad­nie­nie wy­ro­ku TK z dnia 11 paź­dzier­ni­ka 2011 r., P 18/09, OTK-A 2011, nr 8, poz. 81. In­a­czej w wy­ro­ku TK z 25 maja 2009 r., SK 54/08, OTK-A 2009, nr 5, poz. 69.

130 Wy­ro­ki TK z dnia: 17 grud­nia 2003 r., SK 15/02, OTK-A, nr 9, poz. 103, i 20 kwiet­nia 2011 r., Kp 7/09, OTK-A 2011, nr 3, poz. 26.

131 Wy­rok TK z dnia 13 paź­dzier­ni­ka 2010 r., Kp 1/09, OTK-A 2010, nr 8, poz. 74. W dok­try­nie na­to­miast do­strze­ga się i ak­cep­tu­je jed­no­cze­śnie pew­ną za­leż­ność, jaka za­cho­dzi mię­dzy ochro­ną da­nej wol­no­ści a swo­bo­dą pra­wo­daw­cy w przyj­mo­wa­niu roz­wią­zań róż­ni­cu­ją­cych. Im jest ona słab­sza, tym mniej­sze skrę­po­wa­nie pra­wo­daw­cy w sfe­rze róż­ni­co­wa­nia sy­tu­acji pod­mio­tów. L. Gar­lic­ki, Ko­men­tarz do art. 32, (w:) Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej pol­skiej. Ko­men­tarz, t. 3, L. Gar­lic­ki (red.), pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa, War­sza­wa 2003, s. 14.

132 Do­tych­cza­so­wa li­nia orzecz­ni­cza TK po­zwa­la na stwier­dze­nia, że roz­strzy­ga­jąc, czy dane ogra­ni­cze­nie kon­sty­tu­cyj­nych wol­no­ści mie­ści się w za­sa­dzie pro­por­cjo­nal­no­ści, TK udzie­la od­po­wie­dzi na py­ta­nia: czy może ono do­pro­wa­dzić do za­mie­rzo­nych skut­ków, czy jest nie­zbęd­ne dla ochro­ny in­te­re­su pu­blicz­ne­go, z któ­rym jest zwią­za­ne, oraz czy efek­ty ogra­ni­cze­nia po­zo­sta­ją w od­po­wied­niej pro­por­cji do cię­ża­rów na­ło­żo­nych na oby­wa­te­la (tj. speł­nia­ją wy­móg nie­zbęd­no­ści, przy­dat­no­ści i pro­por­cjo­nal­no­ści sen­su stric­to); por. wy­ro­ki TK z dnia: 26 kwiet­nia 1999 r., K 33/98, OTK 1999, nr 4, poz. 71; 17 grud­nia 2003 r., SK 15/02; 21 kwiet­nia 2004 r., K 33/03, OTK-A 2004, nr 4, poz. 31; 26 mar­ca 2007 r., K 29/06, OTK-A 2007, nr 3, poz. 30; 8 lip­ca 2008 r., K 46/07, OTK-A 2008, nr 6, poz. 104; 5 kwiet­nia 2011 r., P 26/09, OTK-A 2011, nr 3, poz. 18; 15 maja 2012 r., P 11/10, OTK-A 2012, nr 5, poz. 50. W dok­try­nie: C. Ko­si­kow­ski, Glo­sa do orze­cze­nia TK z 26 kwiet­nia 1995, K 11/94, PiP 1995, z. 10-11, s. 166; idem, Za­kres wol­no­ści go­spo­dar­czej, PUG 1995, nr 9, s. 4 i n.

133 L. Gó­ral, Zin­te­gro­wa­ny mo­del pu­blicz­no­praw­nych in­sty­tu­cji ochro­ny ryn­ku ban­ko­we­go we Fran­cji i w Pol­sce, War­sza­wa 2011, s. 63-65. Na te­mat po­ję­cia in­te­re­su pu­blicz­ne­go w dok­try­nie pra­wa zob. m.in.: Pra­wo ad­mi­ni­stra­cyj­ne, J. Boć (red.), Wro­cław 2000, s. 24; M. Ka­ste­lik, Po­ję­cie "in­te­res pu­blicz­ny" w orzecz­nic­twie Sądu An­ty­mo­no­po­lo­we­go, Glo­sa 2004, nr 10, s. 13; A. Wil­czyń­ska, In­te­res pu­blicz­ny w pra­wie sta­no­wio­nym i orzecz­nic­twie Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go, PPH 2009, nr 6, s. 48-55; M. Wy­rzy­kow­ski, Po­ję­cie in­te­re­su..., s. 28-48; T. Zie­liń­ski, Klau­zu­le ge­ne­ral­ne w no­wym po­rząd­ku kon­sty­tu­cyj­nym, PiP 1997, z. 12, s. 143.

134 Uza­sad­nie­nie do wy­ro­ku TK z dnia 29 stycz­nia 2002 r., K 19/01, OTK-A 2002, nr 1, poz. 1.

135 L. Gó­ral, Zin­te­gro­wa­ny mo­del..., s. 65; zob. też A. Żu­ra­wik, In­te­res pu­blicz­ny w pra­wie go­spo­dar­czym, War­sza­wa 2013, s. 399-411.

136 Orze­cze­nie TK z dnia 16 maja 1995 r., K 12/93, OTK w 1995 r., cz. I, poz. 20; wy­rok TK z dnia 29 stycz­nia 2002 r., K. 19/01; wy­rok TK z dnia 26 stycz­nia 2005 r., P 10/04, OTK-A 2005, nr 1, poz. 7. Kry­tycz­nie na te­mat ta­kie­go sta­no­wi­ska TK zwłasz­cza: A. Ja­niak, Przy­wi­le­je ban­ko­we w pra­wie pol­skim, Kra­ków 2003, pas­sim.

137 Za­sa­dy ta­kie for­mu­łu­ją m.in.: J. Gli­niec­ka, J. Ha­ra­si­mo­wicz, Za­sa­dy pol­skie­go pra­wa ban­ko­we­go i de­wi­zo­we­go, Byd­goszcz 2000, s. 31-151; C. Ko­si­kow­ski, Pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we...

138 Por. A. Za­lce­wicz, Ogra­ni­cze­nia swo­bo­dy dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej oraz przy­wi­le­je ban­ko­we w dzia­łal­no­ści ban­ków spół­dziel­czych a uwa­run­ko­wa­nia kon­sty­tu­cyj­ne - wy­bra­ne za­gad­nie­nia praw­ne, (w:) Kon­sty­tu­cyj­ne uwa­run­ko­wa­nia two­rze­nia i sto­so­wa­nia pra­wa fi­nan­so­we­go i po­dat­ko­we­go, P. J. Lew­ko­wicz, J. Stan­kie­wicz (red.), Bia­ły­stok 2010, s. 629-641.

139 Dla za­cho­wa­nia kom­plet­no­ści uwag trze­ba tak­że na mar­gi­ne­sie pod­kre­ślić, że oprócz wy­mo­gów ma­te­rial­nych ist­nie­ją tak­że for­mal­ne. Zgod­nie z po­sta­no­wie­nia­mi usta­wy za­sad­ni­czej ogra­ni­cze­nie wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej jest bo­wiem do­pusz­czal­ne tyl­ko w dro­dze usta­wy.

140 W orzecz­nic­twie m.in. wy­ro­ki TK z dnia: 28 czerw­ca 2000 r., K 34/99, OTK 2000, nr 5, poz. 142; 24 mar­ca 2003 r., P14/01, OTK-A 2003, nr 3, poz. 22; 6 mar­ca 2007 r., SK 54/06, OTK-A 2007, nr 3, poz. 23; 3 czerw­ca 2008 r., K 42/07, OTK-A 2008, nr 5, poz. 77; 30 wrze­śnia 2008 r., K 44/07, OTK-A, nr 7, poz. 126.

141 Wy­rok TK z 7 maja 2001 r., K 19/00, OTK 2001, nr 4, poz. 82.

142 Wy­rok TK z 7 maja 2001 r., K 19/00, in­a­czej: C. Ko­si­kow­ski, Uję­cie wol­no­ści..., s. 42.

143 C. Ko­si­kow­ski, Uję­cie wol­no­ści..., s. 42.

144 Por. A. Do­mań­ska, Kon­sty­tu­cyj­ne pod­sta­wy...; C. Ko­si­kow­ski, Wol­ność go­spo­dar­cza w pra­wie pol­skim, War­sza­wa 1995; idem, Pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we..., s. 88; K. Ko­złow­ski, Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza a sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny, (w:) Za­rys pra­wa sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, M. Ofiar­ska, J. Cia­pa­ła (red.), Po­znań 2001, s. 291-324; K. Strzycz­kow­ski, Kil­ka uwag o isto­cie i gra­ni­cach wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, (w:) Gra­ni­ce wol­no­ści go­spo­dar­czej w sys­te­mie spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej: księ­ga ju­bi­le­uszo­wa z oka­zji 40-le­cia pra­cy na­uko­wej prof. dr hab. Jana Gra­bow­skie­go, Ka­to­wi­ce 2004, s. 299.

145 Wy­rok TK z dnia 7 maja 2001 r., K 19/00.

146 Pra­wo wła­sno­ści JST, jako jed­no z pod­mio­to­wych praw ma­jąt­ko­wych, zo­sta­ło ob­ję­te ochro­ną w art. 21 ust. 1 Kon­sty­tu­cji RP oraz jej art. 165 ust. 1. Por. w li­te­ra­tu­rze: L. Gar­lic­ki, Pol­skie pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne, War­sza­wa 1998, s. 273; S. Ja­rosz-Żu­kow­ska, Kon­sty­tu­cyj­na za­sa­da..., s. 104-106; eadem, Wła­sność ko­mu­nal­na i jej ochro­na w prak­ty­ce sto­so­wa­nia Kon­sty­tu­cji RP, (w:) Za­sa­dy ustro­ju spo­łecz­ne­go i go­spo­dar­cze­go w pro­ce­sie sto­so­wa­nia Kon­sty­tu­cji, C. Ko­si­kow­ski (red.), War­sza­wa 2005, s. 89; W. Skrzy­dło, Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej..., s. 34; K. Strzycz­kow­ski, Kon­sty­tu­cyj­ne gwa­ran­cje spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej, (w:) Za­sa­dy ustro­ju spo­łecz­ne­go i go­spo­dar­cze­go w pro­ce­sie sto­so­wa­nia Kon­sty­tu­cji, C. Ko­si­kow­ski (red.), War­sza­wa 2005, s. 26; J. Stę­pień, Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyj­ny wo­bec sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyj­ny. Księ­ga XV-le­cia, F. Ry­marz, A. Jan­kie­wicz (red.), War­sza­wa 2001, s. 181; a w orzecz­nic­twie w szcze­gól­no­ści orze­cze­nia TK z dnia: 9 stycz­nia 1996 r., K 18/95, OTK 1996, nr 1, poz. 1; 20 li­sto­pa­da 1996 r., K 27/95, OTK 1996, nr 6, poz. 50, oraz wy­ro­ki TK z dnia: 25 lu­te­go 1999 r., K 23/98, OTK 1999, nr 2, poz. 25; 12 kwiet­nia 2000 r., K 8/98.

In­a­czej: B. Ba­nasz­kie­wicz, Kon­sty­tu­cyj­ne pra­wo do wła­sno­ści, (w:) Kon­sty­tu­cyj­ne pod­sta­wy sys­te­mu pra­wa, M. Wy­rzy­kow­ski (red.), War­sza­wa 2001, s. 51-52.

147 Ta­kie też było sta­no­wi­sko TK w wy­ro­ku z dnia 7 maja 2001 r., K 19/00, w któ­rym przy­ję­to, że kon­sty­tu­cyj­nym fun­da­men­tem dla tak for­mu­ło­wa­nej tezy są art. 165 ust. 1 zd. 2, art. 165 ust. 2 i art. 167 ust. 2 Kon­sty­tu­cji RP.

148 Wy­rok TK z dnia 30 paź­dzier­ni­ka 2001 r., K 33/00, OTK 2001, nr 7, poz. 217. Choć trze­ba wska­zać, że prze­pi­sy kon­sty­tu­cyj­ne do­ty­czą­ce wła­sno­ści JST wy­wo­łu­ją wie­le pro­ble­mów in­ter­pre­ta­cyj­nych, stąd też i oży­wio­ną dys­ku­sję na ten te­mat wśród przed­sta­wi­cie­li na­uki oraz nie­jed­no­znacz­ne sta­no­wi­sko ju­dy­ka­tu­ry; por. S. Ja­rosz-Żu­kow­ska, Wła­sność ko­mu­nal­na..., s. 84-112 oraz cy­to­wa­na tam li­te­ra­tu­ra i orzecz­nic­two.

149 Por. B. Zdzien­nic­ki, Zda­nie od­ręb­ne do wy­ro­ku Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go z dnia 20 lu­te­go 2002 r., K 39/00, OTK-A 2002, nr 1, poz. 4.

150 Por. też wy­rok TK z dnia 17 paź­dzier­ni­ka 1995 r., K 10/95, OTK 1995, nr 2, poz. 10.

151 Zob. m.in.: R. Ba­lic­ki, Wol­no­ści i pra­wa jed­nost­ki w Kon­sty­tu­cji RP, t. 1, Idee i za­sa­dy prze­wod­nie kon­sty­tu­cyj­nej re­gu­la­cji wol­no­ści i praw jed­nost­ki w RP, War­sza­wa 2010, s. 433; J. Fal­ski, Ewo­lu­cja wy­kład­ni za­sa­dy rów­no­ści w orzecz­nic­twie Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go, PiP 2000, z. 1, s. 49-53; L. Gar­lic­ki, Za­sa­da rów­no­ści i za­kaz dys­kry­mi­na­cji w orzecz­nic­twie Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go, (w:) Oby­wa­tel - jego wol­no­ści i pra­wa. Zbiór stu­diów przy­go­to­wa­ny z oka­zji 10-le­cia urzę­du Rzecz­ni­ka Praw Oby­wa­tel­skich, War­sza­wa 1998, s. 71; A. Łab­no, Za­sa­da rów­no­ści i za­kaz dys­kry­mi­na­cji, (w:) Wol­no­ści i pra­wa jed­nost­ki oraz ich gwa­ran­cje w prak­ty­ce, L. Wi­śniew­ski (red.), War­sza­wa 2006, s. 41.

War­to w tym miej­scu przy­wo­łać rów­nież sta­no­wi­sko TK. W jed­nym z orze­czeń jed­no­znacz­nie roz­strzy­gnął on, że "oso­bom praw­nym mogą przy­słu­gi­wać ta­kie same pra­wa pod­mio­to­we, jak oso­bom fi­zycz­nym", al­bo­wiem "do­pusz­cze­nie do uczest­nic­twa w ob­ro­cie osób praw­nych jako od­ręb­nych by­tów praw­nych z na­tu­ry rze­czy pro­wa­dzi do uzna­nia ist­nie­nia ich sa­mo­dziel­nych praw pod­mio­to­wych, zaś ich in­te­re­sy są po­chod­ną in­te­re­sów osób fi­zycz­nych (...) za­wsze bo­wiem w osta­tecz­no­ści do­ty­czą tej ostat­niej ka­te­go­rii" (wy­rok TK z dnia 24 kwiet­nia 2002 r., P 5/01, OTK-A 2002, nr 3, poz. 28).

152 L. Gar­lic­ki, Orzecz­nic­two TK w 2001, PS 2002, nr 9, s. 104; M. Ma­ster­nak-Ku­biak, Pra­wo do rów­ne­go trak­to­wa­nia, (w:) Pra­wa i wol­no­ści oby­wa­tel­skie w Kon­sty­tu­cji RP, B. Ba­na­szak, A. Pre­isner (red.), War­sza­wa 2002, s. 137; P. Win­czo­rek, Ko­men­tarz do Kon­sty­tu­cji..., s. 52.

153 W li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu wska­zy­wa­no np. na rów­ność pod­mio­tów go­spo­dar­czych w aspek­cie rów­no­praw­no­ści sek­to­rów go­spo­dar­czych, czy­niąc to w uję­ciu węż­szym i szer­szym. A. Do­mań­ska, Kon­sty­tu­cyj­ne pod­sta­wy..., s. 90; K. Kle­cha, Wol­ność dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej w Kon­sty­tu­cji RP, War­sza­wa 2009, s. 68; A. Wa­la­szek-Py­zioł, Swo­bo­da dzia­łal­no­ści..., s. 77.

154 W dok­try­nie wska­zu­je się rów­nież, że rów­ność wo­bec pra­wa ma kil­ka wy­mia­rów. Może być cho­ciaż­by roz­pa­try­wa­na w sfe­rze sta­no­wie­nia, jak i sto­so­wa­nia pra­wa. L. Gar­lic­ki, Ko­men­tarz do art. 32..., s. 7-8.

155 For­mu­łu­jąc ta­kie twier­dze­nie, na mar­gi­ne­sie wy­pa­da jed­nak wy­ja­śnić, że re­la­cja mię­dzy rów­no­ścią a spra­wie­dli­wo­ścią, zwłasz­cza spra­wie­dli­wo­ścią spo­łecz­ną, nie jest jed­no­znacz­nie okre­ślo­na za­rów­no w dok­try­nie, jak i orzecz­nic­twie. Zob. J. No­wac­ki, Spra­wie­dli­wość a rów­ność w orzecz­nic­twie Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go, (w:) Stu­dia z teo­rii pra­wa, Kra­ków 2003, s. 62 i n. i przy­wo­ła­ne tam orzecz­nic­two.

156 Wy­rok TK z dnia 16 paź­dzier­ni­ka 2007 r., SK 63/06, OTK-A 2007, nr 9, poz. 1005; por. tak­że wy­ro­ki TK z dnia: 12 maja 1998 r., U 17/97, OTK 1998, nr 3, poz. 34; 20 paź­dzier­ni­ka 1998 r., K 7/98, OTK 1998, nr 6, poz. 96; 21 czerw­ca 2001, SK 6/01, OTK 2001, nr 5, poz. 121; 26 paź­dzier­ni­ka 2004 r., SK 7/04, OTK-A 2004, nr 9, poz. 95; 9 lu­te­go 2010 r., P 58/08, OTK-A 2010, nr 2, poz. 9; 6 mar­ca 2012 r., K 15/08, OTK-A 2012, nr 3, poz. 24; 15 maja 2012 r., P 11/10, oraz orze­cze­nie TK z dnia 24 paź­dzier­ni­ka 1989 r., K 6/89, OTK 1989, poz. 7. W dok­try­nie m.in.: K. Dzia­ło­cha, Rów­ność wo­bec pra­wa w orzecz­nic­twie Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go w Pol­sce, (w:) Za­sa­da rów­no­ści w orzecz­nic­twie try­bu­na­łów kon­sty­tu­cyj­nych, J. Trzciń­ski (red.), Wro­cław 1990, s. 149-150; L. Gar­lic­ki, Za­sa­da rów­no­ści..., s. 65-66; idem, Ko­men­tarz do art. 32..., s. 10-11; K. Wój­to­wicz, Za­sa­da pro­por­cjo­nal­no­ści jako wy­znacz­nik kon­sty­tu­cyj­no­ści norm, (w:) Księ­ga XX-le­cia orzecz­nic­twa Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go, M. Zu­bik (red.), War­sza­wa 2006, s. 265 i n.

157 L. Gar­lic­ki, Ko­men­tarz do art. 32..., s. 10.

158 L. Gar­lic­ki, Ko­men­tarz do art. 33, (w:) Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej pol­skiej. Ko­men­tarz, t. 3, L. Gar­lic­ki (red.), pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa, War­sza­wa 2003, s. 10-11.

159 L. Gar­lic­ki, Ko­men­tarz do art. 32..., s. 11; idem, Ko­men­tarz do art. 33..., s. 11.

160 L. Gar­lic­ki, Ko­men­tarz do art. 32..., s. 14.

161 Por. M. Ga­jew­ski, Kon­sty­tu­cyj­ne pod­sta­wy pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, (w:) Pra­wo pu­blicz­ne go­spo­dar­cze, S. Pią­tek, I. Po­stu­ła (red.), War­sza­wa 2009, s. 30; W. Kat­ner, Pra­wo dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Ko­men­tarz. Orzecz­nic­two. Pi­śmien­nic­two, War­sza­wa 2003, s. 55; K. Kle­cha, Wol­ność dzia­łal­no­ści..., s. 67-68; A. Wa­la­szek-Py­zioł, Swo­bo­da dzia­łal­no­ści..., s. 77.

162 K. Strzycz­kow­ski, Mo­no­pol pań­stwo­wy. Za­gad­nie­nia ustro­jo­we, PUG 2003, nr 3, s. 2 i n.

163 Por. wy­rok TK z dnia 27 li­sto­pa­da 2006 r., K 47/04, OTK-A 2006, nr 10, poz. 153.

164 Pro­ble­ma­ty­ka ochro­ny kon­su­men­ta na ryn­ku ban­ko­wym zo­sta­ła bar­dzo sze­ro­ko omó­wio­na w: E. Rut­kow­ska-To­ma­szew­ska, Ochro­na praw­na klien­ta na ryn­ku usług ban­ko­wych, War­sza­wa 2013.

165 C. Ko­si­kow­ski, Usta­wa o swo­bo­dzie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2013, s. 73.

166 Por. B. Ba­na­szak, Pra­wo kon­sty­tu­cyj­ne, War­sza­wa 2012, s. 196.

167 Zob. sze­rzej K. Strzycz­kow­ski, Kon­sty­tu­cyj­na za­sa­da..., s. 20; S. Ja­rosz-Żu­kow­ska, Kon­sty­tu­cyj­na za­sa­da..., s. 161.

168 S. Ja­rosz-Żu­kow­ska, Kon­sty­tu­cyj­na za­sa­da..., s. 161.

169 M. Zdyb, Pu­blicz­ne pra­wo go­spo­dar­cze, Kra­ków 1998, s. 72.

1 Ar­ty­kuł 1 § 1 i 2 pr.spół.

2 H. Cioch, Za­rys pra­wa spół­dziel­cze­go, War­sza­wa 2007, s. 20; wy­rok TK z dnia 15 lip­ca 2009 r., K 64/07, OTK-A 2009, nr 7, poz. 110.

3 Mię­dzy in­ny­mi w nie­zby­wal­no­ści człon­ko­stwa, spo­so­bie po­wsta­wa­nia sto­sun­ku człon­ko­stwa, nie­obo­wią­zu­ją­cej w spół­dziel­niach za­sa­dzie gło­so­wa­nia udzia­ła­mi (każ­dy czło­nek ma je­den głos). Zob. m.in. K. Pie­trzy­kow­ski, Spół­dziel­nia a spół­ka han­dlo­wa (I), PUG 1991, nr 6, s. 66; L. We­id­mül­ler, H.-J. Schaf­fland, G. Schul­te, Ge­nos­sen­scha­fts­ge­setz. Kom­men­tar, Ber­lin 2005, s. 561; P. Za­krzew­ski, Z za­gad­nień kon­struk­cji praw­nej spół­dziel­ni, Re­jent 2004, nr 9, s. 135; A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy. Aspek­ty praw­ne two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia, War­sza­wa 2009, s. 7.

4 Zob. uza­sad­nie­nie do po­sta­no­wie­nia SN z dnia 20 czerw­ca 1996 r., I CRN 88/96, OSNC 1996, nr 10, poz. 139; K. Pie­trzy­kow­ski, Pro­jek­to­wa­ne zmia­ny w pra­wie spół­dziel­czym, PL 1999, nr 3, s. 15; por. R. Bri­scoe, M. Ward, The Com­pe­ti­ti­ve Ad­van­ta­ges of Co-ope­ra­ti­ves, Cork 2000, s. 8-9; W. Kuhn, Das Nicht­mit­glie­der­ge­schäft der Kre­dit­ge­nos­sen­scha­ften, Nürn­berg 1984, s. 25; W. Wat­kins, Co-ope­ra­ti­ve Prin­ci­ples, To­day and To­mor­row, Man­che­ster 1986, s. 14; A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy. Aspek­ty..., s. 70.

5 Na co wska­zu­ją rów­nież do­tych­cza­so­we do­świad­cze­nia, zob. sze­rzej pod­roz­dział V.3.2 ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

6 O chę­ci ich re­spek­to­wa­nia i kul­ty­wo­wa­nia w ru­chu spół­dziel­czym świad­czy np. przy­ję­ta przez Kon­gres Mię­dzy­na­ro­do­we­go Związ­ku Spół­dziel­cze­go de­kla­ra­cja spół­dziel­czej toż­sa­mo­ści. http://www.krs.org.pl/in­dex.php?option=co­m_con­tent&view=ar­tic­le&id=43&Ite­mid=299 [do­stęp: 30.09.2013].

7 A. A. But­cher, Le­gal in­cor­po­ra­tion for in­ten­tio­nal com­mu­ni­ty, s. 6, http://www.cul­tu­re­ma­gic.org/PDF/c1Le­gal Inc.pdf [do­stęp: 30.09.2013]; R. Cropp, A glos­sa­ry for co­ope­ra­ti­ves, Uni­ver­si­ty of Wi­scon­sin-Exten­sion, Bul­le­tin 2005, nr 10, s. 1; F. Gro­ves, What is Co­ope­ra­tion? The Phi­lo­so­phy of Co­ope­ra­tion and It's Re­la­tion­ship to Co­ope­ra­ti­ve Struc­tu­re and Ope­ra­tions, Uni­ver­si­ty of Wi­scon­sin Cen­ter for Co­ope­ra­ti­ves, Oc­ca­sio­nal Pa­per 1985, nr 6, s. 6-7; J. Sto­liń­ska-Ja­nic, Nowe sfor­mu­ło­wa­nie za­sad spół­dziel­czych, Va­de­me­cum Spół­dziel­czo­ści 1996, nr 6, s. 9-11.

8 Bank spół­dziel­czy jako SCE jest two­rzo­ny i pro­wa­dzi swo­ją dzia­łal­ność na pod­sta­wie roz­po­rzą­dze­nia Rady nr 1435/2003/WE z dnia 22 lip­ca 2003 r. w spra­wie sta­tu­tu spół­dziel­ni eu­ro­pej­skiej (SCE), OJ L 207 z 18.08.2003 r., s. 1, z uwzględ­nie­niem: u.f.b.s., pr.bank., u.s.e. (usta­wa z dnia 22 lip­ca 2006 r. o spół­dziel­ni eu­ro­pej­skiej, Dz.U. Nr 149, poz. 1077) oraz pr.spół., a tak­że k.s.h. Zob. sze­rzej: A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy jako Spół­dziel­nia Eu­ro­pej­ska - ana­li­za praw­na wy­bra­nych za­gad­nień w od­nie­sie­niu do re­gu­la­cji pol­skich, PUG 2008, nr 10, s. 13-23.

9 Zob. A. Szu­mań­ski, Spół­dziel­nia Eu­ro­pej­ska z per­spek­ty­wy pol­skie­go pra­wa spół­ek, (w:) Spół­dziel­nia Eu­ro­pej­ska - szan­sa in­te­gra­cji i roz­wo­ju spół­dziel­czo­ści w Eu­ro­pie, A. Pie­chow­ski (red.), War­sza­wa 2008, s. 25-48.

10 Ibi­dem, s. 37.

11 Nie moż­na jed­nak przy­najm­niej na mar­gi­ne­sie nie wska­zać, że two­rze­nie ta­kich ban­ków jest mało praw­do­po­dob­ne. Prze­szko­da­mi są tu przede wszyst­kim sła­bość obec­nie obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów pra­wa, ale i fak­tycz­na moż­li­wość współ­pra­cy mię­dzy spo­łecz­no­ścia­mi róż­nych państw. W ob­sza­rze pra­wa czyn­ni­ka­mi wpły­wa­ją­cy­mi ne­ga­tyw­nie na za­in­te­re­so­wa­nie po­dej­mo­wa­niem i pro­wa­dze­niem dzia­łal­no­ści w for­mie SCE jest sfor­ma­li­zo­wa­na pro­ce­du­ra two­rze­nia SCE, za­sa­dy za­an­ga­żo­wa­nia pra­cow­ni­ków i licz­ne pro­ble­my wy­ni­ka­ją­ce ze skom­pli­ko­wa­nej struk­tu­ry źró­deł pra­wa nor­mu­ją­cych po­dej­mo­wa­nie i pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści (licz­ne ode­sła­nia, nie­pew­ność praw­na co do tego, któ­re prze­pi­sy pra­wa sto­so­wać w da­nym przy­pad­ku), na co wska­zu­je oce­na sto­so­wa­nia r.s.s.e. do­ko­na­na przez Ko­mi­sję Eu­ro­pej­ską (Spra­woz­da­nie Ko­mi­sji dla Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go, Rady, Eu­ro­pej­skie­go Ko­mi­te­tu Eko­no­micz­no-Spo­łecz­ne­go i Ko­mi­te­tu Re­gio­nów, Sto­so­wa­nie roz­po­rzą­dze­nia Rady (WE) nr 1435/2003 z dnia 22 lip­ca 2003 r. w spra­wie sta­tu­tu spół­dziel­ni eu­ro­pej­skiej (SCE), Bruk­se­la, dnia 23.2.2012 r. COM (2012) 72 fi­nal, http://eur-lex.eu­ro­pa.eu/Le­xU­ri­Serv/Le­xU­ri­Serv.do?uri=COM:2012:0072:FIN:PL:PDF [do­stęp: 6.09.2013]. Moż­na tu za­cy­to­wać za przy­wo­ła­nym spra­woz­da­niem z dnia 23 lu­te­go 2012 r. od­no­śnie do ocen do­ko­ny­wa­nych na ryn­ku usług fi­nan­so­wych, że "więk­szość za­in­te­re­so­wa­nych stron nie od­bie­ra po­nadna­ro­do­we­go cha­rak­te­ru SCE jako po­ten­cjal­nej ko­rzy­ści przy prze­pro­wa­dza­niu trans­gra­nicz­nych zmian struk­tu­ral­nych w gru­pie. Je­dy­nie duże spół­dziel­cze in­sty­tu­cje fi­nan­so­we i to­wa­rzy­stwa ubez­pie­czeń wza­jem­nych wy­da­ją się za­in­te­re­so­wa­ne tą ce­chą SCE, po­strze­ga­jąc ją jako po­moc­ną w re­or­ga­ni­za­cji i uprosz­cze­niu struk­tu­ry ich gru­py. Do grud­nia 2011 r. nie zo­sta­ła jed­nak utwo­rzo­na żad­na taka SCE". Jed­no­cze­śnie w spra­woz­da­niu tym pod­kre­śla się, że: "uczest­ni­cy kon­sul­ta­cji ar­gu­men­tu­ją, że sta­tut SCE jest sto­sun­ko­wo nie­sku­tecz­ny nie tyl­ko dla­te­go, że jest skom­pli­ko­wa­ny, ale rów­nież głów­nie ze wzglę­du na fakt, że przed­się­bior­stwa, któ­re de­cy­du­ją się dzia­łać jako spół­dziel­nie, są za­zwy­czaj do­brze za­ko­rze­nio­ne na swo­ich lo­kal­nych te­ry­to­riach (...) oso­by za­kła­da­ją­ce spół­dziel­nie po­le­ga­ją z re­gu­ły na wła­snych prze­pi­sach kra­jo­wych, któ­re le­piej zna­ją".

12 Pre­cy­zyj­niej zaś, mo­gą­cych dzia­łać jako SCE, gdyż w Pol­sce ża­den bank nie pod­jął i nie pro­wa­dzi dzia­łal­no­ści w tej for­mie.

13 Por. np. uchwa­ła SN z dnia 13 stycz­nia 2006 r., III CZP 122/2005, OSNC 2006, nr 12, poz. 200.

14 A. Szaj­kow­ski, M. Tar­ska, Pra­wo spół­ek han­dlo­wych, War­sza­wa 2005, s. 47.

15 Po­ję­cia te są po­ję­cia­mi dok­try­nal­ny­mi o nie­usta­lo­nej bez­sprzecz­nie tre­ści. W związ­ku z tym w opra­co­wa­niach na­uko­wych wy­zna­cza się im róż­ny za­kres. Do­strze­ga­jąc ów pro­blem, au­tor­ka zde­cy­do­wa­ła się za­sto­so­wać je dla pod­kre­śle­nia nie­ty­po­wo­ści okre­ślo­nych spół­ek ak­cyj­nych, na­to­miast nie po­dej­mu­je po­le­mi­ki co do ich osta­tecz­nej tre­ści.

16 S. Soł­ty­siń­ski, (w:) S. Soł­ty­siń­ski (et al.), Ko­deks spół­ek han­dlo­wych. Ko­men­tarz, t. 3, War­sza­wa 2008, s. 12; A. W. Wi­śniew­ski, Pra­wo o spół­kach, t. 3, Spół­ka ak­cyj­na, War­sza­wa 1993, s. 29.

17 Ar­ty­kuł 2 pkt 1 u.f.b.s.

18 Jak­kol­wiek trze­ba mieć na wzglę­dzie, że ukształ­to­wa­nie ak­tu­al­nych roz­wią­zań w od­nie­sie­niu do za­kre­su pod­mio­to­we­go, przed­mio­to­we­go oraz te­ry­to­rial­ne­go ban­ków spół­dziel­czych wy­ni­ka w znacz­nej mie­rze z od­dzia­ły­wa­nia tre­ści po­przed­nio obo­wią­zu­ją­cych norm oraz w pew­nym stop­niu wcze­śniej ist­nie­ją­cej struk­tu­ry or­ga­ni­za­cyj­nej ban­ko­wo­ści spół­dziel­czej. Wy­wo­dzą­ce się ze spół­dziel­ni kre­dy­to­wych ban­ki spół­dziel­cze (po zmia­nach do­ko­na­nych usta­wą z dnia 12 czerw­ca 1975 r. - Pra­wo ban­ko­we, Dz.U. Nr 20, poz. 10 z późn. zm., ist­nie­ją­ce spół­dziel­nie oszczęd­no­ścio­wo-po­życz­ko­we prze­kształ­co­no w ban­ki spół­dziel­cze) mia­ły być od za­ra­nia pod­mio­ta­mi o lo­kal­nym cha­rak­te­rze, któ­rych za­da­niem było za­pew­nić do­stęp do usług ban­ko­wych na te­re­nie ob­ję­tym za­kre­sem ich dzia­ła­nia oraz re­ali­zo­wać cele spo­łecz­ne. Do tej kon­cep­cji do­sto­so­wa­ne były roz­wią­za­nia praw­ne li­mi­tu­ją­ce za­kres ich dzia­łal­no­ści w wie­lu aspek­tach. Ak­tu­al­nie po­mi­mo zmian do­ko­ny­wa­nych w ko­lej­nych re­gu­la­cjach do­ty­czą­cych funk­cjo­no­wa­nia ban­ków spół­dziel­czych wie­le z ogra­ni­czeń za­cho­wa­no, cza­sem tyl­ko czę­ścio­wo je mo­dy­fi­ku­jąc. Ana­li­zu­jąc za­da­nia ban­ków spół­dziel­czych w per­spek­ty­wie hi­sto­rycz­nej, trze­ba przy­wo­łać art. 51 usta­wy z dnia 12 czerw­ca 1975 r. - Pra­wo ban­ko­we, któ­ry sta­no­wił o pod­sta­wo­wych za­da­niach ban­ków spół­dziel­czych. Wśród nich usta­wa wy­mie­nia­ła udzie­la­nie kre­dy­tów "oso­bom pro­wa­dzą­cym na te­re­nie dzia­ła­nia ban­ku spół­dziel­cze­go go­spo­dar­stwa rol­ne bądź dzia­łal­ność go­spo­dar­czą za­li­cza­ną do po­za­rol­ni­czej go­spo­dar­ki nie uspo­łecz­nio­nej oraz po­zo­sta­łej lud­no­ści wiej­skiej za­miesz­ka­łej na te­re­nie dzia­ła­nia ban­ku spół­dziel­cze­go oraz ob­słu­ga ka­so­wo-roz­li­cze­nio­wa in­sty­tu­cji pro­wa­dzą­cych na te­re­nie dzia­ła­nia ban­ku spół­dziel­cze­go dzia­łal­ność go­spo­dar­czą w za­kre­sie kon­trak­ta­cji i sku­pu pro­duk­cji rol­nej, za­opa­trze­nia wsi i świad­cze­nia usług, jak rów­nież ka­so­wa ob­słu­ga bu­dże­tów gmin­nych rad na­ro­do­wych (rad na­ro­do­wych mia­sta i gmi­ny) oraz jed­no­stek i za­kła­dów bu­dże­to­wych ob­ję­tych bu­dże­ta­mi gmin­nych rad na­ro­do­wych (rad na­ro­do­wych mia­sta i gmi­ny)", da­lej zaś, że "ban­ki spół­dziel­cze two­rzo­ne są dla ob­słu­gi lud­no­ści i jed­no­stek ob­ję­tych za­kre­sem dzia­ła­nia tych ban­ków, ma­ją­cych sie­dzi­bę (za­miesz­ka­łych) na te­re­nie jed­nej lub kil­ku gmin bądź mia­sta". Od­po­wied­ni­kiem tych re­gu­la­cji był art. 77 usta­wy z dnia 26 lu­te­go 1982 r. - Pra­wo ban­ko­we (Dz.U. Nr 7, poz. 56), zgod­nie z któ­rym: "ban­ki spół­dziel­cze za­kła­da­ne są dla ob­słu­gi lud­no­ści i jed­no­stek ob­ję­tych za­kre­sem dzia­ła­nia tych ban­ków, za­miesz­ka­łej (ma­ją­cych sie­dzi­bę) na te­re­nie jed­nej lub kil­ku gmin". Na­to­miast na cele spo­łecz­ne wska­zy­wał art. 1 usta­wy z dnia 17 lu­te­go 1961 r. o spół­dziel­niach i ich związ­kach (Dz.U. Nr 12, poz. 61 z późn. zm.) oraz art. 1 pr.spół. w wer­sji pier­wot­nej. War­to też pod­kre­ślić, że zgod­nie ze sta­tu­tem ban­ków spół­dziel­czych jego ce­lem było: wspie­ra­nie roz­wo­ju go­spo­dar­cze­go wsi, współ­dzia­ła­nie w roz­wi­ja­niu usług dla lud­no­ści, po­pie­ra­nie roz­wo­ju rze­mio­sła, prze­my­słu lu­do­we­go, cha­łup­nic­twa oraz pry­wat­nych pla­có­wek usłu­go­wych przez pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści oszczęd­no­ścio­wo-po­życz­ko­wej, świad­cze­nie usług ban­ko­wych, krze­wie­nie idei oszczęd­no­ści i go­spo­dar­no­ści oraz pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści spo­łecz­no-wy­cho­waw­czej i kul­tu­ral­no-oświa­to­wej (za: J. Bał­ko­wiec, T. Czar­noc­ki, Or­ga­ni­za­cja i eko­no­mi­ka ban­ków spół­dziel­czych, War­sza­wa 1977, s. 27).

19 Zrze­szo­ny bank spół­dziel­czy moż­na zde­fi­nio­wać jako bank spół­dziel­czy, któ­ry ob­li­ga­to­ryj­nie bądź do­bro­wol­nie dzia­ła w zrze­sze­niu, na pod­sta­wie za­war­tej przez ten bank spół­dziel­czy umo­wy zrze­sze­nia z wy­bra­nym przez sie­bie, jed­nym ban­kiem zrze­sza­ją­cym, bę­dąc jego ak­cjo­na­riu­szem (z za­strze­że­niem, że pra­wo­daw­ca ze­zwa­la, by na­by­cie ak­cji na­stą­pi­ło naj­póź­niej w ter­mi­nie 6 mie­się­cy od dnia za­war­cia umo­wy zrze­sze­nia; ozna­cza to, że bank spół­dziel­czy moż­na uznać za zrze­szo­ny bank spół­dziel­czy jesz­cze przed na­by­ciem mi­ni­mum jed­nej ak­cji ban­ku zrze­sza­ją­ce­go pod wa­run­kiem do­peł­nie­nia obo­wiąz­ku na­by­cia). A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy. Aspek­ty..., s. 146-147.

20 Por. M. Bro­ży­na, Bez­pie­czeń­stwo eko­no­micz­ne ban­ku, (w:) Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, t. 2, F. Zoll (red.), Kra­ków 2005, s. 426-427; H. E. Büsch­gen, Przed­się­bior­stwo ban­ko­we, t. 2, War­sza­wa 1997, s. 219; D. Da­ni­luk, Bez­pie­czeń­stwo sys­te­mu ban­ko­we­go w Unii Eu­ro­pej­skiej i w Pol­sce, (w:) H. Gron­kie­wicz-Waltz (et al.), Euro a stra­te­gie pol­skich ban­ków, War­sza­wa 1997, s. 87; L. Gó­ral, Fun­du­sze wła­sne, ka­pi­tał we­wnętrz­ny i go­spo­dar­ka fi­nan­so­wa ban­ków, (w:) M. Bą­czyk (et al.), Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2007, s. 620; W. Go­net, Re­gu­la­cje funk­cjo­no­wa­nia ban­ków w za­kre­sie ogra­ni­cza­nia ry­zy­ka kre­dy­to­we­go, PB 2008, nr 2, s. 73; Z. Ofiar­ski, Pod­sta­wy praw­ne bez­piecz­ne­go funk­cjo­no­wa­nia ban­ków a stan­dar­dy Unii Eu­ro­pej­skiej, (w:) Fi­nan­se, ban­ki i ubez­pie­cze­nia w Pol­sce u pro­gu XXI wie­ku. Ma­te­ria­ły kon­fe­ren­cyj­ne, Po­znań, 14-17 wrze­śnia 2000 r., t. 2, Ban­ko­wość, E. Czer­wiń­ska, E. De­nek, A. Janc, T. San­gow­ski, J. So­biech (red.), Po­znań 2000, s. 259; A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy. Aspek­ty..., s. 231.

Nie moż­na nie zwró­cić jed­no­cze­śnie uwa­gi na po­ję­cie nor­ma­tyw­ne, ja­kim jest "roz­miar dzia­łal­no­ści". Ter­mi­nem tym w od­nie­sie­niu do dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej pra­wo­daw­ca po­słu­gu­je się w prze­pi­sach do­ty­czą­cych róż­nych pod­mio­tów, po­mi­mo że w żad­nych z nich nie kon­stru­uje de­fi­ni­cji le­gal­nej (przy­kła­do­wo: zgod­nie z art. 24 ust. 1 u.s.k.o.k. (usta­wa z dnia 5 li­sto­pa­da 2009 r. o spół­dziel­czych ka­sach oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­wych, Dz.U. z 2012 r., poz. 855 z późn. zm.) "w celu za­pew­nie­nia bez­pie­czeń­stwa eko­no­micz­ne­go kasy są obo­wią­za­ne po­sia­dać fun­du­sze wła­sne, do­sto­so­wa­ne do roz­mia­ru (pod­kre­śle­nie - aut.) pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści", z art. 76 ust. 1 u.u.p. (usta­wa z dnia 19 sierp­nia 2011 r. o usłu­gach płat­ni­czych, Dz.U. 199, poz. 1175 z późn. zm.) "[k]ra­jo­wa in­sty­tu­cja płat­ni­cza jest obo­wią­za­na po­sia­dać w każ­dym cza­sie fun­du­sze wła­sne do­sto­so­wa­ne do roz­mia­ru pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści i ro­dza­ju usług płat­ni­czych", art. 5 ust. 5 usta­wy o fun­da­cjach (usta­wa z dnia 6 kwiet­nia 1984 r. o fun­da­cjach, t.j. Dz.U. z 1991 r. Nr 46, poz. 203 z późn. zm.) sta­no­wi, że "fun­da­cja może pro­wa­dzić dzia­łal­ność go­spo­dar­czą w roz­mia­rach (pod­kre­śle­nie - aut.) słu­żą­cych re­ali­za­cji jej ce­lów"; w § 3.1. roz­po­rzą­dze­nia Mi­ni­stra Fi­nan­sów z dnia 24 wrze­śnia 2012 r. w spra­wie okre­śle­nia szcze­gó­ło­wych wa­run­ków tech­nicz­nych i or­ga­ni­za­cyj­nych dla firm in­we­sty­cyj­nych, ban­ków, o któ­rych mowa w art. 70 ust. 2 usta­wy o ob­ro­cie in­stru­men­ta­mi fi­nan­so­wy­mi, i ban­ków po­wier­ni­czych oraz wa­run­ków sza­co­wa­nia przez dom ma­kler­ski ka­pi­ta­łu we­wnętrz­ne­go (Dz.U. z 2012 r., poz. 1072) po­słu­żo­no się po­ję­ciem roz­mia­ru dzia­łal­no­ści w od­nie­sie­niu do firm in­we­sty­cyj­nych; tak­że np. w pra­wie nie­miec­kim moż­na wska­zać od­wo­ła­nie się w ak­tach praw­nych do roz­mia­ru pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści (tak moż­na tłu­ma­czyć § 1 Abs. 2 Han­dels­ge­set­zbuch (HGB), 10. Mai 1897 (RGBl. S. 219), a dok­try­na nie­miec­ka for­mu­łu­je po­ję­cie "pro­wa­dze­nia przed­się­bior­stwa w więk­szym roz­mia­rze" (Be­trieb eines größe­ren Han­dels­ge­wer­bes) jako prze­ciw­staw­ne do "przed­się­bior­stwa w mniej­szym roz­mia­rze" (kle­iner Ge­wer­be­be­trieb); za: M. Pod­leś, Cha­rak­ter praw­ny spół­ki cy­wil­nej na tle pra­wa pol­skie­go i nie­miec­kie­go, War­sza­wa 2008, s. 34). Nie­wąt­pli­we od­wo­łu­jąc się do wy­kład­ni ję­zy­ko­wej, przy­jąć ogól­nie moż­na, że cho­dzi tu o za­kres oraz sto­pień na­si­le­nia tej dzia­łal­no­ści, a więc za­rów­no aspekt "ilo­ścio­wy" (in­ten­syw­ność pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści), jak i "ja­ko­ścio­wy" (te­ry­to­rial­ny, pod­mio­to­wy oraz przed­mio­to­wy pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści; wy­rok TK z dnia 7 czerw­ca 2005 r., K 23/04, OTK-A 2005, nr 6, poz. 62). Po­zwa­la to na usta­le­nie pew­ne­go punk­tu od­nie­sie­nia dla wy­zna­cze­nia za­kre­su okre­śle­nia "roz­miar dzia­łal­no­ści" w przy­pad­ku ban­ku. Przyj­mu­jąc na­stęp­nie, że ist­nieć musi ko­he­ren­cja dy­rek­ty­wal­na i de­skryp­tyw­na mię­dzy nor­ma­mi wy­ra­żo­ny­mi w art. 8 oraz 30 ust. 1 pkt 1 lit. a pr.bank. a art. 126 pr.bank., uznać trze­ba, do­ko­nu­jąc we­ry­fi­ka­cji ne­ga­tyw­nej, że za­kres tego po­ję­cia nie po­wi­nien obej­mo­wać ro­dza­ju czyn­no­ści ban­ko­wych, a inne jej ele­men­ty (po­dob­nie pra­wo­daw­ca z roz­mia­ru wy­łą­cza ka­te­go­rię ro­dza­ju usług w usta­wie o usłu­gach płat­ni­czych; por. art. 76 ust. 1 u.u.p.).

21 Moż­na tu wska­zać na pew­ną ewo­lu­cję roz­wią­zań i roz­sze­rze­nie te­ry­to­rial­ne­go za­kre­su dzia­łal­no­ści, al­bo­wiem po­przed­nia usta­wa sta­no­wi­ła, że te­re­nem tym jest gmi­na (por. art. 4 u.r.b.s.). Jed­no­cze­śnie zgod­nie z da­ny­mi KNF roz­miesz­cze­nie ban­ków spół­dziel­czych jest nie­rów­no­mier­ne. Na 379 po­wia­tów ban­ki spół­dziel­cze mają swo­je sie­dzi­by w 312 z nich (w tym w 167 po­wia­tach ma sie­dzi­bę tyl­ko 1 bank spół­dziel­czy, w 82 po­wia­tach mają sie­dzi­by 2 ban­ki spół­dziel­cze, w 36 po­wia­tach - 3 ban­ki, w 16 po­wia­tach - 4 ban­ki, w 5 po­wia­tach - 5 ban­ków, w 3 po­wia­tach - 6 ban­ków, w dwóch - 8 ban­ków i w jed­nym - 10 ban­ków); Ana­li­za sy­tu­acji ban­ko­we­go sek­to­ra spół­dziel­cze­go, w tym fun­du­szy wła­snych, w 2012 r. oraz in­for­ma­cja o prze­bie­gu prac nad moż­li­wy­mi mo­de­la­mi dzia­ła­nia zrze­szeń w kon­tek­ście Dy­rek­ty­wy CRD IV oraz Roz­po­rzą­dze­nia CRR, KNF, War­sza­wa 2013 r., s. 18, http://www.knf.gov.pl/Ima­ges/ana­li­za­_sek­to­ra­_spol­dziel­cze­go­_2012_tc­m75-34750.pdf [do­stęp: 30.09.2013].

22 Okre­so­wo, ze wzglę­du na róż­ni­ce kur­so­we, nie­któ­re z ban­ków spół­dziel­czych nie wy­peł­nia­ją tych wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych, przy­jąć w związ­ku z tym trze­ba, że w przy­pad­ku ist­nie­nia ta­kie­go ry­zy­ka bank spół­dziel­czy nie po­wi­nien pro­wa­dzić dzia­łal­no­ści w za­kre­sie wska­zy­wa­nym w art. 5 ust. 2 u.f.b.s. (zgod­nie z da­ny­mi KNF licz­ba ban­ków, któ­rych fun­du­sze wła­sne były niż­sze niż 1 mln euro, w okre­sie od 31.07.2008 do 30.06.2013 kształ­to­wa­ła się na­stę­pu­ją­co: np. 31.07.2008 - nie było ban­ku spół­dziel­cze­go, któ­ry nie speł­niał­by tego wy­mo­gu, 18.02.2009 było 21 ta­kich ban­ków, 23.09.2011 było 6 ta­kich ban­ków, 24.10.2011 były 4, zaś na ko­niec czerw­ca 2013 r. wszyst­kie ban­ki spół­dziel­cze speł­nia­ły mi­ni­mum ka­pi­ta­ło­we w kwo­cie 1 mln euro we­dług da­nych spra­woz­daw­czych).

23 Gmi­ny są "je­dy­nie" wspól­no­tą sa­mo­rzą­do­wą (por. art. 1 u.s.g. oraz art. 1 u.s.p.). Prze­pis art. 1 u.s.g. wy­ra­ża nor­mę za­cho­wu­ją­cą ko­he­ren­cję de­skryp­tyw­ną z art. 16 ust. 1 oraz 164 ust. 1 Kon­sty­tu­cji RP. Przyj­mu­jąc, że ogół miesz­kań­ców jed­no­stek za­sad­ni­cze­go po­dzia­łu te­ry­to­rial­ne­go sta­no­wi z mocy pra­wa wspól­no­tę sa­mo­rzą­do­wą oraz że pod­sta­wo­wą jed­nost­ką sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go jest gmi­na, to wy­łącz­nie ona z mocy pra­wa jest wspól­no­tą sa­mo­rzą­do­wą. Dla od­róż­nie­nia od za­sad­ni­czej/pod­sta­wo­wej jed­nost­ki po­zo­sta­łe JST wy­róż­nia ce­cha lo­kal­no­ści (art. 1 u.s.p.) bądź re­gio­nal­no­ści (art. 1 u.s.w.).

24 Cho­dzi tu o zmia­nę w sto­sun­ku do wcze­śniej obo­wią­zu­ją­cej u.r.b.s. Ar­ty­kuł 4 u.r.b.s. sta­no­wił, że bank spół­dziel­czy pro­wa­dzi dzia­łal­ność na ob­sza­rze gmi­ny.

25 Acz­kol­wiek "usta­wo­daw­ca nie może two­rzyć jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go do­wol­nie, tzn. bez uwzględ­nie­nia wię­zi spo­łecz­nych, go­spo­dar­czych lub kul­tu­ro­wych, łą­czą­cych miesz­kań­ców da­ne­go te­ry­to­rium (art. 15 ust. 2 Kon­sty­tu­cji)", wy­rok TK z dnia 26 lu­te­go 2003  r., K 30/02, OTK-A 2003, nr 2, poz. 16.

26 Na przy­kład zmia­na może zo­stać do­ko­na­na na­wet kosz­tem po­gor­sze­nia wię­zi łą­czą­cych miesz­kań­ców, je­śli wy­ma­ga tego in­te­res pu­blicz­ny, ja­kim w szcze­gól­no­ści był­by brak zdol­no­ści do wy­ko­ny­wa­nia za­dań pu­blicz­nych, wy­rok TK z dnia 26 lu­te­go 2003  r., K 30/02.

27 Na ko­niec czerw­ca 2013 r. ban­ków spół­dziel­czych, któ­rych fun­du­sze wła­sne były niż­sze niż 5 mln euro lub rów­ne tej kwo­cie, było 113 na 572 ban­ki spół­dziel­cze.

28 Zob. uza­sad­nie­nie do pro­jek­tu usta­wy o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych, ich zrze­sza­niu się i ban­kach zrze­sza­ją­cych oraz o zmia­nie nie­któ­rych ustaw, druk sej­mo­wy nr 1437 z dnia 12 paź­dzier­ni­ka 1999 r., Sejm III ka­den­cji, http://orka.sejm.gov.pl/Re­je­strd.nsf/wgdru­ku/1437/$file/1437.pdf [do­stęp: 30.09.2013].

29 Por. art. 5 u.r.b.s.

30 Por. R. W. Ka­szub­ski, Re­struk­tu­ry­za­cja ban­ków spół­dziel­czych w Pol­sce, War­sza­wa 1998, s. 40-41; Z. Ofiar­ski, Ko­men­tarz do usta­wy o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych, ich zrze­sza­niu się i ban­kach zrze­sza­ją­cych, (w:) Pra­wo ban­ko­we, E. Foj­cik-Ma­stal­ska (red.), pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa, War­sza­wa 1999-2005, zn 45, s. C/37.

31 Acz­kol­wiek nie ma pod­staw praw­nych, by uznać, że pra­wo­daw­ca na­ka­zu­je ban­kom spół­dziel­czym brać go pod uwa­gę w ja­kimś szer­szym wy­mia­rze niż po­zo­sta­łym ban­kom, to jed­nak for­ma or­ga­ni­za­cyj­na, jaką jest spół­dziel­nia (z któ­rej dzia­łal­no­ścią wią­że się uwzględ­nia­nie spo­łecz­nych war­to­ści), może spra­wiać, że chęć i po­trze­ba re­ali­za­cji tych war­to­ści może wpły­wać na nie­któ­re z przy­ję­tych roz­wią­zań.

32 Do czyn­no­ści tych za­li­czyć na­le­ży: przyj­mo­wa­nie wkła­dów pie­nięż­nych płat­nych na żą­da­nie lub z na­dej­ściem ozna­czo­ne­go ter­mi­nu oraz pro­wa­dze­nie ra­chun­ków tych wkła­dów, pro­wa­dze­nie in­nych ra­chun­ków ban­ko­wych, udzie­la­nie kre­dy­tów, udzie­la­nie i po­twier­dza­nie gwa­ran­cji ban­ko­wych, prze­pro­wa­dza­nie ban­ko­wych roz­li­czeń pie­nięż­nych, udzie­la­nie po­ży­czek pie­nięż­nych, udzie­la­nie po­ży­czek i kre­dy­tów kon­su­menc­kich, ope­ra­cje cze­ko­we i we­kslo­we, wy­da­wa­nie kart płat­ni­czych oraz wy­ko­ny­wa­nie ope­ra­cji przy ich uży­ciu, na­by­wa­nie i zby­wa­nie wie­rzy­tel­no­ści pie­nięż­nych, prze­cho­wy­wa­nie przed­mio­tów i pa­pie­rów war­to­ścio­wych oraz udo­stęp­nia­nie skry­tek sej­fo­wych, udzie­la­nie i po­twier­dza­nie po­rę­czeń, czyn­no­ści po­le­ga­ją­ce na roz­li­cza­niu i uma­rza­niu pie­nią­dza elek­tro­nicz­ne­go.

33 Wska­zać na­le­ży, że eg­zem­pli­fi­ka­cja czyn­no­ści nie­do­zwo­lo­nych usta­wo­wo moż­li­wa jest po­przez ze­sta­wie­nie wy­mie­nio­nych enu­me­ra­tyw­nie czyn­no­ści, ja­kie mogą wy­ko­ny­wać ban­ki w ogó­le (art. 5 i 6 pr.bank.), a tych, do któ­rych wy­ko­ny­wa­nia upraw­nio­ne są zrze­szo­ne ban­ki spół­dziel­cze (art. 6 u.f.b.s.).

34 Przy czym zgo­dy ban­ku zrze­sza­ją­ce­go nie wy­ma­ga obej­mo­wa­nie lub na­by­wa­nie ak­cji lub praw z ak­cji lub udzia­łów ban­ków.

35 Ar­ty­kuł 5 i 6 pr.bank. oraz art. 6, 7 i 8 u.f.b.s.

36 Zo­bacz sze­rzej: A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy. Aspek­ty..., s. 177-200.

37 Nie moż­na nie pod­kre­ślić w tym miej­scu, że nie­któ­re z nich mogą być wy­ko­ny­wa­ne je­dy­nie w za­kre­sie i try­bie uzgod­nio­nym z ban­kiem zrze­sza­ją­cym (cho­dzi o udzie­la­nie i po­twier­dza­nie po­rę­czeń oraz udzie­la­nie i po­twier­dza­nie gwa­ran­cji ban­ko­wych).

38 Na mar­gi­ne­sie war­to pod­nieść, że w dok­try­nie dys­ku­to­wa­ny jest m.in. cha­rak­ter praw­ny ta­kiej zgo­dy, jej for­ma oraz za­kres, zob. sze­rzej Z. Ofiar­ski, Ko­men­tarz do usta­wy..., zn 45, s. C/42; A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy. Aspek­ty..., s. 194-196.

39 Z. Ofiar­ski, Ko­men­tarz do usta­wy..., zn 45, s. C/37.

40 Zob. uza­sad­nie­nie do pro­jek­tu usta­wy o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych ich zrze­sza­niu się i ban­kach zrze­sza­ją­cych oraz o zmia­nie nie­któ­rych ustaw, druk sej­mo­wy nr 1437 z dnia 12 paź­dzier­ni­ka 1999 r., Sejm III ka­den­cji. Nie były w nim eks­po­no­wa­ne w ża­den spo­sób cele spo­łecz­ne dzia­łal­no­ści ta­kich ban­ków, ich rola czy funk­cja, a je­dy­nie ko­niecz­ność wzmoc­nie­nia struk­tur ban­ko­wo­ści spół­dziel­czej. W od­róż­nie­niu, w zło­żo­nym w tym sa­mym okre­sie po­sel­skim pro­jek­cie, bank spół­dziel­czy po­strze­ga­ny był jako pod­miot zdol­ny "efek­tyw­nie za­spo­ka­jać za­po­trze­bo­wa­nie na usłu­gi fi­nan­so­we klien­tów in­dy­wi­du­al­nych i in­sty­tu­cjo­nal­nych w lo­kal­nym śro­do­wi­sku gmin­nym i po­wia­to­wym". Jak wska­zy­wa­no da­lej w uza­sad­nie­niu do tego pro­jek­tu: "bank spół­dziel­czy, ze znacz­nie lep­szym skut­kiem niż bank ko­mer­cyj­ny, może być part­ne­rem sa­mo­rzą­du lo­kal­ne­go, gdyż po­sia­da peł­ną zna­jo­mość lo­kal­nych re­aliów eko­no­micz­nych i spo­łecz­nych, jest wraż­li­wy na oce­ny spo­łecz­no­ści lo­kal­nej, może za­pew­nić udział przed­sta­wi­cie­li sa­mo­rzą­du lo­kal­ne­go w swo­ich or­ga­nach i ra­zem z nimi kre­ować ini­cja­ty­wy spo­łecz­ne i go­spo­dar­cze, na uży­tek miej­sco­we­go śro­do­wi­ska wy­pra­co­wu­je wy­nik fi­nan­so­wy i od­pro­wa­dza po­dat­ki, sta­no­wi istot­ny ele­ment sa­mo­rząd­no­ści lo­kal­nej, jest nie­zbęd­ny przy re­dy­stry­bu­cji środ­ków po­mo­co­wych, jest zdol­ny speł­niać głów­ną rolę przy two­rze­niu gmin­ne­go cen­trum fi­nan­so­we­go"; po­sel­ski pro­jekt usta­wy o ban­kach spół­dziel­czych, ban­kach zrze­sza­ją­cych, ban­ku kra­jo­wym oraz o zmia­nie nie­któ­rych ustaw, druk sej­mo­wy nr 1649 z dn. 1999-10-9, Sejm III ka­den­cji, http://orka.sejm.gov.pl/Re­je­strd.nsf/wgdru­ku/1649/$file/1649.pdf [do­stęp: 30.09.2013]. Zob. rów­nież: P. Sta­ni­sła­wi­szyn, Rola nad­zo­ru ban­ko­we­go w funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych w Pol­sce, (w:) Eko­no­micz­no-spo­łecz­ne pro­ble­my współ­cze­sne­go za­rzą­dza­nia i ko­mu­ni­ka­cji, M. Ducz­mal, T. Po­ku­sa (red.), Opo­le 2008, s. 120-146.

41 Do­peł­nia­jąc ni­niej­szy wy­wód, trze­ba po­wie­dzieć, że pro­ce­du­ra zwią­za­na ze skła­da­niem wnio­sków i ich do­ku­men­ta­cją (wy­mo­gi for­mal­ne) jest zbli­żo­na dla zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych, jak i tych po­zo­sta­ją­cych poza zrze­sze­niem (od­mien­no­ści wy­ni­ka­ją tu m.in. z za­strze­że­nia ob­li­ga­to­ryj­no­ści po­dej­mo­wa­nia nie­któ­rych czyn­no­ści za po­śred­nic­twem ban­ku zrze­sza­ją­ce­go, np. uzy­ska­nia ze­zwo­leń na utwo­rze­nie ban­ku i roz­po­czę­cie dzia­łal­no­ści).

42 Jed­no­cze­śnie trze­ba mieć na uwa­dze, że bank spo­łecz­no­ści lo­kal­nej może uzy­skać taki sta­tus w wy­ni­ku zmian w gro­nie człon­ków ban­ku; nie ma prze­szkód, by po­wstał z ini­cja­ty­wy in­nych pod­mio­tów, a do­pie­ro póź­niej w dro­dze prze­kształ­ceń wła­sno­ścio­wych stał się ban­kiem spo­łecz­no­ści lo­kal­nej. Nie­mniej jed­nak do­tych­cza­so­we pol­skie do­świad­cze­nia wska­zu­ją, że naj­czę­ściej za­ło­ży­cie­la­mi, a na­stęp­nie człon­ka­mi ban­ków, o któ­rych mowa, są człon­ko­wie lo­kal­nej spo­łecz­no­ści. War­to mieć przy tym na uwa­dze, że pro­ces kre­owa­nia ban­ków spół­dziel­czych od daw­na nie na­stę­pu­je. Po raz ostat­ni ze­zwo­le­nie na utwo­rze­nie ban­ku spół­dziel­cze­go zo­sta­ło wy­da­ne w 1992 r. i do­ty­czy­ło Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Brwi­no­wie (prze­ję­te­go z dniem 31 mar­ca 2005 r. przez Bank Spół­dziel­czy w Bia­łej Raw­skiej). Już w la­tach 1989-1992 wy­da­no zgo­dy na utwo­rze­nie je­dy­nie 6 ban­ków spół­dziel­czych. Ist­nie­ją­ce współ­cze­śnie ban­ki spół­dziel­cze w zde­cy­do­wa­nej więk­szo­ści mają dłu­gą hi­sto­rię i po­wsta­ły przed wej­ściem w ży­cie obo­wią­zu­ją­cych ustaw (pr.bank., u.f.b.s.). Na­le­ży za­uwa­żyć, że wie­le z dzia­ła­ją­cych dziś ban­ków swo­imi ko­rze­nia­mi się­ga XIX w., kie­dy to two­rzo­no pierw­sze to­wa­rzy­stwa kre­dy­to­we. Ich człon­ko­wie prze­kształ­ca­li je zgod­nie z obo­wią­zu­ją­cy­mi w da­nym okre­sie wy­mo­ga­mi pra­wa bądź re­ak­ty­wo­wa­li w okre­sach po­wo­jen­nych. Tak po­wsta­ły np.: dzia­ła­ją­ce obec­nie Kra­kow­ski Bank Spół­dziel­czy, Bank Spół­dziel­czy w Kro­to­szy­nie, Bank Spół­dziel­czy w Ostrow­cu Świę­to­krzy­skim, Bank Spół­dziel­czy w Li­ma­no­wej, Bank Spół­dziel­czy w Gnieź­nie, Bank Spół­dziel­czy w Dy­no­wie, Bank Spół­dziel­czy w Skier­nie­wi­cach. Po­dob­nie utwo­rzo­ne zo­sta­ły po­wsta­łe na po­cząt­ku XX w. m. in. Łąc­ki Bank Spół­dziel­czy (1900 r.), Bank Spół­dziel­czy w Sta­rym Dzi­ko­wie (1903 r.), a tak­że te za­ło­żo­ne w dwu­dzie­sto­le­ciu mię­dzy­wo­jen­nym (np. w 1925 r. obec­ny War­szaw­ski Bank Spół­dziel­czy oraz Bank Spół­dziel­czy w Wie­licz­ce, w 1930 r. obec­ny Bank Spół­dziel­czy w Przed­bo­rzu, Bank Spół­dziel­czy w No­wym Dwo­rze (1927 r.), Bank Spół­dziel­czy w Ra­cią­żu (1929 r.)) i okre­sie po­wo­jen­nym (np. w 1947 r. przez człon­ków miej­sco­wej spo­łecz­no­ści za­ło­żo­ne zo­sta­ły Bank Spół­dziel­czy w Choj­nie i Bank Spół­dziel­czy w Czer­sku; w 1950 r. Bank Spół­dziel­czy Grod­ków-Ło­siów (jako Gmin­na Kasa Spół­dziel­cza w Grod­ko­wie), Bank Spół­dziel­czy w An­dre­spo­lu (jako Gmin­na Kasa Spół­dziel­cza w An­drze­jo­wie), Bank Spół­dziel­czy w Dzierz­go­niu (jako Gmin­na Kasa Spół­dziel­cza w Dzierz­go­niu); w 1960 r. Nad­wi­ślań­ski Bank Spół­dziel­czy w Sol­cu Zdro­ju). Na­to­miast in­a­czej utwo­rzo­ny zo­stał np. obec­ny Express Bank Spół­dziel­czy w Rze­szo­wie, któ­ry po­wstał w 1982 r. z prze­kształ­ce­nia Od­dzia­łu BS Rze­szów w Kra­snem w sa­mo­dziel­ny Bank Spół­dziel­czy w Kra­snem; na pod­sta­wie da­nych po­szcze­gól­nych ban­ków, Ra­por­tu: Ban­ki spół­dziel­cze w Pol­sce, Ko­mi­sja Nad­zo­ru Ban­ko­we­go War­sza­wa, ma­rzec 2006 r., http://www.knf.gov.pl/Ima­ges/ban­ki­spol­dziel­cze­_tc­m75-4775.pdf [do­stęp: 30.09.2013], s. 43; Ra­por­tu: Nad­zór ban­ko­wy 1989-2006, NBP, http://www.knf.gov.pl/Ima­ges/ow2_tc­m75-4771.pdf [do­stęp: 30.09.2013], s. 10.

43 Acz­kol­wiek zgod­nie z § 3.1 uchwa­ły nr 312/2012 KNF z dnia 27 li­sto­pa­da 2012 r. w spra­wie try­bu wy­ko­ny­wa­nia nad­zo­ru nad dzia­łal­no­ścią ban­ko­wą (Dz.Urz. KNF Nr 10, poz. 20) w za­kre­sie nie­zbęd­nym do wy­da­nia ze­zwo­leń na utwo­rze­nie ban­ku i roz­po­czę­cie prze­zeń dzia­łal­no­ści or­gan nad­zo­ru do­ko­nu­je oce­ny sy­tu­acji praw­nej i fi­nan­so­wej za­ło­ży­cie­li ban­ku.

44 Ar­ty­kuł 6 § 2 pr.spół. okre­śla ją na dzie­sięć.

45 O przy­czy­nach wpro­wa­dza­nia re­gla­men­ta­cji go­spo­dar­czej za: T. Ko­cow­ski, Re­gla­men­ta­cja go­spo­dar­cza, (w:) A. Bor­kow­ski (et al.), Ad­mi­ni­stra­cyj­ne pra­wo go­spo­dar­cze, Wro­cław 2009, s. 489; C. Ko­si­kow­ski, Pu­blicz­ne pra­wo go­spo­dar­cze Pol­ski i Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2007, s. 187-188.

46 Nie ma prze­szkód praw­nych, by oso­by praw­ne na­by­ły udzia­ły w ban­ku spół­dziel­czym. Zgod­nie z da­ny­mi KNF w czerw­cu 2013 r. licz­ba osób po­sia­da­ją­cych udzia­ły ban­ków spół­dziel­czych wy­nio­sła 1 042 566, w tym 1 038 938 to oso­by pry­wat­ne (tj. po­nad 99%). In­for­ma­cja o sy­tu­acji ban­ków spół­dziel­czych i zrze­sza­ją­cych w I pół­ro­czu 2013 r., Urząd KNF, War­sza­wa 2013, http://www.knf.gov.pl/Ima­ges/In­for­ma­cja­_o­_sy­tu­acji­_ban­ko­w_spo­l_I­_2013_tc­m75-35846.pdf [do­stęp: 28.09.2013].

47 Usta­wa Pra­wo ban­ko­we z 1989 r. prze­wi­dy­wa­ła moż­li­wość two­rze­nia ban­ków spół­dziel­czych przez oso­by praw­ne (art. 57 usta­wy z dnia 31 stycz­nia 1989 r. - Pra­wo ban­ko­we, t.j. Dz. U. 1992 r. Nr 72, poz. 35 z późn. zm.). Zmia­na na­stą­pi­ła do­pie­ro wraz z przy­ję­ciem w 1997 r. pr.bank. Nie­ste­ty, uza­sad­nie­nie do jej pro­jek­tu nie daje od­po­wie­dzi na py­ta­nie, dla­cze­go do­ko­na­no owej zmia­ny. Moż­na je­dy­nie wno­sić, że więk­szość prze­pi­sów przyj­mo­wa­na była w celu sa­na­cji sys­te­mu ban­ko­we­go oraz do­sto­so­wa­nia re­guł jego dzia­ła­nia do tych obo­wią­zu­ją­cych na ryn­ku UE wy­zna­cza­ny­mi przez prze­pi­sy wspól­no­to­we (uza­sad­nie­nie do pro­jek­tu usta­wy Pra­wo ban­ko­we, druk sej­mo­wy nr 2350, Sejm II ka­den­cji, 12 maja 1997 r., nie­pu­blik., por. rów­nież uchwa­ła Sej­mu RP z dnia 28 maja 1992 r. w spra­wie zo­bo­wią­za­nia rzą­du do wnie­sie­nia pro­jek­tu no­we­go Pra­wa ban­ko­we­go, nie­pu­blik.).

48 Trze­ba jed­nak przy­jąć, że "za­kres do­pusz­czal­nych ogra­ni­czeń wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej jest, przy­najm­niej pa­trząc pod ką­tem ma­te­rial­nych pod­staw (prze­sła­nek) ogra­ni­czeń, szer­szy od za­kre­su do­pusz­czal­nych ogra­ni­czeń tych wol­no­ści i praw, do któ­rych od­no­si się art. 31 ust. 3 Kon­sty­tu­cji"; wy­rok TK z dnia 29 kwiet­nia 2003 r., SK 24/02, OTK-A 2003, nr 4, poz. 33.

49 Wy­rok TK z dnia 7 maja 2001 r., K. 19/00, OTK 2001, nr 4, poz. 82. Jak­kol­wiek w li­te­ra­tu­rze wska­zu­je się, że moż­ność po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej przez oso­by praw­ne jest prze­ja­wem słu­żą­ce­go im pra­wa pod­mio­to­we­go, nie jest to jed­nak pra­wo o cha­rak­te­rze wol­no­ścio­wym; M. Szy­dło, Swo­bo­da dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, War­sza­wa 2005, s. 8-10.

50 W. So­ko­le­wicz, Za­sa­da po­praw­nej ("pra­wo­rząd­nej") le­gi­sla­cji, (w:) Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej. Ko­men­tarz, t. 5, L. Gar­lic­ki (red.), pu­bli­ka­cja wy­mien­no­kart­ko­wa, War­sza­wa 2007, s. 47.

51 Wy­rok TK z dnia 24 lu­te­go 2003 r., K 28/02, OTK 2003, nr 1, poz. 8.

52 Od­po­wie­dzi nie daje w tym za­kre­sie uza­sad­nie­nie do pro­jek­tu pr.bank. (druk nr 2350, Sejm II ka­den­cji, 12 maja 1997 r., nie­pu­blik.). Moż­na je­dy­nie wno­sić, że więk­szość prze­pi­sów przyj­mo­wa­na była w celu sa­na­cji sys­te­mu ban­ko­we­go oraz do­sto­so­wa­nia re­guł jego dzia­ła­nia do tych obo­wią­zu­ją­cych na ryn­ku UE wy­zna­cza­ny­mi przez prze­pi­sy wspól­no­to­we (por. rów­nież uchwa­ła Sej­mu RP z dnia 28 maja 1992 r. w spra­wie zo­bo­wią­za­nia rzą­du do wnie­sie­nia pro­jek­tu no­we­go Pra­wa ban­ko­we­go, nie­pu­blik.).

53 Już w art. 13 usta­wy z dnia 29 paź­dzier­ni­ka 1920 r. o spół­dziel­niach (Dz.U. Nr 111, poz. 733) przy­ję­to, że musi to być min. 10 osób. Nor­mę tę po­wie­la­no w ko­lej­nych ak­tach praw­nych do­ty­czą­cych funk­cjo­no­wa­nia spół­dziel­ni (por. art. 4 § 2 w związ­ku z art. 12 § 2 usta­wy z dnia 17 lu­te­go 1961 r. o spół­dziel­niach i ich związ­kach, Dz.U. Nr 12, poz. 61, oraz pr.spół.), przyj­mu­jąc od­stęp­stwa od tej za­sa­dy w od­nie­sie­niu do nie­któ­rych jej ty­pów.

54 Por. uchwa­ła SN z dnia 17 stycz­nia 1991 r., III CZP 77/90, OSNC 1991, nr 5-6, poz. 69.

55 Pra­wo­daw­ca do­pusz­cza moż­li­wość człon­ko­stwa osób praw­nych w ban­kach spół­dziel­czych, o czym świad­czy cho­ciaż­by brak uchy­le­nia prze­pi­su art. 15 § 4 pr.spół., sta­no­wią­ce­go o człon­ko­stwie tej ka­te­go­rii pod­mio­tów w spół­dziel­niach, a tak­że prze­pi­sy pr.bank. (np. art. 25s od­no­szą­cy się do ban­ków spół­dziel­czych bę­dą­cych spół­dziel­nia­mi osób praw­nych).

56 W pr.bank. pra­wo­daw­ca na­ka­zu­je, by oso­by te da­wa­ły rę­koj­mię ostroż­ne­go i sta­bil­ne­go za­rzą­dza­nia ban­kiem, a jed­no­cze­śnie co naj­mniej dwie z nich, prze­wi­dzia­ne do ob­ję­cia w ban­ku sta­no­wisk człon­ków za­rzą­du, po­sia­da­ły wy­kształ­ce­nie i do­świad­cze­nie za­wo­do­we nie­zbęd­ne do kie­ro­wa­nia ban­kiem oraz udo­wod­nio­ną zna­jo­mość ję­zy­ka pol­skie­go. Na­to­miast w usta­wie o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych sta­no­wi, że co naj­mniej dwóch człon­ków za­rzą­du, w tym pre­zes za­rzą­du ban­ku spół­dziel­cze­go, po­win­no po­sia­dać kwa­li­fi­ka­cje i do­świad­cze­nie za­wo­do­we da­ją­ce rę­koj­mię pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ku z za­cho­wa­niem bez­pie­czeń­stwa wkła­dów i lo­kat w nim zgro­ma­dzo­nych oraz po­zo­sta­wać w sto­sun­ku pra­cy z tym ban­kiem, zwią­za­nym z peł­nio­ną funk­cją.

57 Po­wsta­je py­ta­nie, ja­kie są re­la­cje mię­dzy okre­śle­niem "pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ku z za­cho­wa­niem bez­pie­czeń­stwa wkła­dów i lo­kat w nim zgro­ma­dzo­nych" a "rę­koj­mia ostroż­ne­go i sta­bil­ne­go za­rzą­dza­nia ban­kiem". Nie­wąt­pli­wie ostroż­ne i sta­bil­ne za­rzą­dza­nie ban­kiem po­win­no wpły­wać na bez­pie­czeń­stwo po­wie­rzo­nych ban­ko­wi de­po­zy­tów, z dru­giej stro­ny, dla za­pew­nie­nia owe­go bez­pie­czeń­stwa ko­niecz­ne jest pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w spo­sób naj­mniej ry­zy­kow­ny, po­zwa­la­ją­cy trwa­le, bez za­kłó­ceń wy­ko­ny­wać swo­je zo­bo­wią­za­nia (in­ny­mi sło­wy, ostroż­nie i sta­bil­nie). War­to pod­kre­ślić, że to wła­śnie czyn­no­ści ban­ko­we ob­cią­ża­ją­ce ry­zy­kiem środ­ki po­wie­rzo­ne pod ja­kim­kol­wiek ty­tu­łem zwrot­nym są ele­men­tem wy­róż­nia­ją­cym dzia­łal­ność ban­ko­wą, a wagę, jaką pra­wo­daw­ca przy­wią­zu­je do tej czę­ści ak­tyw­no­ści ban­ków, pod­kre­śla fakt, że sta­ły się one ele­men­tem de­fi­ni­cji usta­wo­wej oraz że za­gwa­ran­to­wa­niu zwro­tu tych środ­ków słu­ży przy­ję­cie sze­re­gu norm praw­nych. Przy­jąć za­tem trze­ba, że okre­śle­nia te po­mi­mo in­ne­go uję­cia na grun­cie ję­zy­ko­wym, w płasz­czyź­nie me­ry­to­rycz­nej moż­na trak­to­wać sy­no­ni­micz­nie. Zob. rów­nież A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy. Aspek­ty..., s. 281-282.

58 Ar­ty­kuł 8 ust. 3 u.r.b.s. sta­no­wił: "co naj­mniej dwóch człon­ków za­rzą­du, w tym pre­zes za­rzą­du ban­ku spół­dziel­cze­go, musi po­sia­dać kwa­li­fi­ka­cje i do­świad­cze­nie za­wo­do­we da­ją­ce rę­koj­mię pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ku z za­cho­wa­niem bez­pie­czeń­stwa wkła­dów i lo­kat w nim zgro­ma­dzo­nych oraz po­zo­sta­wać z ban­kiem w sto­sun­ku pra­cy".

59 Za wska­za­nym wy­jąt­kiem, do­ty­czą­cym za­stą­pie­nia cza­sow­ni­ka "mu­szą", któ­ry może su­ge­ro­wać zła­go­dze­nie wy­mo­gów w obec­nym sta­nie praw­nym.

60 Prze­pis art. 12 ust. 3 u.f.b.s. jest zmo­dy­fi­ko­wa­ną wer­sją art. 8 ust. 1 u.r.b.s. Zob. też: A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy. Aspek­ty..., s. 134 oraz 382.

61 Ibi­dem, s. 383.

62 Zob. wy­rok TK z dnia 24 kwiet­nia 2002 r., P 5/01, OTK 2002, nr 3A, poz. 28; wy­rok TK z dnia 27 li­sto­pa­da 2006 r., K 47/04, OTK 2006, nr 10A, poz. 153. Tak­że C. Ko­si­kow­ski, Usta­wa o swo­bo­dzie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2013, s. 63-64.

63 K. Kle­cha, Wol­ność dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej w Kon­sty­tu­cji, War­sza­wa 2009, s. 71.

64 Zob. roz­dział I ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

65 Wy­ni­ka to za­rów­no z art. 1 pr.spół., jak i art. 3 pr.spół. Por. uchwa­ła SN z dnia 9 stycz­nia 1996 r., II CZP 152/95, OSNC 1996, nr 4, poz. 52; B. Zie­mia­nin, Pra­wo cy­wil­ne. Część ogól­na, Po­znań 2002, s. 126, P. Za­krzew­ski, Ma­ją­tek spół­dziel­ni, War­sza­wa 2003, s. 229.

66 P. Za­krzew­ski, Ma­ją­tek spół­dziel­ni..., s. 229-230.

67 Por. art. 79 pr.bank.

68 Por. wy­rok TK z dnia 26 lu­te­go 2003 r., K 30/02; J. Bart­kow­ski, Więź spo­łecz­na i ak­tyw­ność sto­wa­rzy­sze­nio­wa, (w:) Teo­rie wspól­no­to­we a prak­ty­ka spo­łecz­na. Oby­wa­tel­skość. Po­li­ty­ka. Lo­kal­ność, A. Gaw­kow­ska, P. Gliń­ski, A. Ko­ścia­now­ski (red.), War­sza­wa 2005, s. 129.

69 Nie­za­leż­nie od tra­dy­cji i roz­wią­zań praw­nych w pań­stwach UE jest on po­dob­nie uj­mo­wa­ny we wszyst­kich ban­kach spół­dziel­czych; zob. Co-ope­ra­ti­ve banks in Eu­ro­pe: va­lu­es and prac­ti­ces to pro­mo­te de­ve­lop­ment, Eu­ro­pe­an As­so­cia­tion of Co-ope­ra­ti­ve Banks 2004, s. 5.

70 Znaj­du­je to od­zwier­cie­dle­nie w sta­tu­tach tych ban­ków. Na przy­kład zgod­nie ze sta­tu­tem Ku­jaw­sko-Do­brzyń­skie­go Ban­ku Spół­dziel­cze­go (§ 30 Sta­tu­tu Ku­jaw­sko-Do­brzyń­skie­go Ban­ku Spół­dziel­cze­go, http://www.kdbs.com.pl/do­wn­lo­ad/1348571359sta­tut.pdf [do­stęp: 17.04.2013]) czy sta­tu­tem Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Go­le­nio­wie (§ 30 Sta­tu­tu Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Go­le­nio­wie, http://www.bsgo­le­niow.pl/docs/Sta­tutBS­Go­le­niow-01032011.pdf [do­stęp: 17.04.2013]) "człon­ko­wie or­ga­nów Ban­ku po­win­ni swo­je czyn­no­ści wy­ko­ny­wać z naj­więk­szą sta­ran­no­ścią i dbać o peł­ną re­ali­za­cję przez Bank jego za­dań go­spo­dar­czych i spo­łecz­no-kul­tu­ral­nych"; po­dob­nie sta­tut: Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Chełm­nie (§ 8.7 Sta­tu­tu Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Chełm­nie, uchwa­lo­ne­go przez ze­bra­nie przed­sta­wi­cie­li w dniu 11 mar­ca 2008 r. ze zm., http://www.bschelm­no.pl/?cid=6 [do­stęp: 17.04.2013]), Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Ste­gnie (§ 5.5 Jed­no­li­ty tekst Sta­tu­tu Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Ste­gnie, uchwa­lo­ny przez Ze­bra­nie Przed­sta­wi­cie­li Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Ste­gnie 1 lu­te­go 2013 r., http://www.bsste­gna.pl/doc/sta­tut.pdf [do­stęp: 17.04.2013]) czy Żu­ław­skie­go Ban­ku Spół­dziel­cze­go (§ 8.7 Sta­tu­tu Żu­ław­skie­go Ban­ku Spół­dziel­cze­go, http://www.zu­law­skibs.pl/81,sta­tut-ban­ku [do­stęp: 17.04.2013]), w któ­rych tre­ści uję­to, że "Bank Spół­dziel­czy może pro­wa­dzić dzia­łal­ność spo­łecz­ną i kul­tu­ral­no-oświa­to­wą na rzecz swo­ich człon­ków i ich śro­do­wi­ska".

71 B. Smy­kla, Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2011, s. 417; M. Ušák, Go­spo­dar­ka fi­nan­so­wa ban­ków, (w:) Pra­wo ban­ko­we w za­ry­sie, Foj­cik-Ma­stal­ska (red.), Wro­cław 2006, s. 141; M. Bro­ży­na, Za­sa­da sa­mo­fi­nan­so­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ku, (w:) Pra­wo ban­ko­we, ko­men­tarz, t. 2, F. Zoll (red.), Kra­ków 2005, s. 469; E. Te­gler, Za­rys pra­wa fi­nan­so­we­go, Szcze­cin 1998, s. 141.

72 Na te­mat go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej ban­ków spół­dziel­czych zob. A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy. Aspek­ty..., s. 210-267.

73 Zob. pod­roz­dział 5.3.1 ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

74 Skut­ko­wa­ły one na­si­le­niem pro­ce­sów kon­so­li­da­cyj­nych. W efek­cie łą­cze­nia ban­ków spół­dziel­czych po­wsta­wa­ły pod­mio­ty o więk­szym ob­sza­rze dzia­ła­nia, a przy­czy­ny eko­no­micz­ne do­mi­no­wa­ły nad spo­łecz­ny­mi.

75 Odej­ścia od nor­ma­tyw­ne­go wy­zna­cze­nia te­re­nu gmi­ny jako pod­sta­wo­we­go ob­sza­ru dzia­łal­no­ści ban­ku spół­dziel­cze­go.

76 Por. A. Za­lce­wicz, Wy­bra­ne aspek­ty nor­ma­tyw­ne funk­cjo­no­wa­nia ban­ków spół­dziel­czych, Ze­szy­ty Na­uko­we Uni­wer­sy­te­tu Szcze­ciń­skie­go, Acta Iu­ris Ste­ti­nen­sis 2011, nr 2 (ZN 691), s. 71-86.

77 Jak wska­zy­wa­no w li­te­ra­tu­rze, skut­kiem ta­kich zmian jest czę­sto ob­słu­ga przez bank spół­dziel­czy "wy­raź­nie od­mien­nych grup spo­łecz­nych o nie­toż­sa­mych prio­ry­te­tach oraz osła­bie­nie, a w dłuż­szym okre­sie za­nik prze­wa­gi in­for­ma­cyj­nej ban­ku spół­dziel­cze­go o klien­cie"; J. Szam­be­lań­czyk, Ban­ki spół­dziel­cze w Pol­sce w pro­ce­sach zmian sys­te­mo­wych, Po­znań 2006, s. 110-111.

78 Ibi­dem, s. 111.

79 Zob. uchwa­ła nr 378/2008 KNF z dnia 17 grud­nia 2008 r. - w spra­wie wy­so­ko­ści i wa­run­ków za­li­cza­nia do fun­du­szy wła­snych ban­ków spół­dziel­czych okre­ślo­nej czę­ści do­dat­ko­wej kwo­ty od­po­wie­dzial­no­ści człon­ków ban­ku spół­dziel­cze­go (Dz.Urz. KNF Nr 8, poz. 32); uchwa­ła nr 434/2010 KNF z dnia 20 grud­nia 2010 r. - w spra­wie in­nych po­zy­cji bi­lan­su ban­ku za­li­cza­nych do fun­du­szy pod­sta­wo­wych ban­ku, ich wy­so­ko­ści, za­kre­su i wa­run­ków ich za­li­cza­nia do fun­du­szy pod­sta­wo­wych ban­ku, Dz.Urz. KNF z 2011 r., Nr 1, poz. 1. Zob. też A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy. Aspek­ty..., s. 212-233; eadem, Środ­ki z emi­sji ob­li­ga­cji jako skład­nik fun­du­szy wła­snych ban­ków spół­dziel­czych - wy­bra­ne za­gad­nie­nia praw­ne, Mo­ni­tor Pra­wa Ban­ko­we­go 2011, nr 11, s. 50-63.

80 Pa­kiet ten obej­mu­je dy­rek­ty­wę Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady 2013/36/UE z dnia 26 czerw­ca 2013 r. w spra­wie wa­run­ków do­pusz­cze­nia in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych do dzia­łal­no­ści oraz nad­zo­ru ostroż­no­ścio­we­go nad in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi i fir­ma­mi in­we­sty­cyj­ny­mi, zmie­nia­ją­cą dy­rek­ty­wę 2002/87/WE i uchy­la­ją­cą dy­rek­ty­wy 2006/48/WE oraz 2006/49/WE, Dz.Urz. UE L 176 z 27.6.2013 r., s. 338, oraz roz­po­rzą­dze­nie Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady (UE) nr 575/2013 z dnia 26 czerw­ca 2013 r. w spra­wie wy­mo­gów ostroż­no­ścio­wych dla in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych i firm in­we­sty­cyj­nych, zmie­nia­ją­ce roz­po­rzą­dze­nie (UE) nr 648/2012, Dz.Urz. UE L 176 z 27.06.2013 r., s. 1.

81 Jak­kol­wiek dy­rek­ty­wa CRD IV we­szła w ży­cie 17 lip­ca 2013 r., na­to­miast CRR 28 czerw­ca 2013 r., to wdro­że­nie wszyst­kich roz­wią­zań zo­sta­ło roz­ło­żo­ne w cza­sie. W przy­pad­ku dy­rek­ty­wy CRD IV pań­stwa człon­kow­skie zo­sta­ły zo­bo­wią­za­ne przy­jąć prze­pi­sy usta­wo­we, wy­ko­naw­cze i ad­mi­ni­stra­cyj­ne nie­zbęd­ne do wy­ko­na­nia CRD IV do 31 grud­nia 2013 r. (nie­któ­re prze­pi­sy będą jed­nak sto­so­wa­ne w ter­mi­nie póź­niej­szym, np. prze­pi­sy ty­tu­łu VII roz­dział 4 CRD IV mają za­sto­so­wa­nie od 1 stycz­nia 2016 r.). W od­nie­sie­niu do CRR pra­wo­daw­ca prze­wi­dział nie­co inne ter­mi­ny, część prze­pi­sów bę­dzie obo­wią­zy­wać od 31 grud­nia 2014 r., inne od 1 stycz­nia 2015 r., a ko­lej­ne od 1 stycz­nia 2016 r.

82 http://bs.net.pl/uplo­ad/File/CRD IV/ana­li­za­_sek­to­ra­_spol­dziel­cze­go­_2012_tc­m75-34750.pdf [do­stęp: 30.09.2013].

83 Zob. uza­sad­nie­nie do pro­jek­tu usta­wy o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych, ich zrze­sza­niu się i ban­kach zrze­sza­ją­cych oraz o zmia­nie nie­któ­rych ustaw, druk sej­mo­wy nr 1437 z dnia 12 paź­dzier­ni­ka 1999 r., Sejm III ka­den­cji.

84 Do za­sad funk­cjo­no­wa­nia zrze­szeń ban­ków spół­dziel­czych re­gu­lo­wa­nych u.f.b.s. za­li­czyć trze­ba za­sa­dy: dwusz­cze­blo­wej struk­tu­ry zrze­sze­nia, ob­li­ga­to­ryj­no­ści zrze­sza­nia (dla ban­ku spół­dziel­cze­go o fun­du­szach wła­snych mniej­szych niż 5 mln euro), obo­wiąz­ko­we­go ak­cjo­na­ria­tu zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych w ban­ku zrze­sza­ją­cym, za­pew­nie­nia moż­li­wo­ści wy­bo­ru zrze­sze­nia każ­de­mu z ban­ków spół­dziel­czych od mo­men­tu jego utwo­rze­nia przez cały okres funk­cjo­no­wa­nia (swo­bo­da wy­bo­ru zrze­sze­nia), ogra­ni­cze­nia za­kre­su wy­ko­ny­wa­nych czyn­no­ści ban­ko­wych przez zrze­szo­ny bank spół­dziel­czy we wła­snym imie­niu i na wła­sny ra­chu­nek, nie­za­leż­nie od wiel­ko­ści po­sia­da­nych fun­du­szy wła­snych, pod­mio­to­we­go ogra­ni­cze­nia za­kre­su wy­ko­ny­wa­nych czyn­no­ści ban­ko­wych przez zrze­szo­ny bank spół­dziel­czy, rów­no­praw­ne­go trak­to­wa­nia wszyst­kich zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych w zrze­sze­niu, do któ­re­go przy­stą­pi­ły, współ­pra­cy mię­dzy ban­kiem zrze­sza­ją­cym a zrze­szo­nym ban­kiem spół­dziel­czym oraz umow­nej re­gu­la­cji za­sad tej współ­pra­cy, sub­sy­diar­no­ści, za­cho­wa­nia zna­czą­ce­go wpły­wu człon­ków zrze­sze­nia na dzia­łal­ność ban­ku zrze­sza­ją­ce­go, w któ­rym są zrze­szo­ne, za­cho­wa­nia spół­dziel­cze­go cha­rak­te­ru zrze­szeń. A. Za­lce­wicz, Za­sa­dy funk­cjo­no­wa­nia zrze­szeń ban­ków spół­dziel­czych w Pol­sce i ich wpływ na roz­wój sek­to­ra ban­ków spół­dziel­czych (wy­bra­ne za­gad­nie­nia), Rocz­ni­ki Praw­ni­cze 2010, nr 22 (ZN 630), s. 91-105.

85 Tak jak to mia­ło miej­sce w u.r.b.s.

86 Przez 12 lat jej obo­wią­zy­wa­nia licz­ba ban­ków zrze­sza­ją­cych zmniej­szy­ła się z 12 do 2. W chwi­li uchwa­le­nia u.f.b.s. ban­ka­mi zrze­sza­ją­cy­mi były: GBW, Lu­bel­ski Bank Re­gio­nal­ny SA w Lu­bli­nie, War­miń­sko-Ma­zur­ski Bank Re­gio­nal­ny SA w Olsz­ty­nie, Ma­ło­pol­ski Bank Re­gio­nal­ny SA w Kra­ko­wie, Po­mor­sko-Ku­jaw­ski Bank Re­gio­nal­ny SA w Byd­gosz­czy, Bał­tyc­ki Bank Re­gio­nal­ny SA w Ko­sza­li­nie, Ma­zo­wiec­ki Bank Re­gio­nal­ny SA w War­sza­wie, Dol­no­ślą­ski Bank Re­gio­nal­ny SA we Wro­cła­wiu, Rze­szow­ski Bank Re­gio­nal­ny SA w Rze­szo­wie, Bank Unii Go­spo­dar­czej SA w War­sza­wie, Go­spo­dar­czy Bank Po­łu­dnio­wo-Za­chod­ni SA w War­sza­wie, Bank Go­spo­dar­ki Żyw­no­ścio­wej SA (art. 2 pkt 2 u.f.b.s. w brzmie­niu na dzień 7 grud­nia 2000 r.), obec­nie ban­ka­mi zrze­sza­ją­cy­mi są: Bank Pol­skiej Spół­dziel­czo­ści SA w War­sza­wie (na ko­niec 2011 r. zrze­szał 366 ban­ków spół­dziel­czych) i SGB-Bank SA w Po­zna­niu (na ko­niec 2011 r. zrze­szał 207 ban­ków spół­dziel­czych); Ra­port o sy­tu­acji ban­ków w 2011 r., KNF, http://www.knf.gov.pl/Ima­ges/RA­POR­T_2011_tc­m75-31319.pdf [do­stęp: 30.09.2013]. Jed­no­cze­śnie na­le­ży za­zna­czyć, że prze­mia­ny te były skut­kiem na­ło­że­nia na ban­ki zrze­sza­ją­ce obo­wiąz­ku speł­nie­nia wy­so­kich norm ka­pi­ta­ło­wych. Przy­czy­ną kon­so­li­da­cji była więc zmia­na wy­mo­gów praw­nych, nie zaś w peł­ni nie­za­leż­na stra­te­gia sa­mych ban­ków. Zob. A. Za­lce­wicz, Pol­skie i unij­ne ten­den­cje re­gu­la­cyj­ne po trans­for­ma­cji ustro­jo­wej w Pol­sce a rola ban­ków spół­dziel­czych na współ­cze­snym ryn­ku fi­nan­so­wym - przy­czy­nek do dys­ku­sji (w dru­ku).

87 Obec­nie pra­wo­daw­ca prze­wi­du­je trzy za­sad­ni­cze for­mu­ły zrze­szeń. Moż­li­we jest zrze­sza­nie:

- w celu re­pre­zen­to­wa­nia wspól­nych in­te­re­sów go­spo­dar­czych w ra­mach or­ga­ni­za­cji sa­mo­rzą­du go­spo­dar­cze­go, któ­re w przy­pad­ku ban­ków ma do­bro­wol­ny cha­rak­ter (zrze­sze­nie jest tu for­mą zin­sty­tu­cjo­na­li­zo­wa­ną, otrzy­mu­je oso­bo­wość praw­ną, dzia­ła na pod­sta­wie sta­tu­tu etc.);

- w ra­mach szcze­gól­nej for­my współ­pra­cy nor­mo­wa­nej prze­pi­sa­mi pr.bank. oraz u.f.b.s. (art. 122 pr.bank.) ban­ki mogą na pod­sta­wie umo­wy zrze­szać się z in­ny­mi ban­ka­mi; art. 24 u.f.b.s. sta­no­wi, że nie­za­leż­nie od upraw­nień okre­ślo­nych w art. 122 pr.bank., ban­ki mogą, w celu za­pew­nie­nia jed­no­li­to­ści dzia­ła­nia, za­wrzeć umo­wę o współ­dzia­ła­niu, w tym przy­pad­ku ist­nie­je swo­bo­da kształ­to­wa­nia struk­tu­ry or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej, a ogól­na i dys­po­zy­tyw­na re­gu­la­cja praw­na sprzy­ja kre­acji ory­gi­nal­nych struk­tur, acz­kol­wiek bu­dzi też wie­le wąt­pli­wo­ści co do jej gra­nic sze­ro­ko dys­ku­to­wa­nych w dok­try­nie (zob. m.in. M. Bą­czyk, Zrze­sza­nie, łą­cze­nie się i po­dział ban­ków, (w:) M. Bą­czyk (et al.), Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2007, s. 607; R. L. Kwa­śnic­ki, A. Ra­taj, Po­ję­cie zrze­sze­nia ban­ków, (w:) Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz., t. 2, F. Zoll (red.), Kra­ków 2005, s. 385; A. Po­mor­ska, Ko­men­tarz do pra­wa ban­ko­we­go, War­sza­wa 1994, s. 112; M. Ušák, Zrze­sza­nie się ban­ków, (w:) Pra­wo fi­nan­so­we, R. Ma­stal­ski, E. Foj­cik-Ma­stal­ska (red.), War­sza­wa 2011, s. 530); - ob­li­ga­to­ryj­ne re­gu­lo­wa­ne u.f.b.s. (brak sa­mo­dziel­no­ści praw­nej zrze­sze­nia, nor­ma­tyw­ne ukształ­to­wa­nie za­sad funk­cjo­no­wa­nia zrze­sze­nia i struk­tu­ry or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej w dro­dze usta­wy).

Moż­na też wska­zać, że na mocy art. 15 u.f.b.s. ban­ki spół­dziel­cze mogą two­rzyć związ­ki re­wi­zyj­ne okre­ślo­ne w pr.spół., któ­ry to zwią­zek na rzecz zrze­szo­nych w nim ban­ków spół­dziel­czych w szcze­gól­no­ści: prze­pro­wa­dza lu­stra­cje, bada spra­woz­da­nia fi­nan­so­we oraz pro­wa­dzi dzia­łal­ność szko­le­nio­wą i in­struk­ta­żo­wą.

88 Por. S. Grif­fith-Jo­nes, In­ter­na­tio­nal Fi­nan­cial Sta­bi­li­ty and Mar­ket Ef­fi­cien­cy as a Glo­bal Pu­blic Good, (w:) Pro­vi­ding Glo­bal Pu­blic Go­ods: Ma­na­ging Glo­ba­li­za­tion, I. Kaul, P. Con­ce­iç?o, K. Le Gou­lven, R.U. Men­do­ga (red.), New York 2003; A. Jur­kow­ska, Świa­to­we do­bro pu­blicz­ne, Ga­ze­ta Ban­ko­wa, 14 lu­te­go 2005 r., s. 32; A. Jur­kow­ska-Ze­idler, Bez­pie­czeń­stwo ryn­ku fi­nan­so­we­go w świe­tle pra­wa Unii Eu­ro­pej­skiej, War­sza­wa 2008, s. 168.

89 A. Jur­kow­ska-Ze­idler, Bez­pie­czeń­stwo ryn­ku..., s. 168.

90 Nie jest to moż­li­we ani w wy­ni­ku kre­acji no­we­go pod­mio­tu, ani po­wsta­nia ta­kie­go ban­ku po­przez po­dział ist­nie­ją­cych ban­ków zrze­sza­ją­cych. Usta­wo­daw­ca wy­raź­nie sta­no­wi, że ban­kiem zrze­sza­ją­cym może być wy­łącz­nie bank wy­mie­nio­ny z na­zwy w u.f.b.s. bądź po­wsta­ły w wy­ni­ku po­łą­cze­nia się co naj­mniej dwóch z tych ban­ków.

91 Za­ło­że­niem było umoż­li­wie­nie ban­kom spół­dziel­czym i ów­cze­snym ban­kom re­gio­nal­nym "wy­bo­ru mo­de­lu funk­cjo­no­wa­nia i wła­snej stra­te­gii roz­wo­ju" (uza­sad­nie­nie do pro­jek­tu usta­wy o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych, ich zrze­sza­niu się i ban­kach zrze­sza­ją­cych oraz o zmia­nie nie­któ­rych ustaw, druk sej­mo­wy nr 1437 z dnia 12 paź­dzier­ni­ka 1999 r., Sejm III ka­den­cji), po­zwo­lo­no za­tem na sa­mo­dziel­ne funk­cjo­no­wa­nie zrze­szeń (wcze­śniej two­rzy­ły one trój­sz­cze­blo­wą struk­tu­rę ogól­no­kra­jo­wą) i moż­li­wość wy­bo­ru ban­ku zrze­sza­ją­ce­go.

92 Uza­sad­nie­nie do pro­jek­tu usta­wy o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych, ich zrze­sza­niu się i ban­kach zrze­sza­ją­cych oraz o zmia­nie nie­któ­rych ustaw, druk sej­mo­wy nr 1437 z dnia 12 paź­dzier­ni­ka 1999 r., Sejm III ka­den­cji.

93 Zno­sząc ogra­ni­cze­nia, ja­kie wy­ni­ka­ły z u.r.b.s., umoż­li­wio­no łą­cze­nie ban­ków zrze­sza­ją­cych. Jed­no­cze­śnie, zgod­nie z u.f.b.s. ban­ki zrze­sza­ją­ce zo­bo­wią­za­ne zo­sta­ły do zwięk­sze­nia sumy fun­du­szy wła­snych do po­zio­mu nie niż­sze­go niż rów­no­war­tość 10 mln euro - w okre­sie 6 mie­się­cy od dnia wej­ścia w ży­cie usta­wy, a na­stęp­nie nie niż­sze­go niż rów­no­war­tość 15 mln euro - do dnia 31 grud­nia 2003 r. oraz 20 mln euro - do dnia 31 grud­nia 2006 r. Wy­mu­si­ło to dzia­ła­nia kon­so­li­da­cyj­ne wśród ban­ków zrze­sza­ją­cych.

94 Z. Ofiar­ski, Ko­men­tarz do art. 124 b usta­wy Pra­wo ban­ko­we, War­sza­wa 2013, Lex.

95 B. Pa­xford, Ko­men­tarz do art. 124 b usta­wy Pra­wo ban­ko­we, (w:) Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, H. Gron­kie­wicz-Waltz (red.), War­sza­wa 2013, s. 412.

96 Uza­sad­nie­nie do rzą­do­we­go pro­jek­tu usta­wy o zmia­nie usta­wy - Pra­wo ban­ko­we oraz o zmia­nie in­nych ustaw z dnia 15 paź­dzier­ni­ka 2003 r., Sejm IV ka­den­cji, druk sej­mo­wy nr 2116, http://orka.sejm.gov.pl/Dru­ki­4ka.nsf/($vAl­l­By­Unid)/2D­F18525C82E­D9A­AC1256D­C8003E­E348/$file/2116.pdf [do­stęp: 30.09.2013].

97 Uza­sad­nie­nie do rzą­do­we­go pro­jek­tu usta­wy o zmia­nie usta­wy - Pra­wo ban­ko­we z dnia 25 wrze­śnia 2006 r., Sejm V Ka­den­cji, druk sej­mo­wy nr 994, http://orka.sejm.gov.pl/Dru­ki­5ka.nsf/0/8A­ACA­210F51D99E­EC12571F6003D2DCD/$file/994-uza­sad­nie­nie.doc [do­stęp: 30.09.2013].

98 In­a­czej Ry­szard Tu­pin w opi­nii w spra­wie rzą­do­we­go pro­jek­tu usta­wy o zmia­nie usta­wy - Pra­wo ban­ko­we, R. Tu­pin, (Sejm V ka­den­cji, druk sej­mo­wy nr 994), War­sza­wa, 11 paź­dzier­ni­ka 2006 r., http://orka.sejm.gov.pl/re­xdom­k5.nsf/($All)/C92948325F119F75C125720400253F49/$File/i2287_06.rtf?Ope­nE­le­ment [do­stęp: 30.09.2013].

99 Por. Opi­nia w spra­wie rzą­do­we­go pro­jek­tu usta­wy o zmia­nie usta­wy - Pra­wo ban­ko­we, E. Foj­cik-Ma­stal­ska, (Sejm V ka­den­cji, druk sej­mo­wy nr 994), Wro­cław, 11 paź­dzier­ni­ka 2006 r., http://orka.sejm.gov.pl/re­xdom­k5.nsf/($All)/823B0828B510259B­C12572040042FB48/$File/i2287m_06.rtf?Ope­nE­le­ment [do­stęp: 30.09.2013]; sta­no­wi­sko NBP z dnia 3 paź­dzier­ni­ka 2006 r. do dru­ku sej­mo­we­go nr 994, Sejm V ka­den­cji, GD-DD-PS-070-3/06/1732/2006, http://orka.sejm.gov.pl/Dru­ki­5ka.nsf/0/7C9B12C3A­EA05A­48C1257203002698B9/$file/994-001.pdf [do­stęp: 30.09.2013].

100 Na tym tle w peł­ni za­sad­ny jest pre­zen­to­wa­ny w dok­try­nie po­gląd, że "ra­tio le­gis tego za­ka­zu wy­da­je się wąt­pli­we"; M. Bą­czyk, (w:) M. Bą­czyk (et al.), Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2007, s. 617.

101 J. Dwor­niak, Pra­wo spół­dziel­cze, War­sza­wa 2003, s. 52-53.

102 Por. w li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu: J. Baj­no, Lu­stra­cja, Bank Spół­dziel­czy 1982, nr 5, s. 37-40; S. Ba­ran, Land­szaft spół­dziel­czy z lu­stra­cją w tle, NBS 2006, nr 1, s. 16-17; D. Twar­dow­ski, Kło­pot z lu­stra­cją na wła­sne ży­cze­nie, re­dak­cyj­ny za­pis wy­stą­pie­nia pod­czas se­mi­na­rium ZBP w Lesz­nie (28-29 li­sto­pa­da 2005 r.), NBS 2006, nr 1, s. 18-20.

103 Z za­sa­dą tą zwią­za­ne są i inne, re­gu­lu­ją­ce re­la­cje zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych z ban­kiem zrze­sza­ją­cym oraz kon­struk­cję zrze­sze­nia, zob. przy­pis 84 ni­niej­sze­go roz­dzia­łu.

104 Na przy­kład zgod­nie z art. 31 ust. 1 usta­wy z dnia 29 czerw­ca 1995 r. o ob­li­ga­cjach (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr 120, poz. 1300 z późn. zm.) funk­cję ban­ku-re­pre­zen­tan­ta może peł­nić wy­łącz­nie bank utwo­rzo­ny w for­mie spół­ki ak­cyj­nej.

105 Por. art. 15 ust. 2 pr.spół.

106 G. Ty­lec, Sta­tut spół­dziel­ni i jego kon­tro­la w po­stę­po­wa­niu o wpis do kra­jo­we­go re­je­stru są­do­we­go, War­sza­wa 2012, s. 69-70.

107 Ar­ty­kuł 10 u.f.b.s. sta­no­wi, że "udzie­le­nie kre­dy­tu, po­życz­ki pie­nięż­nej, gwa­ran­cji lub po­rę­cze­nia może być uwa­run­ko­wa­ne w sta­tu­cie ban­ku ko­niecz­no­ścią za­de­kla­ro­wa­nia i wpła­ce­nia przez kre­dy­to­bior­cę, po­życz­ko­bior­cę, oso­bę, któ­rej ma być udzie­lo­ne po­rę­cze­nie lub gwa­ran­cja, co naj­mniej jed­ne­go udzia­łu w tym ban­ku", moż­li­we jest jed­nak wpro­wa­dze­nie ta­kich po­sta­no­wień w od­nie­sie­niu do wszyst­kich wy­ko­ny­wa­nych przez bank czyn­no­ści ban­ko­wych. Zob. A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy. Aspek­ty..., s. 197-198.

108 Kre­owa­nie za­mknię­tych spół­ek ak­cyj­nych umoż­li­wia­ją prze­pi­sy k.s.h. od­no­szą­ce się do ak­cji imien­nych, ogra­ni­cze­nia zby­wal­no­ści ak­cji, po­wo­ły­wa­nia i od­wo­ły­wa­nia człon­ków za­rzą­du oraz rady nad­zor­czej, do kształ­to­wa­nia tre­ści sta­tu­tu (m.in. art. 345, 348 § 1-3, 339, 366 § 3, 368, 377, 379 § 2); zob. S. Soł­ty­siń­ski, (w:) A. Soł­ty­siń­ski (et al.), Ko­deks spół­ek han­dlo­wych ko­men­tarz, t. 3, War­sza­wa 2008, s. 13.

109 A. Soł­ty­siń­ski, (w:) A. Soł­ty­siń­ski (et. al.), Ko­deks spół­ek han­dlo­wych..., s. 13.

110 K. Kru­cza­lak, Spół­ki han­dlo­we, War­sza­wa 1998, s. 103; W. Ku­ba­la, Pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej przez spół­ki han­dlo­we, PPH 2001, nr 11, s. 32 i n.; R. Pa­bis, Two­rze­nie spół­ki ak­cyj­nej, cz. 1, Pr. Sp. 2002, nr 1, s. 15; uchwa­ła SN z dnia 13 stycz­nia 2006 r., III CZP 122/2005.

111 P. Biel­ski, Cel nie­za­rob­ko­wy spół­ek ka­pi­ta­ło­wych a sta­tus przed­się­bior­cy, Re­jent 2001, nr 4; A. Szaj­kow­ski, (w:) A. Soł­ty­siń­ski (et al.), Ko­deks han­dlo­wy. Ko­men­tarz, t. 1, wyd. 2, War­sza­wa 1997, s. 934; uchwa­ła SN z dnia 13 stycz­nia 2006 r., III CZP 122/2005.

112 Uchwa­ła SN z dnia 13 stycz­nia 2006 r., III CZP 122/2005.

113 Por. rów­nież wy­rok SN z dnia 12 stycz­nia 2007 r., IV CSK 342/06 (LEX 238969), w któ­rym SN wska­zu­je, że pra­wi­dło­we funk­cjo­no­wa­nie in­sty­tu­cji zaj­mu­ją­cych się gro­ma­dze­niem de­po­zy­tów i udzie­la­ją­cych kre­dy­tów mie­ści w so­bie: utrzy­my­wa­nie sta­bil­no­ści fi­nan­so­wej, za­pew­nia­nie bez­pie­czeń­stwa zgro­ma­dzo­nych de­po­zy­tów oraz "nie­za­gro­żo­ne­go bytu" sa­mej in­sty­tu­cji.

114 Zob. m.in. W. Py­zioł, Umo­wa ra­chun­ku ban­ko­we­go, War­sza­wa 1997, s. 56.

115 A. Zdyb, Ko­men­tarz do usta­wy o dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, Byd­goszcz 1997, s. 25; K. Kle­cha, Wol­ność dzia­łal­no­ści..., s. 151.

116 In­for­ma­cje do­ty­czą­ce prze­wi­dy­wa­ne­go te­ry­to­rial­ne­go za­kre­su dzia­łal­no­ści ban­ku, okre­śle­nie krę­gu klien­tów, któ­rym bank za­mie­rza świad­czyć usłu­gi, to nie­zbęd­ne ele­men­ty pro­gra­mu dzia­łal­no­ści i pla­nu fi­nan­so­we­go za­łą­cza­nych do wnio­sku o wy­da­nie ze­zwo­le­nia na utwo­rze­nie ban­ku (por. § 5 uchwa­ły nr 312/2012 KNF z dnia 27 li­sto­pa­da 2012 r. w spra­wie try­bu wy­ko­ny­wa­nia nad­zo­ru nad dzia­łal­no­ścią ban­ko­wą, Dz.Urz. KNF 2012, poz. 20).

117 Zob. wy­rok SN z dnia 7 sierp­nia 2001 r., PKN 856/00, OSNP 2003, nr 13, poz. 310; wy­rok SN z dnia 27 lu­te­go 2003 r., ICKN 1811-00, GL 2005, nr 3, s. 31.

118 Zgod­nie z art. 31 ust. 2 pr.bank. jego pro­jekt jest do­łą­cza­ny do wnio­sku o wy­da­nie ze­zwo­le­nia na utwo­rze­nie ban­ku, co spra­wia, że pod­le­ga on we­ry­fi­ka­cji ze stro­ny or­ga­nu nad­zo­ru nad ryn­kiem fi­nan­so­wym. Zob. sze­rzej: A. Mi­chór, K. Pracz, Po­wsta­nie ban­ku w for­mie spół­ki ak­cyj­nej. Za­gad­nie­nia wy­bra­ne, Acta Uni­ver­si­ta­tis Wra­ti­sla­vien­sis, Prze­gląd Pra­wa i Ad­mi­ni­stra­cji LI, Wro­cław 2002, s. 213-216.

119 A. Szu­mań­ski, Ogra­ni­czo­na wol­ność umów w pra­wie spół­ek han­dlo­wych, (w:) Księ­ga pa­miąt­ko­wa dla uczcze­nia pra­cy na­uko­wej Pro­fe­so­ra Ka­zi­mie­rza Kru­cza­la­ka, GSP 1999, t. V, s. 411-421; S. Soł­ty­siń­ski, Za­sa­da "su­ro­wo­ści" sta­tu­tu, (w:) Pra­wo spół­ek ka­pi­ta­ło­wych, t. 17B, S. Soł­ty­siń­ski (red.), War­sza­wa 2010, s. 7; M. Tar­ska, Za­kres swo­bo­dy umów w spół­kach han­dlo­wych, War­sza­wa 2013, s. 495.

120 Ar­ty­kuł 304 k.s.h., art. 31 ust. 3 pr.bank.

121 R. L. Kwa­śnic­ki, Au­to­no­mia woli w kształ­to­wa­niu po­sta­no­wień sta­tu­tu spół­ki ak­cyj­nej w pra­wie pol­skim, nie­miec­kim i ame­ry­kań­skim, Pr. Sp. 2001, nr 12, s. 26 i n.; A. Szu­mań­ski, Nowe pol­skie pra­wo spół­ek han­dlo­wych, PPH 2001, nr 1, s. 1; R.L. Kwa­śnic­ki, Swo­bo­da w kształ­to­wa­niu tre­ści umów i sta­tu­tów spół­ek ka­pi­ta­ło­wych (na tle pra­wa nie­miec­kie­go), War­sza­wa 2010, pas­sim; A. Szaj­kow­ski, M. Tar­ska, Pra­wo spół­ek han­dlo­wych, War­sza­wa 2005; M. Tar­ska, Za­kres swo­bo­dy umów w spół­kach han­dlo­wych, War­sza­wa 2013, s. 503 i n.

122 J. Frąc­ko­wiak, (w:) Sys­tem Pra­wa Han­dlo­we­go, t. 2b, Pra­wo spół­ek han­dlo­wych, War­sza­wa 2007, s. 62; A. Ki­dy­ba, Ko­men­tarz K.S.H., t. 2, War­sza­wa 2010, s. 53; R. L. Kwa­śnic­ki, Au­to­no­mia woli..., s. 26 i n.

123 Na­le­ży pa­mię­tać, że prze­pi­sy art. 304 § 3 i 4 k.s.h. nie wy­łą­cza­ją za­sto­so­wa­nia art. 353? k.c., lecz go uzu­peł­nia­ją. M. Tar­ska, Za­kres swo­bo­dy..., s. 504 i n.

124 Od­ręb­ną kwe­stią jest moż­li­wość utwo­rze­nia ban­ku spół­ki ak­cyj­nej jed­no­oso­bo­wo przez Skarb Pań­stwa, bank kra­jo­wy, in­sty­tu­cję kre­dy­to­wą, bank za­gra­nicz­ny, kra­jo­wy lub za­gra­nicz­ny za­kład ubez­pie­czeń, kra­jo­wy lub za­gra­nicz­ny za­kład re­ase­ku­ra­cji lub mię­dzy­na­ro­do­wą in­sty­tu­cję fi­nan­so­wą.

125 Z. Ra­dwań­ski, Pra­wo cy­wil­ne - część ogól­na, War­sza­wa 1999, s. 183; A. Szaj­kow­ski, M. Tar­ska, Pra­wo spół­ek..., s. 538; A. Wol­ter, J. Igna­to­wicz, K. Ste­fa­niuk, Pra­wo cy­wil­ne. Za­rys czę­ści ogól­nej, War­sza­wa 1998, s. 224.

126 M. Mi­chal­ski, Spół­ka ak­cyj­na, Bi­blio­te­ka Pra­wa Spół­ek, t. 3, War­sza­wa 2010, Lex. Nad­mie­nić jed­nak trze­ba, że w spół­ce ak­cyj­nej, w któ­rej wy­stę­pu­je pry­mat ka­pi­ta­łu nad wię­zia­mi oso­bi­sty­mi, moż­li­we jest wy­stą­pie­nie sy­tu­acji, w któ­rej struk­tu­ra wła­ści­ciel­ska ukształ­to­wa­na jest w taki spo­sób, że moż­na wy­ka­zać brak af­fec­tio so­cie­ta­tis. Por. np. A. Sto­kło­sa, Obo­wią­zek człon­ków or­ga­nów spół­ki ak­cyj­nej dzia­ła­nia w jej in­te­re­sie - głos w dys­ku­sji, Pr. Sp. 2011, nr 9, s. 17.

In­te­res spół­ki ak­cyj­nej nie­pu­blicz­nej po­wi­nien być usta­la­ny za­sad­ni­czo przez pry­zmat wspól­ne­go celu ak­cjo­na­riu­szy (art. 3 k.s.h.), chy­ba że in­dy­wi­du­al­na sy­tu­acja da­nej spół­ki, w tym jej struk­tu­ra wła­ści­ciel­ska, wska­zu­je na brak af­fec­tio so­cie­ta­tis jako spo­iwa zgro­ma­dzo­nych w ra­mach spół­ki in­te­re­sów par­ty­ku­lar­nych.

127 Poj­mo­wa­ny jako przy­ję­te w da­nej dzia­łal­no­ści na­stęp­stwa go­spo­dar­cze lub spo­łecz­ne, ja­kich ocze­ku­je się w kon­se­kwen­cji za­wią­za­nia spół­ki ak­cyj­nej; A. Szaj­kow­ski, (w:) S. Soł­ty­siń­ski (et al.), Ko­deks spół­ek han­dlo­wych, t. 1, War­sza­wa 2001, s. 31.

128 M. Mi­chal­ski, Spół­ka ak­cyj­na...

129 Por. S. Grzy­bow­ski, (w:) S. Grzy­bow­ski (red.), Sys­tem pra­wa cy­wil­ne­go, t. 1, Wro­cław-War­sza­wa 1985, s. 1397.

130 Jak pod­kre­śla się w li­te­ra­tu­rze "ce­lem prze­pi­sów art. 337 k.s.h. jest umoż­li­wie­nie ak­cjo­na­riu­szom, zwłasz­cza ak­cjo­na­riu­szom za­ło­ży­cie­lom, kon­tro­li skła­du oso­bo­we­go spół­ki"; S. Soł­ty­siń­ski, (w:) S. Soł­ty­siń­ski (et al.), Ko­deks spół­ek han­dlo­wych, t. 3, War­sza­wa 2008, s. 309.

131 E. Foj­cik-Ma­stal­ska, (w:) M. Bą­czyk (et al.), Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2007, s. 121-122.

132 Usta­wa z dnia 29 lip­ca 2005 r. o ob­ro­cie in­stru­men­ta­mi fi­nan­so­wy­mi, t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 211, poz. 1384 z późn. zm.; zob. H. Ko­siń­ski, (w:) Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, H. Gron­kie­wicz-Waltz (red.), War­sza­wa 2013, s. 133.

133 Por. uwa­gi do pod­roz­dzia­łu VI.3.4 ni­niej­szej roz­pra­wy.

134 J. Frąc­ko­wiak (et al.), Za­ło­ży­cie­le a ak­cjo­na­riu­sze, (w:) Sys­tem Pra­wa Han­dlo­we­go. Pra­wo spół­ek han­dlo­wych, t. 2, S. Wło­dy­ka (red.), War­sza­wa 2012, s. 908; Pra­wo han­dlo­we, A. Okol­ski (red.), War­sza­wa 2008, s. 277; S. Soł­ty­siń­ski, Za­ło­ży­cie­le spół­ki, (w:) S. Soł­ty­siń­ski (et al.), Ko­deks spół­ek han­dlo­wych, t. 3, War­sza­wa 2008, s. 28.

135 S. Soł­ty­siń­ski, Za­ło­ży­cie­le spół­ki..., s. 29.

136 Tak jak to mia­ło miej­sce przed no­we­li­za­cją z 1.04.2004 r.

137 A. W. Wi­śniew­ski, (w:) Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, W. Gó­ral­czyk (red.), War­sza­wa 1999, s. 39-40.

138 Tak też: ibi­dem, s. 39-40.

139 Dy­rek­ty­wa 2006/48/WE art. 12 ust. 2.

140 Wy­da­je się słusz­ne uzna­nie, że obec­nie prze­pis ten nie od­gry­wa żad­nej roli w ochro­nie bez­pie­czeń­stwa dzia­łal­no­ści ban­ku, a bu­dzi je­dy­nie wie­le kon­tro­wer­sji; po­dob­nie: H. Ko­siń­ski, (w:) Pra­wo ban­ko­we..., s. 95.

141 A. Sto­kło­sa, Obo­wią­zek człon­ków..., s. 17.

142 A. Opal­ski, Obo­wią­zek lo­jal­no­ści w spół­kach ka­pi­ta­ło­wych, KPP 2008, nr 2, s. 467.

143 W orzecz­nic­twie wy­raź­nie wska­zu­je się na ko­niecz­ność od­róż­nia­nia in­te­re­su ak­cjo­na­riu­sza więk­szo­ścio­we­go od in­te­re­su spół­ki, tak jak i ak­cjo­na­riu­sza mniej­szo­ścio­we­go. Za nie­do­pusz­czal­ne uzna­je się m.in. iden­ty­fi­ko­wa­nie in­te­re­su spół­ki tyl­ko i wy­łącz­nie z in­te­re­sem ak­cjo­na­riu­sza więk­szo­ścio­we­go, choć jak wska­zu­je część dok­try­ny, in­te­res spół­ki sta­je się zbież­ny z in­te­re­sem ak­cjo­na­riu­szy więk­szo­ścio­wych, a za­sa­da rzą­dów więk­szo­ści ze­zwa­la na prze­wa­gę in­te­re­su wspól­ne­go nad in­te­re­sem jed­nost­ko­wym; wy­rok TK z dnia 21 czerw­ca 2005 r., P 25/02, OTK-A 2005, nr 6, poz. 65; wy­rok SN z dnia 5 li­sto­pa­da 2009 r., I CSK 158/2009, OSNC 2010, nr 4, poz. 63.

144 Por. M. Li­twiń­ska, Ko­men­tarz do uchwa­ły SN z dnia 16 lu­te­go 1996, III CZP 10/96, PPH 1996, nr 11, s. 33 i n.

145 Pro­ble­ma­ty­ka zrze­sza­nia ban­ków, łą­cze­nia, go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej, nad­zo­ru i kon­tro­li nad dzia­łal­no­ścią ban­ku, za­koń­cze­nia dzia­łal­no­ści ban­ku jest przed­mio­tem wie­lu opra­co­wań na­uko­wych i ko­men­ta­tor­skich, po­zwa­la to (i czy­ni uza­sad­nio­nym), z punk­tu wi­dze­nia za­ło­żeń i ce­lów ba­daw­czych przy­ję­tych w ni­niej­szej mo­no­gra­fii, ode­sła­nie w tym za­kre­sie do ist­nie­ją­cych ana­liz tej ma­te­rii nor­ma­tyw­nej.

146 Usta­wa z dnia 27 czerw­ca 2003 r. o zmia­nie usta­wy o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych, ich zrze­sza­niu się i ban­kach zrze­sza­ją­cych oraz usta­wy o Na­ro­do­wym Ban­ku Pol­skim, Dz.U. Nr 137, poz. 1303 z późn. zm., któ­ra we­szła w ży­cie 6 wrze­śnia 2003 r.

147 Cho­dzi tu o art. 5 ust. 1 u.f.b.s., zgod­nie z któ­rym "bank spół­dziel­czy pro­wa­dzi dzia­łal­ność na te­re­nie po­wia­tu, w któ­rym znaj­du­je się jego sie­dzi­ba, oraz na te­re­nie po­wia­tów, w któ­rych w dniu wej­ścia w ży­cie usta­wy znaj­du­ją się jego pla­ców­ki wy­ko­nu­ją­ce czyn­no­ści ban­ko­we, o któ­rych mowa w art. 6 ust. 1".

148 Ar­ty­kuł 5 ust. 1a u.f.b.s.

149 Za­uwa­żyć na­le­ży, że na­wet ogra­ni­cze­nie za­kre­su te­ry­to­rial­ne­go ban­ku spół­dziel­cze­go do ob­sza­ru po­wia­tu pro­wa­dzi­ło­by do sy­tu­acji, w któ­rej sta­ty­stycz­nie na ob­sza­rze jed­ne­go dzia­ła­ły­by ok. dwa ban­ki spół­dziel­cze. Dziś przy 380 po­wia­tach (w tym mia­stach na pra­wach po­wia­tu) dzia­łal­ność pro­wa­dzą 572 ban­ki spół­dziel­cze (stan na 30 czerw­ca 2013 r. zgod­nie z da­ny­mi KNF za­war­ty­mi w do­ku­men­cie pt. In­for­ma­cja o sy­tu­acji ban­ków spół­dziel­czych i zrze­sza­ją­cych w I pół­ro­czu 2013 r., KNF, War­sza­wa 2013).

150 We­ry­fi­ka­cja za­sad­no­ści bądź nie­słusz­no­ści tego twier­dze­nia wy­ma­ga­ła­by od­ręb­nych ba­dań pro­wa­dzo­nych przez przed­sta­wi­cie­li in­nych nauk.

151 Jak po­ka­zu­ją ba­da­nia, spół­dziel­nia­mi, któ­re naj­rza­dziej an­ga­żu­ją się w dzia­łal­ność spo­łecz­ną, są spół­dziel­cze kasy oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­we, ban­ki spół­dziel­cze oraz spół­dziel­nie in­wa­li­dów (K. Abram­czuk, J. Herbst, Sek­tor spół­dziel­czy, (w:) Od trze­cie­go sek­to­ra do przed­się­bior­czo­ści spo­łecz­nej - wy­ni­ki ba­dań eko­no­mii spo­łecz­nej w Pol­sce, War­sza­wa 2008, s. 34). Do­dat­ko­wo w przy­pad­ku pol­skich ban­ków spół­dziel­czych do­mi­nu­je mo­del biz­ne­so­wy z prze­wa­gą ce­lów eko­no­micz­nych nad spo­łecz­ny­mi (T. Siu­dek, Ban­ko­wość spół­dziel­cza w Pol­sce i wy­bra­nych kra­jach Unii Eu­ro­pej­skiej - wy­miar eko­no­micz­ny, or­ga­ni­za­cyj­ny i spo­łecz­ny, War­sza­wa 2011, pas­sim).

IVRegulacja działalności banku lokalnego w świetle podstawowych zasad prawa bankowego

4.1. Uwa­gi wpro­wa­dza­ją­ce

Py­ta­nia o kon­struk­cję re­gu­la­cyj­ną i kon­cep­cję nor­ma­tyw­ną ban­ku lo­kal­ne­go w pol­skim po­rząd­ku praw­nym skła­nia­ją (a wręcz wy­mu­sza­ją) przed­sta­wie­nie w pierw­szym rzę­dzie prze­pi­sów roz­strzy­ga­ją­cych o spo­so­bie two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia ban­ków bez wzglę­du na re­ali­zo­wa­ne przez nie funk­cje czy na­kła­da­ne za­da­nia, a tak­że for­mę or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ną. Nie­wąt­pli­wie bo­wiem, tak jak w przy­pad­ku wie­lu in­nych ga­łę­zi pra­wa, spo­sób re­gu­lo­wa­nia in­sty­tu­cji praw­nych opie­ra się na wie­losz­cze­blo­wo­ści unor­mo­wań, na two­rze­niu swe­go ro­dza­ju lex ge­ne­ra­lis, któ­re może być w okre­ślo­nym za­kre­sie uzu­peł­nia­ne lub de­ro­go­wa­ne przez lex spe­cia­lis. W pre­zen­ta­cji kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej i kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej zna­czą­cą rolę mu­szą za­tem od­gry­wać nor­my w spo­sób ogól­ny re­gu­lu­ją­ce dzia­łal­ność ban­ków i wy­ni­ka­ją­ce z nich kon­struk­cje praw­ne do­ty­czą­ce two­rze­nia ban­ków jako okre­ślo­ne­go ro­dza­ju przed­się­bior­ców, ich or­ga­ni­za­cji, sa­no­wa­nia, kon­tro­li i nad­zo­ru etc. Te swe­go ro­dza­ju ramy praw­ne wy­zna­cza­ją w spo­sób na­tu­ral­ny za­kres roz­wa­żań w ni­niej­szym roz­dzia­le, prze­są­dza­jąc o ob­sza­rze ana­li­zo­wa­nej ma­te­rii le­gi­sla­cyj­nej.

Bo­ga­ta li­te­ra­tu­ra przed­mio­tu, wie­le opra­co­wań teo­re­tycz­nych i ko­men­ta­tor­skich do­ty­czą­cych fun­da­men­tal­nych i tych mniej za­sad­ni­czych roz­wią­zań w za­kre­sie or­ga­ni­za­cji praw­nej ryn­ku ban­ko­we­go, z jed­nej stro­ny, oraz wy­zna­czo­ny cel ba­daw­czy ni­niej­szej roz­pra­wy, z dru­giej, skła­nia­ją, a jed­no­cze­śnie czy­nią uza­sad­nio­nym, by pro­po­no­wać w tym kon­tek­ście nie tyle szcze­gó­ło­wą ana­li­zę po­szcze­gól­nych prze­pi­sów, ile pre­zen­ta­cję za­sad pra­wa ban­ko­we­go, któ­re de­ter­mi­no­wać będą kon­struk­cję re­gu­la­cyj­ną ban­ku lo­kal­ne­go i po­zwa­lać for­mu­ło­wać osta­tecz­ne, ma­ją­ce opar­cie lo­gicz­ne i praw­ne, wnio­ski o kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej tej in­sty­tu­cji.

Roz­wa­ża­jąc za­kres i spo­sób re­gu­la­cji dzia­łal­no­ści ban­ków lo­kal­nych w usta­wach zwy­kłych, nie moż­na po­mi­nąć na­stęp­nie fak­tu, że ban­ki te po­strze­gać trze­ba jako kom­po­nen­ty sys­te­mu ban­ko­wo­ści lo­kal­nej, a jed­no­cze­śnie sys­te­mu ban­ko­we­go w Pol­sce (obok in­nych ban­ków kra­jo­wych, od­dzia­łów ban­ków za­gra­nicz­nych i in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, oraz pod­mio­tów dzia­ła­ją­cych w celu za­pew­nie­nia pra­wi­dło­we­go funk­cjo­no­wa­nia ryn­ku ban­ko­we­go). Sys­tem ten, ma­jąc okre­ślo­ną struk­tu­rę, musi być jed­no­cze­śnie zor­ga­ni­zo­wa­ny we­dług usta­lo­nych za­sad spa­ja­ją­cych go w upo­rząd­ko­wa­ną ca­łość1. Jak ak­cen­tu­je się w dok­try­nie, to wła­śnie za­sa­dy sta­no­wią spo­iwo po­zwa­la­ją­ce zmie­nić zbiór pew­nych in­sty­tu­cji w sys­tem ban­ko­wy2. Za­sad­ne sta­je się w związ­ku z tym, by re­gu­la­cję dzia­łal­no­ści ban­ku lo­kal­ne­go roz­wa­żać w świe­tle pod­sta­wo­wych, sys­te­mo­wych za­sad pol­skie­go pra­wa ban­ko­we­go, gdyż prze­są­dza­ją one o spo­so­bie re­gu­la­cji two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia róż­nych ka­te­go­rii ban­ków (a więc tak­że lo­kal­nych) i wpły­wa­ją na ich kon­struk­cję re­gu­la­cyj­ną.

Mó­wiąc o za­sa­dach pra­wa ban­ko­we­go, trze­ba jed­nak od­nieść się do dwo­ja­kie­go ro­dza­ju pro­ble­mów, ja­kie po­ja­wią się w tym kon­tek­ście. Pierw­szy wią­że się z trud­no­ścia­mi ter­mi­no­lo­gicz­ny­mi wy­ni­ka­ją­cy­mi z róż­nych kon­cep­cji poj­mo­wa­nia za­sad pra­wa, dru­gi z ni­kłe­go do­rob­ku na­uki pra­wa w za­kre­sie iden­ty­fi­ko­wa­nia i sys­te­ma­ty­ki za­sad pra­wa ban­ko­we­go. W kon­se­kwen­cji w pierw­szej ko­lej­no­ści nie­odzow­ne sta­je się upo­rząd­ko­wa­nie apa­ra­tu po­ję­cio­we­go oraz do­ko­na­nie ty­pi­za­cji za­sad pra­wa ban­ko­we­go, by na tym tle wy­ło­nić te istot­ne z punk­tu wi­dze­nia ni­niej­szych roz­wa­żań, a do­pie­ro na­stęp­nie do­ko­nać ana­li­zy tre­ści nor­ma­tyw­nych po­szcze­gól­nych za­sad słu­żą­cej okre­śle­niu ram praw­nych dzia­łal­no­ści ban­ków, tak­że lo­kal­nych.

4.2. Ty­pi­za­cja za­sad pra­wa ban­ko­we­go

Kon­cen­tru­jąc się na za­gad­nie­niu za­sad pra­wa ban­ko­we­go, trze­ba za­zna­czyć, że ist­nie­ją­cy teo­re­tycz­no­praw­ny pro­blem wła­ści­we­go poj­mo­wa­nia za­sad pra­wa ma swój re­fleks na grun­cie na­uki pra­wa ryn­ku fi­nan­so­we­go. W związ­ku z tym, że pro­ble­my do­ty­czą­ce poj­mo­wa­nia ter­mi­nu "za­sa­da praw­na" zo­sta­ły wska­za­ne w roz­dzia­le III ni­niej­szej roz­pra­wy, do­ko­na­no tam rów­nież uści­śle­nia tego ter­mi­nu na po­trze­by roz­wa­żań w ni­niej­szej mo­no­gra­fii, w tym miej­scu na­le­ży je­dy­nie wska­zać, że uję­te tam zna­cze­nie po­ję­cia "za­sa­da" jest ko­he­rent­ne z przyj­mo­wa­nym jego ro­zu­mie­niem rów­nież w na­uce pra­wa ban­ko­we­go3. Na jej grun­cie za­sa­dy pra­wa ban­ko­we­go de­fi­niu­je się jako nor­my szcze­gól­nie do­nio­słe w dzie­dzi­nie pra­wa, w któ­rych wy­ra­ża­ne są war­to­ści nad­rzęd­ne pra­wa ban­ko­we­go, jego pod­sta­wy ak­sjo­lo­gicz­ne, ak­cen­tu­jąc, że za­sa­dy te nie tyl­ko ści­śle wy­ni­ka­ją z pra­wa ban­ko­we­go, ale i sta­no­wią wa­ru­nek jego wła­ści­wej in­ter­pre­ta­cji4.

Na­tu­ral­nie, moż­li­wa jest róż­na kla­sy­fi­ka­cja tak okre­ślo­nych za­sad, w za­leż­no­ści od przy­ję­te­go kry­te­rium oraz usta­le­nia okre­ślo­ne­go stop­nia szcze­gó­ło­wo­ści. Przy po­szu­ki­wa­niu ade­kwat­nej dla ni­niej­szych roz­wa­żań ich sys­te­ma­ty­ki, po­zwa­la­ją­cej na we­ry­fi­ka­cję przy­ję­tych za­ło­żeń ba­daw­czych, nie­odzow­ne sta­je się od­nie­sie­nie się do tre­ści ak­tów praw­nych i do­tych­cza­so­wych opra­co­wań teo­re­tycz­nych ana­li­zu­ją­cych tę pro­ble­ma­ty­kę.

W prze­pi­sach pra­wa ban­ko­we­go o za­sa­dach sta­no­wi się expres­sis ver­bis przy okre­śle­niu za­kre­su spraw re­gu­lo­wa­nych po­szcze­gól­ny­mi usta­wa­mi. W pr.bank. uści­śle­nie za­kre­su przed­mio­to­we­go na­stę­pu­je po­przez wska­za­nie, że "usta­wa okre­śla za­sa­dy pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, two­rze­nia i or­ga­ni­za­cji ban­ków, od­dzia­łów i przed­sta­wi­cielstw ban­ków za­gra­nicz­nych, a tak­że od­dzia­łów in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych oraz za­sa­dy spra­wo­wa­nia nad­zo­ru ban­ko­we­go, po­stę­po­wa­nia na­praw­cze­go, li­kwi­da­cji i upa­dło­ści ban­ków"5. W u.f.b.s. okre­ślo­ne zo­sta­ły za­sa­dy "or­ga­ni­za­cji, dzia­łal­no­ści oraz zrze­sza­nia się ban­ków spół­dziel­czych oraz dzia­łal­no­ści oraz zrze­sza­nia się ban­ków zrze­sza­ją­cych ban­ki spół­dziel­cze"6, na­to­miast w usta­wie o BFG "za­sa­dy two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia sys­te­mów obo­wiąz­ko­we­go i umow­ne­go gwa­ran­to­wa­nia środ­ków pie­nięż­nych zgro­ma­dzo­nych na ra­chun­kach ban­ko­wych lub na­leż­nych z ty­tu­łu wie­rzy­tel­no­ści"7. Po­nad­to w pr.bank. oraz u.f.b.s. w ty­tu­łach nie­któ­rych roz­dzia­łów pra­wo­daw­ca, wska­zu­jąc na nor­mo­wa­ny ob­szar, sta­no­wi, że ma­te­ria w nich uję­ta do­ty­czy "za­sad zrze­sza­nia się ban­ków spół­dziel­czych, za­sad łą­cze­nia i zrze­sza­nia się oraz współ­dzia­ła­nia ban­ków zrze­sza­ją­cych czy za­sad kon­cen­tra­cji za­an­ga­żo­wań"; tak­że w dal­szej czę­ści ana­li­zo­wa­nych ak­tów nor­ma­tyw­nych na­stę­pu­je od­wo­ła­nie się do za­sad przy­kła­do­wo: za­rzą­dza­nia ry­zy­kiem, go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej etc. Ta­kie uję­cie zo­sta­ło przy­ję­te przede wszyst­kim na po­trze­by uści­śle­nia i scha­rak­te­ry­zo­wa­nia okre­ślo­nej gru­py prze­pi­sów, a tak­że uwi­docz­nie­nia po­wią­zań funk­cjo­nal­nych mię­dzy re­le­want­ny­mi nor­ma­mi, bądź to w celu bliż­sze­go okre­śle­nia przed­mio­tu re­gu­la­cji usta­wy, bądź wska­za­nia, do ja­kich norm na­le­ży się od­nieść przy sto­so­wa­niu kon­kret­nych prze­pi­sów.

W dok­try­nie pró­by na­zwa­nia i ska­ta­lo­go­wa­nia za­sad pra­wa ban­ko­we­go nie są do­ko­ny­wa­ne zbyt czę­sto8. Nie­mniej jed­nak moż­na wska­zać na do­ko­ny­wa­ne w li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu za­rów­no ich syn­te­tycz­ne, jak i bar­dziej szcze­gó­ło­we uję­cie. W pierw­szym wy­róż­nia się za­sa­dy: nad­zo­ru ban­ko­we­go, mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka ban­ko­we­go, ochro­ny in­te­re­sów ban­ków i jego klien­tów, ta­jem­ni­cy ban­ko­wej9, tak­że fun­du­szo­wa­nia go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej ban­ku10 oraz tro­ja­kiej roli ban­ku cen­tral­ne­go, li­cen­cjo­no­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, trój­czło­no­we­go za­kre­su dzia­łal­no­ści ban­ko­wej11. W dru­gim do­ko­nu­je ich po­dzia­łu na dwie gru­py: za­sa­dy, któ­re do­ty­czą two­rze­nia i or­ga­ni­za­cji ban­ków ko­mer­cyj­nych12, oraz za­sa­dy do­ty­czą­ce wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ków ko­mer­cyj­nych13.

Za­sa­dy funk­cjo­no­wa­nia ban­ków by­wa­ją utoż­sa­mia­ne z uni­wer­sal­ny­mi albo pod­sta­wo­wy­mi obo­wiąz­ka­mi ban­ku i iden­ty­fi­ko­wa­ne z za­sa­da­mi: utrzy­my­wa­nia płyn­no­ści płat­ni­czej i za­pew­nie­nia bez­pie­czeń­stwa środ­ków pie­nięż­nych, kon­tro­li we­wnętrz­nej, sa­mo­dziel­no­ści, sa­mo­fi­nan­so­wa­nia i ko­mer­cja­li­zmu, kon­ku­ren­cyj­no­ści oraz uni­wer­sa­li­zmu14.

W związ­ku z tym, że nor­my bę­dą­ce pod­sta­wą do for­mu­ło­wa­nia obec­nie obo­wią­zu­ją­cych za­sad są za­war­te za­rów­no w ak­tach pra­wa sta­no­wio­ne­go na szcze­blu unij­nym, jak i kra­jo­wym, moż­li­we jest do­ko­na­nie po­dzia­łu za­sad z tego punk­tu wi­dze­nia na za­sa­dy kra­jo­we pra­wa ban­ko­we­go oraz unij­ne wcho­dzą­ce do po­rząd­ku kra­jo­we­go. W li­te­ra­tu­rze w kon­tek­ście unij­ne­go pra­wa ban­ko­we­go wska­zu­je się przede wszyst­kim na za­sa­dę (bądź re­gu­łę) jed­no­li­tej li­cen­cji ban­ko­wej, nad­zo­ru ze stro­ny pań­stwa ma­cie­rzy­ste­go, wza­jem­ne­go uzna­nia15.

Przed­sta­wio­na wy­żej ogól­na cha­rak­te­ry­sty­ka do­tych­cza­so­we­go do­rob­ku dok­try­ny daje pod­sta­wę dla po­czy­nie­nia jesz­cze kil­ku uwag od­no­śnie do no­men­kla­tu­ry i sys­te­ma­ty­ki za­sad pra­wa ban­ko­we­go, a tak­że za­pro­po­no­wa­nia kla­sy­fi­ka­cji istot­nej z punk­tu wi­dze­nia pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań.

Wy­cho­dząc od stwier­dze­nia, że bez wąt­pie­nia przy­czy­ną wszel­kiej in­ge­ren­cji pra­wo­daw­cy w or­ga­ni­za­cję sys­te­mu ban­ko­we­go oraz kształ­to­wa­nie ram praw­nych dla re­la­cji mię­dzy uczest­ni­ka­mi ryn­ku jest po­trze­ba za­pew­nie­nia bez­pie­czeń­stwa ob­ro­tu na ryn­ku ban­ko­wym i sta­bil­no­ści sys­te­mu ban­ko­we­go, moż­na uznać, że sta­je się ona przy­czy­ną sta­no­wie­nia wszel­kich norm, oraz wpły­wa na wy­zna­cze­nie gra­nic in­ge­ren­cji pra­wo­daw­czej w sys­tem ban­ko­wy. Po­wo­du­je to, że z dru­giej stro­ny, na pod­sta­wie ogó­łu norm pra­wa ban­ko­we­go moż­na sfor­mu­ło­wać za­sa­dę ochro­ny bez­pie­czeń­stwa ob­ro­tu na ryn­ku ban­ko­wym i sta­bil­no­ści sys­te­mu ban­ko­we­go jako me­ta­za­sa­dę, za­sa­dę nad­rzęd­ną, naj­wyż­szej wagi i do­nio­sło­ści w hie­rar­chii za­sad pra­wa ban­ko­we­go. Jed­no­cze­śnie jest to za­sa­da o naj­bar­dziej ogól­nym cha­rak­te­rze, z tego wzglę­du wy­da­je się uza­sad­nio­ne, by przy za­ło­żo­nych ce­lach ba­daw­czych do­ko­nać bar­dziej szcze­gó­ło­wej ty­pi­za­cji za­sad. Po­szu­ki­wa­nie kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej ban­ku lo­kal­ne­go, tak­że uka­za­nia ban­ku lo­kal­ne­go na tle roz­wią­zań sys­te­mo­wych, wy­ma­ga bo­wiem prze­ana­li­zo­wa­nia norm, roz­pa­try­wa­nych przez pry­zmat za­sad, z więk­szą do­kład­no­ścią, po­zwa­la­ją­cą na uchwy­ce­nie w dal­szej czę­ści roz­wa­żań od­ręb­no­ści w kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ków lo­kal­nych. Tak uję­ty cel wy­zna­cza tak­że gra­ni­ce ich szcze­gó­ło­wo­ści. W ni­niej­szych roz­wa­ża­niach cho­dzi o iden­ty­fi­ka­cję ta­kich za­sad, któ­re moż­na uznać za pod­sta­wo­we, fun­da­men­tal­ne, a więc ta­kie, któ­re wy­zna­cza­ją kie­ru­nek po­zo­sta­łych re­gu­la­cji praw­nych i za­wie­ra­ją kar­dy­nal­ne roz­strzy­gnię­cia. Nie jest też ce­lem ni­niej­szych ana­liz stwo­rze­nie sys­te­mu za­sad pra­wa ban­ko­we­go, a więc uję­cia w spo­sób zu­peł­ny, jed­no­li­ty for­mal­nie i ma­te­rial­nie, ca­ło­ści za­sad pra­wa ban­ko­we­go. Zwa­żyw­szy, że sys­tem ban­ko­wy skła­da się z pod­mio­tów o róż­nym cha­rak­te­rze, a z norm pra­wa ban­ko­we­go moż­na for­mu­ło­wać za­sa­dę od­ręb­no­ści re­żi­mu praw­ne­go ban­ków i pod­mio­tów dzia­ła­ją­cych w celu za­pew­nie­nia pra­wi­dło­we­go funk­cjo­no­wa­nia ryn­ku ban­ko­we­go16, na­le­ży stwier­dzić, że wy­mu­sza­ło­by to od­wo­ły­wa­nie się do tych z nich, któ­re do­ty­czą cen­tral­ne­go ban­ku pań­stwa oraz in­nych pod­mio­tów sys­te­mu ban­ko­we­go (BFG, KNF). W spo­sób oczy­wi­sty stoi to w sprzecz­no­ści z re­ali­za­cją za­ło­żo­nych ce­lów ba­daw­czych.

Po­wyż­sze wy­ja­śnie­nia uza­sad­nia­ją ogra­ni­cze­nie ob­sza­ru ana­liz do za­sad, któ­re kształ­tu­ją re­gu­ły po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści przez ban­ki kra­jo­we w Pol­sce, a więc tak­że te lo­kal­ne.

W ob­sza­rze pra­wa kra­jo­we­go17 wy­róż­nio­no sie­dem za­sad, któ­re będą przed­mio­tem dal­szych ana­liz. Są to:

- za­sa­da li­cen­cjo­no­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ków (re­gla­men­ta­cji dzia­łal­no­ści pod­mio­tów wy­ko­nu­ją­cych czyn­no­ści ban­ko­we),

- za­sa­da mo­no­po­lu wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych,

- za­sa­da nad­zo­ru pu­blicz­ne­go,

- za­sa­da mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka,

- za­sa­da szcze­gól­nej ochro­ny środ­ków po­wie­rzo­nych,

- za­sa­da ochro­ny stro­ny za­wie­ra­ją­cej z ban­kiem umo­wę o świad­cze­nie usług ban­ko­wych,

- za­sa­da za­po­bie­ga­nia wy­ko­rzy­sty­wa­niu ban­ków i sys­te­mu ban­ko­we­go do dzia­łań prze­stęp­czych.

Ta­kie ich uję­cie po­zwo­li na ana­li­zę za­rów­no norm od­no­szą­cych się do two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia ban­ków, jak i do­ty­czą­cych wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych (świad­cze­nia usług przez ban­ki).

4.3. Za­sa­da li­cen­cjo­no­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ków

W Pol­sce dzia­łal­ność ban­ków ob­ję­ta jest re­gla­men­ta­cją praw­ną18. W za­leż­no­ści od spo­so­bu poj­mo­wa­nia re­gla­men­ta­cji19 jej ele­men­tem bądź for­mą są: kon­ce­sja, ze­zwo­le­nie, li­cen­cja, zgo­da etc., wy­da­wa­ne przez or­gan re­gla­men­tu­ją­cy. W przy­pad­ku ban­ku prze­pi­sy pra­wa sta­no­wią, że pod­ję­cie prze­zeń dzia­łal­no­ści wy­ma­ga ze­zwo­le­nia20, a do­nio­słość nor­ma­tyw­na ko­niecz­no­ści jego uzy­ska­nia jest pod­kre­śla­na w de­fi­ni­cji le­gal­nej ban­ku. Ze­zwo­le­nie sta­no­wi bo­wiem od­ręb­ny kom­po­nent tej de­fi­ni­cji.

Na grun­cie pra­wa ban­ko­we­go za­sa­da li­cen­cjo­no­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej nie ma cha­rak­te­ru jed­no­li­te­go. Wszyst­kie ban­ki obej­mu­je obo­wią­zek speł­nie­nia for­mal­nych (uzy­ska­nie ze­zwo­le­nia na roz­po­czę­cie przez bank dzia­łal­no­ści) i ma­te­rial­nych wy­mo­gów sta­wia­nych tym in­sty­tu­cjom (ka­pi­ta­ło­wych, per­so­nal­nych, or­ga­ni­za­cyj­nych), jed­nak są one róż­nie kon­stru­owa­ne w za­leż­no­ści od for­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej ban­ku. Ist­nie­ją­ce róż­ni­ce obej­mu­ją przede wszyst­kim ro­dza­je ko­niecz­nych do uzy­ska­nia ze­zwo­leń (ze­zwo­le­nia na utwo­rze­nie ban­ku, ze­zwo­le­nia na roz­po­czę­cie przez bank dzia­łal­no­ści), wy­mo­gów per­so­nal­nych do­ty­czą­cych osób za­ło­ży­cie­li oraz człon­ków or­ga­nów ban­ku, a tak­że wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych. Od­mien­ne okre­śle­nie wa­run­ków praw­nych przy po­dej­mo­wa­niu dzia­łal­no­ści ban­ko­wej dla po­szcze­gól­nych ka­te­go­rii ban­ków ma swo­je od­bi­cie rów­nież w pro­ce­sie li­cen­cyj­nym.

Przede wszyst­kim zna­czą­cą od­ręb­no­ścią cha­rak­te­ry­zu­je się utwo­rze­nie ban­ku pań­stwo­we­go. Jego spe­cy­fi­ka wy­ni­ka z kil­ku przy­czyn. Po pierw­sze, pod­mio­tem wy­stę­pu­ją­cym w roli za­ło­ży­cie­la jest wy­łącz­nie Skarb Pań­stwa (pod­miot o szcze­gól­nym sta­tu­sie), po dru­gie, za­kła­dać na­le­ży, że bank taki re­ali­zu­je pew­ne za­da­nia na­kła­da­ne nań przez pań­stwo. To uza­sad­nia­ło­by nor­ma­tyw­ny tryb jego po­wsta­nia i mniej­szy, a na­wet jak pod­no­si się w li­te­ra­tu­rze, zbyt mały21 wpływ or­ga­nu nad­zo­ru na pro­ces two­rze­nia ta­kie­go ban­ku (in­a­czej niż w przy­pad­ku ban­ko­wej spół­ki ak­cyj­nej two­rzo­nej przez Skarb Pań­stwa). Oso­ba za­ło­ży­cie­la, a na­stęp­nie wy­łącz­ne­go wła­ści­cie­la ban­ku pań­stwo­we­go de­ter­mi­nu­je spo­sób re­gu­la­cji wie­lu kwe­stii, ta­kich jak: ro­dza­je or­ga­nów ban­ku, spo­sób ich po­wo­ła­nia, prze­słan­ki i for­mę li­kwi­da­cji. Pod­le­ga on tak­że, jako oso­ba praw­na pra­wa pu­blicz­ne­go, in­nym szcze­gól­nym prze­pi­som. Ta for­ma or­ga­ni­za­cyj­no-praw­na ban­ku nie bę­dzie przed­mio­tem dal­szych roz­wa­żań ze wzglę­du na fakt jej nie­do­sto­so­wa­nia (wy­ni­ka­ją­ce­go ze szcze­gól­ne­go cha­rak­te­ru ban­ku pań­stwo­we­go) dla ban­ków lo­kal­nych.

Za­mknię­ty ka­ta­log form or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych dzia­łal­no­ści ban­ków22 spra­wia, że po­zo­sta­ły­mi do­pusz­czal­ny­mi for­ma­mi, w ja­kich mogą być one or­ga­ni­zo­wa­ne, są spół­ki ak­cyj­ne lub spół­dziel­nie. Ana­li­zu­jąc wy­mo­gi ka­pi­ta­ło­we, ja­kie sta­wia się przy po­dej­mo­wa­niu dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, moż­na wska­zać na ko­niecz­ność: wy­po­sa­że­nia ban­ku w fun­du­sze wła­sne o wy­so­ko­ści do­sto­so­wa­nej do ro­dza­ju czyn­no­ści ban­ko­wych prze­wi­dzia­nych do wy­ko­ny­wa­nia i roz­mia­ru pro­gno­zo­wa­nej dzia­łal­no­ści (w tym wnie­sie­nia ka­pi­ta­łu za­ło­ży­ciel­skie­go (nie­ob­cią­żo­ne­go i po­cho­dzą­ce­go z udo­ku­men­to­wa­nych, le­gal­nych źró­deł) w wy­so­ko­ści rów­no­war­to­ści w zło­tych mi­ni­mum 5 mln euro) oraz za­cho­wa­nia pro­por­cji mię­dzy czę­ścią ka­pi­ta­łu wno­szo­ne­go w po­sta­ci wkła­du pie­nięż­ne­go a nie­pie­nięż­ne­go. Od­stęp­stwo od tych re­guł zo­sta­ło prze­wi­dzia­ne dla ban­ków spół­dziel­czych, któ­rych za­ło­ży­cie­le wy­ra­zi­li za­miar za­war­cia umo­wy zrze­sze­nia na pod­sta­wie usta­wy o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych, ich zrze­sza­niu się i ban­kach zrze­sza­ją­cych. W tym przy­pad­ku mi­ni­mal­na wy­so­kość ka­pi­ta­łu za­ło­ży­ciel­skie­go ban­ku zo­sta­ła okre­ślo­na kwo­tą rów­no­war­to­ści w zło­tych 1 mln euro.

Z ko­lei wy­mo­gi per­so­nal­ne od­no­szą się do osób za­ło­ży­cie­li oraz człon­ków za­rzą­du. Wspól­nym dla ban­ków spół­dziel­czych i ban­ko­wych spół­ek ak­cyj­nych wa­run­kiem for­mu­ło­wa­nym nor­ma­tyw­nie jest ten od­no­szą­cy się do ich kwa­li­fi­ka­cji etycz­nych i za­wo­do­wych23. Za­ło­ży­cie­le oraz oso­by prze­wi­dzia­ne do ob­ję­cia w ban­ku sta­no­wisk człon­ków za­rzą­du, w tym pre­ze­sa, mu­szą da­wać rę­koj­mię ostroż­ne­go i sta­bil­ne­go za­rzą­dza­nia ban­kiem, przy czym co naj­mniej dwie oso­by prze­wi­dzia­ne do ob­ję­cia w ban­ku sta­no­wisk człon­ków za­rzą­du mu­szą wy­ka­zać się sto­sow­nym do­świad­cze­niem za­wo­do­wym oraz udo­wod­nić zna­jo­mość ję­zy­ka pol­skie­go24. Jed­nak spo­sób okre­śle­nia do­świad­cze­nia i przy­go­to­wa­nia za­wo­do­we­go osób prze­wi­dzia­nych do ob­ję­cia w ban­ku sta­no­wisk człon­ków za­rzą­du jest od­mien­nie okre­śla­ny dla spół­ek ak­cyj­nych i ban­ków spół­dziel­czych (art. 30 pr.bank.; art. 12 ust. 2 u.f.b.s.). W inny spo­sób okre­ślo­ny zo­stał ka­ta­log pod­mio­tów mo­gą­cych wy­stę­po­wać jako za­ło­ży­cie­le ban­ku, a tak­że wy­ma­ga­na mi­ni­mal­na ich licz­ba. Bar­dziej re­stryk­cyj­ne prze­pi­sy od­no­szą się do za­ło­ży­cie­li ban­ków spół­dziel­czych. Bank spół­dziel­czy mogą za­ło­żyć je­dy­nie oso­by fi­zycz­ne, w licz­bie co naj­mniej dzie­się­ciu. Na­to­miast za­ło­ży­cie­la­mi ban­ku w for­mie spół­ki ak­cyj­nej mogą być oso­by praw­ne lub oso­by fi­zycz­ne. W przy­pad­ku osób praw­nych o szcze­gól­nym sta­tu­sie dla za­ło­że­nia ban­ko­wej spół­ki ak­cyj­nej wy­star­czy jed­na oso­ba25, jed­nak poza wska­za­ny­mi usta­wo­wo wy­jąt­ka­mi za­ło­ży­cie­li nie może być mniej niż trzech.

Wresz­cie wy­mo­gi or­ga­ni­za­cyj­ne od­no­szą się do przy­go­to­wa­nia do dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w sfe­rze za­pew­nie­nia wa­run­ków in­fra­struk­tu­ral­nych, za­pla­no­wa­nia jego dzia­ła­nia (pro­gram dzia­łal­no­ści i plan dzia­łal­no­ści ban­ku na okres co naj­mniej trzy­let­ni), okre­śle­nia na­zwy, przy­go­to­wa­nia pro­jek­tu sta­tu­tu etc.

Pod­ję­cie przez bank dzia­łal­no­ści po­prze­dzo­ne musi być po­zy­tyw­ną we­ry­fi­ka­cją, do­ko­ny­wa­ną przez Ko­mi­sję Nad­zo­ru Fi­nan­so­we­go, wy­peł­nie­nia wszyst­kich wy­mo­gów (ka­pi­ta­ło­wych, per­so­nal­nych i or­ga­ni­za­cyj­nych) sta­wia­nych przez pra­wo­daw­cę. Stwier­dze­nie, iż wnio­sko­daw­ca speł­nia okre­śla­ne prze­pi­sa­mi pra­wa wa­run­ki, na­stę­pu­je w dwóch eta­pach za­koń­czo­nych wy­da­niem naj­pierw ze­zwo­le­nia na utwo­rze­nie ban­ku, a na­stęp­nie ze­zwo­le­nia na roz­po­czę­cie przez bank dzia­łal­no­ści26. Do­pie­ro po uzy­ska­niu dru­gie­go ze wska­za­nych ze­zwo­leń bank może roz­po­cząć dzia­łal­ność, przy czym jest tu zwią­za­ny czyn­ni­kiem cza­su. W przy­pad­ku nie­pod­ję­cia dzia­łal­no­ści (rze­czy­wi­ste­go wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych)27 w ter­mi­nie roku od wy­da­nia ze­zwo­le­nia na utwo­rze­nie ban­ku oba ze­zwo­le­nia tra­cą moc.

Ze wzglę­du na fakt, że uzy­ska­ne ze­zwo­le­nia upraw­nia­ją do wy­ko­ny­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej na ob­sza­rze EOG (zgod­nie z za­sa­dą jed­no­li­tej li­cen­cji), wy­mo­giem jest po­in­for­mo­wa­nie Eu­ro­pej­skie­go Urzę­du Nad­zo­ru Ban­ko­we­go o wy­da­niu ze­zwo­le­nia na roz­po­czę­cie przez bank dzia­łal­no­ści (obo­wią­zek ten cią­ży na KNF).

Od­twa­rza­na z tek­stu praw­ne­go sys­te­mo­wa za­sa­da li­cen­cjo­no­wa­nia wy­zna­cza spo­sób two­rze­nia wszyst­kich ban­ków kra­jo­wych bez wzglę­du na sta­tus za­ło­ży­cie­li (pod­miot pra­wa pu­blicz­ne­go czy pry­wat­ne­go), za­kres dzia­ła­nia czy wy­ko­ny­wa­ne za­da­nia, prze­sa­dza­jąc o nie­odzow­no­ści li­cen­cjo­no­wa­nia rów­nież ban­ków lo­kal­nych.

4.4. Za­sa­da mo­no­po­lu wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych

Za­sa­da mo­no­po­lu wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych musi być roz­pa­try­wa­na w aspek­cie po­zy­tyw­nym i ne­ga­tyw­nym. W aspek­cie po­zy­tyw­nym ozna­cza za­strze­że­nie wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych sen­su stric­to28 (wy­mie­nio­nych w art. 5 ust. 1 pr.bank.) dla ban­ków. W związ­ku z tym w dok­try­nie naj­czę­ściej wska­zu­je się na wy­łącz­ność ich wy­ko­ny­wa­nia przez bank29, choć trze­ba mieć na uwa­dze, że pra­wo­daw­ca do­pusz­cza moż­li­wość, by i inne pod­mio­ty ("jed­nost­ki or­ga­ni­za­cyj­ne inne niż ban­ki") mo­gły rów­nież ta­kie czyn­no­ści wy­ko­ny­wać30 (art. 5 ust. 5 pr.bank.). Stąd w li­te­ra­tu­rze nie­kie­dy mówi się o względ­nym mo­no­po­lu ban­ków na wy­ko­ny­wa­nie czyn­no­ści ban­ko­wych sen­su stric­to31. Ochro­na tak po­ję­te­go mo­no­po­lu ban­ków na­stę­pu­je przez wpro­wa­dze­nie sank­cji o cha­rak­te­rze cy­wil­nym i kar­nym za nie­le­gal­ne pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej32.

W aspek­cie ne­ga­tyw­nym mo­no­pol wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych zwią­za­ny jest z za­ka­zem wy­ko­ny­wa­nia in­nych czyn­no­ści poza ban­ko­wy­mi, z wy­jąt­kiem nie­licz­nych usług, któ­rych świad­cze­nie wpi­su­je się w dzia­łal­ność ban­ko­wą. Ar­ty­ku­ły 5 oraz 6 pr.bank. wy­zna­cza­ją za­sad­ni­czy za­kres przed­mio­to­wy dzia­łal­no­ści ban­ku. Czyn­no­ści ban­ko­we sta­ją się w ten spo­sób istot­nym wy­róż­ni­kiem dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, a wręcz są przez nie­któ­rych przed­sta­wi­cie­li dok­try­ny z nią utoż­sa­mia­ne33.

Czyn­no­ści ban­ko­we nie są jed­nak jed­no­li­tą ka­te­go­rią, co nie po­zo­sta­je bez wpły­wu na ukształ­to­wa­nie roz­wią­zań szcze­gó­ło­wych w ra­mach za­sa­dy mo­no­po­lu wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych. Nie tyl­ko bo­wiem pr.bank. roz­róż­nia dwie ka­te­go­rie tych czyn­no­ści (w art. 5 ust. 1 i art. 5 ust. 2 pr.bank.), ale i w in­nych ak­tach praw­nych do­ko­nu­je się od­mien­nej ich ty­pi­za­cji. Wy­ni­ka to z po­trze­by ich do­sto­so­wa­nia do spe­cy­fi­ki dzia­ła­nia okre­ślo­nych ka­te­go­rii ban­ków (zrze­szo­ny bank spół­dziel­czy, bank hi­po­tecz­ny). Róż­no­rod­ność za­dań ban­ków, ich szcze­gól­ny cha­rak­ter sta­no­wią uza­sad­nie­nie dla do­ko­ny­wa­nej usta­wo­wo od­mien­no­ści re­gu­la­cji przed­mio­tu dzia­łal­no­ści ban­ku. Pro­wa­dzi to do istot­nej kon­klu­zji: za­sa­da mo­no­po­lu wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych prze­ja­wia się w ogra­ni­cze­niu za­kre­su przed­mio­to­we­go dzia­łal­no­ści ban­ków i wy­łącz­no­ści wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych, jed­nak nie ozna­cza to do­pusz­czal­no­ści wy­ko­ny­wa­nia tych sa­mych czyn­no­ści ban­ko­wych przez wszyst­kie ka­te­go­rie ban­ków. Pra­wo­daw­ca może od­po­wied­nio do­sto­so­wy­wać ich za­kres w za­leż­no­ści od spe­cy­fi­ki dzia­łal­no­ści ban­ku. Na­le­ży w związ­ku z tym ocze­ki­wać, że taka mo­dy­fi­ka­cja może mieć rów­nież miej­sce w od­nie­sie­niu do czyn­no­ści ban­ko­wych wy­ko­ny­wa­nych przez bank lo­kal­ny. Ska­la pro­wa­dzo­nej prze­zeń dzia­łal­no­ści i jej ukie­run­ko­wa­nie po­win­ny zna­leźć swo­je od­zwier­cie­dle­nie we wła­ści­wym uję­ciu do­zwo­lo­nych do wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych. Po­win­no to de­ter­mi­no­wać rów­nież za­kres in­nych usług fi­nan­so­wych, ja­kie świad­czyć wi­nien bank lo­kal­ny.

4.5. Za­sa­da nad­zo­ru pu­blicz­ne­go

Za­sa­da pod­da­nia nad­zo­ro­wi pu­blicz­ne­mu pod­mio­tów wy­ko­nu­ją­cych czyn­no­ści ban­ko­we (za­sa­da nad­zo­ru pu­blicz­ne­go) wy­ni­ka z ko­niecz­no­ści za­pew­nie­nia bez­pie­czeń­stwa i sta­bil­no­ści ryn­ku ban­ko­we­go, a w szer­szym wy­mia­rze i fi­nan­so­we­go34. Choć w li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu iden­ty­fi­ku­je się sze­reg prze­sła­nek nad­zor­czych cha­rak­te­ry­stycz­nych dla ryn­ku ban­ko­we­go35, to za­sad­ni­czo spro­wa­dzić je moż­na do dwóch fun­da­men­tal­nych: za­pew­nie­nia ochro­ny de­po­nen­ta (w tym za­kre­sie jest ona po­wią­za­na z za­sa­dą szcze­gól­nej ochro­ny środ­ków po­wie­rzo­nych) oraz za­pew­nie­nia pra­wi­dło­wo­ści prze­pły­wu środ­ków pie­nięż­nych na kra­jo­wym i unij­nym ryn­ku fi­nan­so­wym. Znaj­du­je to swo­je od­zwier­cie­dle­nie w pol­skim po­rząd­ku praw­nym w ce­lach i za­da­niach nad­zor­czych KNF okre­śla­nych prze­pi­sa­mi pra­wa36.

Pu­blicz­ny nad­zór ban­ko­wy, roz­pa­try­wa­ny jako in­sty­tu­cja pra­wa ma­te­rial­ne­go37, wią­że się z na­kła­da­nym przez pra­wo­daw­cę obo­wiąz­kiem dba­ło­ści nad­zor­cy o zgod­ną z pra­wem dzia­łal­ność ban­ków. Kon­se­kwen­cją pod­da­nia ban­ków (z punk­tu wi­dze­nia pod­mio­to­we­go) czy in­a­czej ich dzia­łal­no­ści (z punk­tu wi­dze­nia przed­mio­to­we­go) nad­zo­ro­wi pu­blicz­ne­mu jest moż­li­wość oce­ny przez or­gan nad­zor­czy przy­go­to­wa­nia ban­ku do pod­ję­cia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej (pro­ces li­cen­cyj­ny), da­lej zaś we­ry­fi­ka­cja sto­so­wa­nia się przez bank do ban­ko­wych norm ostroż­no­ścio­wych (wy­zna­cza­ją­cych płyn­ność, za­kres do­pusz­czal­ne­go ry­zy­ka, wy­peł­nie­nia wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych)38 oraz in­nych prze­pi­sów okre­śla­ją­cych obo­wiąz­ki ban­ków, któ­rych wy­peł­nia­nie jest przed­mio­tem kon­tro­li KNF (m.in. li­mi­tu kon­cen­tra­cji za­an­ga­żo­wań, za­an­ga­żo­wań ban­ku w sto­sun­ku do pod­mio­tów po­wią­za­nych, kon­tro­li we­wnętrz­nej w ban­ku), a w przy­pad­ku stwier­dze­nia ich na­ru­sze­nia, wład­cze­go ko­ry­go­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ku po­przez środ­ki nad­zor­cze o róż­nym cha­rak­te­rze praw­nym. Wy­ra­zem przy­zna­nia moż­li­wo­ści wią­żą­ce­go wpły­wa­nia na pod­mio­ty nad­zo­ro­wa­ne są upraw­nie­nia or­ga­nu nad­zo­ru, któ­re moż­na dzie­lić na kon­tro­l­ne, re­gu­la­cyj­ne i stric­te nad­zor­cze39. W związ­ku z tym, że na or­ga­ny nad­zo­ru na­ło­żo­ne zo­sta­ły za­da­nia stric­te nad­zor­cze, nor­mo­daw­cze, w za­kre­sie sa­na­cji, li­kwi­da­cji i upa­dło­ści ban­ków (w róż­nym stop­niu na KNF, EBA), to w kon­se­kwen­cji wy­zna­cza to ob­sza­ry ich do­zwo­lo­nej in­ge­ren­cji w sa­mo­dziel­ność ban­ków.

Wresz­cie, za­sa­da nad­zo­ru pu­blicz­ne­go ma wy­miar po­wszech­ny. Nad­zo­rem ob­ję­te są wszyst­kie pod­mio­ty o sta­tu­sie ban­ku40 (a w szer­szym kon­tek­ście unij­nych za­sad funk­cjo­no­wa­nia ryn­ku fi­nan­so­we­go za­sa­da nad­zo­ru pu­blicz­ne­go wią­za­na jest z obo­wiąz­kiem nad­zo­ru nad wszyst­ki­mi in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi w pań­stwach EOG or­ga­ni­zo­wa­ne­go na szcze­blu kra­jo­wym i unij­nym)41.

Wy­wo­łu­je to istot­ne kon­se­kwen­cje dla dzia­łal­no­ści ogó­łu ban­ków kra­jo­wych. Wszyst­kie ban­ki, tak­że lo­kal­ne, pod­le­ga­ją nad­zo­ro­wi pu­blicz­ne­mu w za­kre­sie prze­strze­ga­nia norm pra­wa ban­ko­we­go, po­sta­no­wień sta­tu­tu i de­cy­zji o wy­da­niu ze­zwo­le­nia na utwo­rze­nie ban­ku42. Nor­my te moż­na po­dzie­lić na dwie gru­py. Przed­mio­tem roz­strzy­gnięć pierw­szej są wa­run­ki po­dej­mo­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej (nor­my do­ty­czą­ce two­rze­nia ban­ku), dru­giej - ure­gu­lo­wa­nia zwią­za­ne z czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi i ope­ra­cja­mi do­ko­ny­wa­ny­mi przez bank oraz zwią­za­nym z nimi ry­zy­kiem, w tym do­ty­czą­ce dzia­łal­no­ści ban­ku za­rów­no w okre­sie uzdra­wia­nia jego go­spo­dar­ki, jak i za­koń­cze­nia bytu praw­ne­go (nor­my do­ty­czą­ce funk­cjo­no­wa­nia ban­ku). Wy­ka­zu­ją one znacz­ne zróż­ni­co­wa­nie, co umoż­li­wia róż­no­rod­ną ich kla­sy­fi­ka­cję. Moż­li­we jest wy­róż­nie­nie ich z punk­tu wi­dze­nia kry­te­rium peł­nio­nej funk­cji (np. nor­my ogra­ni­cza­ją­ce ry­zy­ko i nor­my tzw. sy­gna­li­za­cyj­ne), za­kre­su pod­mio­to­wo-przed­mio­to­we­go (nor­my nad­zo­ru in­dy­wi­du­al­ne­go i nor­my nad­zo­ru skon­so­li­do­wa­ne­go), a tak­że, co istot­ne dla pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań, ob­sza­ru funk­cjo­no­wa­nia ad­re­sa­ta norm (nor­my do­ty­czą­ce za­kre­su przed­mio­to­we­go i te­ry­to­rial­ne­go pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści)43. Iden­ty­fi­ko­wa­na he­te­ro­ge­nicz­ność tych norm pro­wa­dzi do wnio­sku, że nie ist­nie­je obec­nie jed­no­li­te po­dej­ście re­gu­la­cyj­ne do pod­mio­tów wy­ko­nu­ją­cych czyn­no­ści ban­ko­we ma­ją­cych sta­tus ban­ków. Wła­ści­wa re­ali­za­cja ce­lów nad­zor­czych wy­ma­ga od­po­wied­niej jego mo­dy­fi­ka­cji, cze­go wy­ra­zem jest two­rze­nie dwu­po­zio­mo­wej struk­tu­ry unor­mo­wań. Norm, któ­re sto­so­wać mu­szą wszyst­kie ban­ki, i tych de­dy­ko­wa­nych okre­ślo­nym ich ka­te­go­riom. Ma to swo­je od­zwier­cie­dle­nie w dzia­ła­niach or­ga­nu nad­zo­ru. Musi on uwzględ­niać te nor­my w pro­ce­sie kon­tro­li, oraz od­po­wied­nio okre­ślać, w spo­sób ade­kwat­ny dla da­nej ka­te­go­rii ban­ków, wią­żą­ce ban­ki nor­my do­pusz­czal­ne­go ry­zy­ka, za­sa­dy za­rzą­dza­nia ry­zy­kiem zwią­za­nym z po­wie­rze­niem przez bank wy­ko­ny­wa­nia nie­któ­rych czyn­no­ści etc.

Sys­te­mo­wa za­sa­da nad­zo­ru pu­blicz­ne­go ozna­cza za­tem, że każ­dy bank kra­jo­wy (a więc i lo­kal­ny) pod­le­ga nad­zo­ro­wi po­wo­ła­nych w tym celu or­ga­nów kra­jo­wych (KNF) oraz w pew­nym stop­niu unij­nych (EBA44). Nie eli­mi­nu­je to moż­li­wo­ści przy­zna­nia kom­pe­ten­cji kon­tro­l­nych czy nad­zor­czych i in­nym pod­mio­tom czy or­ga­nom w celu wzmoc­nie­nia kon­tro­li lub nad­zo­ru nad ban­ka­mi.

4.6. Za­sa­da mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka

Za­sa­da mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka ozna­cza obo­wią­zek ban­ku ogra­ni­cza­nia ry­zy­kow­no­ści pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, prze­strze­ga­nia, da­ją­ce­go wy­wieść się z ogó­łu norm pra­wa ban­ko­we­go, wy­mo­gu ostroż­ne­go i sta­bil­ne­go za­rzą­dza­nia ban­kiem, w szcze­gól­no­ści po­przez re­spek­to­wa­nie pre­cy­zo­wa­nych ja­ko­ścio­wo lub ilo­ścio­wo ban­ko­wych norm ostroż­no­ścio­wych (re­gu­la­cji ostroż­no­ścio­wych), ale rów­nież in­nych norm słu­żą­cych mi­ni­ma­li­za­cji praw­do­po­do­bień­stwa wy­stą­pie­nia sy­tu­acji za­gro­że­nia dla środ­ków po­wie­rzo­nych.

W aspek­cie ne­ga­tyw­nym wią­za­na musi być na­to­miast przede wszyst­kim z za­ka­zem po­dej­mo­wa­nia przez bank nad­mier­ne­go ry­zy­ka. Uchwy­ce­nie w spo­sób kom­plet­ny ry­zy­ka wy­stę­pu­ją­ce­go w dzia­łal­no­ści ban­ko­wej nie jest jed­nak moż­li­we. Trze­ba je bo­wiem po­strze­gać jako ze­spół róż­nych ry­zyk, z któ­rych część okre­śla­na jest prze­pi­sa­mi pra­wa, inne na­to­miast sta­no­wią tzw. ry­zy­ko nie­zi­den­ty­fi­ko­wa­ne. Ana­li­za ak­tów praw­nych po­zwa­la wpraw­dzie na wy­róż­nie­nie ry­zy­ka: ope­ra­cyj­ne­go, ryn­ko­we­go (w tym m.in. ry­zy­ka po­zy­cji, ry­zy­ka kon­tra­hen­ta/ry­zy­ka roz­li­cze­nia i ry­zy­ka wa­lu­to­we­go), sto­py pro­cen­to­wej, kre­dy­to­we­go (w tym wy­ni­ka­ją­ce­go z ry­zy­ka kon­cen­tra­cji za­an­ga­żo­wań/du­żych za­an­ga­żo­wań), zwią­za­ne­go z po­wie­rze­niem przez bank wy­ko­ny­wa­nia nie­któ­rych czyn­no­ści in­nym pod­mio­tom45, jed­nak uznać je na­le­ży za ry­zy­ka moż­li­we do zi­den­ty­fi­ko­wa­nia i naj­czę­ściej wy­stę­pu­ją­ce w dzia­łal­no­ści ban­ko­wej. Ozna­cza to, że wy­ni­ka­ją­cy z oma­wia­nej za­sa­dy za­kaz na­le­ży ro­zu­mieć jako po­wstrzy­my­wa­nie się od dzia­łań, któ­re mogą być wią­za­ne nie tyl­ko z roz­po­zna­wal­ny­mi ro­dza­ja­mi ry­zy­ka, ale tak­że wszel­kich in­nych, któ­re mo­gły­by two­rzyć bez­po­śred­nie lub po­śred­nie za­gro­że­nie dla pra­wi­dło­we­go wy­peł­nia­nia zo­bo­wią­zań przez bank i zwro­tu po­wie­rzo­nych środ­ków.

Za­sa­da mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka obej­mu­je swo­im za­kre­sem zbiór za­sad bar­dziej szcze­gó­ło­wych. Na jej kon­struk­cję skła­da­ją się za­sa­dy: ade­kwat­no­ści ka­pi­ta­ło­wej ban­ku, utrzy­my­wa­nia płyn­no­ści płat­ni­czej do­sto­so­wa­nej do roz­mia­rów i ro­dza­ju dzia­łal­no­ści, prze­strze­ga­nia tzw. li­mi­tu kon­cen­tra­cji za­an­ga­żo­wań.

Roz­wa­ża­jąc, w pierw­szej ko­lej­no­ści, ade­kwat­ność ka­pi­ta­ło­wą, trze­ba czy­nić to w po­dzia­le na nor­my od­no­szą­ce się do obo­wiąz­ku do­sto­so­wa­nia wiel­ko­ści fun­du­szy wła­snych do roz­mia­ru pro­wa­dzo­nej przez bank dzia­łal­no­ści, utrzy­my­wa­nia pod­sta­wy ka­pi­ta­ło­wej ban­ku na po­zio­mie ade­kwat­nym do ry­zy­ka po­no­szo­ne­go w dzia­łal­no­ści da­ne­go ban­ku oraz utrzy­ma­nia współ­czyn­ni­ka wy­pła­cal­no­ści na od­po­wied­nim po­zio­mie.

Do­sto­so­wa­nie wiel­ko­ści fun­du­szy wła­snych do roz­mia­ru pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści łą­czy się z ko­niecz­no­ścią za­pew­nie­nia bez­pie­czeń­stwa eko­no­micz­ne­go ban­ku46. Zmniej­sza­nie ry­zy­ka jest w tym przy­pad­ku wią­za­ne z moż­li­wo­ścią po­kry­cia z fun­du­szy wła­snych ry­zy­ka ope­ra­cyj­ne­go. Jak wska­zu­je się nie tyl­ko w dok­try­nie, ale i w unij­nych ak­tach praw­nych, fun­du­sze wła­sne mogą być wy­ko­rzy­sta­ne do "wy­rów­na­nia strat, któ­rych war­tość prze­wyż­sza po­ziom zy­sków"47. By fun­du­sze wła­sne wła­ści­wie peł­ni­ły swo­ją funk­cję, pra­wo­daw­ca okre­śla sze­reg pa­ra­me­trów i wy­mo­gów, któ­rym mu­szą one od­po­wia­dać, po­cząw­szy od ich struk­tu­ry (art. 127 pr.bank.), po­przez okre­śle­nie ich wiel­ko­ści (art. 128 pr.bank. w związ­ku z art. 32 ust. 1 i 2 pr.bank. oraz art. 172 ust. 3 pr.bank.), re­la­cji po­szcze­gól­nych ich kom­po­nen­tów (art. 127 pr.bank.), koń­cząc na ogól­nej dy­rek­ty­wie, by wiel­kość fun­du­szy wła­snych była ade­kwat­na do cha­rak­te­ru i za­kre­su pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści ban­ko­wej (art. 126 pr.bank.). Uzu­peł­nie­niem prze­pi­sów usta­wo­wych są uchwa­ły KNF (wy­da­wa­ne w ra­mach przy­zna­nej KNF kom­pe­ten­cji), któ­re uści­śla­ją lub uzu­peł­nia­ją ich treść. Obec­nie przy­go­to­wy­wa­ne zmia­ny prze­pi­sów pra­wa na szcze­blu unij­nym (CRR) oraz nowa kon­struk­cja nad­zo­ru nad ryn­kiem fi­nan­so­wym UE spra­wia­ją, że istot­ne zna­cze­nie dla pra­wi­dło­we­go wy­li­cze­nia, utwo­rze­nia i utrzy­my­wa­nia wiel­ko­ści oraz struk­tu­ry fun­du­szy wła­snych będą mia­ły unij­ne roz­po­rzą­dze­nia oraz wy­da­ne w ra­mach upraw­nień re­gu­la­cyj­nych przez EBA wią­żą­ce stan­dar­dy tech­nicz­ne (BTS - Bin­ding Tech­ni­cal Stan­dards), a tak­że za­le­ce­nia i opi­nie. Będą one wpły­wać na spo­sób re­ali­za­cji obo­wiąz­ku po­sia­da­nia fun­du­szy wła­snych o sto­sow­nej kon­struk­cji we­wnętrz­nej i ade­kwat­nej wy­so­ko­ści48.

Utrzy­my­wa­nie pod­sta­wy ka­pi­ta­ło­wej ban­ku na po­zio­mie od­po­wied­nim do ry­zy­ka po­no­szo­ne­go w dzia­łal­no­ści da­ne­go ban­ku sta­no­wi ko­lej­ny wy­móg i tzw. wła­ści­wą nor­mę ade­kwat­no­ści ka­pi­ta­ło­wej49, a do­ty­czy wiel­ko­ści fun­du­szy wła­snych i do­dat­ko­wych po­zy­cji bi­lan­su ban­ku okre­ślo­nych przez Ko­mi­sję Nad­zo­ru Fi­nan­so­we­go. Łącz­nie wiel­kość fun­du­szy wła­snych i do­dat­ko­wych po­zy­cji bi­lan­su ban­ku nie może być niż­sza niż suma wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych z ty­tu­łu po­szcze­gól­nych ro­dza­jów ry­zy­ka oraz wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych z ty­tu­łu prze­kro­cze­nia li­mi­tów i na­ru­sze­nia in­nych norm okre­ślo­nych w pr.bank.50 bądź nie niż­sza niż ka­pi­tał we­wnętrz­ny, w za­leż­no­ści od tego, któ­ra z war­to­ści jest wyż­sza (wyż­sza z war­to­ści wy­zna­cza mi­ni­mal­ny li­mit)51. Po­dob­nie jak w przy­pad­ku fun­du­szy wła­snych, dla ce­lów pra­wi­dło­we­go okre­śle­nia wiel­ko­ści wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych istot­ne zna­cze­nie mają po­sta­no­wie­nia uchwał KNF, a tak­że akty wy­da­wa­ne przez EBA. To one wy­peł­nia­ją wła­ści­wą tre­ścią ra­mo­we po­sta­no­wie­nia usta­wo­we i roz­po­rzą­dzeń unij­nych.

Utrzy­ma­nie współ­czyn­ni­ka wy­pła­cal­no­ści na od­po­wied­nim po­zio­mie wzmac­nia obo­wią­zek wy­peł­nie­nia dwóch wska­za­nych już norm ade­kwat­no­ści ka­pi­ta­ło­wej (mi­ni­mal­ne­go po­zio­mu fun­du­szy wła­snych i wła­ści­wej nor­my ade­kwat­no­ści ka­pi­ta­ło­wej). W dok­try­nie ak­cen­tu­je się, że spo­sób jego ob­li­cza­nia opar­ty na wy­ra­że­niu sto­sun­ku war­to­ści fun­du­szy wła­snych do cał­ko­wi­te­go wy­mo­gu ka­pi­ta­ło­we­go de fac­to ob­ra­zu­je wy­peł­nie­nie tych norm52. Jego funk­cję na­le­ży po­strze­gać jed­nak sze­rzej. Jest on bo­wiem przede wszyst­kim in­stru­men­tem ogra­ni­cza­ją­cym wo­lu­men trans­ak­cji ban­ko­wych53. Mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka słu­żyć ma sko­re­lo­wa­nie jego wy­so­ko­ści z okre­sem pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści przez bank. Za­sad­ni­czo bank jest obo­wią­za­ny utrzy­my­wać współ­czyn­nik wy­pła­cal­no­ści na po­zio­mie co naj­mniej 8%. Jed­nak ze wzglę­du na znacz­ne ry­zy­ko dzia­łal­no­ści ban­ku na po­cząt­ku jego dzia­łal­no­ści to w tym pierw­szym okre­sie musi on być wyż­szy (bank po­dej­mu­ją­cy dzia­łal­ność musi utrzy­my­wać współ­czyn­nik wy­pła­cal­no­ści na po­zio­mie co naj­mniej 15% przez pierw­sze 12 mie­się­cy dzia­łal­no­ści, a przez na­stęp­ne 12 mie­się­cy - co naj­mniej 12%).

Dru­gą z za­sad, wy­mie­nio­nych jako skła­da­ją­ce się na kon­struk­cję za­sa­dy mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka, jest za­sa­da utrzy­my­wa­nia płyn­no­ści płat­ni­czej do­sto­so­wa­nej do roz­mia­rów i ro­dza­ju dzia­łal­no­ści (art. 8 pr.bank.). Płyn­ność płat­ni­cza, choć jest po­ję­ciem nor­ma­tyw­nym, nie jest de­fi­nio­wa­na usta­wo­wo, a w dro­dze uchwa­ły or­ga­nu nad­zo­ru. Na­le­ży przez nią ro­zu­mieć zdol­ność do fi­nan­so­wa­nia ak­ty­wów i ter­mi­no­we­go wy­ko­na­nia zo­bo­wią­zań w toku nor­mal­nej dzia­łal­no­ści ban­ku lub w in­nych wa­run­kach, któ­re moż­na prze­wi­dzieć, bez ko­niecz­no­ści po­nie­sie­nia stra­ty54. W od­róż­nie­niu od wy­pła­cal­no­ści, któ­ra ozna­cza trwa­łą nie­moż­ność wy­ko­na­nia zo­bo­wią­zań, płyn­ność płat­ni­cza ma cha­rak­ter bie­żą­cy, a jej brak wią­zać na­le­ży z przej­ścio­wą utra­tą moż­li­wo­ści ter­mi­no­we­go re­gu­lo­wa­nia zo­bo­wią­zań oraz po­kry­cia zgła­sza­ne­go po­py­tu na środ­ki pie­nięż­ne55. W dok­try­nie pod­kre­śla się, że wy­mo­giem jest, by zdol­ność do po­kry­wa­nia przez bank swo­ich bie­żą­cych zo­bo­wią­zań ist­nia­ła w każ­dym cza­sie56, mimo to nie­odzow­ne jest roz­pa­try­wa­nie płyn­no­ści płat­ni­czej w okre­ślo­nym ho­ry­zon­cie cza­so­wym. Dla ogra­ni­cze­nia ry­zy­ka dzia­łal­no­ści ban­ku płyn­ność musi być mo­ni­to­ro­wa­na nie tyl­ko w per­spek­ty­wie bie­żą­cej, ale krót­ko­ter­mi­no­wej, śred­nio­ter­mi­no­wej i dłu­go­ter­mi­no­wej. Znaj­du­je to swo­je od­zwier­cie­dle­nie w re­gu­la­cjach nad­zor­czych do­ty­czą­cych płyn­no­ści tzw. nad­zor­czych mia­rach płyn­no­ści (obec­nie wy­zna­cza się nad­zor­cze mia­ry płyn­no­ści krót­ko- i dłu­go­ter­mi­no­wej). Istot­nym wy­mo­giem utrzy­ma­nia płyn­no­ści płat­ni­czej przez bank, obok obo­wiąz­ku speł­nie­nia norm płyn­no­ści, jest wła­ści­we nią za­rzą­dza­nie. W szcze­gól­no­ści ban­ki są ob­li­go­wa­ne do opra­co­wa­nia me­tod po­mia­ru oraz mo­ni­to­ro­wa­nia płyn­no­ści płat­ni­czej, ogra­ni­cza­nia ry­zy­ka utra­ty płyn­no­ści płat­ni­czej i awa­ryj­nych pla­nów dzia­ła­nia57. Jako ele­ment re­gu­la­cji słu­żą­cej mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka moż­na trak­to­wać upraw­nie­nia pod­mio­tów pra­wa pu­blicz­ne­go (BFG, NBP) do uczest­nic­twa w pro­ce­sach przy­wra­ca­nia płyn­no­ści ban­kom po­przez udzie­la­nie im zwrot­nej po­mo­cy fi­nan­so­wej.

Ko­lej­na z za­sad ozna­cza praw­ny wy­móg prze­strze­ga­nia tak zwa­ne­go li­mi­tu kon­cen­tra­cji za­an­ga­żo­wań. Li­mit ten ma słu­żyć ogra­ni­cza­niu ry­zy­ka wy­ni­ka­ją­ce­go z za­an­ga­żo­wa­nia środ­ków fi­nan­so­wych ban­ku w sto­sun­ku do jed­ne­go pod­mio­tu lub pod­mio­tów po­wią­za­nych ka­pi­ta­ło­wo lub or­ga­ni­za­cyj­nie58. Dy­wer­sy­fi­ka­cja ry­zy­ka z ty­tu­łu in­we­sty­cji ban­ku, zo­bo­wią­zań po­za­bi­lan­so­wych oraz wie­rzy­tel­no­ści ban­ku, a więc za­po­bie­ga­nie kon­cen­tra­cji ry­zy­ka fi­nan­so­we­go i ka­pi­ta­ło­we­go, jest ko­lej­nym ele­men­tem skła­da­ją­cym się na treść za­sa­dy mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka w dzia­łal­no­ści ban­ku.

Obec­ny li­mit kon­cen­tra­cji tych za­an­ga­żo­wań wy­no­si 25% fun­du­szy wła­snych ban­ku. Jed­nak ten pu­blicz­no­praw­ny wy­móg ogra­ni­czeń wy­so­ko­ści za­an­ga­żo­wa­nia ule­ga mo­dy­fi­ka­cji w przy­pad­ku, gdy do­ty­czy to za­an­ga­żo­wa­nia ban­ku wo­bec pod­mio­tów o sta­tu­sie ban­ku bądź in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej, lub gru­py pod­mio­tów po­wią­za­nych ka­pi­ta­ło­wo lub or­ga­ni­za­cyj­nie, skła­da­ją­cych się co naj­mniej z jed­ne­go ban­ku kra­jo­we­go, in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej lub ban­ku za­gra­nicz­ne­go. W przy­pad­ku po­wsta­nia ta­kiej re­la­cji mię­dzy ban­kiem a pod­mio­ta­mi po­wią­za­ny­mi z sek­to­rem ban­ko­wym (przy­wo­ła­na wy­żej gru­pa) bądź bę­dą­cych czę­ścią sys­te­mu ban­ko­we­go (bank kra­jo­wy, in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa lub bank za­gra­nicz­ny) za­an­ga­żo­wa­nie nie może prze­kro­czyć 25% fun­du­szy wła­snych ban­ku albo rów­no­war­to­ści 150 mln euro, w za­leż­no­ści od tego, któ­ra z tych war­to­ści jest wyż­sza59. Po­nad­to suma za­an­ga­żo­wań wo­bec wszyst­kich po­wią­za­nych pod­mio­tów na­le­żą­cych do wska­za­nej gru­py, a nie­bę­dą­cych ban­kiem kra­jo­wym, in­sty­tu­cją kre­dy­to­wą lub ban­kiem za­gra­nicz­nym, nie może prze­kro­czyć 25% fun­du­szy wła­snych ban­ku.

Kom­ple­men­tar­ny­mi re­gu­la­cja­mi wo­bec usta­wo­wej kon­struk­cji li­mi­tu kon­cen­tra­cji, o któ­rym mowa w art. 71 pr.bank., są unor­mo­wa­nia KNF. Or­gan nad­zo­ru w dro­dze uchwa­ły sta­no­wi o za­sa­dach i wa­run­kach uwzględ­nia­nia za­an­ga­żo­wań przy usta­la­niu prze­strze­ga­nia li­mi­tu kon­cen­tra­cji za­an­ga­żo­wań i li­mi­tu du­żych za­an­ga­żo­wań60. KNF okre­śla tak­że za­an­ga­żo­wa­nia, wo­bec któ­rych nie sto­su­je się li­mi­tów. Do­ty­czy to tych za­an­ga­żo­wań, któ­re w oce­nie KNF nie za­gra­ża­ją bez­piecz­ne­mu pro­wa­dze­niu dzia­łal­no­ści ban­ko­wej i pra­wi­dło­we­mu za­rzą­dza­niu ry­zy­kiem w ban­ku.

Jako do­peł­nia­ją­cy oma­wia­ne ogra­ni­cze­nia trak­to­wać trze­ba we­wnętrz­ny li­mit za­an­ga­żo­wa­nia okre­ślo­ny w art. 79a ust. 4 pr.bank.61 Li­mit ten do­ty­czy udzie­la­nych przez bank kre­dy­tów, po­ży­czek pie­nięż­nych, gwa­ran­cji ban­ko­wych i po­rę­czeń człon­ko­wi za­rzą­du albo rady nad­zor­czej tego ban­ku lub oso­bie zaj­mu­ją­cej sta­no­wi­sko kie­row­ni­cze w tym ban­ku oraz pod­mio­to­wi po­wią­za­ne­mu ka­pi­ta­ło­wo lub or­ga­ni­za­cyj­nie z oso­bą zaj­mu­ją­cą ta­kie sta­no­wi­sko lub peł­nią­cą taką funk­cję. W tym przy­pad­ku suma kre­dy­tów, po­ży­czek pie­nięż­nych, gwa­ran­cji ban­ko­wych i po­rę­czeń nie może prze­kro­czyć: 10% sumy fun­du­szy pod­sta­wo­wych (w ban­ku w for­mie spół­ki ak­cyj­nej i w ban­ku pań­stwo­wym) bądź 25% sumy fun­du­szy pod­sta­wo­wych (w ban­ku spół­dziel­czym).

W dok­try­nie ak­cen­tu­je się, że praw­ne wy­mo­gi mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka pre­cy­zu­je się naj­czę­ściej ilo­ścio­wo lub ja­ko­ścio­wo przez okre­śle­nie pew­nych pa­ra­me­trów (norm, wskaź­ni­ków, li­mi­tów), jed­nak część z nich wy­my­ka się ta­kie­mu uję­ciu62. Do­ty­czy to na przy­kład po­sia­da­nia sto­sow­nych kom­pe­ten­cji przez oso­by za­rzą­dza­ją­ce ban­kiem czy okre­śle­nia re­guł po­wie­rza­nia wy­ko­ny­wa­nia okre­ślo­nych czyn­no­ści in­nym pod­mio­tom w ra­mach umo­wy agen­cyj­nej, któ­re bez wąt­pie­nia rów­nież mają wpływ na po­ziom ry­zy­ka w dzia­łal­no­ści ban­ku. Moż­na za­tem wska­zać, że za­sa­da mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka ma sze­ro­ki kon­tekst nor­ma­tyw­ny. Nie ogra­ni­cza się do re­gu­la­cji ostroż­no­ścio­wych, ale obej­mu­je wie­le in­stru­men­tów, roz­wią­zań i kon­struk­cji praw­nych (jak np. re­zer­wy na ry­zy­ko ogól­ne oraz re­zer­wy ce­lo­we, kon­tro­la we­wnętrz­na, obo­wią­zek zgło­sze­nia przez bank or­ga­no­wi nad­zo­ru za­mia­ru na­by­cia ak­cji lub udzia­łów).

Na­ru­sze­nie przez bank za­sa­dy mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka prze­ja­wia­ją­ce się nie­do­peł­nie­niem obo­wiąz­ków, wy­ni­ka­ją­cych z prze­pi­sów pra­wa ban­ko­we­go, może pro­wa­dzić do pod­ję­cia przez or­gan nad­zo­ru sto­sow­nych dzia­łań, w tym za­sto­so­wa­nia prze­wi­dzia­nych pra­wem środ­ków nad­zo­ru.

4.7. Za­sa­da szcze­gól­nej ochro­ny środ­ków po­wie­rzo­nych (wie­rzy­tel­no­ści de­po­nen­tów)

Swo­isty cha­rak­ter dzia­łal­no­ści ban­ko­wej wy­ni­ka z pro­wa­dze­nia jej w opar­ciu o środ­ki po­wie­rzo­ne pod ja­kim­kol­wiek ty­tu­łem zwrot­nym, któ­re w wy­ni­ku wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych ob­cią­ża­ne są ry­zy­kiem. Two­rzy to po­trze­bę stwo­rze­nia praw­nych gwa­ran­cji zwro­tu środ­ków pie­nięż­nych w wy­so­ko­ści od­po­wia­da­ją­cej kwo­cie po­wie­rzo­nych ban­ko­wi przez de­po­nen­ta środ­ków wraz z od­set­ka­mi (o ile od­set­ki są na­leż­ne zgod­nie z umo­wą).

Za­sa­dę szcze­gól­nej ochro­ny środ­ków po­wie­rzo­nych poj­mo­wać moż­na w spo­sób wą­ski i sze­ro­ki. W zna­cze­niu wą­skim wią­zać na­le­ża­ło­by ją z tymi nor­ma­mi pra­wa, któ­re wprost od­no­szą się do ochro­ny bez­pie­czeń­stwa "prze­cho­wy­wa­nych środ­ków pie­nięż­nych"63 oraz do sys­te­mu ochro­ny de­po­zy­tów.

W pierw­szym przy­pad­ku cho­dzi o nor­mę wy­ra­żo­ną w art. 50 ust. 2 pr.bank. Na mocy po­sta­no­wień tego ar­ty­ku­łu bank zo­bli­go­wa­ny jest do do­ło­że­nia szcze­gól­nej sta­ran­no­ści w za­kre­sie za­pew­nie­nia bez­pie­czeń­stwa prze­cho­wy­wa­nych środ­ków. Jak­kol­wiek bez­pie­czeń­stwo to może być róż­nie poj­mo­wa­ne, o czym świad­czy nie­jed­no­li­tość dok­try­nal­nej i ju­ry­dycz­nej wy­kład­ni tego prze­pi­su, to nie­wąt­pli­wie re­gu­la­cja ta słu­ży ochro­nie środ­ków po­wie­rzo­nych. Przy­chy­lić się na­le­ży do sta­no­wi­ska wy­ra­ża­ne­go w li­te­ra­tu­rze, a tak­że orzecz­nic­twie, że za­pew­nie­nie bez­pie­czeń­stwa środ­ków na­le­ży oce­niać w róż­nych aspek­tach, nie­mniej, w szcze­gól­no­ści jako bez­pie­czeń­stwo ma­jąt­ko­we, do któ­re­go za­pew­nie­nia bank jest zo­bli­go­wa­ny i któ­re utoż­sa­miać na­le­ży z re­ali­za­cją obo­wiąz­ku zwro­tu środ­ków w za­sa­dzie na każ­de żą­da­nie64. Sta­ra­nia ban­ku w celu eli­mi­na­cji za­gro­że­nia utra­ty środ­ków mu­szą obej­mo­wać na przy­kład unie­moż­li­wie­nie prze­stęp­czej dzia­łal­no­ści wła­snych pra­cow­ni­ków pro­wa­dzą­cej mię­dzy in­ny­mi do wa­dli­wej ob­słu­gi ra­chun­ku ban­ko­we­go65. W dok­try­nie i ju­dy­ka­tu­rze jest ono wią­za­ne rów­nież z za­pew­nie­niem, by środ­ki kon­kret­ne­go po­sia­da­cza ra­chun­ku, znaj­du­ją­ce się na ra­chun­ku ban­ko­wym, nie zo­sta­ły wy­pła­co­ne oso­bie nie­upraw­nio­nej66. Sze­ro­ko po­ję­te iden­ty­fi­ko­wa­ne jest z bez­pie­czeń­stwem w ro­zu­mie­niu art. 8 pr.bank., a więc za­cho­wy­wa­niem przez bank płyn­no­ści płat­ni­czej po­zwa­la­ją­cej na re­ali­za­cję wie­rzy­tel­no­ści przy­słu­gu­ją­cej po­sia­da­czo­wi ra­chun­ku67. W tym kon­tek­ście na­le­ży roz­pa­try­wać tak­że po­sta­no­wie­nia art. 129 pr.bank., zwłasz­cza w związ­ku z art. 8 pr.bank. Pro­wa­dzo­na przez bank go­spo­dar­ka fi­nan­so­wa ma po­zwa­lać na po­kry­cie z uzy­ska­nych przy­cho­dów kosz­tów dzia­łal­no­ści oraz zo­bo­wią­zań, a jed­no­cze­śnie po­zwa­lać na spła­ca­nie zo­bo­wią­zań ban­ku zgod­nie z ter­mi­na­mi płat­no­ści. In­nym wy­mia­rem bez­pie­czeń­stwa łą­czo­nym w dok­try­nie z art. 50 ust. 2 pr.bank jest bez­pie­czeń­stwo oso­bi­ste (dys­kre­cja ban­ko­wa)68.

Na­to­miast sys­tem ochro­ny de­po­zy­tów słu­ży ochro­nie usłu­go­bior­ców usług ban­ko­wych w przy­pad­ku nie­wy­pła­cal­no­ści ban­ku69, a do­kład­niej rzecz uj­mu­jąc, za­pew­nie­niu re­ali­za­cji wie­rzy­tel­no­ści przy­słu­gu­ją­cej de­po­nen­to­wi70 wo­bec ban­ku w ra­mach li­mi­tów usta­wo­wych (obo­wiąz­ko­wy sys­tem gwa­ran­to­wa­nia de­po­zy­tów) oraz - opcjo­nal­nie - umow­nych (umow­ny sys­tem gwa­ran­to­wa­nia de­po­zy­tów). Przed­mio­tem gwa­ran­cji w ra­mach sys­te­mu gwa­ran­to­wa­nia de­po­zy­tów jest wie­rzy­tel­ność de­po­nen­ta. Z dniem speł­nie­nia wa­run­ków gwa­ran­cji na­by­wa on w sto­sun­ku do BFG rosz­cze­nie o speł­nie­nie świad­cze­nia pie­nięż­ne­go. Pu­blicz­no­praw­na płasz­czy­zna oma­wia­nej kon­struk­cji nor­ma­tyw­nej, prze­ja­wia­ją­ca się w spo­so­bie na­wią­za­nia sto­sun­ku gwa­ran­cji (po­wsta­je on ex lege), usta­wo­wym okre­śle­niu za­kre­su po­kry­cia ob­ję­tych ochro­ną de­po­zy­tów, ob­li­ga­to­ryj­no­ści przy­na­leż­no­ści do obo­wiąz­ko­we­go sys­te­mu gwa­ran­to­wa­nia de­po­zy­tów, bez wąt­pie­nia prze­ma­wia za uzna­niem jej za kom­po­nent tre­ści za­sa­dy szcze­gól­nej ochro­ny środ­ków po­wie­rzo­nych, gdyż do­ty­czy wie­rzy­tel­no­ści de­po­nen­ta, jak­kol­wiek w okre­sie koń­czą­cym byt praw­ny ban­ku.

Po­strze­ga­na sze­ro­ko za­sa­da szcze­gól­nej ochro­ny środ­ków po­wie­rzo­nych obej­mu­je mię­dzy in­ny­mi za­sa­dę szcze­gól­nej ochro­ny środ­ków po­wie­rzo­nych w uję­ciu wą­skim, za­sa­dę li­cen­cjo­no­wa­nia, mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka, nad­zo­ru pu­blicz­ne­go. Za­pew­nie­niu wy­ko­na­nia zo­bo­wią­zań cią­żą­cych na ban­ku w związ­ku z przy­ję­ciem de­po­zy­tów (w szcze­gól­no­ści zwro­tu środ­ków pie­nięż­nych w wy­so­ko­ści od­po­wia­da­ją­cej kwo­cie wy­ni­ka­ją­cej z wie­rzy­tel­no­ści, jaka przy­słu­gu­je wie­rzy­cie­lo­wi wzglę­dem ban­ku) słu­żą bo­wiem mię­dzy in­ny­mi re­gla­men­ta­cja (li­cen­cjo­no­wa­nie) dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, nad­zór pro­wa­dzo­ny, poza in­ny­mi, tak­że w celu za­pew­nie­nia bez­pie­czeń­stwa środ­ków pie­nięż­nych gro­ma­dzo­nych na ra­chun­kach ban­ko­wych, unor­mo­wa­nia praw­ne wy­zna­cza­ją­ce za­sa­dy ochro­ny wie­rzy­tel­no­ści de­po­nen­tów two­rzą­ce sys­tem ochro­ny de­po­zy­tów, ale rów­nież ogra­ni­cze­nie wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej w za­kre­sie zrze­sza­nia ban­ków, ich łą­cze­nia i po­dzia­łu, moż­li­wość za­wie­sze­nia dzia­łal­no­ści ban­ku, szcze­gól­ne pro­ce­du­ry sa­na­cyj­ne i upa­dło­ścio­we. Za prze­jaw szcze­gól­nej ochro­ny środ­ków po­wie­rzo­nych moż­na uznać nie­któ­re tak zwa­ne przy­wi­le­je ban­ko­we (np. ban­ko­wy ty­tuł eg­ze­ku­cyj­ny71).

Ta­kie sze­ro­kie uję­cie wy­ni­ka z moż­li­wo­ści wy­od­ręb­nie­nia dwo­ja­kie­go ro­dza­ju norm. Po pierw­sze, tych bez­po­śred­nio wią­za­nych z ochro­ną wie­rzy­tel­no­ści wo­bec ban­ku, po­wsta­łej na sku­tek wy­ko­na­nia czyn­no­ści ban­ko­wej, po dru­gie, tych, któ­re two­rzą gwa­ran­cje praw­ne dla zwro­tu po­wie­rzo­nych środ­ków (a sze­rzej wy­ko­na­nia wszyst­kich cią­żą­cych na ban­kach zo­bo­wią­zań) po­przez nor­mo­wa­nie funk­cjo­no­wa­nia ban­ku, zwłasz­cza w za­kre­sie prze­ciw­dzia­ła­nia sta­nom za­gro­że­nia fi­nan­so­we­go po­szcze­gól­nych ban­ków. Wy­ni­ka to z fak­tu, że głów­nym ce­lem in­ge­ren­cji wła­dzy pu­blicz­nej i na­ło­że­nia ogra­ni­czeń w sfe­rze dzia­łal­no­ści ban­ku jest za­pew­nie­nie bez­pie­czeń­stwa środ­ków po­wie­rzo­nych ban­ko­wi pod ja­kim­kol­wiek ty­tu­łem zwrot­nym72. W kon­se­kwen­cji ca­ło­kształt norm okre­śla­ją­cych re­gu­ły go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej ban­ku, po­zwa­la­ją­cych na uprzy­wi­le­jo­wa­ne za­bez­pie­cze­nie i do­cho­dze­nie wie­rzy­tel­no­ści (m.in. tzw. hi­po­te­ka ban­ko­wa, ban­ko­wy ty­tuł eg­ze­ku­cyj­ny), nad­zór spra­wo­wa­ny przez KNF73, moż­na kwa­li­fi­ko­wać jako słu­żą­ce ochro­nie wie­rzy­tel­no­ści de­po­nen­tów. Jed­nak utra­ta płyn­no­ści czy nie­wy­pła­cal­ność ban­ków nie są zja­wi­ska­mi nie­spo­ty­ka­ny­mi, a ro­dzą ry­zy­ko czę­ścio­wej utra­ty środ­ków po­wie­rzo­nych ban­kom. W tym kon­tek­ście wszel­kie dzia­ła­nia zmie­rza­ją­ce do sa­na­cji ban­ku trze­ba oce­niać jako ma­ją­ce za cel ochro­nę re­ali­za­cji wie­rzy­tel­no­ści de­po­nen­tów. Po­dob­nie praw­na eli­mi­na­cja za­gro­żo­ne­go ban­ku skut­ku­ją­ca usta­niem jego bytu praw­ne­go (prze­ję­cie za­gro­żo­ne­go ban­ku, li­kwi­da­cja przy­mu­so­wa) do­ko­ny­wa­na jest mię­dzy in­ny­mi w in­te­re­sie wie­rzy­cie­li za­gro­żo­ne­go upa­dło­ścią ban­ku74. Tak też oce­niać na­le­ży re­gu­la­cje in­nych pro­ce­dur sa­na­cyj­nych75. Mają one gwa­ran­to­wać, że in­te­re­sy wie­rzy­cie­li ban­ku nie zo­sta­ną na­ru­szo­ne, względ­nie na­ru­szo­ne w moż­li­wie naj­mniej­szym stop­niu76.

Przy po­czy­nio­nym wy­żej za­strze­że­niu moż­na uznać, że za­pew­nie­niu bez­pie­czeń­stwa środ­ków po­wie­rzo­nych ban­ko­wi pod ja­kim­kol­wiek ty­tu­łem zwrot­nym słu­żą szcze­gól­ne roz­wią­za­nia od­no­szą­ce się do pro­ce­sów re­or­ga­ni­za­cji ban­ków (za­strze­że­nie wy­łącz­nie moż­li­wo­ści po­łą­cze­nia przez in­kor­po­ra­cję, ogra­ni­czo­na pod­mio­to­wo moż­li­wość po­dzia­łu ban­ku oraz jego szcze­gól­ne za­sa­dy) oraz do­bro­wol­nej li­kwi­da­cji. Wszel­kie bo­wiem prze­kształ­ce­nia wy­ma­ga­ją sta­ran­ne­go ure­gu­lo­wa­nia kwe­stii prze­ję­cia bądź wy­ko­na­nia zo­bo­wią­zań cią­żą­cych na ban­ku, któ­re­go byt praw­ny usta­je. Wresz­cie za­li­czyć tu moż­na rów­nież ogra­ni­cze­nia swo­bo­dy w za­kre­sie zrze­sza­nia się nie­któ­rych ban­ków.

Ca­łość przed­sta­wio­nych roz­wią­zań prze­ma­wia za uzna­niem, że przy­ję­ty mo­del ochro­ny ma szcze­gól­ny cha­rak­ter. Wy­ni­ka to z wpro­wa­dze­nia nie­po­rów­ny­wal­nie bar­dziej re­stryk­cyj­nych i szcze­gó­ło­wych prze­pi­sów praw­nych two­rzą­cych gwa­ran­cje praw­ne dla pra­wi­dło­we­go wy­ko­na­nia zo­bo­wią­za­nia przez bank wo­bec wie­rzy­cie­la (bę­dą­ce­go stro­ną umo­wy o świad­cze­nie usług ban­ko­wych, a w szcze­gól­no­ści de­po­nen­ta), niż ma to miej­sce w przy­pad­ku in­nych pod­mio­tów pro­wa­dzą­cych dzia­łal­ność go­spo­dar­czą. Spe­cy­fi­ka tej ochro­ny prze­ja­wia się nie tyl­ko w na­ło­że­niu roz­licz­nych obo­wiąz­ków na bank, ale tak­że we włą­cze­niu pod­mio­tów pu­blicz­no­praw­nych do ochro­ny "środ­ków po­wie­rzo­nych". Nie moż­na nie za­uwa­żyć, że obo­wią­zu­ją­ce w tym za­kre­sie roz­wią­za­nia praw­ne po­zwa­la­ją na do­ko­na­nie po­dzia­łu norm słu­żą­cych tej ochro­nie, opie­ra­jąc się na kry­te­rium pod­mio­tu zo­bli­go­wa­ne­go do po­dej­mo­wa­nia dzia­łań na­kie­ro­wa­nych na ich ochro­nę, na te do­ty­czą­ce ban­ku oraz te od­no­szą­ce się do in­nych pod­mio­tów (KNF77, BFG).

4.8. Za­sa­da szcze­gól­nej ochro­ny stro­ny za­wie­ra­ją­cej z ban­kiem umo­wę o świad­cze­nie usług ban­ko­wych

Szcze­gól­ną ochro­nę stro­ny za­wie­ra­ją­cej z ban­kiem umo­wę o świad­cze­nie usług ban­ko­wych78 wią­zać trze­ba ze zwięk­szo­ny­mi wy­ma­ga­nia­mi od­no­śnie do pro­fe­sjo­na­li­zmu ban­ku i jego szcze­gól­ną od­po­wie­dzial­no­ścią przed spo­łe­czeń­stwem za wła­ści­we wy­ko­ny­wa­nie pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści, wpły­wa­ją­cy­mi na po­strze­ga­nie ban­ku jako in­sty­tu­cji za­ufa­nia pu­blicz­ne­go79. Od­dzia­łu­je to nie tyl­ko na po­trze­bę two­rze­nia praw­nych gwa­ran­cji w za­kre­sie za­pew­nie­nia eko­no­micz­ne­go bez­pie­czeń­stwa ban­ku, ale rów­nież w ob­sza­rze wza­jem­nych re­la­cji mię­dzy ban­kiem a stro­ną za­wie­ra­ją­cą z ban­kiem umo­wę o świad­cze­nie usług ban­ko­wych. Wła­śnie w tej dru­giej po­sta­ci moż­na i trze­ba wią­zać te zwięk­szo­ne wy­mo­gi i szcze­gól­ną od­po­wie­dzial­ność z ochro­ną w uję­ciu oma­wia­nej za­sa­dy, zaś jej szcze­gól­ność - za­rów­no ze swo­isto­ścią (uwzględ­nie­nie spe­cy­fi­ki usług ban­ko­wych), jak i bar­dziej roz­le­głym niż w przy­pad­ku in­nych pod­mio­tów pro­wa­dzą­cych dzia­łal­ność go­spo­dar­czą za­kre­sie in­ge­ren­cji praw­nej w sto­sun­ki umow­ne mię­dzy ban­kiem i jego klien­tem. Obej­mu­je ona tak­że za­ka­zy i na­ka­zy ma­ją­ce za­pew­nić klien­to­wi (tak­że po­ten­cjal­ne­mu) pra­wi­dło­wość roz­po­zna­nia ban­ku po­śród in­nych pod­mio­tów dzia­ła­ją­cych na ryn­ku oraz uzy­ska­nie rze­tel­nych in­for­ma­cji po­zwa­la­ją­cych świa­do­mie po­dej­mo­wać de­cy­zje co do wy­bo­ru usług świad­czo­nych przez bank.

Roz­wa­ża­jąc za­kres przed­mio­to­wy oma­wia­nej za­sa­dy, w pierw­szej ko­lej­no­ści wy­mie­nić moż­na obo­wiąz­ki ban­ku słu­żą­ce ochro­nie nie­pro­fe­sjo­nal­ne­go uczest­ni­ka ryn­ku fi­nan­so­we­go (klien­ta ban­ku, kon­su­men­ta80). Pierw­szą gru­pę sta­no­wić będą pu­blicz­no­praw­ne obo­wiąz­ki in­for­ma­cyj­ne do­ty­czą­ce świad­cze­nia usług ban­ko­wych. W dok­try­nie do­ko­nu­je się ich po­dzia­łu na obo­wiąz­ki in­for­ma­cyj­ne: do­ty­czą­ce świad­cze­nia usług ban­ko­wych okre­śla­ne w pr.bank. (m.in. obo­wią­zek okre­śle­nia w umo­wie kre­dy­to­wej kosz­tu kre­dy­tu oraz wa­run­ków jego zmia­ny; obo­wią­zek okre­śle­nia rocz­nej sto­py opro­cen­to­wa­nia kre­dy­tu w ogło­sze­niach i ofer­tach ban­ku), w za­kre­sie umów kre­dy­tu kon­su­menc­kie­go okre­śla­ne w usta­wie o kre­dy­cie kon­su­menc­kim81 (m.in. okre­śle­nie wy­so­ko­ści opłat i in­nych kosz­tów zwią­za­nych z udzie­le­niem kre­dy­tu za­bez­pie­czo­ne­go hi­po­te­ką; wa­run­ki wy­po­wie­dze­nia umo­wy o kre­dyt kon­su­menc­ki), od­no­szą­ce się do umów za­wie­ra­nych poza lo­ka­lem i na od­le­głość w usta­wie o ochro­nie nie­któ­rych praw kon­su­men­tów82 (m.in. in­for­ma­cje do­ty­czą­ce do­staw­cy lub usłu­gi fi­nan­so­wej), wo­bec użyt­kow­ni­ka usłu­gi płat­ni­czej okre­śla­ne w usta­wie o usłu­gach płat­ni­czych83 (m.in. obo­wią­zek każ­do­ra­zo­we­go do­star­cza­nia użyt­kow­ni­ko­wi usłu­gi in­for­ma­cji na te­mat po­je­dyn­czych trans­ak­cji płat­ni­czych wy­ko­ny­wa­nych przez wy­daw­cę kar­ty na pod­sta­wie umo­wy o kar­tę płat­ni­czą)84. Nie­któ­re z prze­pi­sów nor­mu­ją­cych oma­wia­ne obo­wiąz­ki ban­ku mają cha­rak­ter se­miim­pe­ra­tyw­ny. Na przy­kład stro­ny umo­wy o usłu­gę płat­ni­czą mogą (w przy­pad­ku gdy użyt­kow­nik usłu­gi nie jest kon­su­men­tem), zgod­nie z art. 16 u.u.p., wy­łą­czyć we wza­jem­nych sto­sun­kach sto­so­wa­nie prze­pi­sów w od­nie­sie­niu do obo­wiąz­ków in­for­ma­cyj­nych.

Dru­gą gru­pę sta­no­wią obo­wiąz­ki za­cho­wa­nia od­po­wied­nich stan­dar­dów w kształ­to­wa­niu tre­ści umo­wy o usłu­gę świad­czo­ną przez bank. Do­ty­czy to za­rów­no ban­ko­wych wzor­ców umow­nych, któ­re wy­zna­cza­ją treść zo­bo­wią­za­nia obok uzgod­nio­nych klau­zul in­dy­wi­du­al­nych, jak i tre­ści sa­mych umów. W przy­pad­ku ban­ko­wych wzor­ców umow­nych mu­szą być one zgod­ne z do­bry­mi oby­cza­ja­mi i nie mogą na­ru­szać in­te­re­sów kon­su­men­tów85. W od­nie­sie­niu zaś do tre­ści umów in­dy­wi­du­al­nych, oprócz ogól­nych re­guł do­ty­czą­cych za­wie­ra­nia umów, wy­zna­cza­na jest ona po­przez wy­li­cze­nie ele­men­tów, ja­kie po­win­na za­wie­rać umo­wa (np. w art. 69 ust. 2 pr.bank. do umo­wy kre­dy­tu). W orzecz­nic­twie ak­cen­tu­je się rów­nież, że ob­li­ga­to­ryj­ne ele­men­ty umo­wy za­wie­ra­nej przez bank "po­win­ny być w umo­wie uzgod­nio­ne wy­raź­nie, wy­czer­pu­ją­co i bez­po­śred­nio, a nie przez ode­sła­nie do in­for­ma­cji za­war­tych we wzor­cach umow­nych, re­gu­la­mi­nach lub in­a­czej na­zwa­nych ogól­nych wa­run­kach sto­so­wa­nych przy za­wie­ra­niu umów"86.

Ochro­na stro­ny za­wie­ra­ją­cej z ban­kiem umo­wę o świad­cze­nie usług ban­ko­wych obej­mu­je ogól­ny obo­wią­zek za­cho­wa­nia dys­kre­cji, to jest ta­jem­ni­cę ban­ko­wą. Po­wsta­je on w związ­ku z każ­dym sto­sun­kiem ob­li­ga­cyj­nym wią­żą­cym bank z be­ne­fi­cjen­tem ta­jem­ni­cy87. Za­kres pod­mio­to­wy i przed­mio­to­wy ochro­ny wy­zna­cza­ją art. 104, 105 i 105a pr.bank.

Wresz­cie moż­na tu za­li­czyć pu­blicz­no­praw­ną ochro­nę z ty­tu­łu sto­so­wa­nia nie­uczci­wych prak­tyk ryn­ko­wych88. Bank od­po­wia­da za nie­uczci­we prak­ty­ki ryn­ko­we, któ­re na ryn­ku usług ban­ko­wych przy­bie­ra­ją naj­czę­ściej po­stać nie­uczci­wej i wpro­wa­dza­ją­cej w błąd re­kla­my (jako prak­ty­ka wpro­wa­dza­ją­ca w błąd może być kwa­li­fi­ko­wa­ne tak­że na­ru­sze­nie obo­wiąz­ków in­for­ma­cyj­nych przez ban­ki89).

W kon­struk­cji oma­wia­nej za­sa­dy miesz­czą się szcze­gól­ne upraw­nie­nia stro­ny za­wie­ra­ją­cej z ban­kiem umo­wę o świad­cze­nie usług ban­ko­wych. Cho­dzi tu zwłasz­cza o usta­wo­we pra­wo do od­stą­pie­nia od umo­wy, trak­to­wa­ne w dok­try­nie jako je­den z głów­nych in­stru­men­tów słu­żą­cych ochro­nie in­te­re­sów kon­su­men­ta po za­war­ciu umo­wy90. Jest ono nor­mo­wa­ne w kil­ku ak­tach praw­nych, gdyż obej­mu­je pra­wo do od­stą­pie­nia od umo­wy: kre­dy­tu kon­su­menc­kie­go, za­wie­ra­nej poza lo­ka­lem ban­ku, w za­kre­sie usług fi­nan­so­wych świad­czo­nych na od­le­głość oraz o kar­tę płat­ni­czą91.

Ochro­na stro­ny za­wie­ra­ją­cej z ban­kiem umo­wę o świad­cze­nie usług ban­ko­wych po­dej­mo­wa­na jest tak­że ex ante, a za­tem przed na­wią­za­niem sto­sun­ku zo­bo­wią­za­nio­we­go. Wśród za­ka­zów i na­ka­zów ma­ją­cych za­pew­nić po­ten­cjal­ne­mu klien­to­wi ochro­nę wska­zać moż­na te, któ­re po­zwa­la­ją na pra­wi­dło­we roz­po­zna­nie ban­ku po­śród in­nych pod­mio­tów dzia­ła­ją­cych na ryn­ku. Ce­lo­wi temu słu­ży za­strze­że­nie moż­li­wo­ści uży­wa­nia wy­ra­zów "bank" lub "kasa" w na­zwie oraz dla okre­śle­nia dzia­łal­no­ści lub re­kla­my wy­łącz­nie ban­ku (nie­prze­strze­ga­nie wska­za­ne­go za­ka­zu może być uzna­ne za czyn nie­uczci­wej kon­ku­ren­cji (art. 5 u.z.n.k.), nad­to za­gro­żo­ne jest sank­cją kar­ną (art. 171 ust. 2 pr.bank.)). Jed­no­cze­śnie zgod­nie z art. 31 pr.bank. fir­ma ban­ku po­win­na za­wie­rać wy­raz "bank"92. Wy­mie­nić też tu trze­ba obo­wiąz­ki in­for­ma­cyj­ne ban­ku, któ­re mają umoż­li­wić uzy­ska­nie rze­tel­nych in­for­ma­cji przez po­ten­cjal­ne­go klien­ta, po­zwa­la­ją­cych świa­do­mie po­dej­mo­wać de­cy­zje w za­kre­sie wy­bo­ru ban­ku i świad­czo­nych prze­zeń usług. Do­ty­czy to in­ter alia obo­wiąz­ków ban­ku in­for­mo­wa­nia klien­tów o: sy­tu­acji eko­no­micz­no-fi­nan­so­wej ban­ku (np. art. 38b usta­wy o BFG na­ło­żył na ban­ki obo­wią­zek in­for­mo­wa­nia osób za­in­te­re­so­wa­nych ko­rzy­sta­niem z usług ban­ku o sy­tu­acji eko­no­micz­no-fi­nan­so­wej ban­ku oraz o uczest­nic­twie w sys­te­mie gwa­ran­to­wa­nia de­po­zy­tów i za­sa­dach jego funk­cjo­no­wa­nia93; zgod­nie z art. 111 ust. 1 pkt 5 pr.bank. bank obo­wią­za­ny jest ogła­szać w miej­scu wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych, w spo­sób ogól­nie do­stęp­ny, bi­lans z opi­nią bie­głe­go re­wi­den­ta za ostat­ni okres pod­le­ga­ją­cy ba­da­niu; art. 111a ust. 1 pkt 1 pr.bank. sta­no­wi o obo­wiąz­ku ogło­sze­nia in­for­ma­cji o cha­rak­te­rze ja­ko­ścio­wym i ilo­ścio­wym do­ty­czą­cych ade­kwat­no­ści ka­pi­ta­ło­wej), kosz­tach, ja­kie wią­żą się z okre­ślo­ny­mi usłu­ga­mi (m.in. od­no­si się do in­for­ma­cji o sto­so­wa­nych staw­kach opro­cen­to­wa­nia środ­ków na ra­chun­kach ban­ko­wych, kre­dy­tów i po­ży­czek czy sto­so­wa­nych staw­kach pro­wi­zji i wy­so­ko­ści po­bie­ra­nych opłat, zob. art. 111 pr.bank.; in­for­ma­cji o rze­czy­wi­stej rocz­nej sto­pie opro­cen­to­wa­nia oraz cał­ko­wi­tej kwo­cie do za­pła­ty przez kon­su­men­ta wy­ni­ka­ją­cych z umo­wy o kre­dyt kon­su­menc­ki, zob. art. 13 ust. 1 pkt 7 u.k.k.), do­dat­ko­wych umo­wach, któ­re mu­szą zo­stać za­war­te (np. umo­wie ubez­pie­cze­nia, zob. art. 13 ust. 1 pkt 9 u.k.k.), pra­wie od­stą­pie­nia od umo­wy (zob. art. 13 ust. 1 pkt 15 u.k.k.).

Szcze­gól­na ochro­na stro­ny za­wie­ra­ją­cej z ban­kiem umo­wę o świad­cze­nie usług ban­ko­wych może być tak­że wią­za­na z ochro­ną pro­ce­du­ral­ną in­te­re­sów kon­su­men­tów (np. rosz­cze­nia z ty­tu­łu nie­uczci­wych prak­tyk)94 i moż­li­wo­ścią sto­so­wa­nia środ­ków nad­zor­czych przez KNF w sto­sun­ku do ban­ków na­ru­sza­ją­cych in­te­re­sy klien­tów95.

4.9. Za­sa­da prze­ciw­dzia­ła­nia wy­ko­rzy­sty­wa­niu sys­te­mu ban­ko­we­go do dzia­łań prze­stęp­czych

Za­sa­da prze­ciw­dzia­ła­nia wy­ko­rzy­sty­wa­niu sys­te­mu ban­ko­we­go do dzia­łań prze­stęp­czych obej­mu­je swo­im za­kre­sem nor­my obo­wią­zu­ją­ce praw­nie, do­ty­czą­ce dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, sta­no­wią­ce o obo­wiąz­kach za­ło­ży­cie­li ban­ku, ban­ku oraz pod­mio­tów, któ­re za­mie­rza­ją mieć swój udział w ka­pi­ta­le ban­ku, a tak­że o kom­pe­ten­cjach KNF, od­no­szą­ce się do za­po­bie­ga­nia wpro­wa­dza­niu do sys­te­mu ban­ko­we­go środ­ków po­cho­dzą­cych z nie­le­gal­nych lub nie­ujaw­nio­nych źró­deł bądź ma­ją­cych zwią­zek z fi­nan­so­wa­niem ter­ro­ry­zmu czy za­mia­rem po­peł­nie­nia in­ne­go prze­stęp­stwa.

Prze­ciw­dzia­ła­niu wy­ko­rzy­sty­wa­niu sys­te­mu ban­ko­we­go do dzia­łań prze­stęp­czych słu­żyć mają, po pierw­sze, prze­pi­sy nor­mu­ją­ce za­sa­dy i kry­te­ria oce­ny po­cho­dze­nia środ­ków pie­nięż­nych na ka­pi­tał za­ło­ży­ciel­ski oraz re­gu­ły sto­so­wa­nia środ­ków nad­zor­czych KNF w tym za­kre­sie. Po dru­gie, do­ty­czą­ce za­sad po­stę­po­wa­nia w przy­pad­ku, gdy za­cho­dzić może po­dej­rze­nie, że środ­ki prze­ka­zy­wa­ne do ban­ku w związ­ku z wy­ko­ny­wa­niem przez bank usłu­gi ban­ko­wej mogą po­cho­dzić z nie­le­gal­nych lub nie­ujaw­nio­nych źró­deł, mogą mieć zwią­zek z fi­nan­so­wa­niem ter­ro­ry­zmu czy za­mia­rem po­peł­nie­nia in­ne­go prze­stęp­stwa.

W pierw­szym przy­pad­ku cho­dzi o ze­spół ko­he­rent­nych de­skryp­tyw­nie i ak­sjo­lo­gicz­nie norm zo­bo­wią­zu­ją­cych do oce­ny po­cho­dze­nia środ­ków, któ­re mają stać się czę­ścią fun­du­szy wła­snych ban­ku lub po­zwo­lą w spo­sób po­śred­ni uzy­skać wpływ na kie­ro­wa­nie ban­kiem. Cho­dzi tu o po­sta­no­wie­nia pr.bank. roz­strzy­ga­ją­ce, że ka­pi­tał za­ło­ży­ciel­ski ban­ku nie może po­cho­dzić ze źró­deł nie­udo­ku­men­to­wa­nych (pod­le­ga to we­ry­fi­ka­cji przez KNF w toku po­stę­po­wa­nia li­cen­cyj­ne­go, art. 30 pr.bank.), oraz o nor­my przy­zna­ją­ce kom­pe­ten­cje KNF do zgło­sze­nia sprze­ci­wu na­by­cia albo ob­ję­cia ak­cji lub praw z ak­cji, lub co do sta­nia się pod­mio­tem do­mi­nu­ją­cym ban­ku kra­jo­we­go w ra­zie zaj­ścia ry­zy­ka wy­ko­rzy­sty­wa­nia sys­te­mu ban­ko­we­go do dzia­łań prze­stęp­czych (art. 25h pr.bank. w związ­ku z art. 25 pr.bank.).

W od­nie­sie­niu na­to­miast do za­sad po­stę­po­wa­nia w przy­pad­ku, gdy za­cho­dzić może po­dej­rze­nie, że środ­ki prze­ka­zy­wa­ne do ban­ku w związ­ku z wy­ko­ny­wa­niem przez bank usłu­gi ban­ko­wej mogą po­cho­dzić z dzia­łań prze­stęp­czych lub im słu­żyć, na bank na­kła­da­ne są obo­wiąz­ki re­je­stra­cyj­ne lub de­nun­cja­cyj­ne, a tak­że ujaw­nie­nia in­for­ma­cji i da­nych ob­ję­tych ta­jem­ni­cą ban­ko­wą96. Tym sa­mym ban­ki są od­po­wie­dzial­ny­mi uczest­ni­ka­mi pro­ce­su prze­ciw­dzia­ła­nia sy­tu­acjom, w któ­rych ich dzia­łal­ność wy­ko­rzy­sty­wa­na jest w celu ukry­cia dzia­łań prze­stęp­czych lub dla ce­lów ma­ją­cych zwią­zek z prze­stęp­stwem97. Re­gu­la­cja taka nie tyl­ko sprzy­ja wy­kry­wal­no­ści prze­stępstw, ale rów­nież znaj­du­je uza­sad­nie­nie w ochro­nie sta­bil­no­ści i wia­ry­god­no­ści sys­te­mu ban­ko­we­go98.

W szer­szym kon­tek­ście moż­na w ra­mach tej za­sa­dy uj­mo­wać tak­że za­war­te w pr.bank. nor­my pra­wa kar­ne­go słu­żą­ce ochro­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej. Trze­ba je bo­wiem po­strze­gać nie tyl­ko jako ele­ment od­dzia­ły­wa­nia pre­wen­cyj­ne­go w celu za­pew­nie­nia sta­bil­no­ści, bez­pie­czeń­stwa i za­ufa­nia do sys­te­mu ban­ko­we­go99, ale tak­że jako śro­dek za­po­bie­gaw­czy prze­ciw­ko pa­to­lo­gicz­nym za­cho­wa­niom go­spo­dar­czym, ja­kim są: nie­le­gal­ne pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej oraz uży­wa­nie w dzia­łal­no­ści lub re­kla­mie dzia­łal­no­ści wy­ra­zów "bank" lub "kasa". W przy­pad­ku tych prze­stępstw wy­ko­rzy­stu­je się ko­ja­rzo­ną z sys­te­mem ban­ko­wym wia­ry­god­ność do wpro­wa­dza­nia w błąd kon­tra­hen­ta. Moż­na za­tem mó­wić o prze­ciw­dzia­ła­niu pa­syw­ne­mu wy­ko­rzy­sty­wa­niu sys­te­mu ban­ko­we­go do dzia­łań prze­stęp­czych.

4.10. Uwa­gi pod­su­mo­wu­ją­ce

Swo­istość ma­te­rii re­gu­la­cyj­nej do­ty­czą­cej ban­ków lo­kal­nych, wy­ni­ka­ją­ca ze zło­żo­no­ści jej uwa­run­ko­wań, tak­że tych praw­nych, wy­mu­si­ło zba­da­nie w pierw­szym rzę­dzie fun­da­men­tal­nych roz­wią­zań le­gi­sla­cyj­nych w ob­sza­rze pra­wa ban­ko­we­go w za­kre­sie: kształ­to­wa­nia sto­sun­ków na ryn­ku usług ban­ko­wych, moż­li­wo­ści po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, wy­mo­gów, ja­kie sta­wia się ban­kom, jako szcze­gól­ne­go ro­dza­ju przed­się­bior­com, a tak­że za­kre­su in­ge­ren­cji pra­wo­daw­cy w swo­bo­dę dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej ban­ków w ogó­le.

Roz­wa­ża­nia w ni­niej­szym roz­dzia­le słu­ży­ły przede wszyst­kim zi­den­ty­fi­ko­wa­niu i przed­sta­wie­niu tych norm (przez pry­zmat za­sad), któ­re skła­da­ją się na kon­struk­cję re­gu­la­cyj­ną ban­ku lo­kal­ne­go, w ob­sza­rze lex ge­ne­ra­lis.

Jako przed­się­bior­cy ban­ki pod­le­ga­ją ogól­nym re­gu­łom po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, ko­rzy­sta­ją z wol­no­ści i swo­bo­dy dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej (a więc skła­da­ją­cych się na nią wiąz­ki swo­bód, ta­kich jak swo­bo­da: po­dej­mo­wa­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, kon­ku­ro­wa­nia z in­ny­mi pod­mio­ta­mi, de­cy­do­wa­nia o spo­so­bie za­an­ga­żo­wa­nia ka­pi­ta­łu etc.100). Gra­ni­ce praw­nej moż­li­wo­ści po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ku wy­zna­cza ko­niecz­ność za­pew­nie­nia bez­pie­czeń­stwa ob­ro­tu na ryn­ku ban­ko­wym i sta­bil­no­ści sys­te­mu ban­ko­we­go, a omó­wio­ne za­sa­dy sys­te­mo­we wska­zu­ją na ob­sza­ry ogra­ni­czeń swo­bo­dy dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej w płasz­czyź­nie praw­nej po­przez pry­zmat fun­da­men­tal­nych roz­strzy­gnięć w za­kre­sie or­ga­ni­za­cji sys­te­mu ban­ko­we­go. Wpły­wa­ją one jed­no­cze­śnie na kon­struk­cję re­gu­la­cyj­ną ban­ku lo­kal­ne­go. Od­dzia­ły­wa­nie tych norm moż­na wska­zać w dwóch płasz­czy­znach, in­te­re­su­ją­cych dla pro­wa­dzo­nych w ni­niej­szej mo­no­gra­fii roz­wa­żań: w za­kre­sie or­ga­ni­za­cji ca­łe­go sys­te­mu i sa­mych ban­ków.

W pierw­szym przy­pad­ku istot­ne jest, że dają pod­sta­wę dla uzna­nia, że nie­wąt­pli­wie pol­ski sys­tem ban­ko­wy może być pod­mio­to­wo róż­no­rod­ny, co spra­wia, że moż­li­we jest, a na­wet ko­niecz­ne, wpro­wa­dze­nie unor­mo­wań szcze­gól­nych uwzględ­nia­ją­cych od­ręb­no­ści okre­ślo­nych ty­pów ban­ków ze wzglę­du na ich for­mę or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ną, re­ali­zo­wa­ne za­da­nia (jak np. w od­nie­sie­niu do ban­ków hi­po­tecz­nych). Pra­wo­daw­ca roz­strzy­ga o tym, two­rząc kon­struk­cję nor­ma­tyw­ną da­ne­go typu ban­ku. Tym sa­mym nie ma wąt­pli­wo­ści, że sys­te­mo­we za­sa­dy pra­wa ban­ko­we­go, nie prze­są­dza­jąc o moż­li­wo­ści po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści przez ban­ki lo­kal­ne, sta­no­wią jed­nak ramy praw­ne dla kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go, po­zwa­la­ją na wy­zna­cze­nie kie­run­ków oraz pew­nych gra­nic dzia­łań pra­wo­daw­czych i okre­śla­ją spo­sób czy­nie­nia użyt­ku z praw przy­słu­gu­ją­cych pod­mio­tom po­dej­mu­ją­cym i pro­wa­dzą­cym dzia­łal­ność ban­ko­wą101. W związ­ku z tym, w dru­gim przy­pad­ku, to zna­czy do­ty­czą­cym or­ga­ni­za­cji sa­mych ban­ków, od­dzia­ły­wa­nie to wi­docz­ne jest w za­kre­sie po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej. I tak na przy­kład sys­te­mo­wa za­sa­da li­cen­cjo­no­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ków wią­zać się bę­dzie z obo­wiąz­kiem uzy­ska­nia sto­sow­ne­go ze­zwo­le­nia na pod­ję­cie przez bank lo­kal­ny dzia­łal­no­ści, za­sa­da szcze­gól­nej ochro­ny środ­ków po­wie­rzo­nych z obo­wiąz­kiem pro­wa­dze­nia przez bank lo­kal­ny go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej w spo­sób za­pew­nia­ją­cy ostroż­ne i sta­bil­ne za­rzą­dza­nie tym ban­kiem oraz wy­ko­na­nia wszyst­kich zo­bo­wią­zań zgod­nie z ter­mi­na­mi ich płat­no­ści. Da­lej moż­na wska­zać na obo­wiąz­ki: prze­ciw­dzia­ła­nia wy­ko­rzy­sty­wa­niu sys­te­mu ban­ko­we­go do dzia­łań prze­stęp­czych, za­cho­wa­nia ta­jem­ni­cy ban­ko­wej, mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka. Bank lo­kal­ny bę­dzie miał ogra­ni­czo­ny za­kres przed­mio­to­wy dzia­łal­no­ści ban­ków zgod­nie z za­sa­dą mo­no­po­lu ban­ko­we­go, swo­bo­dę sa­na­cyj­ną oraz kon­so­li­da­cyj­ną etc.

Po­wyż­sze roz­wa­ża­nia pro­wa­dzą rów­nież do wnio­sku, że nie moż­na zgo­dzić się z wy­ra­ża­nym nie­kie­dy w dok­try­nie po­glą­dem, że jako za­sa­dę funk­cjo­no­wa­nia ban­ków wska­zy­wać na­le­ży za­sa­dę ko­mer­cja­li­zmu, ro­zu­mia­ną jako dą­że­nie do mak­sy­ma­li­za­cji zy­sku. Nie znaj­du­je to opar­cia ani w prze­pi­sach re­gu­lu­ją­cych dzia­łal­ność go­spo­dar­czą, ani tych od­no­szą­cych się stric­te do dzia­łal­no­ści ban­ków. W pr.bank. pra­wo­daw­ca wy­raź­nie ak­cen­tu­je je­dy­nie po­trze­bę po­kry­cia z uzy­ska­nych przy­cho­dów kosz­tów dzia­łal­no­ści oraz zo­bo­wią­zań (za­sa­da sa­mo­fi­nan­so­wa­nia). Nie ma wąt­pli­wo­ści, iż do­pusz­cza dzia­łal­ność ban­ków, któ­rych ce­lem nie jest osią­ga­nie zy­sku, o ile ich go­spo­dar­ka fi­nan­so­wa pro­wa­dzo­na jest zgod­nie z praw­nie okre­śla­ny­mi wy­mo­ga­mi, w tym fi­nan­so­wa­nia swo­jej dzia­łal­no­ści z wła­snych środ­ków. Jed­no­cze­śnie nie ule­ga wąt­pli­wo­ści, że bank może su­we­ren­nie roz­po­rzą­dzać swo­imi zy­ska­mi w gra­ni­cach wy­zna­cza­nych pra­wem. Po­zwa­la to na prze­zna­cza­nie go na przy­kład na cele spo­łecz­nie uży­tecz­ne. Ozna­cza to, że na płasz­czyź­nie za­sad sys­te­mo­wych nie ma ogra­ni­czeń praw­nych dla uwzględ­nia­nia mi­sji pu­blicz­nej czy spo­łecz­nej w dzia­łal­no­ści ban­ków. Ce­cha spo­łecz­ne­go za­an­ga­żo­wa­nia ban­ku wy­ra­ża­na przez nie­do­cho­do­wy cha­rak­ter dzia­łal­no­ści ban­ku w przy­ję­tej przez pra­wo­daw­cę kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej jest in­dy­fe­rent­na praw­nie.

1 Zob. E. Go­stom­ski, Spo­łecz­na od­po­wie­dzial­ność ban­ków w do­bie kry­zy­su fi­nan­so­we­go, (w:) Spo­łecz­na od­po­wie­dzial­ność in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych, M. Bąk, P. Ku­law­czuk (red.), War­sza­wa 2009, s. 37-45.

2 Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej z dnia 2 kwiet­nia 1997 r., Dz.U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.

3 Przy­kła­dem po­dej­mo­wa­nia prób wpro­wa­dze­nia no­wych roz­wią­zań in­sty­tu­cjo­nal­nych są m.in. "ban­ki etycz­ne", "ban­ki spo­łecz­ne". Por. R. Be­ne­dik­ter, So­cial Ban­king and So­cial Fi­nan­ce: An­swers to the Eco­no­mic Cri­sis, Sprin­ger Briefs 2011, t. 1, pu­bli­ka­cja nr 978-1-4419-7773-1; A. von Rie­nen, So­cial Ban­king in Eu­ro­pe. Fi­nal The­sis, Fa­cul­ty of Eco­no­mics and Bu­si­ness Ad­mi­ni­stra­tion, Uni­ver­si­ty of Ma­astricht, Fe­bru­ary 2003.

4 R. So­wiń­ski, Wol­ność i usta­wo­wa swo­bo­da dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, Wro­cław 2007, s. 255-261 oraz 361.

5 L. Pe­tra­życ­ki, O na­uce, pra­wie i mo­ral­no­ści. Pi­sma wy­bra­ne, War­sza­wa 1985, pas­sim.

6 Okre­śle­nie "bank lo­kal­ny" jest wła­ści­we nie tyl­ko współ­cze­snym opra­co­wa­niom i współ­cze­snym re­gu­la­cjom praw­nym. Kształ­to­wa­nie się ban­ków lo­kal­nych ma dłu­gą hi­sto­rię, co od­nieść moż­na do in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w ogó­le. Na prze­strze­ni lat zna­cze­nie ter­mi­nu "bank lo­kal­ny" ule­gło jed­nak dość wy­raź­nej zmia­nie. Inny jest dziś wy­miar "lo­kal­no­ści", jak i ro­zu­mie­nie po­ję­cia "bank" od tych, ja­kie ist­nia­ły w prze­szło­ści. Ewo­lu­cja ter­mi­no­lo­gicz­na i po­ję­cio­wa prze­bie­ga­ła w tym przy­pad­ku za­rów­no na płasz­czyź­nie nor­ma­tyw­nej, jak i ję­zy­ko­wej. W kon­se­kwen­cji trans­for­ma­cji ule­gła treść tego ter­mi­nu i po­ję­cia w płasz­czyź­nie teo­re­tycz­nej, praw­nej i eko­no­micz­nej.

7 Zob. m.in.: F. Fecht, H. P. Grüner, P. Hart­mann, Fi­nan­cial in­te­gra­tion, spe­cia­li­za­tion and sys­te­mic risk, EBC Wor­king Pa­per Se­ries 2012, nr 1425, s. 6; J. Sfo­rzi, So­cial in­no­va­tion and lo­cal de­ve­lop­ment: the role of cre­dit co­ope­ra­ti­ve banks in Te­ren­ti­no (Ita­ly), EMES Con­fe­ren­ces Se­lec­ted Pa­pers 2011, 3rd EMES In­ter­na­tio­nal Re­se­arch Con­fe­ren­ce on So­cial En­ter­pri­se, s. 3; J. Wil­liams, E. Gar­de­ner, The Ef­fi­cien­cy of Eu­ro­pe­an Re­gio­nal Ban­king, Re­gio­nal Stu­dies 2003, t. 37, z. 4, s. 321-330.

8 Po­mi­mo że ban­ki lo­kal­ne funk­cjo­nu­ją w róż­nych pań­stwach na świe­cie, ce­lo­we jest za­wę­że­nie ob­sza­ru po­rów­na­nia do państw UE, ze wzglę­du, po pierw­sze, na ko­niecz­ność uwzględ­nia­nia unij­nych norm w pro­ce­sie two­rze­nia i sto­so­wa­nia pra­wa we wszyst­kich pań­stwach UE (a więc toż­sa­mość ram praw­nych szcze­bla unij­ne­go), po dru­gie, po­do­bień­stwo uwa­run­ko­wań spo­łecz­nych i eko­no­micz­nych. Po­zwa­la to na do­ko­ny­wa­nie naj­bar­dziej ade­kwat­nych po­rów­nań, a przede wszyst­kim two­rzy moż­li­wość prze­no­sze­nia ist­nie­ją­cych wzor­ców czy do­świad­czeń na grunt pol­ski.

9 Choć nie za­wsze ban­ków. W nie­któ­rych opra­co­wa­niach ter­min ten jest trak­to­wa­ny sze­rzej, obej­mu­jąc tak­że in­sty­tu­cje fi­nan­so­we nie­ma­ją­ce sta­tu­su ban­ku, a lo­kal­ny cha­rak­ter wy­zna­cza przede wszyst­kim fakt ich po­sia­da­nia przez pry­wat­ne, lo­kal­ne pod­mio­ty, tj. miesz­kań­ców. Por. np. M. Brown­brid­ge, The Cau­ses of Fi­nan­cial Di­stress in Lo­cal Banks in Afri­ca and Im­pli­ca­tions for Pru­den­tial Po­li­cy, UN­C­TAD/OSG/DP/132, 1998, s. 2.

10 Zob. m.in.: L. An­dra­de, Nu­eva era para los ban­cos en Améri­ca La­ti­na, The Mckin­sey Qu­ar­ter­ly 2007, http://do­wn­lo­ad.mckin­sey­qu­ar­ter­ly.com/LA-Ban­king­Trend­s_Spa­nish.pdf [do­stęp: 4.05.2013]; Bank for In­ter­na­tio­nal Set­tle­ments, Evo­lving ban­king sys­tems in La­tin Ame­ri­ca and the Ca­rib­be­an: chal­len­ges and im­pli­ca­tions for mo­ne­ta­ry po­li­cy and fi­nan­cial sta­bi­li­ty, BIS Pa­pers 2007, nr 33; M. Brown­brid­ge, The Cau­ses of Fi­nan­cial...; H. Lap­pe­te­läi­nen, Ban­king se­rvi­ces - Case Vie­re­män Osu­uspank­ki, Sa­vo­nia Uni­ver­si­ty of Ap­plied Scien­ces 2010; A. Pe­rul­li, Fi­nan­za glo­ba­le e ban­ca lo­ca­le: un caso di cre­di­to co­ope­ra­ti­ve, Sta­to e Mer­ca­to 2009, nr 87, s. 451-483; G. S. Ro­bins, Ban­king in trans­i­tion: East Ger­ma­ny after uni­fi­ca­tion, Lon­don 2000; L. Tang, Stu­dy on Ope­ra­ting Sty­le of the Co­un­try Bank, In­ter­na­tio­nal Bu­si­ness Re­se­arch 2009, t. 2, nr 3, s. 121-127.

11 F. Fecht, H. P. Grüner, P. Hart­mann, Fi­nan­cial in­te­gra­tion..., s. 6.

12 Mię­dzy in­ny­mi w Stra­te­gii Li­zboń­skiej wska­zu­je się, że nie­któ­re in­stru­men­ty fi­nan­so­we ob­słu­gi­wa­ne będą przez Eu­ro­pej­ski Fun­dusz In­we­sty­cyj­ny we współ­pra­cy z kra­jo­wy­mi, re­gio­nal­ny­mi i lo­kal­ny­mi in­sty­tu­cja­mi fi­nan­so­wy­mi. Po­ję­cie "bank lo­kal­ny" sto­so­wa­ne jest w opi­nii Eu­ro­pej­skie­go Ko­mi­te­tu Eko­no­micz­no-Spo­łecz­ne­go w spra­wie wnio­sku do­ty­czą­ce­go roz­po­rzą­dze­nia Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady w spra­wie wy­mo­gów ostroż­no­ścio­wych dla in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych i firm in­we­sty­cyj­nych COM(2011) 452, wer­sja osta­tecz­na - 2011/0202 (COD), Dz. Urz. UE C 68 z 6.03.2012 r., s. 7.

13 Na przy­kład w In­diach, w związ­ku z uzna­niem ko­niecz­no­ści za­pew­nie­nia roz­wią­zań sys­te­mo­wych po­zwa­la­ją­cych na wspie­ra­nie oszczęd­no­ści na ob­sza­rach wiej­skich oraz za­pew­nie­nia kre­dy­to­wa­nia lo­kal­nej dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, pod­ję­to de­cy­zję o umoż­li­wie­niu two­rze­nia lo­kal­nych ban­ków w sek­to­rze pry­wat­nym. Od 1996 r. funk­cjo­nu­ją tam tzw. Lo­cal Area Banks (Ban­ki Ob­sza­ru Lo­kal­ne­go). Mogą one dzia­łać w mak­sy­mal­nie trzech są­sia­du­ją­cych ze sobą dys­tryk­tach, a ich przy­le­głość geo­gra­ficz­na jest wy­ma­ga­na przez prze­pi­sy pra­wa. Jed­no­cze­śnie w pro­ce­sie li­cen­cjo­no­wa­nia bank cen­tral­ny In­dii (Re­se­rve Bank of In­dia) kła­dzie na­cisk, by ze­zwo­le­nia wy­da­wać w tych z nich, któ­re są za­co­fa­ne lub mniej roz­wi­nię­te, nie zaś w ob­sza­rach me­tro­po­lii czy mia­stach wy­so­ko uprze­my­sło­wio­nych (szcze­gó­ło­we wy­mo­gi okre­śla Gu­ide­li­nes for Set­ting up of Lo­cal Area Banks in the Pri­va­te Sec­tor, 24 Aug 1996, zob. Press Re­le­ase: 1996-97/103). Do­dać na­le­ży, że w In­diach funk­cjo­nu­ją tak­że inne ban­ki o lo­kal­nej orien­ta­cji dzia­łal­no­ści, tzw. Re­gio­nal Ru­ral Banks; zob. M. S. Ibra­him, Role of In­dian Re­gio­nal Ru­ral Banks (RRBs) In the Prio­ri­ty Sec­tor Len­ding - An Ana­ly­sis, In­ter­na­tio­nal Ma­na­ge­ment Jo­ur­nal 2012, t. 1, nr 1-2, s. 26.

14 Zob. m.in. usta­wa z dnia 6 grud­nia 2006 r. o za­sa­dach pro­wa­dze­nia po­li­ty­ki roz­wo­ju, t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712 z późn. zm.

Wykaz skrótów

A. Źró­dła pra­wa

CRD IV - dy­rek­ty­wa Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady 2013/36/UE z dnia 26 czerw­ca 2013 r. w spra­wie wa­run­ków do­pusz­cze­nia in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych do dzia­łal­no­ści oraz nad­zo­ru ostroż­no­ścio­we­go nad in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi i fir­ma­mi in­we­sty­cyj­ny­mi, zmie­nia­ją­ca dy­rek­ty­wę 2002/87/WE i uchy­la­ją­ca dy­rek­ty­wy 2006/48/WE oraz 2006/49/WE, Dz.Urz. UE L 176 z 27.6.2013 r., s. 338

CRR - roz­po­rzą­dze­nie Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady (UE) nr 575/2013 z dnia 26 czerw­ca 2013 r. w spra­wie wy­mo­gów ostroż­no­ścio­wych dla in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych i firm in­we­sty­cyj­nych, zmie­nia­ją­ce roz­po­rzą­dze­nie (UE) nr 648/2012, Dz.Urz. UE L 176 z 27.6.2013 r., s. 1

dy­rek­ty­wa 2006/48/WE - dy­rek­ty­wa 2006/48/WE Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go i Rady z dnia 14 czerw­ca 2006 r. w spra­wie po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści przez in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, Dz.Urz. UE L 177 z 30.6.2006 r., s. 1

EKST - Eu­ro­pej­ska Kar­ta Sa­mo­rzą­du Te­ry­to­rial­ne­go, spo­rzą­dzo­na w Stras­bur­gu dnia 15 paź­dzier­ni­ka 1985 r., Dz.U. z 1994 r., Nr 124, poz. 607

k.c. - usta­wa z dnia 23 kwiet­nia 1964 r. - Ko­deks cy­wil­ny, Dz.U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.

k.s.h. - usta­wa z dnia 15 wrze­śnia 2000 r. Ko­deks spół­ek han­dlo­wych, t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 1030

Kon­sty­tu­cja RP - Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej z dnia 2 kwiet­nia 1997 r., Dz.U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.

pr.bank. - usta­wa z dnia 29 sierp­nia 1997 r. - Pra­wo ban­ko­we, t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 1376 z późn. zm.

pr.spół. - usta­wa z dnia 16 wrze­śnia 1982 r. Pra­wo spół­dziel­cze, t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 1443

roz­po­rzą­dze­nie 3604/93 - roz­po­rzą­dze­nie Rady (WE) nr 3604/93 z dnia 13 grud­nia 1993 r. okre­śla­ją­ce de­fi­ni­cje do ce­lów sto­so­wa­nia za­ka­zu uprzy­wi­le­jo­wa­ne­go do­stę­pu wy­mie­nio­ne­go w art. 104a Trak­ta­tu, OJ L 332 z 31.12.1993 r., s. 4

r.s.s.e. - roz­po­rzą­dze­nie Rady nr 1435/2003/WE z dnia 22 lip­ca 2003 r. w spra­wie sta­tu­tu spół­dziel­ni eu­ro­pej­skiej (SCE), OJ L 207 z 18.08.2003 r., s. 1

TUE - Trak­tat o Unii Eu­ro­pej­skiej - wer­sja skon­so­li­do­wa­na Dz.Urz. UE C 326 z 26.10.2012 r., s. 13

TFUE - Trak­tat o funk­cjo­no­wa­niu Unii Eu­ro­pej­skiej - wer­sja skon­so­li­do­wa­na, Dz.Urz. UE C 326 z 26.10.2012 r., s. 47

u.f.b.s. (usta­wa o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych) - usta­wa z dnia 7 grud­nia 2000 r. o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych, ich zrze­sza­niu się i ban­kach zrze­sza­ją­cych, Dz.U. Nr 119, poz. 1252 z późn. zm.

u.f.p. - usta­wa z dnia 27 sierp­nia 2009 r. o fi­nan­sach pu­blicz­nych, t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 885 z późn. zm.

u.g.k. - usta­wa z dnia 20 grud­nia 1996 r. o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej, t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 45, poz. 236 z późn. zm.

u.g.n. - usta­wa z dnia 21 sierp­nia 1997 r. o go­spo­dar­ce nie­ru­cho­mo­ścia­mi, t.j. Dz.U. z 2010 r., Nr 102, poz. 651 z późn. zm.

u.k.k. - usta­wa z dnia 12 maja 2011 r. o kre­dy­cie kon­su­menc­kim, Dz.U. Nr 126, poz. 715 z późn. zm.

u.o.n.p.k. - usta­wa z dnia 2 mar­ca 2000 r. o ochro­nie nie­któ­rych praw kon­su­men­tów oraz o od­po­wie­dzial­no­ści za szko­dę wy­rzą­dzo­ną przez pro­dukt nie­bez­piecz­ny, t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 1225

usta­wa o BFG - usta­wa z dnia 14 grud­nia 1994 r. o Ban­ko­wym Fun­du­szu Gwa­ran­cyj­nym, t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 84, poz. 711 z późn. zm.

u.p.s.f. - usta­wa z dnia 22 wrze­śnia 2006 r. o przej­rzy­sto­ści sto­sun­ków fi­nan­so­wych po­mię­dzy or­ga­na­mi pu­blicz­ny­mi a przed­się­bior­ca­mi pu­blicz­ny­mi oraz o przej­rzy­sto­ści fi­nan­so­wej nie­któ­rych przed­się­bior­ców, Dz.U. Nr 191, poz. 1411 z późn. zm.

u.r.b.s. (usta­wa re­struk­tu­ry­za­cyj­na) - usta­wa z dnia 24 czerw­ca 1994 r. o re­struk­tu­ry­za­cji ban­ków spół­dziel­czych i Ban­ku Go­spo­dar­ki Żyw­no­ścio­wej oraz o zmia­nie nie­któ­rych ustaw, Dz.U. Nr 80, poz. 369 z późn. zm.

u.s.d.g. - usta­wa z dnia 2 lip­ca 2004 r. o swo­bo­dzie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 672 z późn. zm.

u.s.e. - usta­wa z dnia 22 lip­ca 2006 r. o spół­dziel­ni eu­ro­pej­skiej, Dz.U. Nr 149, poz. 1077 z późn. zm.

u.s.g. - usta­wa z dnia 8 mar­ca 1990 r. o sa­mo­rzą­dzie gmin­nym, t.j. Dz.U. 2013, poz. 594 z późn. zm.

u.s.k.o.k. - usta­wa z dnia 5 li­sto­pa­da 2009 r. o spół­dziel­czych ka­sach oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­wych, Dz.U. z 2012 r., poz. 855 z późn. zm.

u.s.p. - usta­wa z dnia 5 czerw­ca 1998 r. o sa­mo­rzą­dzie po­wia­to­wym, t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 595 z późn. zm.

u.s.w. - usta­wa z dnia 5 czerw­ca 1998 r. o sa­mo­rzą­dzie wo­je­wódz­twa, t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 596 z późn. zm.

u.u.p. - usta­wa z dnia 19 sierp­nia 2011 r. o usłu­gach płat­ni­czych, Dz.U. Nr 199, poz. 1175 z późn. zm.

u.z.n.k. - usta­wa z dnia 16 kwiet­nia 1993 r. o zwal­cza­niu nie­uczci­wej kon­ku­ren­cji, t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503

B. Or­ga­ny orze­ka­ją­ce

ETS - Eu­ro­pej­ski Try­bu­nał Spra­wie­dli­wo­ści

NSA - Na­czel­ny Sąd Ad­mi­ni­stra­cyj­ny

RIO - Re­gio­nal­na Izba Ob­ra­chun­ko­wa

SN - Sąd Naj­wyż­szy

TK - Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyj­ny

WSA - Wo­je­wódz­ki Sąd Ad­mi­ni­stra­cyj­ny

C. Ozna­cze­nia wy­daw­nictw le­gi­sla­cyj­nych

Amtsbl. - Amts­blatt des Sa­ar­lan­des

BayRS - Bay­eri­sche Rechts­sam­m­lung

BGBL - Bun­des­ge­set­zblatt

BOE - Bo­le­tín Ofi­cial del Es­ta­do

BOC - Bo­le­tín Ofi­cial de Can­ta­bria

BOJA - Bo­le­tín Ofi­cial de la Jun­ta de An­da­lu­cía

BREM.GBL. - Ge­set­zblatt der Fre­ien Han­se­stadt Bre­men

DOGC - Dia­ri Ofi­cial de la Ge­ne­ra­li­tat de Ca­ta­lu­nya

DR - Dia­ro da Re­pu­bli­ca

Dz. P. P. P. - Dzien­nik Praw Pań­stwa Pol­skie­go

Dz.U. - Dzien­nik Ustaw (do 1952 - Dzien­nik Ustaw Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej; 1952-1989 - Dzien­nik Ustaw Pol­skiej Rze­czy­po­spo­li­tej Lu­do­wej, od 1989 po­now­nie Dzien­nik Ustaw Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej)

Dz.Urz. UE - Dzien­nik Urzę­do­wy Unii Eu­ro­pej­skiej (skrót sto­so­wa­ny do ozna­cze­nia urzę­do­we­go pu­bli­ka­to­ra UE wy­da­wa­ne­go po 1 maja 2004 r.)

Dz.Urz. KNF - Dzien­nik Urzę­do­wy Ko­mi­sji Nad­zo­ru Fi­nan­so­we­go

Dz.Urz. Woj. Święt. - Dzien­nik Urzę­do­wy Wo­je­wódz­twa Świę­to­krzy­skie­go

GBl. - Ge­set­zblatt für Ba­den-Würt­tem­berg

GU - Gaz­zet­ta Uf­fi­cia­le del­la Re­pub­bli­ca Ita­lia­na

GVBI. LSA - Ge­setz- und Ve­rord­nungs­blatt für das Land Sach­sen-An­halt

GV. NRW. - Ge­setz- und Ve­rord­nungs­blatt für das Land Nor­dr­he­in-West­fa­len

GVOBl - Ge­setz- und Ve­rord­nungs­blatt

GVOBl. M-V - Ge­setz- und Ve­rord­nungs­blatt für Mec­klen­burg-Vor­pom­mern

GVOBl. Schl.-H. - Ge­setz- und Ve­rord­nungs­blatt Schle­swig-Hol­ste­in

??? - ???????? ??? ???????????

HMSO - Her Ma­je­sty's Sta­tio­ne­ry Of­fi­ce

JORF - Jo­ur­nal Of­fi­ciel de la Répu­bli­que Fra­nça­ise

LV - La­tvi­jas V?st­ne­sis

M. Of. - Mo­ni­to­rul Ofi­cial al Ro­mâniei

M. P. - Mo­ni­tor Pol­ski

Nds. GVBl. - Nie­der­säch­si­sches Ge­setz- und Ve­rord­nungs­blatt

OJ - Of­fi­cial Jo­ur­nal (skrót sto­so­wa­ny do ozna­cze­nia urzę­do­we­go pu­bli­ka­to­ra WE, UE wy­da­wa­ne­go przed 1 maja 2004 r.)

PGS - Po­li­ti­sche Ge­set­zes­sam­m­lung

RGB1. - Re­ichs­ge­set­zblatt (au­striac­ki albo nie­miec­ki)

RT - Rii­gi Te­ata­ja

Sb. - Sbír­ka záko­nů

SFS - Svensk för­fat­t­nings­sam­ling

Stb. - Sta­ats­blad

Žin. - Val­sty­b?s ži­nios

D. Cza­so­pi­sma praw­ni­cze i ofi­cjal­ne wy­daw­nic­twa z orzecz­nic­twem

ECR - Eu­ro­pe­an Co­urt Re­ports (skrót ECR sto­so­wa­ny do zbio­rów orzecz­nic­twa wy­da­wa­nych przed 1 maja 2004 r.)

Bezp.B. - Bez­piecz­ny Bank

BiK - Bank i Kre­dyt

FK - Fi­nan­se Ko­mu­nal­ne

GSP - Gdań­skie Stu­dia Praw­ni­cze

KP - Kon­tro­la Pań­stwo­wa

KPP - Kwar­tal­nik Pra­wa Pry­wat­ne­go

OSA - Orzecz­nic­two Są­dów Ape­la­cyj­nych

OSN - Orzecz­nic­two Sądu Naj­wyż­sze­go

OSNC - Orzecz­nic­two Sądu Naj­wyż­sze­go Izby Cy­wil­nej

OSNCP - Orzecz­nic­two Sądu Naj­wyż­sze­go Izby Cy­wil­nej i Pra­cy

OwSS - Orzecz­nic­two w Spra­wach Sa­mo­rzą­do­wych

OTK - Orzecz­nic­two Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go

OTK-A - Orzecz­nic­two Try­bu­na­łu Kon­sty­tu­cyj­ne­go - Se­ria A

NBS - No­wo­cze­sny Bank Spół­dziel­czy

NZS - Nowe Ze­szy­ty Sa­mo­rzą­do­we

PB - Pra­wo Ban­ko­we

PiP - Pań­stwo i Pra­wo

PL - Prze­gląd Le­gi­sla­cyj­ny

PPH - Prze­gląd Pra­wa Han­dlo­we­go

PPP - Prze­gląd Pra­wa Pu­blicz­ne­go

Pr.Sp. - Pra­wo Spół­ek

PS - Prze­gląd Są­do­wy

PUG - Prze­gląd Usta­wo­daw­stwa Go­spo­dar­cze­go

RPE­iS - Ruch Praw­ni­czy, Eko­no­micz­ny i So­cjo­lo­gicz­ny

SP - Stu­dia Praw­ni­cze

SM - Spra­wy Mię­dzy­na­ro­do­we

Zb. Orz. - Zbiór Orze­czeń (skrót Zb. Orz. sto­so­wa­ny do zbio­rów orzecz­nic­twa wy­da­wa­nych po 1 maja 2004 r.)

E. Inne skró­ty

art. - ar­ty­kuł

b.d. - brak da­nych

BCC-CR - Ban­che di Cre­di­to Co­ope­ra­ti­vo e Cas­se Ru­ra­li

BFG - Ban­ko­wy Fun­dusz Gwa­ran­cyj­ny

BGŻ - Bank Go­spo­dar­ki Żyw­no­ścio­wej jako bank pań­stwo­wo-spół­dziel­czy

BGŻ SA - Bank Go­spo­dar­ki Żyw­no­ścio­wej spół­ka ak­cyj­na

BKNB - Ba­zy­lej­ski Ko­mi­tet Nad­zo­ru Ban­ko­we­go

BSE - Biu­ro Stu­diów i Eks­per­tyz

c. - chap­ter

CBO­SA - cen­tral­na baza orze­czeń są­dów ad­mi­ni­stra­cyj­nych

CEBS - Com­mit­tee of Eu­ro­pe­an Ban­king Su­per­vi­sors

d.a. - dane ar­chi­wal­ne

EBA - Eu­ro­pe­an Ban­king Au­tho­ri­ty

EBOR - Eu­ro­pej­ski Bank Od­bu­do­wy i Roz­wo­ju

EFI - Eu­ro­pej­ski Fun­dusz In­we­sty­cyj­ny

EOG - Eu­ro­pej­ski Ob­szar Go­spo­dar­czy

FRBS - Fun­dusz Re­struk­tu­ry­za­cji Ban­ków Spół­dziel­czych

FROB - Fon­do de Re­estruc­tu­ra­ción Or­de­na­da Ban­ca­ria

IBnGR - In­sty­tut Ba­dań nad Go­spo­dar­ką Ryn­ko­wą

IPS - In­sti­tu­tio­nal Pro­tec­tion Sche­me (sys­tem ochro­ny in­sty­tu­cjo­nal­nej)

JST - jed­nost­ka sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go

KE - Ko­mi­sja Eu­ro­pej­ska

KKO - Ko­mu­nal­na Kasa Oszczęd­no­ścio­wa

KNF - Ko­mi­sja Nad­zo­ru Fi­nan­so­we­go

Le­ga­lis - Sys­tem In­for­ma­cji Praw­nej Le­ga­lis

LEX - Sys­tem In­for­ma­cji Praw­nej LEX

Le­xPo­lo­ni­ca - Sys­tem In­for­ma­cji Praw­nej Le­xPo­lo­ni­ca

MF - Mi­ni­ster Fi­nan­sów

MŚP - sek­tor ma­łych i śred­nich przed­się­biorstw

NBP - Na­ro­do­wy Bank Pol­ski

NIK - Naj­wyż­sza Izba Kon­tro­li

nie­publ. - nie­pu­bli­ko­wa­na (e, y)

OECD - Or­ga­ni­sa­tion for Eco­no­mic Co-ope­ra­tion and De­ve­lop­ment

RBG - Ra­if­fe­isen Ban­ken­grup­pe Öster­re­ich

RFN - Re­pu­bli­ka Fe­de­ral­na Nie­miec

RIO - Re­gio­nal­na Izba Ob­ra­chun­ko­wa

RTS - Re­gu­la­to­ry Tech­ni­cal Stan­dards (re­gu­la­cyj­ne stan­dar­dy tech­nicz­ne)

SA - spół­ka ak­cyj­na

SCE - So­cie­tas Eu­ro­pa­ea Co­ope­ra­ti­va (spół­dziel­nia eu­ro­pej­ska)

SI - Sta­tu­to­ry In­stru­ments

skok - spół­dziel­cza kasa oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­wa

SLA - so­ci­étés lo­ca­les d'épar­gne

t. - tom

t.j. - tekst jed­no­li­ty

UOKiK - Urząd Ochro­ny Kon­ku­ren­cji i Kon­su­men­tów

UE - Unia Eu­ro­pej­ska

z. - ze­szyt

ZBP - Zwią­zek Ban­ków Pol­skich

zn - ze­staw no­we­li­zu­ją­cy

ZN - Ze­szy­ty Na­uko­we

VKonstrukcja regulacyjna banku społeczności lokalnej w prawie polskim

5.1. Uwa­gi wpro­wa­dza­ją­ce

Przed­sta­wio­ne pod­sta­wy kon­cep­cji dok­try­nal­nej ban­ku lo­kal­ne­go i wy­zna­cze­nie jego cech, okre­śle­nie kom­po­nen­tów istot­nych dla od­two­rze­nia z prze­pi­sów pra­wa kom­plek­so­wej kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go, na­stęp­nie wska­za­nie ram praw­nych dla dzia­łal­no­ści ban­ków po­zwa­la­ją na do­ko­na­nie ko­lej­nych ana­liz. Dla usta­le­nia, czy ist­nie­ją re­gu­la­cje stwa­rza­ją­ce pod­sta­wy praw­ne dla two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia ban­ków, któ­re wśród ce­lów i za­dań pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści uwzględ­nia­ją jego spo­łecz­ne oraz te­ry­to­rial­ne ukie­run­ko­wa­nie, ogra­ni­cza­jąc swo­ją ak­tyw­ność do sto­sun­ko­wo nie­wiel­kie­go geo­gra­ficz­nie te­re­nu oraz świad­cząc usłu­gi ban­ko­we w wy­mia­rze lo­kal­nym przede wszyst­kim oso­bom za­miesz­ku­ją­cym lub pod­mio­tom pro­wa­dzą­cym dzia­łal­ność go­spo­dar­czą, kul­tu­ral­ną, so­cjal­ną etc. na "jego" ob­sza­rze, ce­lem tych ana­liz bę­dzie, po pierw­sze, pró­ba iden­ty­fi­ka­cji ta­kich norm w pol­skim po­rząd­ku praw­nym, któ­re mo­dy­fi­ku­jąc wa­run­ki po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści, a sze­rzej - tak­że funk­cjo­no­wa­nia ban­ków, moż­na uznać za od­dzia­łu­ją­ce na kształ­to­wa­nie ban­ku jako lo­kal­ne­go. Po dru­gie, wska­za­nie prze­strze­ni nie­re­gla­men­to­wa­nej, gdzie w ra­mach swo­bo­dy praw­nej or­ga­ni­za­cji dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej i sa­mo­dziel­no­ści przed­się­bior­ców za­ło­ży­cie­le, a na­stęp­nie ak­cjo­na­riu­sze albo człon­ko­wie ban­ku mogą de­cy­do­wać na przy­kład o ogra­ni­cze­niach za­kre­su pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści, nie­za­rob­ko­wym cha­rak­te­rze, prze­zna­cza­niu zy­sku, kształ­tu­jąc bank jako lo­kal­ny po­przez wspól­ne oświad­cze­nie woli znaj­du­ją­ce swój wy­raz w sta­tu­cie czy uchwa­łach or­ga­nu ban­ku.

Ta­kie sfor­mu­ło­wa­nie celu wy­ni­ka z przy­ję­tych za­ło­żeń, że moż­li­wy jest du­alizm roz­wią­zań sta­no­wio­nych prze­pi­sa­mi pra­wa. Po pierw­sze, prze­wi­dy­wać moż­na ist­nie­nie norm in­ge­ru­ją­cych w swo­bo­dę pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, któ­re ogra­ni­czać będą za­kres dzia­łal­no­ści ban­ku, kształ­tu­jąc go de iure jako lo­kal­ny. Wią­zać się to musi z okre­ślo­ną mo­dy­fi­ka­cją ogól­nych re­gu­la­cji ban­ko­wych, w tym bę­dą­cych for­mą re­gla­men­ta­cji, tak by uwzględ­nia­ły one swo­iste ce­chy ban­ków lo­kal­nych. W tym aspek­cie prze­pi­sy for­mu­łu­ją­ce na­ka­zy lub za­ka­zy do­ty­czą­ce ban­ku lo­kal­ne­go będą umoż­li­wiać uchwy­ce­nie nor­ma­tyw­nych ele­men­tów skła­da­ją­cych się na po­szu­ki­wa­ną kon­struk­cję re­gu­la­cyj­ną i kon­cep­cję nor­ma­tyw­ną ban­ku lo­kal­ne­go.

Po dru­gie, prze­pi­sy mogą two­rzyć ogól­ne ramy praw­ne pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ków bez od­ręb­nych re­gu­la­cji dla ban­ków lo­kal­nych. Przy tym obo­wią­zu­ją­ce pra­wo nie bę­dzie sta­no­wić prze­szkód, by ta­kie in­sty­tu­cje były skła­do­wy­mi kra­jo­we­go sys­te­mu ban­ko­we­go. Da­wa­ło­by to moż­li­wość funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych, nie da­jąc za­ra­zem pod­staw do po­zy­tyw­nej we­ry­fi­ka­cji przy­ję­tej na wstę­pie hi­po­te­zy ba­daw­czej o ist­nie­niu kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej i kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej ban­ku lo­kal­ne­go.

Roz­wa­ża­nia prze­pro­wa­dza­ne w ni­niej­szej czę­ści roz­pra­wy ukie­run­ko­wu­je do­ko­na­na w jej pierw­szym roz­dzia­le ty­po­lo­gia ban­ków lo­kal­nych, znaj­du­ją­ca od­bi­cie w po­dzia­le ana­li­zo­wa­nej ma­te­rii. Uzna­no, że ba­da­nia będą kon­cen­tro­wać się naj­pierw na ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej (któ­ry moż­na trak­to­wać i sze­rzej jako bank spo­łecz­no­ści lo­kal­nych). Do­ko­ny­wa­ne usta­le­nia będą w związ­ku z tym od­no­sić się do tych ban­ków, któ­re są wła­sno­ścią człon­ków lo­kal­nej wspól­no­ty, za­rów­no sa­mych miesz­kań­ców, jak i osób praw­nych ma­ją­cych sie­dzi­bę na te­re­nie dzia­łal­no­ści ban­ku, z jed­no­cze­snym uwzględ­nie­niem przyj­mo­wa­nych w ni­niej­szej mo­no­gra­fii "pa­ra­me­trów ban­ko­wo­ści lo­kal­nej", to jest celu/za­dań oraz usług ban­ko­wych uwzględ­nia­ją­cych spo­łecz­ne aspi­ra­cje lo­kal­nej spo­łecz­no­ści i pod­mio­tów go­spo­dar­czych zwią­za­nych z da­nym te­re­nem.

5.2. For­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ne ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej

Re­gla­men­ta­cja form or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych, w ja­kich może być pro­wa­dzo­na dzia­łal­ność ban­ków, spra­wia, że je­dy­ny­mi do­pusz­czal­ny­mi dla dzia­łal­no­ści ban­ku lo­kal­ne­go są for­ma spół­ki ak­cyj­nej albo spół­dziel­ni. Ze wzglę­du na fakt, że w sto­sun­ku do każ­dej z tych form pra­wo­daw­ca in­a­czej roz­kła­da ak­cen­ty ju­ry­dycz­ne na wię­zi ma­jąt­ko­we i oso­bo­we oraz cele dzia­łal­no­ści, ich kon­struk­cja praw­na nie po­zo­sta­je bez wpły­wu na spo­sób funk­cjo­no­wa­nia ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych.

Przy­po­mnieć w tym miej­scu moż­na, że spół­dziel­nia jest zrze­sze­niem osób, któ­re w in­te­re­sie swo­ich człon­ków pro­wa­dzi wspól­ną dzia­łal­ność go­spo­dar­czą, mo­gąc jed­no­cze­śnie pro­wa­dzić dzia­łal­ność spo­łecz­ną i oświa­to­wo-kul­tu­ral­ną na ich rzecz i ich śro­do­wi­ska1. Jest ona w swej na­tu­rze bliż­sza sto­wa­rzy­sze­niu niż fun­da­cji czy spół­ce pra­wa han­dlo­we­go2. Czyn­nik per­so­nal­ny od­gry­wa tu więk­szą rolę niż w in­nych kor­po­ra­cjach, co prze­ja­wia się w wie­lu aspek­tach jej funk­cjo­no­wa­nia3. Przede wszyst­kim, jak pod­kre­śla się w dok­try­nie i orzecz­nic­twie, po­wsta­je szcze­gól­ny zwią­zek osób po­łą­czo­nych ze spół­dziel­nią sto­sun­kiem człon­ko­stwa i współ­dzia­ła­ją­cych ze sobą dla osią­gnię­cia okre­ślo­nych, kon­kret­nych ce­lów4. Ta ce­cha de­ter­mi­nu­je w du­żym stop­niu spo­sób funk­cjo­no­wa­nia spół­dziel­ni. Po­czu­cie pew­nej wię­zi mię­dzy za­ło­ży­cie­la­mi a póź­niej człon­ka­mi spół­dziel­ni, nie tyl­ko wspól­no­ty in­te­re­sów w wy­mia­rze eko­no­micz­nym, jest bar­dzo waż­ne. Li­mi­tu­je ono w spo­sób po­śred­ni krąg człon­ków spół­dziel­ni, ogra­ni­cza­jąc go do osób, któ­re ta­kie wię­zi od­naj­du­ją. Wy­ma­ga to naj­czę­ściej ist­nie­nia związ­ków mię­dzy po­ten­cjal­nym człon­kiem a in­ny­mi człon­ka­mi spo­łecz­no­ści lo­kal­nej bądź pew­ną ich gru­pą bę­dą­cych już człon­ka­mi spół­dziel­ni. Z pew­no­ścią nie moż­na na pod­sta­wie obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów kon­stru­ować nor­my na­ka­zu­ją­cej ist­nie­nie ja­kich­kol­wiek wię­zi o cha­rak­te­rze spo­łecz­nym mię­dzy za­ło­ży­cie­la­mi a póź­niej człon­ka­mi spół­dziel­ni, jed­nak po­mi­mo że de iure ta­kie­go wy­mo­gu nie ma, to de fac­to za­kła­dać na­le­ży, że naj­czę­ściej będą one ist­nieć, a za­ło­ży­cie­le spół­dziel­ni będą wy­wo­dzić się z tej sa­mej spo­łecz­no­ści lo­kal­nej5, po­dob­nie jak człon­ko­wie. Spół­dziel­czy mo­del dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej opie­ra się na so­li­dar­no­ści, de­mo­kra­tycz­nym za­rzą­dza­niu, udzia­le człon­ków oraz bli­sko­ści człon­ków i klien­tów, sprzy­ja tak­że utrzy­my­wa­niu związ­ków ze śro­do­wi­skiem lo­kal­nym. Ma­jąc jed­no­cze­śnie na uwa­dze, że dzia­łal­ność spół­dziel­ni kształ­tu­ją nie tyl­ko nor­my praw­ne, ale rów­nież po­za­praw­ne za­sa­dy wy­ni­ka­ją­ce z tra­dy­cji ru­chu spół­dziel­cze­go (któ­re no­ta­be­ne i dziś są pod­trzy­my­wa­ne)6, war­to wska­zać, że jed­nym z tra­dy­cyj­nych pryn­cy­piów jest tro­ska o lo­kal­ną spo­łecz­ność7.

Ca­ło­kształt roz­wią­zań praw­nych w przy­pad­ku spół­dziel­cze­go mo­de­lu dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej po­wo­du­je, że wie­le cech spół­dziel­ni jest zbież­nych z przyj­mo­wa­ny­mi w ni­niej­szej mo­no­gra­fii pa­ra­me­tra­mi ban­ko­wo­ści lo­kal­nej, ta­ki­mi jak: miej­sco­wy cel/za­da­nia, usłu­gi uwzględ­nia­ją­ce spo­łecz­ne aspi­ra­cje lo­kal­nej spo­łecz­no­ści i pod­mio­tów go­spo­dar­czych zwią­za­nych z da­nym te­re­nem. Czy­ni to tę for­mę or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ną szcze­gól­nie przy­dat­ną i sto­sow­ną dla or­ga­ni­za­cji ban­ków lo­kal­nych.

Roz­wa­ża­nia uwa­run­ko­wa­ne wska­za­nym po­dzia­łem opie­ra­ją­cym się na kry­te­rium for­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej uzu­peł­nić trze­ba o ana­li­zy i prze­my­śle­nia do­ty­czą­ce ban­ku spół­dziel­cze­go w for­mie SCE8. Swo­ista kon­struk­cja spół­dziel­ni eu­ro­pej­skiej, od­bie­ga­ją­ca od spół­dziel­ni pra­wa pol­skie­go, i jej sil­ny zwią­zek z kon­struk­cją spół­ki ak­cyj­nej9, po­sia­da­nie przez SCE swo­istych cech ty­po­lo­gicz­nych, wy­ni­ka­ją­cych mię­dzy in­ny­mi z praw­nie wa­run­ko­wa­ne­go trans­gra­nicz­ne­go i trans­na­ro­do­we­go cha­rak­te­ru dzia­łal­no­ści, czy­ni uza­sad­nio­nym, by pro­ble­ma­ty­ka za­kre­su dzia­ła­nia ban­ku spół­dziel­cze­go w for­mie SCE pod­da­na była od­ręb­nej re­flek­sji. Roz­wa­ża­jąc za­kres pod­mio­to­wy, przed­mio­to­wy i te­ry­to­rial­ny spół­dziel­czych ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nej, trze­ba uwzględ­nić, że może on dzia­łać nie tyl­ko w for­mie kra­jo­wej spół­dziel­ni, ale tak­że w for­mie spół­dziel­ni eu­ro­pej­skiej (SCE). Spół­dziel­czy bank spo­łecz­no­ści lo­kal­nych w for­mie SCE mógł­by być lo­kal­nym pod­mio­tem dzia­ła­ją­cym trans­gra­nicz­nie. Teo­re­tycz­nie, na pod­sta­wie obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów, moż­li­we jest jego utwo­rze­nie i funk­cjo­no­wa­nie na ogra­ni­czo­nym ob­sza­rze dzia­ła­nia po­zwa­la­ją­cym za­cho­wać lo­kal­ny cha­rak­ter. Wy­móg praw­ny po­cho­dze­nia za­ło­ży­cie­li SCE z co naj­mniej dwóch państw UE spra­wia, że bank taki mu­siał­by zo­stać utwo­rzo­ny w ra­mach ini­cja­ty­wy człon­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nej wię­cej niż jed­ne­go pań­stwa, nie stoi on jed­nak na prze­szko­dzie ukształ­to­wa­nia ban­ku jako lo­kal­ne­go. Hi­po­te­tycz­nie mógł­by on świad­czyć usłu­gi ban­ko­we na rzecz wspól­not, spo­łecz­no­ści lo­kal­nych tych państw i re­ali­zo­wać mi­sję spo­łecz­ną. Trze­ba pod­kre­ślić, że tak jak ma to miej­sce w przy­pad­ku spół­dziel­ni pra­wa pol­skie­go, tak i w od­nie­sie­niu do SCE pra­wo­daw­ca, w tym przy­pad­ku unij­ny, przyj­mu­je za­sa­dę po­moc­ni­czo­ści SCE w sto­sun­ku do swych człon­ków, wy­ra­ża­jąc ją w art. 1 ust. 3 r.s.s.e.10, co obok in­nych re­guł wła­ści­wych dla mo­de­lu dzia­ła­nia spół­dziel­ni po­zwa­la na re­ali­za­cję celu i za­dań lo­kal­nych. Na­tu­ral­nie, trud­no w od­nie­sie­niu do tego ro­dza­ju ban­ku wska­zać na ele­men­ty nor­ma­tyw­nie kształ­tu­ją­ce go jako lo­kal­ny. Na­le­ży je­dy­nie uznać, że obo­wią­zu­ją­ce prze­pi­sy nie sta­no­wią prze­szkód, by za­ło­ży­cie­le lub człon­ko­wie nada­li mu ce­chy ban­ku lo­kal­ne­go11.

W przy­pad­ku ban­ku lo­kal­ne­go w for­mie SCE kon­struk­cja re­gu­la­cyj­na jest two­rzo­na na szcze­blu UE. Jak­kol­wiek akty pra­wa unij­ne­go nie­jed­no­krot­nie zo­bo­wią­zu­ją bądź upo­waż­nia­ją usta­wo­daw­cę kra­jo­we­go do ure­gu­lo­wa­nia nie­któ­rych spraw, to nie ma wąt­pli­wo­ści, że i kon­struk­cja re­gu­la­cyj­na, i kon­cep­cja nor­ma­tyw­na kształ­to­wa­ne są tu poza pra­wo­daw­cą pol­skim. Ta kon­sta­ta­cja jest istot­na dla wy­zna­cza­nia ob­sza­ru ana­liz w ni­niej­szej roz­pra­wie. Czy­ni ona uza­sad­nio­nym wy­łą­cze­nie roz­wa­żań do­ty­czą­cych ban­ków dzia­ła­ją­cych jako SCE12 z ma­te­rii pod­le­ga­ją­cej ana­li­zom dla oce­ny kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej i kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej w pra­wie pol­skim.

Dru­gą z wy­mie­nio­nych form, w któ­rej może być zor­ga­ni­zo­wa­ny bank, jest spół­ka ak­cyj­na. Ma ona zde­cy­do­wa­nie inny cha­rak­ter niż spół­dziel­nia. W szcze­gól­no­ści do­mi­nu­ją­cym związ­kiem mię­dzy wspól­ni­ka­mi jest więź opie­ra­ją­ca się na czyn­ni­ku ka­pi­ta­ło­wym. Choć two­rze­nie i funk­cjo­no­wa­nie spół­ek han­dlo­wych moż­li­we jest w ja­kim­kol­wiek celu praw­nie do­zwo­lo­nym (nie­ko­niecz­nie za­rob­ko­wym)13, to jed­nak w ich przy­pad­ku prze­wa­ża­ją nie­wąt­pli­wie te go­spo­dar­cze czy na­wet wprost przed­się­bior­cze (pro­wa­dze­nie przed­się­bior­stwa)14. Ty­po­we ce­chy spół­ki ak­cyj­nej, jak: naj­czę­ściej ano­ni­mo­wy i zmien­ny skład ak­cjo­na­riu­szy, brak w przy­pad­ku osób po­sia­da­ją­cych nie­wiel­ką ilość ak­cji wpły­wu na kie­run­ki dzia­ła­nia spół­ki (za­sa­da wła­dzy więk­szo­ści) czy sil­na po­zy­cja za­rzą­du, czy­nią utrud­nio­nym wy­ko­rzy­sty­wa­nie tej for­my dla two­rze­nia ban­ków lo­kal­nych. Nie moż­na jed­nak wy­klu­czyć moż­li­wo­ści pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej o cha­rak­te­rze lo­kal­nym tak­że w tej for­mie. Pra­wo­daw­ca pol­ski na grun­cie prze­pi­sów k.s.h. two­rzy prze­cież ramy praw­ne rów­nież dla tzw. aty­po­wych/hy­bry­do­wych15 spół­ek ak­cyj­nych. Moż­na w nich kształ­to­wać struk­tu­rę i wza­jem­ne sto­sun­ki mię­dzy ak­cjo­na­riu­sza­mi, na­da­jąc im pew­ne ce­chy spół­ek oso­bo­wych. W ta­kiej sy­tu­acji spół­ka ak­cyj­na gru­pu­je nie­wiel­ką licz­bę ak­cjo­na­riu­szy dys­po­nu­ją­cych ak­cja­mi imien­ny­mi, zaś zmia­na skła­du oso­bo­we­go może być pod­da­na sta­tu­to­wym bądź po­za­sta­tu­to­wym ogra­ni­cze­niom. Do­pusz­czal­ne jest rów­nież za­pew­nie­nie wpły­wu ak­cjo­na­riu­szy na za­rząd, oczy­wi­ście w gra­ni­cach za­kre­ślo­nych prze­pi­sa­mi pra­wa (np. art. 384 § 1 k.s.h.)16. Po­zwa­la to uznać, że rów­nież for­ma spół­ki ak­cyj­nej może być wy­ko­rzy­sta­na dla pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej.

5.3. Bank spół­dziel­czy jako bank spo­łecz­no­ści lo­kal­nej

5.3.1. Za­kres dzia­łal­no­ści spół­dziel­cze­go ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nych

Przy­ję­te w ni­niej­szej roz­pra­wie za­ło­że­nia co do cech ban­ku lo­kal­ne­go, jak wska­za­no w uwa­gach wpro­wa­dza­ją­cych, wy­ma­ga­ją ana­li­zy prze­pi­sów pod ką­tem moż­li­wo­ści wska­za­nia norm, któ­re będą te ce­chy kształ­to­wać. By do­ko­nać tych usta­leń, a jed­no­cze­śnie od­two­rzyć kon­struk­cję re­gu­la­cyj­ną pierw­sze­go z iden­ty­fi­ko­wa­nych ty­pów ban­ków lo­kal­nych (spół­dziel­cze­go ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nych), wła­ści­we jest prze­ana­li­zo­wa­nie za­kre­su pod­mio­to­we­go, przed­mio­to­we­go i te­ry­to­rial­ne­go dzia­łal­no­ści, gdyż to mię­dzy in­ny­mi w prze­pi­sach nor­mu­ją­cych te za­kre­sy prze­są­dza się, bądź nie, o "lo­kal­no­ści" ban­ku. Ze wzglę­du na fakt, że na grun­cie pol­skich prze­pi­sów pra­wa "bank spół­dziel­czy jest ban­kiem bę­dą­cym spół­dziel­nią", pod­sta­wy praw­ne jego or­ga­ni­za­cji i funk­cjo­no­wa­nia okre­śla­ją przede wszyst­kim prze­pi­sy pr.bank., u.f.b.s. oraz pr.spół.17 i to wła­śnie te akty praw­ne wy­zna­cza­ją ramy dal­szych roz­wa­żań18.

Ma­jąc to na uwa­dze, przy do­ko­ny­wa­niu oce­ny unor­mo­wa­nia za­kre­su dzia­łal­no­ści ban­ku spół­dziel­cze­go z punk­tu wi­dze­nia moż­li­wo­ści wy­ka­za­nia ist­nie­nia cech lo­kal­no­ści trze­ba jed­no­cze­śnie uwzględ­nić, że w obec­nym sta­nie praw­nym nie­odzow­ne jest od­ręb­ne roz­strzy­gnię­cie tych kwe­stii w od­nie­sie­niu do zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych19 oraz ban­ków spół­dziel­czych funk­cjo­nu­ją­cych poza zrze­sze­niem ze wzglę­du na da­le­ko idą­ce róż­ni­ce w nor­mo­wa­niu za­sad ich funk­cjo­no­wa­nia.

W od­nie­sie­niu do zrze­szo­ne­go ban­ku spół­dziel­cze­go trze­ba przede wszyst­kim za­uwa­żyć, że pod­sta­wą dla in­dy­wi­du­al­ne­go wy­zna­cze­nia za­kre­su dzia­łal­no­ści każ­de­go z ban­ków jest wiel­kość fun­du­szy wła­snych, któ­ra po­win­na być nie tyl­ko do­sto­so­wa­na do ro­dza­ju czyn­no­ści ban­ko­wych prze­wi­dzia­nych do wy­ko­ny­wa­nia, ale i roz­mia­ru za­mie­rzo­nej dzia­łal­no­ści (art. 30 ust. 1 pkt 1 lit. a pr.bank., art. 126 pr.bank.). To mię­dzy in­ny­mi wska­za­ne prze­pi­sy po­zwa­la­ją usta­lić ade­kwat­ną re­la­cję mię­dzy roz­mia­ra­mi dzia­łal­no­ści ban­ku a jego fun­du­sza­mi wła­sny­mi20. Obo­wią­zu­ją­ca wszyst­kie ban­ki re­gu­ła wy­ra­żo­na w art. 126 pr.bank., słu­żą­ca za­pew­nie­niu bez­pie­czeń­stwa eko­no­micz­ne­go, w przy­pad­ku zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych ule­ga jed­nak do­pre­cy­zo­wa­niu, al­bo­wiem po­zo­sta­wia­jąc KNF moż­li­wość osta­tecz­nej we­ry­fi­ka­cji wy­peł­nie­nia for­mu­ło­wa­ne­go w art. 126 pr.bank. wy­mo­gu, pra­wo­daw­ca uści­śla mak­sy­mal­ny ob­szar, na ja­kim może być pro­wa­dzo­na dzia­łal­ność zrze­szo­ne­go ban­ku spół­dziel­cze­go. Do­ko­nu­je tego przez po­wią­za­nie wiel­ko­ści fun­du­szy wła­snych ta­kie­go ban­ku z ob­sza­rem wy­zna­cza­nym ad­mi­ni­stra­cyj­nym po­dzia­łem kra­ju. Mimo że osta­tecz­nie ob­szar ten jest okre­śla­ny in­dy­wi­du­al­nie dla każ­de­go ze zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych oraz za­leż­ny nie tyl­ko od ak­tu­al­nych fun­du­szy wła­snych, ale i od wcze­śniej­sze­go za­się­gu te­ry­to­rial­ne­go jego dzia­łal­no­ści, to w świe­tle obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów zrze­szo­ny bank spół­dziel­czy, z punk­tu wi­dze­nia wy­zna­czo­ne­go nor­ma­tyw­nie geo­gra­ficz­no-ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go ob­sza­ru dzia­łal­no­ści, moż­na by­ło­by uznać, za­sad­ni­czo za bank po­wia­to­wy21. Wy­ni­ka to z fak­tu, że ar­ty­kuł 5 ust. 1 u.f.b.s. musi być od­czy­ty­wa­ny w kon­tek­ście ca­ło­ści re­gu­la­cji, jako wy­ty­cza­ją­cy pod­sta­wo­wy za­kres te­ry­to­rial­ny dzia­łal­no­ści, o czym prze­są­dza ana­li­za zna­cze­nio­wo-prag­ma­tycz­na uży­te­go w prze­pi­sie zwro­tu "pro­wa­dzi dzia­łal­ność" na te­re­nie po­wia­tu albo po­wia­tów. Wraz ze wzro­stem fun­du­szy wła­snych ob­szar ten może ule­gać po­więk­sze­niu. Pra­wo­daw­ca, sta­no­wiąc da­lej, iż bank "może pro­wa­dzić dzia­łal­ność" na więk­szym te­re­nie, do­zwa­la na mo­dy­fi­ka­cję za­kre­su te­ry­to­rial­ne­go po­przez do­pusz­cze­nie opcji roz­sze­rze­nia pod­sta­wo­we­go te­ry­to­rium dzia­łal­no­ści ban­ku. W przy­pad­ku wy­peł­nie­nia wy­mo­gów za­pew­nie­nia bez­pie­czeń­stwa eko­no­micz­ne­go, pod­le­ga­ją­ce­go oce­nie KNF, dzia­łal­ność ban­ku spół­dziel­cze­go może być pro­wa­dzo­na na te­re­nie wo­je­wódz­twa, w któ­rym znaj­du­je się jego sie­dzi­ba, oraz po­wia­tów, w któ­rych znaj­du­ją się jego pla­ców­ki wy­ko­nu­ją­ce czyn­no­ści ban­ko­we. Wpraw­dzie usta­wo­daw­ca wska­zu­je, że do­ty­czy to tych ban­ków, któ­re po­sia­da­ją fun­du­sze wła­sne wyż­sze niż rów­no­war­tość 1 mln euro, lecz niż­sze niż rów­no­war­tość 5 mln euro, jed­nak nie moż­na za­po­mnieć, że obec­nie dol­na gra­ni­ca wska­za­nych war­to­ści wy­zna­cza mi­ni­mal­ny po­ziom fun­du­szy wła­snych22. Kwe­stia roz­sze­rze­nia dzia­łal­no­ści poza gra­ni­ce ad­mi­ni­stra­cyj­ne po­wia­tu, da­lej zaś od­stą­pie­nia od przy­pi­sa­nia ban­ko­wi spół­dziel­cze­mu jako te­ry­to­rium dzia­łal­no­ści ści­śle okre­ślo­nej jed­nost­ki ad­mi­ni­stra­cyj­nej pań­stwa, jest dys­ku­syj­na dla do­ko­na­nia oce­ny ist­nie­nia pew­nej wła­ści­wo­ści miej­sco­wej zrze­szo­ne­go ban­ku spół­dziel­cze­go i obec­ne­go zna­cze­nia dla za­cho­wa­nia lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru ban­ku. Przyj­mu­jąc, że to po­wia­ty two­rzą z mocy pra­wa wła­śnie lo­kal­ną wspól­no­tę sa­mo­rzą­do­wą23, wpro­wa­dze­nie za­pi­su w u.f.b.s. zmie­nia­ją­ce­go pod­sta­wo­wy ob­szar dzia­łal­no­ści ban­ku z gmi­ny na po­wiat24 moż­na by­ło­by od­czy­tać jako na­tu­ral­ną kon­se­kwen­cję do­sto­so­wa­nia wła­ści­wo­ści miej­sco­wej ban­ku spół­dziel­cze­go do no­we­go po­dzia­łu ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go i do­ko­na­ne­go usta­wo­wo roz­sze­rze­nia za­kre­su zna­cze­nia okre­śle­nia "lo­kal­ny" w tym kon­tek­ście. Pró­bu­jąc szu­kać dal­szych ar­gu­men­tów po­twier­dza­ją­cych tezę, że zmia­ny po­zwa­la­ją­ce na roz­sze­rze­nie dzia­łal­no­ści zrze­sza­ne­go ban­ku spół­dziel­cze­go poza ob­szar po­wia­tu mają po­zwo­lić kształ­to­wać ten bank jako bank spo­łecz­no­ści lo­kal­nej, moż­na wska­zy­wać, że za­pew­nie­nie moż­li­wo­ści roz­sze­rze­nia za­kre­su dzia­ła­nia ban­ku wy­ni­ka z pew­nej za­kła­da­nej zmien­no­ści gra­nic ad­mi­ni­stra­cyj­nych JST i moż­li­wej nie­ade­kwat­no­ści tych gra­nic do fak­tycz­ne­go te­re­nu za­miesz­ki­wa­nia da­nej spo­łecz­no­ści lo­kal­nej. Za­rów­no w u.s.g., jak i u.s.p. prze­wi­dzia­no moż­li­wość zmia­ny gra­nic ad­mi­ni­stra­cyj­nych tych JST, je­śli speł­nio­ne zo­sta­ną obie z prze­sła­nek: za­pew­nie­nie te­ry­to­rium moż­li­wie jed­no­rod­ne­go ze wzglę­du na układ osad­ni­czy i prze­strzen­ny, uwzględ­nia­ją­ce­go wię­zi spo­łecz­ne, go­spo­dar­cze i kul­tu­ro­we, oraz zdol­ność wy­ko­ny­wa­nia za­dań pu­blicz­nych. Ozna­cza to, z jed­nej stro­ny, że przy kształ­to­wa­niu gra­nic JST bra­ne są pod uwa­gę nie tyl­ko re­la­cje za­cho­dzą­ce mię­dzy człon­ka­mi spo­łecz­no­ści25, z dru­giej, że zmia­na nie­któ­rych ze wska­za­nych aspek­tów może wpły­nąć na nowe ich wy­zna­cze­nie26. Ukształ­to­wa­ny hi­sto­rycz­nie bądź współ­cze­śnie układ sto­sun­ków spo­łecz­nych cha­rak­te­ry­zu­ją­cy daną spo­łecz­ność lo­kal­ną może w związ­ku z tym nie być w peł­ni zgod­ny z obo­wią­zu­ją­cym w da­nym cza­sie po­dzia­łem ad­mi­ni­stra­cyj­nym. Ist­nie­nie za­sa­dy lo­kal­no­ści w aspek­cie te­ry­to­rial­nym ban­ków spół­dziel­czych, ale bez for­ma­li­stycz­ne­go przy­wią­za­nia do po­dzia­łu ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, po­zwa­la­ło­by wów­czas kształ­to­wać bank spół­dziel­czy w opar­ciu o czyn­nik pod­mio­to­wy, jako bank spo­łecz­no­ści lo­kal­nej poj­mo­wa­nej nie w wy­mia­rze nor­ma­tyw­nie wy­zna­cza­nej wspól­no­ty, ale rze­czy­wi­ście ist­nie­ją­cych po­wią­zań mię­dzy jej człon­ka­mi. W da­nej gru­pie spo­łecz­nej mogą mieć miej­sce na­tu­ral­ne związ­ki i re­la­cje wpły­wa­ją­ce na znacz­ny sto­pień jej zwar­to­ści, sa­mo­świa­do­mość oraz po­trze­bę pre­cy­zo­wa­nia zbio­ro­wych spraw czy wy­zna­cza­nia istot­nych dla niej ce­lów, co po­zwa­la uzna­wać ją za wspól­no­tę lo­kal­ną w wy­mia­rze so­cjo­lo­gicz­nym, po­mi­mo że nie jest ona ugrun­to­wy­wa­na w for­mal­nych, ad­mi­ni­stra­cyj­nych struk­tu­rach te­ry­to­rial­nych. Moż­na by­ło­by w ten spo­sób szu­kać uza­sad­nie­nia dla tezy, że okre­ślo­na w art. 5 u.f.b.s. za­sa­da lo­kal­no­ści w aspek­cie te­ry­to­rial­nym for­mu­ło­wa­na bez sztyw­ne­go po­wią­za­nia z gra­ni­ca­mi JST, po­zwa­la­ją­ca roz­sze­rzyć ob­szar dzia­łal­no­ści ban­ku spół­dziel­cze­go poza te­ren po­wia­tu i w spo­sób zin­dy­wi­du­ali­zo­wa­ny go kształ­to­wać, stwa­rza wa­run­ki do funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych bę­dą­cych ban­ka­mi lo­kal­nej spo­łecz­no­ści poj­mo­wa­nej sze­rzej niż wy­zna­cza­na nor­ma­tyw­nie wspól­no­ta lo­kal­na. Taki po­gląd jest jed­nak nie do obro­ny w świe­tle art. 5 ust. 1a u.f.b.s., gdyż pra­wo­daw­ca zde­cy­do­wa­nie do­pusz­cza, by w rze­czy­wi­sto­ści więk­szość zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych mo­gła pro­wa­dzić dzia­łal­ność na więk­szym ob­sza­rze niż po­wiat czy po­wia­ty. Jed­no­znacz­nie okre­śla, że bank spół­dziel­czy po­sia­da­ją­cy fun­du­sze wła­sne wyż­sze niż rów­no­war­tość 1 mln euro, lecz niż­sze niż rów­no­war­tość 5 mln euro, a ta­kich jest zde­cy­do­wa­na więk­szość27, może pro­wa­dzić dzia­łal­ność na te­re­nie wo­je­wódz­twa (a na­wet na więk­szym ob­sza­rze; bank sta­je się w co­raz więk­szym stop­niu nie tyle ban­kiem spo­łecz­no­ści lo­kal­nej czy spo­łecz­no­ści lo­kal­nych, a bar­dziej spo­łecz­no­ści re­gio­nal­nej). Moż­na w związ­ku z tym ra­czej wy­ka­zać, że choć za­cho­wa­na zo­sta­ła za­sa­da te­ry­to­rial­no­ści (lo­kal­no­ści w aspek­cie te­ry­to­rial­nym), to jed­nak ule­gła ona istot­nej zmia­nie. Prze­są­dza o tym in­dy­wi­du­al­na ad­ap­ta­cja ob­sza­ru dzia­ła­nia ban­ku i znacz­ne jego roz­sze­rze­nie. W tym dru­gim przy­pad­ku jest ono tak da­le­ko idą­ce, że może ro­dzić py­ta­nie, czy ob­szar ten ma nadal wy­miar lo­kal­ny czy ra­czej już re­gio­nal­ny.

Ana­li­zu­jąc na­stęp­nie roz­wią­za­nia w od­nie­sie­niu do przed­mio­to­we­go i pod­mio­to­we­go za­kre­su dzia­ła­nia zrze­szo­ne­go ban­ku spół­dziel­cze­go, więk­szość z nich uznać na­le­ży za zwią­za­ne z lo­kal­nym cha­rak­te­rem. Wy­cho­dząc od za­ło­że­nia, ja­kim było przede wszyst­kim umoż­li­wie­nie ban­kom spół­dziel­czym stwo­rze­nia od­po­wied­nich, sil­nych struk­tur zrze­sze­nio­wych i zwięk­sze­nie po­zio­mu bez­pie­czeń­stwa funk­cjo­no­wa­nia sa­mych ban­ków28, a tak­że kon­ty­nu­ując hi­sto­rycz­nie wy­kształ­co­ny i nor­ma­tyw­nie wy­zna­cza­ny za­kres przed­mio­to­wy dzia­łal­no­ści ban­ków spół­dziel­czych, pra­wo­daw­ca okre­ślił, któ­re z czyn­no­ści ban­ko­wych i usług fi­nan­so­wych mogą być świad­czo­ne przez zrze­szo­ne ban­ki spół­dziel­cze. Ka­ta­log ten jest węż­szy niż w przy­pad­ku in­nych ban­ków kra­jo­wych (choć szer­szy niż w po­przed­nio obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sach29).

Ca­ło­kształt obec­nych re­gu­la­cji daje pod­sta­wę do wy­róż­nie­nia dwo­ja­kie­go ro­dza­ju unor­mo­wań, któ­re moż­na po­strze­gać jako kon­se­kwen­cję lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru. Pierw­sze li­mi­tu­ją za­kres przed­mio­to­wy pro­wa­dzo­nej przez zrze­szo­ny bank spół­dziel­czy dzia­łal­no­ści ze wzglę­du na ko­niecz­ność za­pew­nie­nia bez­pie­czeń­stwa dzia­łal­no­ści ban­ku, a tym sa­mym zło­żo­nych w nim de­po­zy­tów, dru­gie, oprócz zwięk­sze­nia sta­nu pew­no­ści zwro­tu po­wie­rzo­nych środ­ków, urze­czy­wist­nie­nia in­ten­cji za­cho­wa­nia ogra­ni­czo­ne­go ob­sza­ru ich dzia­ła­nia30, dają rów­nież gwa­ran­cję za­si­la­nia w środ­ki pie­nięż­ne pod­mio­tów za­miesz­ka­łych czy pro­wa­dzą­cych swo­ją dzia­łal­ność na te­re­nie dzia­ła­nia ban­ku spół­dziel­cze­go.

Ogra­ni­cze­nia przed­mio­tu dzia­łal­no­ści ban­ko­wej zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych upa­try­wać na­le­ży przede wszyst­kim w sto­sun­ko­wo nie­wiel­kim roz­mia­rze ca­ło­ści ich dzia­łal­no­ści wy­ni­ka­ją­cym z ni­skich fun­du­szy wła­snych, co w za­sad­ni­czej mie­rze za­de­cy­do­wa­ło o do­ko­na­nym przez pra­wo­daw­cę po­dzia­le. Jed­nym z głów­nych przed­mio­tów ochro­ny, a jed­no­cze­śnie pod­sta­wą dla ogra­ni­czeń dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej pod­mio­tów, ja­ki­mi są ban­ki, jest sta­bil­ność ca­łe­go sys­te­mu ban­ko­we­go, za­cho­wa­nie doń za­ufa­nia i jego bez­pie­czeń­stwa, mię­dzy in­ny­mi po­przez dba­nie o wia­ry­god­ność i do­brą kon­dy­cję fi­nan­so­wą po­je­dyn­czych in­sty­tu­cji skła­da­ją­cych się na ów sys­tem. Z dru­giej stro­ny, pew­nym uza­sad­nie­niem mo­dy­fi­ka­cji za­kre­su dzia­łal­no­ści zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych może być uwzględ­nie­nie in­te­re­su spo­łecz­ne­go w jego dzia­łal­no­ści31. Przyj­mu­jąc, że oba te czyn­ni­ki win­ny być ra­cją wpro­wa­dze­nia ogra­ni­czeń i że gra­ją głów­ną rolę w wy­zna­cza­niu gra­nic ak­tyw­no­ści zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych, na nich opie­rać się po­win­no za­sad­ni­cze kry­te­rium po­dzia­łu na czyn­no­ści do­zwo­lo­ne i nie­do­pusz­czal­ne w dzia­łal­no­ści ban­ko­wej tych ban­ków oraz ewen­tu­al­na gra­da­cja za­kre­su przed­mio­to­we­go. Lo­gicz­ną kon­se­kwen­cją ta­kie­go za­ło­że­nia jest przy­pi­sa­nie moż­li­wo­ści wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych oraz świad­cze­nia usług fi­nan­so­wych o naj­mniej­szym ry­zy­ku zrze­szo­nym ban­kom spół­dziel­czym o ni­skich fun­du­szach wła­snych i od­po­wied­nie ich roz­sze­rza­nie wraz ze wzro­stem tych fun­du­szy lub wy­stą­pie­niem in­nych ele­men­tów wzmac­nia­ją­cych po­ziom bez­pie­czeń­stwa dzia­łal­no­ści ban­ku. Ta­kie po­wią­za­nie moż­na do­strzec, ana­li­zu­jąc usta­wo­wo okre­ślo­ny za­kres przed­mio­to­wy dzia­łal­no­ści tych in­sty­tu­cji. Wy­mie­nio­ne w art. 6 ust. 1 pkt 1-12 oraz art. 7 u.f.b.s. czyn­no­ści two­rzą za­mknię­ty ka­ta­log czyn­no­ści ban­ko­wych, któ­re zrze­szo­ny bank spół­dziel­czy może wy­ko­ny­wać we wła­snym imie­niu i na wła­sny ra­chu­nek32. Po­śród czyn­no­ści ban­ko­wych oraz po­zo­sta­łych usług fi­nan­so­wych pra­wo­daw­ca nie ze­zwa­la zrze­szo­nym ban­kom spół­dziel­czym na wy­ko­ny­wa­nie we wła­snym imie­niu i na wła­sny ra­chu­nek33 ta­kich czyn­no­ści, jak: otwie­ra­nie i po­twier­dza­nie akre­dy­tyw, wy­da­wa­nie in­stru­men­tu pie­nią­dza elek­tro­nicz­ne­go, do­ko­ny­wa­nie ope­ra­cji, któ­rych przed­mio­tem są war­ran­ty, do­ko­ny­wa­nie ter­mi­no­wych ope­ra­cji fi­nan­so­wych, wy­ko­ny­wa­nie czyn­no­ści zle­co­nych zwią­za­nych z emi­sją pa­pie­rów war­to­ścio­wych, a tak­że wy­ko­ny­wa­nie in­nych czyn­no­ści prze­wi­dzia­nych wy­łącz­nie dla ban­ku w od­ręb­nych usta­wach (np. za­wie­ra­nie umów o re­pre­zen­ta­cję ob­li­ga­ta­riu­szy). Do­dat­ko­wo pre­cy­zu­je też te czyn­no­ści i usłu­gi, któ­re zrze­szo­ne ban­ki spół­dziel­cze mogą wy­ko­ny­wać za zgo­dą ban­ku zrze­sza­ją­ce­go (emi­to­wa­nie ban­ko­wych pa­pie­rów war­to­ścio­wych, pro­wa­dze­nie sku­pu i sprze­da­ży war­to­ści de­wi­zo­wych, po­śred­nic­two w do­ko­ny­wa­niu prze­ka­zów pie­nięż­nych oraz roz­li­czeń w ob­ro­cie de­wi­zo­wym, obej­mo­wa­nie lub na­by­wa­nie ak­cji i praw z ak­cji, udzia­łów in­nej oso­by praw­nej i jed­no­stek uczest­nic­twa w fun­du­szach in­we­sty­cyj­nych34; za­cią­ga­nie zo­bo­wią­zań zwią­za­nych z emi­sją pa­pie­rów war­to­ścio­wych; do­ko­ny­wa­nie ob­ro­tu pa­pie­ra­mi war­to­ścio­wy­mi; do­ko­ny­wa­nie, na wa­run­kach uzgod­nio­nych z dłuż­ni­kiem, za­mia­ny wie­rzy­tel­no­ści na skład­ni­ki ma­jąt­ku dłuż­ni­ka; na­by­wa­nie i zby­wa­nie nie­ru­cho­mo­ści; świad­cze­nie usług kon­sul­ta­cyj­no-do­rad­czych w spra­wach fi­nan­so­wych; świad­cze­nie usług cer­ty­fi­ka­cyj­nych w ro­zu­mie­niu prze­pi­sów o pod­pi­sie elek­tro­nicz­nym, z wy­łą­cze­niem wy­da­wa­nia cer­ty­fi­ka­tów kwa­li­fi­ko­wa­nych wy­ko­rzy­sty­wa­nych przez ban­ki w czyn­no­ściach, któ­rych są stro­na­mi, oraz świad­cze­nie in­nych usług fi­nan­so­wych35)36. Spra­wia to, że pod­sta­wo­wym za­kre­sem dzia­łal­no­ści zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych jest wy­ko­ny­wa­nie usta­wo­wo okre­ślo­nych, prze­wi­dzia­nych dla nich, czyn­no­ści ban­ko­wych37, zaś roz­sze­rze­nie roz­mia­ru dzia­łal­no­ści w aspek­cie przed­mio­to­wym o po­zo­sta­łe czyn­no­ści oraz usłu­gi fi­nan­so­we wią­zać się musi z uzy­ska­niem zgo­dy ban­ku zrze­sza­ją­ce­go38.

W ana­li­zo­wa­nej usta­wie (u.f.b.s.) pra­wo­daw­ca do­ko­nu­je tak­że ogra­ni­czeń po­przez po­wią­za­nie pod­mio­to­we za­kre­su przed­mio­to­we­go i te­ry­to­rial­ne­go, któ­re spra­wia, że ma ono po­zwo­lić nie tyl­ko na re­ali­zo­wa­nie celu, ja­kim jest zmniej­sze­nia ry­zy­ka w dzia­łal­no­ści ban­ku, ale moż­na rów­nież wska­zać na wzbo­ga­ca­ją­ce jego treść na­kie­ro­wa­nie na za­spo­ka­ja­nie po­trzeb kre­dy­to­wo-po­życz­ko­wych lo­kal­nej spo­łecz­no­ści. Zgod­nie z art. 6 ust. 2 u.f.b.s. udzie­la­nie kre­dy­tów, udzie­la­nie i po­twier­dza­nie gwa­ran­cji ban­ko­wych, udzie­la­nie po­ży­czek i kre­dy­tów kon­su­menc­kich, udzie­la­nie i po­twier­dza­nie po­rę­czeń przez zrze­szo­ne ban­ki spół­dziel­cze do­zwo­lo­ne jest je­dy­nie oso­bom fi­zycz­nym za­miesz­ku­ją­cym lub pro­wa­dzą­cym przed­się­bior­stwo na te­re­nie dzia­ła­nia tego ban­ku lub oso­bom praw­nym i jed­nost­kom or­ga­ni­za­cyj­nym nie­po­sia­da­ją­cym oso­bo­wo­ści praw­nej, a po­sia­da­ją­cym zdol­ność praw­ną, ma­ją­cym sie­dzi­bę lub jed­nost­ki or­ga­ni­za­cyj­ne na te­re­nie dzia­ła­nia zrze­szo­ne­go ban­ku spół­dziel­cze­go.

Jed­no­cze­śnie ta­kie uję­cie re­gu­la­cyj­ne daje pod­sta­wę do wska­za­nia na ist­nie­ją­ce ogra­ni­cze­nia pod­mio­to­we za­kre­su dzia­łal­no­ści oma­wia­nych in­sty­tu­cji. Moż­na bo­wiem do­ko­nać po­dzia­łu czyn­no­ści ban­ko­wych na te wy­ko­ny­wa­ne z udzia­łem pod­mio­tów ma­ją­cych miej­sce za­miesz­ka­nia, sie­dzi­bę lub pro­wa­dzą­cych przed­się­bior­stwo na ob­sza­rze dzia­ła­nia ban­ku spół­dziel­cze­go oraz wy­ko­ny­wa­ne z udzia­łem pod­mio­tów ma­ją­cych miej­sce za­miesz­ka­nia, sie­dzi­bę lub pro­wa­dzą­cych przed­się­bior­stwo na ob­sza­rze bądź poza ob­sza­rem dzia­ła­nia ban­ku spół­dziel­cze­go39.

Współ­cze­sne ure­gu­lo­wa­nia usta­wo­we ogra­ni­cza­ją­ce swo­bo­dę wy­ko­ny­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez zrze­szo­ne ban­ki spół­dziel­cze w aspek­cie pod­mio­to­wym, przed­mio­to­wym i te­ry­to­rial­nym mają swo­je pod­ło­że hi­sto­rycz­ne, ale i słu­żą re­ali­za­cji współ­cze­śnie de­fi­nio­wa­nych ak­sjo­lo­gicz­nych pod­staw sys­te­mu ban­ko­we­go. Ich ewo­lu­cja zda­je się jed­nak wska­zy­wać, że dla pra­wo­daw­cy co­raz mniej­sze zna­cze­nie ma spo­łecz­ny aspekt ich dzia­łal­no­ści, a istot­na jest ochro­na szcze­gól­nych war­to­ści, ja­ki­mi są sta­bil­ność, bez­pie­czeń­stwo i za­ufa­nie na ryn­ku fi­nan­so­wym40. Po­mi­mo tego to wła­śnie za­pew­nie­nie wła­ści­we­go funk­cjo­no­wa­nia zrze­szo­ne­go ban­ku spół­dziel­cze­go wy­ma­ga przy­ję­cia re­gu­la­cji praw­nych kształ­tu­ją­cych go jako bank lo­kal­ny. Sko­re­lo­wa­nie wiel­ko­ści fun­du­szy wła­snych z roz­mia­rem pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści, tak by za­pew­nić bez­pie­czeń­stwo środ­kom po­wie­rzo­nym i sta­bil­ność fi­nan­so­wą ban­ku, prze­są­dza o ko­niecz­no­ści nor­ma­tyw­ne­go ogra­ni­cze­nia za­kre­su dzia­łal­no­ści, to zaś umac­nia aspekt lo­kal­ny jego ak­tyw­no­ści. Kon­cen­tru­jąc swo­ją dzia­łal­ność go­spo­dar­czą na ogra­ni­czo­nym ob­sza­rze te­ry­to­rial­nym, bank musi "wpa­so­wać się" w lo­kal­ne uwa­run­ko­wa­nia eko­no­micz­ne i spo­łecz­ne; jego klien­ta­mi są człon­ko­wie lo­kal­nej spo­łecz­no­ści, a to de­ter­mi­nu­je spo­sób funk­cjo­no­wa­nia na ryn­ku. Za­tem pre­su­po­no­wa­ne w prze­pi­sach praw­nych war­to­ści, ja­ki­mi są sta­bil­ność, bez­pie­czeń­stwo oraz za­ufa­nie na ryn­ku fi­nan­so­wym, i te wa­run­ko­wa­ne praw­nie, ale za­cho­dzą­ce w sfe­rze po­za­nor­ma­tyw­nej, wza­jem­nie się nie wy­klu­cza­ją, wręcz prze­ciw­nie, w spo­sób spój­ny kształ­tu­ją zrze­szo­ny bank spół­dziel­czy jako bank lo­kal­ny. Trze­ba jed­nak po­czy­nić tu pew­ne za­strze­że­nie. Roz­sze­rza­nie za­kre­su te­ry­to­rial­ne­go dzia­łal­no­ści po­wo­du­je, że po­ja­wia się nie­bez­pie­czeń­stwo osła­bie­nia lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru na­wet przy ogra­ni­cze­niu pod­mio­to­wym i przed­mio­to­wym. O ile w przy­pad­ku ban­ku "miej­sco­we­go", gmin­no-po­wia­to­we­go, ca­łość omó­wio­nych ogra­ni­czeń two­rzy har­mo­nij­ną, spój­ną ca­łość, o tyle przy nad­mier­nym po­więk­sze­niu te­ry­to­rium dzia­ła­nia ban­ku po­zo­sta­ła li­mi­ta­cja (tj. za­kre­su pod­mio­to­we­go i przed­mio­to­we­go) prze­sta­je nada­wać ban­ko­wi cha­rak­ter lo­kal­ny. Ozna­cza to, że ist­nie­je pew­na gra­nicz­na wiel­kość te­ry­to­rium, na któ­rym bank może za­cho­wać lo­kal­ny cha­rak­ter. Po jej prze­kro­cze­niu prze­sta­nie na­stę­po­wać re­dy­stry­bu­cja środ­ków na szcze­blu lo­kal­nym, za­nik­nie zdol­ność roz­po­zna­wa­nia lo­kal­nych uwa­run­ko­wań eko­no­micz­nych i spo­łecz­nych, a tym sa­mym utra­co­na zo­sta­nie pew­na lo­kal­na toż­sa­mość ban­ku. Sta­nie się on ban­kiem o ogra­ni­czo­nym za­kre­sie dzia­ła­nia, ale utra­ci lo­kal­ny cha­rak­ter.

Do­peł­nia­jąc pro­wa­dzo­ne roz­wa­ża­nia, trze­ba wska­zać, że za­kres dzia­łal­no­ści spół­dziel­czych ban­ków funk­cjo­nu­ją­cych poza zrze­sze­niem jest nor­mo­wa­ny od­mien­nie niż zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych. Nie pod­le­ga on ogra­ni­cze­niom okre­śla­nym w u.f.b.s. Spół­dziel­czy bank funk­cjo­nu­ją­cy poza zrze­sze­niem trak­to­wa­ny jest pod tym wzglę­dem jak każ­dy inny bank kra­jo­wy. W związ­ku z tym za­kres przed­mio­to­wy jego dzia­łal­no­ści wy­zna­cza­ją art. 5 i 6 pr.bank. Swo­ją dzia­łal­ność może on pro­wa­dzić na ob­sza­rze ca­łe­go kra­ju, a tak­że po­dej­mo­wać i pro­wa­dzić dzia­łal­ność na te­ry­to­rium pań­stwa gosz­czą­ce­go zgod­nie z prze­pi­sa­mi roz­dzia­łu 2a pr.bank. przy speł­nie­niu wy­mo­gu ma­te­rial­ne­go z art. 126 pr.bank. W od­nie­sie­niu do tej ka­te­go­rii ban­ków spół­dziel­czych usta­wo­daw­ca nie wpro­wa­dza ogra­ni­cze­nia pod­mio­to­we­go za­kre­su dzia­łal­no­ści. Pro­wa­dzi to do wnio­sku, że w kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej spół­dziel­cze­go ban­ku funk­cjo­nu­ją­ce­go poza zrze­sze­niem brak jest pew­nych kom­po­nen­tów, któ­re świad­czą o lo­kal­nym cha­rak­te­rze ban­ku. Spół­dziel­czy bank funk­cjo­nu­ją­cy poza zrze­sze­niem może być ban­kiem spo­łecz­no­ści lo­kal­nej (spo­łecz­no­ści lo­kal­nych), jed­nak wska­za­ne pa­ra­me­try lo­kal­no­ści nie mogą być wy­wo­dzo­ne z prze­pi­sów usta­wo­wych.

5.3.2. Utwo­rze­nie i funk­cjo­no­wa­nie spół­dziel­cze­go ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej

Iden­ty­fi­ka­cja prze­pi­sów, któ­re mogą świad­czyć o ist­nie­niu kon­cep­cji ban­ków lo­kal­nych, musi zo­stać do­ko­na­na nie tyl­ko w ob­sza­rze unor­mo­wań za­kre­su pod­mio­to­we­go, przed­mio­to­we­go i te­ry­to­rial­ne­go dzia­łal­no­ści spół­dziel­cze­go ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej, ale i po­zo­sta­łych, do­ty­czą­cych two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia ta­kich ban­ków. Po­dej­mu­jąc się ana­li­zy prze­pi­sów w celu wska­za­nia tych de­ter­mi­nu­ją­cych lo­kal­ny cha­rak­ter, trze­ba uwzględ­niać, że po­mi­mo iż wie­le re­gu­la­cji jest wspól­nych dla wszyst­kich ban­ków spół­dziel­czych, to wpro­wa­dze­nie przez pra­wo­daw­cę al­ter­na­tyw­ne­go spo­so­bu ich funk­cjo­no­wa­nia, w zrze­sze­niu bądź poza nim, wpły­nę­ło na ko­niecz­ność od­mien­ne­go unor­mo­wa­nia nie­któ­rych jego aspek­tów dla obu ka­te­go­rii ban­ków. Sta­ra­jąc się w związ­ku z tym oce­nić, czy w tej sfe­rze nor­my praw­ne wpły­wa­ją, bądź nie, na kształ­to­wa­nie lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru ban­ków spół­dziel­czych, a tym sa­mym spół­dziel­cze­go ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej, stwier­dzić trze­ba, nie­za­leż­nie od osta­tecz­ne­go wnio­sku, że nie­wąt­pli­wie spe­cy­fi­ka funk­cjo­no­wa­nia zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych spra­wia, że mu­szą w ca­łej swej dzia­łal­no­ści, po­cząw­szy już od mo­men­tu pod­ję­cia dzia­łań słu­żą­cych zor­ga­ni­zo­wa­niu go jako oso­by praw­nej, współ­pra­co­wać z wy­bra­nym przez sie­bie ban­kiem zrze­sza­ją­cym. Wy­ma­ga to zróż­ni­co­wa­nia re­gu­la­cji, któ­re na­tu­ral­nie nie musi się wią­zać z lo­kal­nym cha­rak­te­rem.

Szu­ka­jąc na grun­cie ana­li­zy praw­nej roz­wią­zań świad­czą­cych o ukształ­to­wa­niu ban­ku jako ban­ku lo­kal­ne­go (a w tym przy­pad­ku jego iden­ty­fi­ko­wa­ne­go w ni­niej­szej roz­pra­wie typu, to jest spół­dziel­cze­go ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej), w pierw­szej ko­lej­no­ści ana­li­zie pod­da­na zo­sta­nie treść prze­pi­sów do­ty­czą­cych po­dej­mo­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej.

Le­gal­ne utwo­rze­nie ban­ku, obej­mu­ją­ce pro­ces jego or­ga­ni­za­cji aż do mo­men­tu uzy­ska­nia ze­zwo­le­nia na roz­po­czę­cie dzia­łal­no­ści, wią­że się z ko­niecz­no­ścią speł­nie­nia wy­mo­gów ma­te­rial­nych i for­mal­nych okre­śla­nych prze­pi­sa­mi pra­wa. Przed­mio­tem dal­szych ana­liz będą wy­mo­gi ma­te­rial­ne, gdyż to w tre­ści prze­pi­sów je nor­mu­ją­cych trze­ba po­szu­ki­wać roz­wią­zań istot­nych z punk­tu wi­dze­nia za­cho­wa­nia lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru ban­ków spół­dziel­czych. W tym za­kre­sie róż­ni­ce w unor­mo­wa­niu two­rze­nia zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych i tych funk­cjo­nu­ją­cych poza zrze­sze­niem do­ty­czą przede wszyst­kim wy­mo­gów ma­te­rial­nych do­ty­czą­cych wiel­ko­ści ka­pi­ta­łu za­ło­ży­ciel­skie­go (fun­du­szy wła­snych)41.

Pierw­sze py­ta­nie, ja­kie moż­na po­sta­wić, do­ty­czy wa­run­ków od­no­szą­cych się do osób za­ło­ży­cie­li, gdyż roz­wa­że­nia wy­ma­ga kwe­stia, czy w tym ob­sza­rze moż­na wska­zać prze­pi­sy kształ­tu­ją­ce bank spół­dziel­czy jako lo­kal­ny (spół­dziel­czy bank spo­łecz­no­ści lo­kal­nej).

Zgod­nie z do­ko­na­ny­mi usta­le­nia­mi spół­dziel­czy bank spo­łecz­no­ści lo­kal­nej po­strze­ga­ny być musi jako in­sty­tu­cja, któ­rej człon­ka­mi są przede wszyst­kim oso­by na­le­żą­ce do lo­kal­nej spo­łecz­no­ści. Moż­na w związ­ku z tym po­sta­wić py­ta­nie, czy już na eta­pie or­ga­ni­zo­wa­nia ban­ku pra­wo­daw­ca wpro­wa­dza roz­wią­za­nia słu­żą­ce ta­kie­mu ukształ­to­wa­niu struk­tu­ry człon­ków ban­ków spół­dziel­cze­go, for­mu­łu­jąc wy­mo­gi per­so­nal­ne ad­re­so­wa­ne do za­ło­ży­cie­li42, zwłasz­cza że w od­róż­nie­niu od ban­ków w for­mie spół­ek ak­cyj­nych pra­wo­daw­ca za­wę­ża krąg osób mo­gą­cych wy­stę­po­wać w roli za­ło­ży­cie­li, wy­łą­cza­jąc z nie­go oso­by praw­ne, oraz okre­śla wyż­szą mi­ni­mal­ną licz­bę osób za­ło­ży­cie­li ban­ku.

Obo­wią­zu­ją­ce prze­pi­sy sta­no­wią, że za­ło­ży­cie­la­mi ban­ku spół­dziel­cze­go mogą być wy­łącz­nie oso­by fi­zycz­ne da­ją­ce rę­koj­mię ostroż­ne­go oraz sta­bil­ne­go za­rzą­dza­nia ban­kiem43, a ich licz­ba musi od­po­wia­dać tej wy­ma­ga­nej dla za­ło­że­nia spół­dziel­ni44. Na tym tle ro­dzą się py­ta­nia: czy wy­łą­cze­nie osób praw­nych z gro­na za­ło­ży­cie­li może mieć zwią­zek z lo­kal­nym cha­rak­te­rem ban­ku i czy po­dob­ne­mu ce­lo­wi słu­ży okre­śle­nie wyż­szej mi­ni­mal­nej licz­by osób za­ło­ży­cie­li ban­ku. Zwa­żyw­szy, że ce­lem ist­nie­ją­cych ogra­ni­czeń może być rów­nież ochro­na in­te­re­sów oby­wa­te­li (za­pew­nie­nie bez­pie­czeń­stwa de­po­zy­tów) i ochro­na in­te­re­sów go­spo­dar­czych pań­stwa45 (pra­wi­dło­we funk­cjo­no­wa­nie ryn­ku fi­nan­so­we­go), moż­li­we może być, że to ona jest przy­czy­ną po­zba­wie­nia moż­li­wo­ści uczest­nic­twa osób praw­nych w pro­ce­sie two­rze­nia ban­ku oraz wpro­wa­dze­nia usta­wo­we­go wy­mo­gu par­ty­cy­po­wa­nia w nim więk­szej licz­by osób fi­zycz­nych.

Do­ko­nu­jąc oce­ny tych prze­pi­sów, nie moż­na nie brać pod uwa­gę, że za­pis ogra­ni­cza­ją­cy krąg za­ło­ży­cie­li jest nie­wąt­pli­wie in­ge­ren­cją w wol­ność dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, al­bo­wiem po­zba­wia oso­by praw­ne moż­li­wo­ści po­dej­mo­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w for­mie spół­dziel­ni, choć nie jej pro­wa­dze­nia46 (war­to rów­nież od­no­to­wać, że wy­łą­cze­nie moż­li­wo­ści wy­stę­po­wa­nia osób praw­nych w roli za­ło­ży­cie­li na­stą­pi­ło do­pie­ro po 1 stycz­nia 1997 r.47). Zgod­nie z art. 22 Kon­sty­tu­cji RP wi­nien ją uza­sad­niać waż­ny in­te­res pu­blicz­ny, al­bo­wiem ogra­ni­cze­nia w za­kre­sie ko­rzy­sta­nia z kon­sty­tu­cyj­nych wol­no­ści i praw w de­mo­kra­tycz­nym pań­stwie mogą być usta­na­wia­ne tyl­ko wte­dy, gdy są ko­niecz­ne (art. 31 ust. 3 Kon­sty­tu­cji RP)48. W związ­ku z tym, że nie tyl­ko oso­by fi­zycz­ne, ale i pod­mio­ty in­sty­tu­cjo­nal­ne "mają pra­wo sa­mo­dziel­ne­go de­cy­do­wa­nia o udzia­le w ży­ciu go­spo­dar­czym, za­kre­sie i for­mach tego udzia­łu"49 i ma­jąc jed­no­cze­śnie na uwa­dze, że z za­sa­dy po­stu­la­tu de­mo­kra­tycz­ne­go pań­stwa praw­ne­go wy­wo­dzi się mię­dzy in­ny­mi za­sa­dę po­praw­nej le­gi­sla­cji od­no­szą­cej się rów­nież do "for­mu­ło­wa­nia ce­lów, któ­re pra­wo­daw­ca chce osią­gnąć swo­im dzia­ła­niem"50, a tak­że moż­li­wość do­ko­na­nia oce­ny, czy "sfor­mu­ło­wa­ne osta­tecz­nie prze­pi­sy praw­ne (...) na­da­ją się do re­ali­za­cji za­kła­da­ne­go celu"51, nie moż­na nie sta­wiać py­ta­nia o ak­sjo­lo­gicz­ne uza­sad­nie­nie przy­ję­cia ta­kich re­gu­la­cji, o to, jaki cel ma zo­stać osią­gnię­ty czy jaki waż­ny in­te­res pu­blicz­ny jest ob­ję­ty ochro­ną52.

Trud­no jed­no­znacz­nie oce­nić tę re­gu­la­cję w świe­tle pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści o cha­rak­te­rze lo­kal­nym, po­dob­nie jak wpro­wa­dze­nia usta­wo­we­go wy­mo­gu co do licz­by za­ło­ży­cie­li. Moż­na sta­wiać tezę, że ma to zwią­zek z po­strze­ga­niem ban­ku jako pew­nej ini­cja­ty­wy oby­wa­tel­skiej, stąd za­ło­ży­cie­la­mi po­win­no być pew­ne gro­no (10 osób) oby­wa­te­li (osób fi­zycz­nych). Jed­nak pa­mię­tać na­le­ży, że usta­wo­wa re­gu­la­cja mi­ni­mal­nej licz­by or­ga­ni­za­to­rów spół­dziel­ni ma swój ro­do­wód hi­sto­rycz­ny53. Wpro­wa­dze­nie tego wy­mo­gu mia­ło za­po­bie­gać po­wsta­wa­niu sła­bych eko­no­micz­nie or­ga­ni­za­cji spół­dziel­czych54. Ar­gu­ment ten, po­mi­mo ko­niecz­no­ści zgro­ma­dze­nia od­po­wied­nio wy­so­kie­go ka­pi­ta­łu za­ło­ży­ciel­skie­go nie­zbęd­ne­go dla utwo­rze­nia ban­ku, wy­da­je się nadal za­sad­ny. Zmien­ność skła­du oso­bo­we­go spół­dziel­ni ce­chu­ją­ca spół­dziel­nie, ła­twość wy­stą­pie­nia ze spół­dziel­ni w każ­dym cza­sie wpły­wa­ją de­sta­bi­li­zu­ją­co na jej dzia­łal­ność mię­dzy in­ny­mi ze wzglę­du na ob­ni­że­nie wiel­ko­ści fun­du­szu udzia­ło­we­go w na­stęp­stwie wy­stą­pie­nia człon­ka. Więk­sza licz­ba za­ło­ży­cie­li sprzy­ja za­cho­wa­niu kil­ku­oso­bo­we­go gro­na człon­ków i utrzy­ma­niu wy­so­ko­ści fun­du­szu udzia­ło­we­go. Wy­zna­cze­nie wyż­szej mi­ni­mal­nej licz­by za­ło­ży­cie­li może znaj­do­wać więc uza­sad­nie­nie za­rów­no z punk­tu wi­dze­nia po­trze­by trwa­ło­ści i bez­pie­czeń­stwa funk­cjo­no­wa­nia ban­ku, jak i umoc­nie­nia oby­wa­tel­skie­go wy­mia­ru po­dej­mo­wa­nej dzia­łal­no­ści. Trud­no na­to­miast umo­ty­wo­wać wy­łą­cze­nie moż­li­wo­ści two­rze­nia ban­ku spół­dziel­cze­go przez oso­by praw­ne, zwłasz­cza pod­mio­tów, któ­re mo­gły­by ak­tyw­nie za­an­ga­żo­wać się w ta­kie przed­się­wzię­cia z ra­cji peł­nio­nych w lo­kal­nej spo­łecz­no­ści funk­cji lub wy­ko­ny­wa­nych za­dań, jak na przy­kład jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Bu­dzi to za­strze­że­nia, tym bar­dziej że wo­bec bra­ku za­ka­zu człon­ko­stwa osób praw­nych moż­na by­ło­by je uznać za in­dy­fe­rent­ne praw­nie55.

Prze­cho­dząc do dal­szych roz­wa­żań, ana­li­zą trze­ba ob­jąć nor­my od­no­szą­ce się do wy­mo­gów per­so­nal­nych do­ty­czą­cych osób prze­wi­dzia­nych do ob­ję­cia w ban­ku sta­no­wisk człon­ków za­rzą­du, pró­bu­jąc oce­nić, czy ist­nie­ją­ce od­mien­no­ści mogą mieć zwią­zek z lo­kal­nym cha­rak­te­rem ban­ku. Gdy po­rów­nu­je się prze­pi­sy u.f.b.s. z tymi za­war­ty­mi w pr.bank., me­ry­to­rycz­ne róż­ni­ce są do­strze­gal­ne w kil­ku aspek­tach. Zwra­ca uwa­gę, po pierw­sze, za­sto­so­wa­nie od­mien­nej for­mu­ły ję­zy­ko­wej w pr.bank. i u.f.b.s. W pr.bank. oso­by mają "da­wać" rę­koj­mię i "po­sia­dać" wy­kształ­ce­nie, do­świad­cze­nie, pod­czas gdy w u.f.b.s. je­dy­nie "po­win­ny" je po­sia­dać56. W spo­sób na­tu­ral­ny na­su­wa się w związ­ku z tym py­ta­nie o to, jaki sto­pień na­ka­zu za­war­ty jest w sło­wie "po­win­ny", cze­mu jest on róż­ny dla ban­ków spół­dziel­czych. Po dru­gie, w przy­pad­ku ban­ków spół­dziel­czych to nie oso­by, a ich do­świad­cze­nie i kwa­li­fi­ka­cje mają da­wać sto­sow­ną rę­koj­mię. Po trze­cie, w ban­kach spół­dziel­czych ma ona do­ty­czyć pro­wa­dze­nia ich dzia­łal­no­ści z za­cho­wa­niem bez­pie­czeń­stwa wkła­dów i lo­kat w nich zgro­ma­dzo­nych, pod­czas gdy w po­zo­sta­łych ban­kach ostroż­ne­go i sta­bil­ne­go za­rzą­dza­nia ban­kiem, zaś do­dat­ko­wo oso­by prze­wi­dzia­ne do ob­ję­cia w ban­ku sta­no­wisk człon­ków za­rzą­du mają po­sia­dać wy­kształ­ce­nie i do­świad­cze­nie za­wo­do­we nie­zbęd­ne do kie­ro­wa­nia ban­kiem57. Od­mien­no­ści tych nie moż­na tłu­ma­czyć chę­cią kształ­to­wa­nia ban­ków spół­dziel­czych jako lo­kal­nych. Wy­stę­pu­je tu ra­czej od­wrot­na za­leż­ność. Wska­za­ny prze­pis (art. 12 ust. 2 u.f.b.s.) jest pra­wie do­słow­ną kal­ką prze­pi­su z u.r.b.s. za­war­te­go w art. 8 ust. 3 u.r.b.s. (z tym istot­nym za­strze­że­niem, że w po­przed­nim sta­nie praw­nym za­miast "po­win­ny" sto­so­wa­no cza­sow­nik "mu­szą"58). Wy­da­je się w związ­ku z tym, że to lo­kal­ny, wcze­śniej, wy­miar dzia­łal­no­ści ban­ku wa­run­ko­wał ta­kie wy­mo­gi wzglę­dem cech per­so­nal­nych i kwa­li­fi­ka­cji za­wo­do­wych osób bę­dą­cych człon­ka­mi za­rzą­du59. Obec­nie zo­sta­ły one za­cho­wa­ne przy ode­rwa­niu od roz­mia­ru oraz cha­rak­te­ru pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści i po­wią­za­ne z for­mą or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ną ban­ku. Po­dob­nie moż­na oce­niać re­gu­la­cje ogra­ni­cza­ją­ce zgo­dę KNF na po­wo­ła­nie jako człon­ka za­rzą­du do oso­by pre­ze­sa ban­ku spół­dziel­cze­go, pod­czas gdy w po­zo­sta­łych ban­kach do­ty­czy to dwóch człon­ków, w tym pre­ze­sa60. Moż­na jed­nak po­sta­wić tezę, że po­wie­le­nie tych roz­wią­zań wy­ni­ka­ło z za­ło­że­nia, że ban­ki spół­dziel­cze za­cho­wa­ją swój lo­kal­ny cha­rak­ter. W ta­kim przy­pad­ku oma­wia­ne prze­pi­sy po­win­ny jed­nak ko­re­spon­do­wać z tymi re­gu­lu­ją­cy­mi moż­li­wość roz­sze­rze­nia za­kre­su dzia­łal­no­ści. W przy­pad­ku gdy bank spół­dziel­czy dzia­ła poza zrze­sze­niem, w sto­sun­ku do jego or­ga­nów po­win­ny być for­mu­ło­wa­ne te same wy­ma­ga­nia, jak do ban­ków dzia­ła­ją­cych w for­mie spół­ki ak­cyj­nej61. Kon­stru­ując prze­pi­sy róż­ni­cu­ją­ce sy­tu­ację praw­ną obu ka­te­go­rii ban­ków, gdy inne uwa­run­ko­wa­nia (jak roz­miar ich dzia­łal­no­ści, wiel­kość fun­du­szy wła­snych, za­kres sa­mo­dziel­no­ści) są po­rów­ny­wal­ne, a od­mien­no­ścią jest je­dy­nie for­ma or­ga­ni­za­cyj­no-praw­na, pra­wo­daw­ca na­ra­ża się na za­rzut na­ru­sze­nia gwa­ran­to­wa­nej w art. 32 Kon­sty­tu­cji RP za­sa­dy rów­ne­go trak­to­wa­nia przed­się­bior­ców. Nie bu­dzi wąt­pli­wo­ści, że przed­się­bior­cy nie two­rzą zwar­tej i jed­no­li­tej ka­te­go­rii pod­mio­tów i z tego wzglę­du nie mu­szą być trak­to­wa­ni w spo­sób jed­na­ko­wy, gdyż za­sa­da rów­no­ści sta­no­wi o na­ka­zie ta­kie­go sa­me­go ukształ­to­wa­nia sy­tu­acji praw­nej (bez wpro­wa­dza­nia norm fa­wo­ry­zu­ją­cych czy dys­kry­mi­nu­ją­cych) pod­mio­tów cha­rak­te­ry­zu­ją­cych się istot­ną ce­chą re­le­want­ną62. Jed­no­cze­śnie czyn­ni­kiem sta­no­wią­cym uza­sad­nie­nie dla wpro­wa­dze­nia nie­jed­na­ko­wych roz­wią­zań nor­ma­tyw­nych jest przede wszyst­kim ro­dzaj pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej63. Roz­wią­za­nia róż­ni­cu­ją­ce są za­tem do­pusz­czal­ne, ale pod pew­ny­mi wa­run­ka­mi. W tym przy­pad­ku, zwa­żyw­szy na cel prze­pi­sów na­kła­da­ją­cych obo­wią­zek we­ry­fi­ka­cji przez or­gan nad­zo­ru kwa­li­fi­ka­cji osób za­rzą­dza­ją­cych ban­kiem, to przy jed­na­ko­wym ro­dza­ju i za­kre­sie dzia­łal­no­ści wa­run­ki w tym ob­sza­rze po­win­ny być iden­tycz­ne.

Od­no­sząc się do ostat­nie­go z przy­ję­tych wy­mo­gów, od­mien­nie okre­ślo­nych dla ban­ków spół­dziel­czych, to jest do wy­mo­gu ka­pi­ta­ło­we­go, to usta­le­nie ka­pi­ta­łu za­ło­ży­ciel­skie­go na mi­ni­mal­nym po­zio­mie 1 mln euro dla pod­le­ga­ją­cych obo­wiąz­ko­wi zrze­sze­nia ban­ków spół­dziel­czych pro­wa­dzi do wnio­sku, że pol­skie prze­pi­sy do­pusz­cza­ją moż­li­wość po­wsta­wa­nia nie­wiel­kich ban­ków. Zwłasz­cza przy po­wią­za­niu tego kry­te­rium do­pusz­czal­no­ści pod­ję­cia dzia­łal­no­ści przez bank z po­zo­sta­ły­mi, wa­run­ku­ją­cy­mi roz­miar jego dzia­łal­no­ści, może to da­wać pod­sta­wy do uzna­nia, że ten mniej­szy wy­móg ka­pi­ta­ło­wy wią­za­ny jest z chę­cią za­cho­wa­nia ban­ków lo­kal­nych w sek­to­rze ban­ko­wym po­przez utrzy­ma­nie moż­li­wo­ści two­rze­nia ta­kich ban­ków.

Usta­le­nie gra­nic kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go w po­sta­ci spół­dziel­cze­go ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej oraz po­szu­ki­wa­nia od­po­wie­dzi na py­ta­nie, czy prze­pi­sy pra­wa de­ter­mi­nu­ją ce­chy ban­ku lo­kal­ne­go, ukie­run­ko­wu­je ko­lej­ne re­flek­sje nad two­rze­niem i funk­cjo­no­wa­niem oma­wia­nych ban­ków. W związ­ku z tym, że ce­cha ogra­ni­czo­ne­go te­ry­to­rial­nie za­się­gu pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści oraz ukie­run­ko­wa­nia w świad­cze­niu usług ban­ko­wych na wspól­no­tę, spo­łecz­ność lo­kal­ną zo­sta­ły prze­ana­li­zo­wa­ne przy wy­zna­cza­niu za­kre­su te­ry­to­rial­ne­go i przed­mio­to­we­go dzia­łal­no­ści ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych, to obec­ne re­flek­sje będą się od­no­sić do ostat­niej z cech, jaką jest okre­ślo­na mi­sja roz­po­zna­wa­na mię­dzy in­ny­mi przez cel dzia­ła­nia ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej.

Z wy­ko­ny­wa­niem dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, jak już wska­zy­wa­no64, wią­że się cel za­rob­ko­wy ko­ja­rzo­ny z od­płat­no­ścią, nie­ko­niecz­nie na­to­miast na­sta­wie­niem na zysk. Jed­nak w przy­pad­ku ban­ku lo­kal­ne­go od­płat­ny cha­rak­ter po­wi­nien być je­dy­nie do­peł­nie­niem in­nych re­ali­zo­wa­nych ce­lów. Po­wsta­je w związ­ku z tym za­sad­ni­cze py­ta­nie, czy moż­na wska­zać ta­kie inne cele dzia­łal­no­ści ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej uj­mo­wa­ne nor­ma­tyw­nie. Pod­sta­wę roz­wa­żań sta­no­wić tu mu­szą prze­pi­sy pra­wa spół­dziel­cze­go i pra­wa ban­ko­we­go. Zgod­nie z pr.spół. usta­lić moż­na cel dzia­ła­nia spół­dziel­ni. Spół­dziel­nia oraz jej ma­ją­tek ma słu­żyć in­te­re­som człon­ków65, któ­rzy dzię­ki niej mogą za­spo­ka­jać swo­je po­trze­by66. Wy­peł­nie­nie tre­ścią tak for­mu­ło­wa­ne­go usta­wo­wo celu dzia­ła­nia spół­dziel­ni, a więc i ban­ku spół­dziel­cze­go, jest za­da­niem człon­ków ban­ku spół­dziel­cze­go. Gra­ni­ce ich swo­bo­dy wy­zna­cza­ją za­rów­no prze­pi­sy pra­wa, jak i war­to­ści wią­za­ne ze spół­dziel­czym mo­de­lem dzia­łal­no­ści (jak przy­wo­ły­wa­na już re­gu­ła dzia­ła­nia na rzecz lo­kal­nej spo­łecz­no­ści). Gdy ana­li­zu­je się obo­wią­zu­ją­ce prze­pi­sy, wi­docz­ne jest, że o ile pr.spół. nor­mu­je jego po­zy­tyw­ny aspekt, sta­no­wiąc o pro­wa­dze­niu wspól­nej dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej w in­te­re­sie człon­ków oraz dzia­łal­no­ści spo­łecz­nej i oświa­to­wo-kul­tu­ral­nej na ich rzecz i ich śro­do­wi­ska, o tyle nor­my pr.bank. kształ­tu­ją przede wszyst­kim aspekt ne­ga­tyw­ny. Prze­pi­sy pra­wa ban­ko­we­go nie do­pusz­cza­ją do uprzy­wi­le­jo­wa­nia człon­ków, na przy­kład po­przez moż­li­wość sto­so­wa­nia ko­rzyst­niej­szych wa­run­ków umów67.

Pró­bu­jąc na tej pod­sta­wie wy­zna­czać cel dzia­łal­no­ści spół­dziel­czych ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nej, zwa­żyw­szy, że spół­dziel­nie re­ali­zu­ją za­sa­dę po­moc­ni­czo­ści, za­rob­ko­wość nie sta­no­wi je­dy­ne­go mo­ty­wu dzia­ła­nia, że po­wią­za­nia mię­dzy człon­ka­mi da­nej gru­py spo­łecz­nej nie­wąt­pli­wie wpły­wa­ją na for­mu­ło­wa­nie przez nich wła­snych zbio­ro­wych za­dań68, a jed­no­cze­śnie, że w ban­ku spół­dziel­czym człon­ko­wie nie są je­dy­ny­mi jego klien­ta­mi, że usta­wo­daw­ca wpro­wa­dza za­kaz uprzy­wi­le­jo­wa­nia człon­ków ban­ku, to ogól­nie trze­ba go ująć jako wy­ko­ny­wa­nie czyn­no­ści ban­ko­wych przede wszyst­kim na rzecz człon­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nej i do­sto­so­wa­nych do lo­kal­nych po­trzeb69. Wy­ni­ka to z ca­ło­kształ­tu prze­pi­sów sta­no­wią­cych wprost o celu dzia­ła­nia spół­dziel­ni, de­ter­mi­nu­ją­cych jej istot­ne ce­chy oraz nor­mu­ją­cych funk­cjo­no­wa­nie ban­ków. Prze­są­dza to, że w przy­pad­ku spół­dziel­czych ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nej moż­na wska­zy­wać na nor­ma­tyw­nie wa­run­ko­wa­ny "miej­sco­wy" cel dzia­łal­no­ści, a więc pew­ne uwa­run­ko­wa­nie spo­łecz­ne (ce­chę lo­kal­no­ści ban­ku). O tym, że w pol­skim pra­wie uwzględ­nio­ny zo­stał mo­del spo­łecz­ne­go za­an­ga­żo­wa­nia spół­dziel­ni i ukie­run­ko­wa­nia na lo­kal­ną spo­łecz­ność, świad­czy rów­nież za­ak­cen­to­wa­nie w prze­pi­sach pra­wa moż­li­wo­ści pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści spo­łecz­nej i oświa­to­wo-kul­tu­ral­nej na rzecz człon­ków i ich śro­do­wi­ska70. Jed­nak fakt, że mi­sja spo­łecz­na nie jest wprost wy­ra­ża­na w prze­pi­sach pra­wa, a je­dy­nie w spo­sób po­śred­ni wa­run­ko­wa­na, sta­no­wi sła­bość pol­skiej kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go i wska­zu­je na pew­ną jej ułom­ność.

W celu dal­sze­go omó­wie­nia re­gu­la­cji funk­cjo­no­wa­nia spół­dziel­czych ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych trze­ba od­nieść się do od­ręb­no­ści unor­mo­wań w sfe­rze go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej, nad­zo­ru i kon­tro­li, a tak­że łą­cze­nia, po­dzia­łu i zrze­sza­nia ban­ków spół­dziel­czych, po­szu­ku­jąc tych wa­run­ku­ją­cych lo­kal­ny cha­rak­ter ban­ku.

Go­spo­dar­ka fi­nan­so­wa ban­ków opie­ra się na za­sa­dzie sa­mo­dziel­no­ści fi­nan­so­wej i sa­mo­fi­nan­so­wa­nia (art. 129 pr.bank.). Po­zwa­la to, jak wska­zu­je się w li­te­ra­tu­rze, przede wszyst­kim su­we­ren­nie de­cy­do­wać o źró­dłach do­cho­dów i roz­po­rzą­dzać zy­ska­mi71. Ta sa­mo­dziel­ność i nie­za­leż­ność nie ma cha­rak­te­ru bez­względ­ne­go, gdyż bez­pie­czeń­stwo i sta­bil­ność sys­te­mu ban­ko­we­go, a tak­że bez­pie­czeń­stwo środ­ków po­wie­rzo­nych ban­kom, wy­ma­ga­ją ist­nie­nia sze­re­gu unor­mo­wań okre­śla­ją­cych po­win­no­ści i obo­wiąz­ki każ­de­go z ban­ków w sfe­rze za­cho­wa­nia płyn­no­ści i wy­pła­cal­no­ści, wła­ści­wej struk­tu­ry fun­du­szy wła­snych i in­nych72. W przy­ję­tych przez usta­wo­daw­cę za­sa­dach go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej ban­ków trud­no jest wska­zać te wa­run­ku­ją­ce lo­kal­ny cha­rak­ter. Nie­mniej jed­nak przyj­mu­jąc za­ło­że­nie, że nie­wiel­ki za­kres dzia­łal­no­ści po­zwa­la na ła­go­dze­nie nie­któ­rych wy­mo­gów tej go­spo­dar­ki oraz inne ich uję­cie, to ist­nie­nie od­mien­no­ści, któ­re moż­na wią­zać z lo­kal­nym cha­rak­te­rem, moż­na uznać za ele­ment kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go. W przy­pad­ku go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej ban­ków spół­dziel­czych do­ty­czy to wy­so­ko­ści i struk­tu­ry fun­du­szy wła­snych.

Nie ule­ga wąt­pli­wo­ści, że wska­zy­wa­ny już kil­ka­krot­nie niż­szy próg wiel­ko­ści fun­du­szy wła­snych wią­za­ny musi być z lo­kal­nym cha­rak­te­rem, gdyż usta­wo­daw­ca w re­la­cji do wiel­ko­ści tych fun­du­szy okre­śla ob­szar dzia­ła­nia ban­ku spół­dziel­cze­go. Trze­ba w tym miej­scu wska­zać na jesz­cze jed­ną za­leż­ność. Wraz ze wzro­stem fun­du­szy wła­snych, zwięk­sza­niem roz­mia­ru dzia­łal­no­ści ele­ment lo­kal­no­ści tra­ci na zna­cze­niu. Wy­ni­ka to z fak­tu, na co już wska­zy­wa­no73, że kon­sty­tu­tyw­ne ce­chy ban­ku lo­kal­ne­go są wza­jem­nie wa­run­ko­wa­ne. Roz­luź­nie­nie wy­mo­gów i od­cho­dze­nie od lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru jed­nej po­wo­du­je, że na­stę­pu­je osła­bie­nie i in­nych cech na­da­ją­cy ban­ko­wi cha­rak­ter lo­kal­ny. Wraz z roz­sze­rza­niem te­ry­to­rium dzia­ła­nia co­raz trud­niej go­dzić ukie­run­ko­wa­nie na lo­kal­ną spo­łecz­ność, a re­dy­stry­bu­cja środ­ków od­by­wa się na co­raz szer­szym ryn­ku. Sko­ro tak, to moż­na przy­jąć, że niż­sze fun­du­sze wła­sne sprzy­ja­ją za­cho­wa­niu lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru ban­ku.

Oce­nia­jąc w tym kon­tek­ście prze­pi­sy, któ­re na­ka­zy­wa­ły w krót­kim cza­sie speł­nie­nie wy­mo­gów usta­wo­wych co do wiel­ko­ści fun­du­szy wła­snych74, a tak­że te do­zwa­la­ją­ce na roz­sze­rza­nie dzia­łal­no­ści ban­ku wraz ze wzro­stem fun­du­szy wła­snych (do­pusz­cza­ją­ce jed­no­cze­śnie dzia­łal­ność kil­ku ban­ków spół­dziel­czych na te­re­nie jed­ne­go po­wia­tu, co było na­tu­ral­ną kon­se­kwen­cją zmia­ny ob­sza­ru jego dzia­łal­no­ści75), moż­na uznać je za świad­czą­ce o od­cho­dze­niu od nor­ma­tyw­nej kon­cep­cji ban­ków lo­kal­nych76. Choć (po okre­sie przej­ścio­wym, w któ­rym na­stę­po­wa­ły dy­na­micz­ne pro­ce­sy kon­so­li­da­cyj­ne, mo­gą­ce po­wo­do­wać roz­luź­nie­nie wię­zi mię­dzy ban­kiem a spo­łecz­no­ścią oraz osła­bie­nie lo­kal­nej orien­ta­cji77) mają szan­sę wy­kształ­cić się ban­ki spół­dziel­cze sil­niej­sze ka­pi­ta­ło­wo, któ­re mogą od­gry­wać istot­ną rolę w efek­tyw­nej re­dy­stry­bu­cji środ­ków na szcze­blu lo­kal­nym, jed­nak w szer­szych te­ry­to­rial­nie gra­ni­cach. Na chęć utrzy­ma­nia lo­kal­nej orien­ta­cji, obok in­nych re­gu­la­cji, mo­gło­by wska­zy­wać za­cho­wa­nie za­sa­dy ogra­ni­cze­nia pod­mio­to­we­go w od­nie­sie­niu do wy­ko­ny­wa­nia nie­któ­rych czyn­no­ści ban­ko­wych (kre­dy­ty, po­życz­ki, gwa­ran­cje, po­rę­cze­nia). Bio­rąc pod uwa­gę usta­wo­we roz­sze­rze­nie te­re­nu dzia­łal­no­ści, li­mi­ta­cja ta w ma­łym stop­niu daje się uza­sad­niać moż­li­wo­ścią we­ry­fi­ka­cji zdol­no­ści kre­dy­to­wej opar­tej na zna­jo­mo­ści klien­ta (naj­czę­ściej nie jest też on człon­kiem ban­ku, jest więc pod­mio­tem ze­wnętrz­nym, nie­zna­nym). Po­wo­du­je to, że wdra­ża­ne są w tym przy­pad­ku, tak jak w in­nych ban­kach, uni­wer­sal­ne pro­ce­du­ry ba­da­nia tej zdol­no­ści78. Za­cho­wa­nie tej za­sa­dy moż­na by­ło­by w związ­ku z tym od­czy­ty­wać z per­spek­ty­wy re­ali­za­cji za­dań w do­star­cza­niu środ­ków pie­nięż­nych na lo­kal­ny ry­nek, a więc nor­ma­tyw­ne sank­cjo­no­wa­nie istot­ne­go ele­men­tu dzia­łal­no­ści ban­ku lo­kal­ne­go.

Od­no­sząc się do struk­tu­ry fun­du­szy wła­snych jest ona unor­mo­wa­na w spo­sób ade­kwat­ny do for­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej, jaką jest spół­dziel­nia (sta­no­wi od­zwier­cie­dle­nie fun­du­szy wy­stę­pu­ją­cych w spół­dziel­ni: wpła­co­ny fun­dusz udzia­ło­wy, fun­dusz za­so­bo­wy i fun­dusz re­zer­wo­wy). Prze­pi­sy re­gu­lu­ją­ce po­szcze­gól­ne po­zy­cje tych fun­du­szy okre­śla­ją rów­nież, jak ob­li­czyć ich wiel­kość79. Trze­ba jed­nak za­uwa­żyć, że swo­bo­da pra­wo­daw­cy pol­skie­go oraz KNF w za­kre­sie kształ­to­wa­nia struk­tu­ry fun­du­szy wła­snych jest w znacz­nym stop­niu ogra­ni­cza­na prze­pi­sa­mi sta­no­wio­ny­mi na szcze­blu unij­nym. Ak­tu­al­nie w związ­ku z przy­ję­ciem pa­kie­tu CRD IV/CRR80 na­le­ży ocze­ki­wać zna­czą­cych zmian w za­kre­sie wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych, co bę­dzie się mię­dzy in­ny­mi wią­zać z ko­niecz­no­ścią mo­dy­fi­ka­cji za­li­cza­nia i wy­li­cza­nia po­szcze­gól­nych skład­ni­ków fun­du­szy wła­snych. Ocze­ku­je się, że po wdro­że­niu pa­kie­tu CRD IV/CRR81 w więk­szym stop­niu re­spek­to­wa­na bę­dzie tzw. za­sa­da ade­kwat­no­ści re­gu­la­cji, co ozna­cza ich do­sto­so­wa­nie do ska­li dzia­łal­no­ści ban­ku, ro­dza­ju świad­czo­nych usług i wy­ni­ka­ją­ce­go z tego ty­tu­łu ry­zy­ka. Istot­ne zmia­ny do­ty­czyć będą de­fi­ni­cji fun­du­szu udzia­ło­we­go, spo­so­bu wy­zna­cza­nia norm ade­kwat­no­ści ka­pi­ta­ło­wej i mi­ni­mal­ne­go po­zio­mu ka­pi­ta­łów, wpro­wa­dzo­ne zo­sta­ną nowe nor­my płyn­no­ści (wskaź­nik płyn­no­ści krót­ko­ter­mi­no­wej (LCR, Li­qu­idi­ty Co­ve­ra­ge Ra­tio), wskaź­nik NSFR), de­fi­ni­cji ak­ty­wów płyn­nych (wy­łą­cze­nie z ak­ty­wów płyn­nych lo­kat mię­dzy­ban­ko­wych). Zmia­ny do­ty­czą tak­że moż­li­wo­ści wpro­wa­dze­nia ści­ślej­szej współ­pra­cy w zrze­sze­niach (In­sty­tu­cjo­nal­ny Sys­tem Ochro­ny, tzw. IPS, In­sti­tu­tio­nal Pro­tec­tion Sche­me), co po­zwa­la na po­pra­wie­nie wskaź­ni­ków i wy­peł­nie­nie wy­mo­gów ade­kwat­no­ści ka­pi­ta­ło­wej okre­śla­nych przez nowe re­gu­la­cje UE (płyn­ność i wy­pła­cal­ność in­sty­tu­cji człon­kow­skich IPS gwa­ran­to­wa­na by­ła­by na po­zio­mie gru­py, a nie po­szcze­gól­nych ban­ków spół­dziel­czych)82. Moż­li­we, że przy­go­to­wy­wa­ne na szcze­blu UE zmia­ny w zna­czą­cy spo­sób wpły­ną na za­kres sa­mo­dziel­no­ści ban­ków spół­dziel­czych. Wy­peł­nie­nie obec­nie usta­no­wio­nych wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych może wy­mu­sić ko­niecz­ność ści­słej współ­pra­cy w ra­mach IPS. Trud­no jed­nak oce­niać, na ile wpły­nie to na osła­bie­nie czy umoc­nie­nie lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru ban­ków spół­dziel­czych.

Ko­lej­nym aspek­tem funk­cjo­no­wa­nia spół­dziel­czych ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nej jest współ­dzia­ła­nie (w tym zrze­sza­nie ban­ków spół­dziel­czych) oraz łą­cze­nie. W związ­ku z tym, że tyl­ko w od­nie­sie­niu do ban­ków dzia­ła­ją­cych w tej for­mie or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej na­ło­żo­ny zo­stał obo­wią­zek dzia­ła­nia w zrze­sze­niu, dal­sza ana­li­za bę­dzie kon­cen­tro­wać się nad wy­ka­za­niem, czy od­mien­ność roz­wią­zań słu­ży nada­niu (bądź wzmoc­nie­niu) lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru ban­ków. Nie ule­ga wąt­pli­wo­ści, że ce­lem wpro­wa­dze­nia obo­wiąz­ku zrze­sza­nia ban­ków spół­dziel­czych była chęć utwo­rze­nia sil­nej kra­jo­wej gru­py ban­ków spół­dziel­czych oraz po­pra­wie­nie wy­ni­ków fi­nan­so­wych po­szcze­gól­nych ban­ków spół­dziel­czych (u.r.b.s.), a póź­niej­sze zmia­ny w za­sa­dach funk­cjo­no­wa­nia zrze­szeń (u.f.b.s.) nadal wy­ni­ka­ły z po­trze­by za­pew­nie­nia sta­bil­no­ści i bez­pie­czeń­stwa funk­cjo­no­wa­nia tych ban­ków83. Jed­nak za­sa­dy funk­cjo­no­wa­nia zrze­sze­nia ban­ków spół­dziel­czych84 moż­na pró­bo­wać oce­niać z punk­tu wi­dze­nia umac­nia­nia lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru ban­ków.

Za­sa­da ogra­ni­cze­nia za­kre­su wy­ko­ny­wa­nych czyn­no­ści ban­ko­wych przez zrze­szo­ny bank spół­dziel­czy we wła­snym imie­niu i na wła­sny ra­chu­nek, nie­za­leż­nie od wiel­ko­ści po­sia­da­nych fun­du­szy wła­snych oraz pod­mio­to­we­go ogra­ni­cze­nia za­kre­su wy­ko­ny­wa­nych czyn­no­ści ban­ko­wych przez zrze­szo­ny bank spół­dziel­czy, wią­że się z okre­śla­nym nor­ma­tyw­nie za­kre­sem dzia­łal­no­ści zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych. Jak wy­ka­za­no we wcze­śniej­szych roz­wa­ża­niach, ogra­ni­cze­nia w tej sfe­rze sprzy­ja­ją kształ­to­wa­niu ban­ków jako lo­kal­nych.

Po­zo­sta­łe za­sa­dy mają przede wszyst­kim po­zwa­lać na utrzy­ma­nie znacz­ne­go stop­nia sa­mo­dziel­no­ści i nie­za­leż­no­ści po­szcze­gól­nym zrze­szo­nym ban­kom spół­dziel­czym, a toż­sa­mość tych ban­ków nie po­win­na ule­gać za­tar­ciu na rzecz gru­py. W struk­tu­rze zrze­sze­nia bank zrze­sza­ją­cy, o któ­re­go dzia­ła­niu de­cy­du­ją ban­ki spół­dziel­cze, jego ak­cjo­na­riu­sze, ma peł­nić funk­cje kom­ple­men­tar­ne (ma być przede wszyst­kim jed­nost­ką wspie­ra­ją­cą i po­moc­ni­czą) dla lo­kal­nej dzia­łal­no­ści ban­ków spół­dziel­czych. Za­sa­dy: obo­wiąz­ko­we­go ak­cjo­na­ria­tu ban­ków spół­dziel­czych w ban­ku zrze­sza­ją­cym, rów­no­praw­ne­go trak­to­wa­nia wszyst­kich zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych w zrze­sze­niu, współ­pra­cy mię­dzy ban­kiem zrze­sza­ją­cym a zrze­szo­nym ban­kiem spół­dziel­czym oraz umow­nej re­gu­la­cji za­sad tej współ­pra­cy, umac­nia­ją nie­za­leż­ność in­sty­tu­cjo­nal­no-funk­cjo­nal­ną zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych w stop­niu po­trzeb­nym dla utrzy­ma­nia ich lo­kal­nej orien­ta­cji.

Za­sa­dą, któ­ra rów­nież ma sprzy­jać sa­mo­dziel­no­ści i nie­za­leż­no­ści po­szcze­gól­nych zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych, jest za­sa­da swo­bo­dy wy­bo­ru zrze­sze­nia. Nie­wąt­pli­wie jed­nak na­le­ży pod­dać ją od­ręb­nej oce­nie, gdyż jest ona od­stęp­stwem od wcze­śniej obo­wią­zu­ją­cej za­sa­dy re­gio­na­li­za­cji ban­ków spół­dziel­czych85, któ­ra two­rzy­ła wa­run­ki dla ugrun­to­wa­nia ca­łej gru­py w da­nym re­gio­nie kra­ju, uła­twia­ła iden­ty­fi­ka­cję lo­kal­nych po­trzeb na szcze­blu re­gio­nal­nym, by za­spo­ka­jać je na po­zio­mie ban­ków spół­dziel­czych. Obo­wią­zu­ją­ce roz­wią­za­nia (moż­li­wość wy­bo­ru zrze­sza­nia), z tego punk­tu wi­dze­nia, osła­bia­ły­by lo­kal­ny aspekt dzia­łal­no­ści. Moż­na rów­nież uznać, że sprzy­ja­jąc su­we­ren­no­ści zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych, wpły­wa po­zy­tyw­nie na ich zdol­ność do do­sto­so­wy­wa­nia wy­ko­ny­wa­nych czyn­no­ści ban­ko­wych do miej­sco­wych po­trzeb. Trze­ba jed­nak za­uwa­żyć, że swo­bo­da wy­bo­ru zrze­sze­nia jest co­raz bar­dziej teo­re­tycz­na. Licz­ba zrze­szeń ule­ga wy­raź­nej re­duk­cji86 i nie jest wy­klu­czo­ne, że po­zo­sta­nie tyl­ko je­den bank zrze­sza­ją­cy, jed­no zrze­sze­nie. Spra­wia to, że ban­ki spół­dziel­cze w co­raz mniej­szym stop­niu mogą do­ko­ny­wać wy­bo­ru mię­dzy zrze­sze­nia­mi, a osta­tecz­nie mogą zo­stać go po­zba­wio­ne ze wzglę­du na ist­nie­ją­ce praw­ne ogra­ni­cze­nia w two­rze­niu no­wych ban­ków zrze­sza­ją­cych (po­wsta­wa­nie ban­ków zrze­sza­ją­cych wy­łącz­nie w dro­dze łą­cze­nia już ist­nie­ją­cych). Inny pro­blem, jaki może się po­ja­wić, to nie­wy­klu­czo­ne prze­cież za­koń­cze­nie dzia­łal­no­ści ban­ku zrze­sza­ją­ce­go w dro­dze li­kwi­da­cji bądź upa­dło­ści. Może to do­pro­wa­dzić do sy­tu­acji, w któ­rej ban­ki spół­dziel­cze nie będę mo­gły się wy­wią­zać z obo­wiąz­ku zrze­sze­nia, gdyż nie bę­dzie funk­cjo­no­wał ża­den bank zrze­sza­ją­cy (za­kła­dać na­le­ży, że ko­niecz­ne by­ły­by wów­czas bez­zwłocz­ne dzia­ła­nia le­gi­sla­cyj­ne).

Ro­dzi to rów­nież inne wąt­pli­wo­ści na­tu­ry praw­nej. Przede wszyst­kim wol­ność zrze­sza­nia się jest gwa­ran­to­wa­na kon­sty­tu­cyj­nie, a jed­no­cze­śnie uszcze­gó­ło­wia­na w usta­wo­daw­stwie zwy­kłym, gdzie prze­pi­sy pr.bank. (art. 121 i 122 pr.bank.) i u.f.b.s. (art. 3 i 24 u.f.b.s.) wy­raź­nie sta­no­wią o pra­wie ban­ków do zrze­sza­nia (choć na­le­ży pa­mię­tać, że cha­rak­ter praw­ny form tak ro­zu­mia­nej ko­ope­ra­cji mię­dzy ban­ka­mi jest róż­ny87). Jed­no­cze­śnie wol­ność go­spo­dar­cza to ze­spół swo­bód, w tym wol­ność kształ­to­wa­nia re­la­cji z in­ny­mi pod­mio­ta­mi w ra­mach swo­bo­dy umów, za­tem in­ge­ren­cja w tę sfe­rę win­na mieć pod­sta­wę z punk­tu wi­dze­nia chro­nio­nych przez sys­tem praw­ny war­to­ści. Za­pew­nie­nie sta­bil­no­ści fi­nan­so­wej trak­to­wa­nej jako do­bro pu­blicz­ne może być dla niej uza­sad­nie­niem88. Zdol­ność sys­te­mu fi­nan­so­we­go do wy­peł­nia­nia swo­ich funk­cji jest współ­cze­śnie uzna­wa­na za nie­zbęd­ny ele­ment pra­wi­dło­we­go dzia­ła­nia ca­łej go­spo­dar­ki, a stan sta­bil­no­ści tego sys­te­mu pod­le­ga ochro­nie praw­nej89. Chro­niąc tak po­ję­ty in­te­res pu­blicz­ny, pra­wo­daw­ca na­kła­da na ban­ki spół­dziel­cze obo­wią­zek przy­stę­po­wa­nia do struk­tur hol­din­go­wo-umow­nych okre­śla­nych na grun­cie pra­wa pol­skie­go mia­nem zrze­szeń (ob­li­ga­to­ryj­ne zrze­sze­nia re­gu­lo­wa­ne prze­pi­sa­mi u.f.b.s.). Za­sad­ność ogra­ni­cze­nia swo­bo­dy sa­mo­dziel­ne­go funk­cjo­no­wa­nia ban­ków spół­dziel­czych znaj­du­je po­twier­dze­nie w mniej­szych wy­mo­gach sta­wia­nych tego ro­dza­ju ban­kom. Pod­po­rząd­ko­wa­nie dzia­łal­no­ści zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych za­sa­dzie ob­li­ga­to­ryj­no­ści zrze­sze­nia musi jed­nak po­zo­sta­wać w zgo­dzie z kon­sty­tu­cyj­ną za­sa­dą pro­por­cjo­nal­no­ści i wy­ma­ga sta­ran­ne­go wy­wa­że­nia. Na grun­cie obec­nych re­gu­la­cji po­wsta­je py­ta­nie, czy in­ge­ren­cja pra­wo­daw­cy nie na­ru­sza wol­no­ści tych pod­mio­tów, prze­kra­cza­jąc jej do­pusz­czal­ne gra­ni­ce. Trud­no zna­leźć uza­sad­nie­nie dla od­mo­wy do­pusz­czal­no­ści two­rze­nia no­wych ban­ków zrze­sza­ją­cych90. Nie­wąt­pli­wie waż­ne jest, by funk­cjo­nu­ją­ce struk­tu­ry opar­te na wię­ziach ka­pi­ta­ło­wych, wzmac­nia­nych umo­wą zrze­sze­nio­wą, po­zwa­la­ły na bez­piecz­ne pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez zrze­szo­ne ban­ki spół­dziel­cze i bank zrze­sza­ją­cy. Jed­nak nie­moż­ność po­wo­ła­nia no­we­go ban­ku zrze­sza­ją­ce­go może bu­dzić wąt­pli­wo­ści, czy rze­czy­wi­ście sku­tecz­nie słu­ży za­pew­nie­niu sta­bil­no­ści spół­dziel­cze­go sek­to­ra ban­ko­we­go. Je­że­li nie, a tak się wy­da­je, i je­śli nie moż­na zna­leźć in­nych po­wo­dów wpro­wa­dza­nych ogra­ni­czeń, to na­le­ży ta­kie ogra­ni­cze­nia oce­nić kry­tycz­nie z punk­tu wi­dze­nia zgod­no­ści z Kon­sty­tu­cją RP (w związ­ku z na­ru­sze­niem gra­nic nie­zbęd­no­ści i pro­por­cjo­nal­no­ści środ­ków po­dej­mo­wa­nych przez wła­dzę pra­wo­daw­czą). Pa­trząc na wska­za­ne re­gu­la­cje z pew­nej per­spek­ty­wy hi­sto­rycz­nej, trze­ba jed­nak od­dać, że w mo­men­cie ich sta­no­wie­nia zwięk­sza­ły one za­kres swo­bo­dy de­cy­do­wa­nia ban­ków spół­dziel­czych o funk­cjo­no­wa­niu w zrze­sze­niach oraz moż­li­wo­ści prze­kształ­ceń ban­ków zrze­sza­ją­cych91 i nie­wąt­pli­wie, zgod­nie z in­ten­cją pra­wo­daw­cy, stwa­rza­ły wa­run­ki do łą­cze­nia się ban­ków zrze­sza­ją­cych "w sil­niej­sze struk­tu­ry ban­ko­we"92, by nie rzec, że wręcz je wy­mu­si­ły93. Po­le­mi­ka z ce­lo­wo­ścią i za­sad­no­ścią wpro­wa­dzo­nych ogra­ni­czeń nie zmie­nia też osta­tecz­nej kon­sta­ta­cji, że trud­no za­sa­dę swo­bo­dy wy­bo­ru zrze­sze­nia w obec­nym kształ­cie uznać za umac­nia­ją­cą czy osła­bia­ją­cą ce­chę lo­kal­no­ści ban­ku spół­dziel­cze­go.

Co się ty­czy za­sad po­dzia­łu ban­ków spół­dziel­czych, to w od­róż­nie­niu od ban­ków w for­mie spół­ek ak­cyj­nych nie jest on moż­li­wy. Nie­do­pusz­czal­ność tego ro­dza­ju prze­kształ­ceń tłu­ma­czy się w li­te­ra­tu­rze mię­dzy in­ny­mi ni­ską kon­cen­tra­cją ka­pi­ta­łu w sek­to­rze, co sta­no­wi prze­ciw­wska­za­nie "do two­rze­nia wa­run­ków sprzy­ja­ją­cych roz­drob­nie­niu tego pod­sek­to­ra"94, czy spe­cy­ficz­nym cha­rak­te­rem tych ban­ków wy­ni­ka­ją­cym z po­łą­cze­nia ban­ku ze spół­dziel­nią95. Na­le­ży jed­nak pa­mię­tać, że re­gu­la­cje za­ka­zu­ją­ce po­dzia­łu wpro­wa­dzo­ne zo­sta­ły do­pie­ro w 2004 r. i do­ty­czy­ły rów­nież ban­ko­wych spół­ek ak­cyj­nych, a ce­lem ich wpro­wa­dze­nia było "usta­bi­li­zo­wa­nie ryn­ku z punk­tu wi­dze­nia ochro­ny de­po­nen­tów"96. Po dwóch la­tach obo­wią­zy­wa­nia zde­cy­do­wa­no o jego znie­sie­niu w sto­sun­ku do ban­ków dzia­ła­ją­cych w for­mie spół­ek ak­cyj­nych, uza­sad­nia­jąc to po­trze­bą usu­nię­cia utrud­nień w "do­ko­ny­wa­niu ko­niecz­nych zmian re­struk­tu­ry­za­cyj­nych w ob­rę­bie sek­to­ra ban­ko­we­go"97. W tym kon­tek­ście na­le­ży zgo­dzić się z po­glą­dem, że ban­ki spół­dziel­cze mogą pod­no­sić za­rzut nie­rów­ne­go trak­to­wa­nia, gdyż wy­klu­cze­nie moż­li­wo­ści po­dzia­łu oce­niać na­le­ży jako dys­kry­mi­nu­ją­ce98. Prze­ko­na­nie to uza­sad­nia wy­ni­ka­ją­cy z Kon­sty­tu­cji RP na­kaz jed­na­ko­we­go (rów­ne­go) trak­to­wa­nia pod­mio­tów na­le­żą­cych do tej sa­mej ka­te­go­rii. Sko­ro prze­pis ten do­ty­czy pro­wa­dzą­cych okre­ślo­ny ro­dzaj dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej (dzia­łal­ność ban­ko­wą), to ów ro­dzaj jest pod­sta­wą przy­ję­cia szcze­gól­nych roz­wią­zań, nie zaś jej for­ma praw­na99. Przy­jąć trze­ba, że w przy­pad­ku ban­ków spół­dziel­czych, w tym za­cho­wa­nia ich lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru, istot­ne zna­cze­nie mogą mieć róż­ne kie­run­ki prze­kształ­ceń, nie tyl­ko te kon­so­li­da­cyj­ne. Nie­za­sad­ne wy­da­je się w związ­ku z tym od­ma­wia­nie im moż­li­wo­ści po­dzia­łu. Wy­znacz­ni­kiem dla jego do­pusz­czal­no­ści po­win­ny być sta­bil­ność i bez­pie­czeń­stwo sys­te­mu ban­ko­we­go, a kry­te­ria od­no­sić się do pre­cy­zyj­nie okre­ślo­nych pra­wem wy­mo­gów, po któ­rych speł­nie­niu był­by on do­pusz­czal­ny po uzy­ska­niu ak­cep­ta­cji or­ga­nu nad­zo­ru100. Wy­da­je się, że pra­wo­daw­ca wi­nien bądź utrzy­mać za­kaz w od­nie­sie­niu do wszyst­kich ban­ków, bądź zre­zy­gno­wać z nie­go, for­mu­łu­jąc jed­nak wy­raź­nie wa­run­ki po­zwa­la­ją­ce na po­dział ban­ku.

Moż­na po­sta­wić tak­że py­ta­nie, jak za­kaz taki wpły­wa na utrzy­ma­nie lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru ban­ku spół­dziel­cze­go. Je­że­li przyj­mie się jako wy­znacz­nik utrzy­ma­nie pew­nej wię­zi, co wią­że się z ogra­ni­czo­nym ob­sza­rem dzia­ła­nia, to nad­mier­na eks­pan­sja te­ry­to­rial­na nie słu­ży jej utrzy­ma­niu. Wy­da­je się, że wów­czas jed­nym z roz­wią­zań może być po­dział ban­ku. W obec­nej sy­tu­acji roz­wa­ża­nia te mają jed­nak wy­miar czy­sto teo­re­tycz­ny. Ban­ki spół­dziel­cze w zde­cy­do­wa­nej więk­szo­ści mają ni­ski po­ziom fun­du­szy wła­snych, co stoi na prze­szko­dzie tego typu prze­kształ­ce­niom w sek­to­rze ban­ków spół­dziel­czych.

Oma­wia­jąc ze­spół norm od­mien­nie kształ­tu­ją­cych dzia­łal­ność ban­ków spół­dziel­czych, nie moż­na nie od­nieść się w koń­cu do tych wy­zna­cza­ją­cych za­kres kon­tro­li spół­dziel­czych ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nej.

Ban­ki spół­dziel­cze pod­le­ga­ją szer­szej kon­tro­li ze­wnętrz­nej (lu­stra­cja, kon­tro­la ban­ku zrze­sza­ją­ce­go), któ­rej ist­nie­nie tłu­ma­czył ich nie­wiel­ki roz­miar dzia­łal­no­ści (lu­stra­cja)101 oraz związ­ki mię­dzy ban­kiem spół­dziel­czym a ban­kiem zrze­sza­ją­cym. Róż­ni­co­wa­nie za­kre­su kon­tro­li ze­wnętrz­nej nie może być uza­sad­nia­ne lo­kal­nym cha­rak­te­rem ban­ków spół­dziel­czych. W przy­pad­ku kon­tro­li ban­ku zrze­sza­ją­ce­go związ­ki or­ga­ni­za­cyj­no-funk­cjo­nal­ne mię­dzy ban­kiem spół­dziel­czym a zrze­sza­ją­cym (np. wy­ko­ny­wa­nie w imie­niu i na rzecz ban­ku zrze­sza­ją­ce­go nie­któ­rych czyn­no­ści ban­ko­wych) są ar­gu­men­tem prze­ma­wia­ją­cym za za­sad­no­ścią jej wpro­wa­dze­nia. Na­to­miast utrzy­ma­nie wy­mo­gu do­ko­ny­wa­nia lu­stra­cji przez ban­ki spół­dziel­cze na­le­ży oce­nić kry­tycz­nie102. Wzmac­nia­ła ona bez­pie­czeń­stwo dzia­łal­no­ści spół­dziel­ni w okre­sie, gdy były one nie­wiel­ki­mi pod­mio­ta­mi re­ali­zu­ją­cy­mi idee sa­mo­po­mo­cy fi­nan­so­wej, a ich dzia­łal­ność nie pod­le­ga­ła nad­zo­ro­wi ban­ko­we­mu oraz nie były one ob­li­go­wa­ne do pod­da­wa­nia ba­da­niu spra­woz­dań fi­nan­so­wych bie­głym re­wi­den­tom. Jej za­cho­wa­nie po­strze­gać moż­na jako ko­lej­ny przy­kład bez­re­flek­syj­ne­go prze­no­sze­nia roz­wią­zań praw­nych przy­ję­tych we wcze­śniej­szych okre­sach hi­sto­rycz­nych.

Prze­pro­wa­dzo­ne roz­wa­ża­nia pro­wa­dzą do kil­ku kon­sta­ta­cji. Wśród ze­spo­łu norm praw­nych moż­na wy­róż­nić ta­kie, któ­re po­zwa­la­ją uznać, że pra­wo­daw­ca kształ­tu­je zrze­szo­ny bank spół­dziel­czy o fun­du­szach wła­snych po­ni­żej 5 mln euro jako bank lo­kal­ny. Prze­ma­wia za tym ist­nie­nie za­sa­dy lo­kal­no­ści w aspek­cie te­ry­to­rial­nym (li­mi­ta­cja te­ry­to­rial­na) oraz za­sa­dy ogra­ni­czo­ne­go pod­mio­to­wo-przed­mio­to­we­go za­kre­su dzia­łal­no­ści. Ko­lej­ną gru­pą są nor­my, któ­re nie tyle kształ­tu­ją tego typu in­sty­tu­cje jako lo­kal­ne, ile ko­re­spon­du­ją ze szcze­gól­nym ich cha­rak­te­rem. Nie­wiel­ki roz­miar dzia­łal­no­ści i niż­sze niż w przy­pad­ku po­zo­sta­łych ban­ków fun­du­sze wła­sne spra­wia­ją, że pra­wo­daw­ca na­kła­da na ban­ki spół­dziel­cze obo­wią­zek zrze­sze­nia się w wy­bra­nym przez ten bank zrze­sze­niu (za­sa­da ob­li­ga­to­ryj­no­ści zrze­sza­nia)103, nie do­pusz­cza, by mo­gły one wy­ko­ny­wać wszyst­kie czyn­no­ści ban­ko­we wy­mie­nio­ne w art. 5 pr.bank., a tak­że i nie­któ­re inne czyn­no­ści104 (za­sa­da ogra­ni­czo­ne­go za­kre­su przed­mio­to­we­go dzia­łal­no­ści zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych), na­ka­zu­je pod­da­wać im się szer­szej kon­tro­li niż in­nym ban­kom (obo­wią­zek lu­stra­cji (art. 91 § 1 pr.spół.), kon­tro­la ban­ku zrze­sza­ją­ce­go (art. 19 ust. 2 pkt 5)), ła­go­dzi wy­móg nad­zor­czy w za­kre­sie za­twier­dza­nia człon­ków za­rzą­du ban­ku, wpro­wa­dza­jąc go je­dy­nie dla pre­ze­sa ban­ku. Nie moż­na jed­nak nie do­strzec, że część tych roz­wią­zań do­ty­czy ban­ków dzia­ła­ją­cych w for­mie spół­dziel­ni nie­za­leż­nie od wiel­ko­ści ich fun­du­szy, na­wet w przy­pad­ku, gdy dzia­ła­ją poza zrze­sze­niem. Choć były one kształ­to­wa­ne w okre­sie, kie­dy wszyst­kie ban­ki spół­dziel­cze były in­sty­tu­cja­mi o nie­wiel­kim roz­mia­rze dzia­łal­no­ści, pra­wo­daw­ca prze­niósł je bez więk­szych mo­dy­fi­ka­cji na grunt obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów. Spra­wia to, że są one nie­do­pa­so­wa­ne do obec­nych re­aliów praw­nych i eko­no­micz­nych funk­cjo­no­wa­nia ban­ków spół­dziel­czych, jak­kol­wiek za­rzut ten do­ty­czy nie tyle tych, któ­re za­cho­wu­ją cha­rak­ter lo­kal­ny, ale tych, któ­re chcia­ły­by go zmie­nić, sta­jąc się ban­ka­mi o za­się­gu kra­jo­wym.

Do­ko­nu­jąc od­two­rze­nia kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej spół­dziel­cze­go ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej, trze­ba jesz­cze prze­pro­wa­dzo­ne roz­wa­ża­nia uzu­peł­nić istot­ną kon­klu­zją, że ce­chy "lo­kal­no­ści" ban­ku mogą być wzmac­nia­ne po­sta­no­wie­nia­mi sta­tu­to­wy­mi. Wy­ni­ka­ją­ca z prze­pi­sów pra­wa moż­li­wość za­miesz­cza­nia po­sta­no­wień fa­kul­ta­tyw­nych czy względ­nie ob­li­ga­to­ryj­nych w sta­tu­cie ban­ku po­zwa­la na ich umac­nia­nie. Wska­zać tu moż­na na przy­kład na do­pusz­czal­ność okre­śle­nia in­nych do­dat­ko­wych wy­ma­gań od­no­śnie do osób ma­ją­cych stać się człon­ka­mi spół­dziel­ni105 (kry­te­rium może tu być na przy­kład za­miesz­ki­wa­nie na te­re­nie dzia­łal­no­ści ban­ku spół­dziel­cze­go106), moż­li­wość do­pre­cy­zo­wy­wa­nia ce­lów spo­łecz­nych dzia­łal­no­ści, a tak­że uwa­run­ko­wa­nie świad­cze­nia usług od człon­ko­stwa w ban­ku107.

5.4. Ban­ko­wa spół­ka ak­cyj­na jako bank spo­łecz­no­ści lo­kal­nej

5.4.1. Za­kres dzia­łal­no­ści ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nych w for­mie spół­ki ak­cyj­nej

Za­gad­nie­nie spół­ki ak­cyj­nej, jako for­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej, wy­ma­ga po­czy­nie­nia kil­ku uwag na­tu­ry ogól­nej, da­ją­cych pod­sta­wę do dal­szej dys­ku­sji o nie­któ­rych roz­wią­za­niach praw­nych po­zwa­la­ją­cych na wy­ko­rzy­sta­nie tego ro­dza­ju spół­ki han­dlo­wej dla funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych. Dla kla­sy­fi­ka­cji ban­ku jako lo­kal­ne­go istot­ne jest wy­ka­za­nie wy­stę­po­wa­nia, jak już wie­lo­krot­nie wska­zy­wa­no wcze­śniej, za­sad­ni­czych cech: ogra­ni­czo­ne­go te­ry­to­rial­nie ob­sza­ru dzia­łal­no­ści czy re­ali­za­cji ce­lów spo­łecz­nych istot­nych dla da­nej spo­łecz­no­ści lo­kal­nej. W przy­pad­ku bra­ku norm wpro­wa­dza­ją­cych ob­li­ga­to­ryj­nie za­sa­dę lo­kal­no­ści w aspek­cie te­ry­to­rial­nym oraz na­ka­zu­ją­cych urze­czy­wist­nia­nie w dzia­łal­no­ści spół­ki de­fi­nio­wa­nych przez pra­wo­daw­cę za­dań czy funk­cji spo­łecz­nych, wpi­su­ją­cych się w dru­gie z wy­mie­nio­nych kry­te­riów, po­zo­sta­je oce­nić, czy obo­wią­zu­ją­ce prze­pi­sy po­zwa­la­ją w ra­mach swo­bo­dy umów i wol­no­ści pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej na kształ­to­wa­nie ta­kich roz­wią­zań przez za­ło­ży­cie­li oraz ak­cjo­na­riu­szy ban­ku.

Kon­struk­cja praw­na spół­ki ak­cyj­nej nie jest jed­no­li­ta i jak­kol­wiek ty­po­lo­gicz­nie jest ona han­dlo­wą spół­ką ka­pi­ta­ło­wą, to usta­wo­daw­ca prze­wi­du­je sze­ro­ki za­kres au­to­no­mii i swo­bo­dy dla za­ło­ży­cie­li oraz ak­cjo­na­riu­szy w kształ­to­wa­niu in­dy­wi­du­al­nych roz­wią­zań ma­ją­cych naj­le­piej słu­żyć re­ali­za­cji de­fi­nio­wa­nych przez jej wła­ści­cie­li ce­lów. Dla pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań szcze­gól­nie istot­ne zna­cze­nie ma moż­li­wość two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia tego typu spół­ek jako tzw. za­mknię­tych (pry­wat­nych) spół­ek ak­cyj­nych, na co ze­zwa­la­ją prze­pi­sy k.s.h.108 Jak wska­zu­je się w dok­try­nie, spół­ka taka po­sia­da swo­iste ce­chy. W szcze­gól­no­ści cho­dzi tu o ogra­ni­czo­ną licz­bę ak­cjo­na­riu­szy, ogra­ni­cze­nia zby­wal­no­ści ak­cji bądź kon­tro­lę skła­du oso­bo­we­go spół­ki, wy­łącz­nie imien­ne ak­cje, ak­tyw­ny udział ak­cjo­na­riu­szy w za­rzą­dza­niu lub spra­wo­wa­niu nad­zo­ru nad za­rzą­dem spół­ki109. Taka mo­dy­fi­ka­cja, de­for­mu­ją­ca w pew­nym stop­niu kla­sycz­ną kon­struk­cję spół­ki ak­cyj­nej po­przez wzmoc­nie­nie wię­zi oso­bo­wych kosz­tem ka­pi­ta­ło­wych, może jed­nak umoż­li­wiać jej or­ga­ni­za­cję w po­sta­ci ban­ko­wej spół­ki ak­cyj­nej o cha­rak­te­rze lo­kal­nym.

Istot­ny­mi po­sta­no­wie­nia­mi k.s.h. są rów­nież te do­ty­czą­ce zo­bo­wią­za­nia ak­cjo­na­riu­szy do dą­że­nia do osią­gnię­cia wspól­ne­go celu przez wnie­sie­nie wkła­dów (je­że­li umo­wa albo sta­tut spół­ki tak sta­no­wią, rów­nież przez współ­dzia­ła­nie w inny okre­ślo­ny spo­sób) oraz po­zwa­la­ją­ce w spo­sób do­wol­ny go wy­zna­czyć. Zgod­nie z za­mie­rze­niem pra­wo­daw­cy w przy­pad­ku ist­nie­nia ta­kiej woli u za­ło­ży­cie­li czy ak­cjo­na­riu­szy cel spół­ki nie musi mieć cha­rak­te­ru go­spo­dar­cze­go, by­le­by był zgod­ny z pra­wem. For­ma spół­ki ak­cyj­nej może być za­tem wy­ko­rzy­sty­wa­na do pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści nie­na­sta­wio­nej na osią­gnię­cie zy­sku (np. cha­ry­ta­tyw­nej, na­uko­wej, spo­łecz­nie uży­tecz­nej)110, a na­wet wy­ma­gać sta­łe­go do­fi­nan­so­wa­nia (np. przy dzia­łal­no­ści ba­daw­czo-roz­wo­jo­wej)111. War­to do­dat­ko­wo pod­kre­ślić, że nie tyl­ko moż­li­we jest utwo­rze­nie spół­ki ak­cyj­nej w in­nym celu niż go­spo­dar­czy, ale tak­że wy­łą­cze­nie pra­wa ak­cjo­na­riu­szy do zy­sku112. Moż­li­wość two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia spół­ek ak­cyj­nych w ce­lach go­spo­dar­czych nie­ma­ją­cych celu za­rob­ko­we­go oraz swo­bo­da ich kształ­to­wa­nia po­zwa­la­ją w ta­kiej spół­ce łą­czyć dzia­łal­ność ko­mer­cyj­ną ze spo­łecz­ną na po­zio­mie spo­łecz­no­ści lo­kal­nych.

Po­czy­nio­ne usta­le­nia dają pod­sta­wę do uzna­nia, że na grun­cie k.s.h. moż­li­we jest kre­owa­nie pod­mio­tów łą­czą­cych ce­chy spół­ki ka­pi­ta­ło­wej z oso­bo­wą oraz dą­że­nie do re­ali­za­cji róż­no­rod­nych ce­lów, nie tyl­ko za­rob­ko­wych. Od­no­sząc się na­stęp­nie do roz­wią­zań w ob­sza­rze pra­wa ban­ko­we­go, zgod­nie z przy­ję­tą kon­struk­cją pra­cy w pierw­szej ko­lej­no­ści do­ko­nać trze­ba ana­li­zy roz­wią­zań do­ty­czą­cych za­kre­su pod­mio­to­we­go, przed­mio­to­we­go i te­ry­to­rial­ne­go dzia­łal­no­ści.

Re­gla­men­ta­cja praw­na za­kre­su dzia­łal­no­ści ban­ku ak­cyj­ne­go, w każ­dym jej aspek­cie, wy­ni­ka z ko­niecz­no­ści wy­zna­cze­nia mi­ni­mal­ne­go po­zio­mu bez­pie­czeń­stwa ban­ku. W związ­ku z tym roz­miar dzia­łal­no­ści ban­ko­wej oraz ro­dza­je czyn­no­ści ban­ko­wych prze­wi­dzia­nych do wy­ko­ny­wa­nia przez bank ak­cyj­ny są sko­re­lo­wa­ne z wy­so­ko­ścią po­sia­da­nych prze­zeń fun­du­szy wła­snych oraz pod­da­ne oce­nie nad­zo­ru ban­ko­we­go. W re­zul­ta­cie za­rów­no za­ło­ży­cie­le, jak i ak­cjo­na­riu­sze mogą swo­bod­nie go okre­ślać przy za­cho­wa­niu wy­zna­czo­nych nor­ma­tyw­nie pa­ra­me­trów eko­no­micz­nych i speł­nie­niu in­nych wy­mo­gów praw­nych. Przede wszyst­kich cho­dzi tu o od­po­wied­nią wiel­kość fun­du­szy wła­snych (min. 5 mln euro), ich struk­tu­rę, po­cho­dze­nie środ­ków za­li­cza­nych do tych fun­du­szy, tak by speł­nio­ne zo­sta­ły nor­my ade­kwat­no­ści ka­pi­ta­łu ma­ją­ce spra­wić, by pro­wa­dzo­na dzia­łal­ność gwa­ran­to­wa­ła bez­pie­czeń­stwo gro­ma­dzo­nych w ban­ku środ­ków i sta­bil­ne funk­cjo­no­wa­nie ban­ku113.

Wska­zu­jąc za­tem, po pierw­sze, na za­kres te­ry­to­rial­ny dzia­ła­nia ban­ku ak­cyj­ne­go, to przy wy­zna­cza­niu go trze­ba uwzględ­nić obo­wią­zu­ją­cą w pań­stwach UE swo­bo­dę przed­się­bior­czo­ści, któ­ra dzię­ki przy­ję­ciu przez pań­stwa UE jed­no­li­tych mi­ni­mal­nych wy­mo­gów li­cen­cyj­nych do­ty­czą­cych dzia­łal­no­ści ban­ko­wej oraz wpro­wa­dze­niu za­sa­dy jed­no­li­tej li­cen­cji (pasz­por­tu eu­ro­pej­skie­go) daje moż­li­wość każ­dej au­to­ry­zo­wa­nej in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej świad­cze­nia usług na te­ry­to­rium Eu­ro­pej­skie­go Ob­sza­ru Go­spo­dar­cze­go. W aspek­cie te­ry­to­rial­nym bank kra­jo­wy, ko­rzy­sta­jąc z pasz­por­tu eu­ro­pej­skie­go, może w związ­ku z tym pro­wa­dzić dzia­łal­ność na te­re­nie Pol­ski (pań­stwa ma­cie­rzy­ste­go), ale rów­nież na te­ry­to­rium in­ne­go pań­stwa (bez­po­śred­nio bądź przez od­dział), o ile po­sia­da sto­sow­ne fun­du­sze wła­sne i ze­zwo­le­nie KNF. Swo­bo­da kształ­to­wa­nia geo­gra­ficz­ne­go ob­sza­ru dzia­ła­nia spra­wia, że zgod­nie z wolą wła­ści­cie­li może być za­rów­no ban­kiem lo­kal­nym dzia­ła­ją­cym w Pol­sce, jak i funk­cjo­nu­ją­cym na ob­sza­rze dwóch lub więk­szej licz­by państw jako lo­kal­ny bank po­nad­pań­stwo­wy na te­re­nach przy­gra­nicz­nych. W tym dru­gim przy­pad­ku musi jed­nak speł­nić inne wy­mo­gi for­mal­ne i ma­te­rial­ne. Chcąc otwo­rzyć od­dział na te­ry­to­rium in­ne­go pań­stwa, bank musi za­wia­do­mić KNF zgod­nie z art. 48c pr.bank., a Ko­mi­sja Nad­zo­ru Fi­nan­so­we­go zwe­ry­fi­ko­wać mię­dzy in­ny­mi, czy struk­tu­ra or­ga­ni­za­cyj­na ban­ku lub jego sy­tu­acja fi­nan­so­wa są ade­kwat­ne do za­mie­rzo­nej dzia­łal­no­ści, pla­no­wa­na dzia­łal­ność nie oka­że się nie­ko­rzyst­na dla ostroż­ne­go i sta­bil­ne­go za­rzą­dza­nia ban­kiem, nie na­ru­szy prze­pi­sów pra­wa (oce­na speł­nie­nia wy­ma­gań usta­wo­wych okre­ślo­nych w art. 48c ust. 2 pr.bank.). Po­dob­nie w przy­pad­ku dzia­łal­no­ści trans­gra­nicz­nej. Bank kra­jo­wy, któ­ry za­mie­rza pro­wa­dzić dzia­łal­ność trans­gra­nicz­ną, za­wia­da­mia o tym KNF, wska­zu­jąc czyn­no­ści, ja­kie pla­nu­je wy­ko­ny­wać poza gra­ni­ca­mi Pol­ski.

Usta­wo­wo okre­ślo­ne za­sa­dy do­ty­czą­ce za­kre­su te­ry­to­rial­ne­go dzia­łal­no­ści ban­ku oraz przy­ję­ta swo­bo­da w kształ­to­wa­niu tre­ści sta­tu­tu po­zwa­la­ją za­ło­ży­cie­lom oraz ak­cjo­na­riu­szom w spo­sób ade­kwat­ny do ich za­mie­rzeń go­spo­dar­czych wy­zna­czyć sto­sow­ny ob­szar geo­gra­ficz­ny, acz­kol­wiek, jak wspo­mnia­no, pod­le­ga on we­ry­fi­ka­cji KNF z punk­tu wi­dze­nia speł­nie­nia wy­ma­gań praw­nych lub eko­no­micz­nych for­mu­ło­wa­nych w prze­pi­sach pra­wa.

Na ukształ­to­wa­nie pod­mio­to­we­go za­kre­su dzia­łal­no­ści po­zwa­la przy­ję­ta w pol­skim sys­te­mie za­sa­da swo­bo­dy kon­trak­to­wa­nia. Ko­niecz­ne jest na­tu­ral­nie re­spek­to­wa­nie wszyst­kich re­guł rzą­dzą­cych ob­ro­tem go­spo­dar­czym, w tym re­gu­la­cji do­ty­czą­cych prak­tyk mo­no­po­li­stycz­nych114, nie jest jed­nak wy­klu­czo­na moż­li­wość ogra­ni­cze­nia krę­gu pod­mio­tów, któ­rym będę świad­czo­ne usłu­gi ban­ko­we na przy­kład na wzór tych, ja­kie przy­ję­to w re­gu­la­cji dzia­łal­no­ści zrze­szo­nych ban­ków spół­dziel­czych. W tre­ści sta­tu­tu ban­ku w for­mie spół­ki ak­cyj­nej mogą na przy­kład zo­stać za­pi­sa­ne po­sta­no­wie­nia, że czyn­no­ści ban­ko­we bank może wy­ko­ny­wać wy­łącz­nie z oso­ba­mi fi­zycz­ny­mi za­miesz­ku­ją­cy­mi lub pro­wa­dzą­cy­mi przed­się­bior­stwo na te­re­nie dzia­ła­nia ban­ku.

Po­dob­nie z punk­tu wi­dze­nia przed­mio­to­we­go bank, bę­dą­cy ban­ko­wą spół­ką ak­cyj­ną, może wy­ko­ny­wać wszyst­kie czyn­no­ści ban­ko­we i świad­czyć wszel­kie usłu­gi fi­nan­so­we, ja­kie pra­wo­daw­ca do­pusz­cza w dzia­łal­no­ści ban­ku. Wy­znacz­ni­kiem jest tu wiel­kość po­sia­da­nych fun­du­szy wła­snych, a tak­że inne aspek­ty po­zwa­la­ją­ce przy­jąć, że zo­sta­ły speł­nio­ne wy­mo­gi bez­pie­czeń­stwa de­po­zy­tów oraz ostroż­ne­go i sta­bil­ne­go za­rzą­dza­nia ban­kiem. Oso­by od­po­wie­dzial­ne za za­rzą­dza­nie ban­kiem i jego wła­ści­cie­le mogą roz­wa­żyć ce­lo­wość wpro­wa­dze­nia ewen­tu­al­nych ogra­ni­czeń, kształ­tu­jąc za­kres przed­mio­to­wy dzia­łal­no­ści ade­kwat­nie do re­ali­zo­wa­nych za­mie­rzeń go­spo­dar­czych i spo­łecz­nych, w spo­sób spój­ny z lo­kal­nym cha­rak­te­rem ban­ku.

Pro­wa­dzi to do kon­sta­ta­cji, że choć w od­nie­sie­niu do ban­ków dzia­ła­ją­cych w for­mie spół­ek ak­cyj­nych pra­wo­daw­ca nie wpro­wa­dził żad­nych prze­pi­sów mo­gą­cych świad­czyć o kształ­to­wa­niu ich jako ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych, to jed­nak wol­ność pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, na któ­rą skła­da się ze­spół swo­bód, mię­dzy in­ny­mi de­cy­do­wa­nie o spo­so­bie pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, jej pro­fi­lu, za­kre­sie zby­wa­nia wła­snych usług i kształ­to­wa­nia cen, a tak­że za­an­ga­żo­wa­nia ka­pi­ta­łu115, w po­łą­cze­niu ze znacz­ną au­to­no­mią kształ­to­wa­nia or­ga­ni­za­cji i ob­sza­ru ak­tyw­no­ści spół­ek ak­cyj­nych, po­zwa­la na funk­cjo­no­wa­nie ban­ku lo­kal­ne­go w tej for­mie or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej.

5.4.2. Utwo­rze­nie i funk­cjo­no­wa­nie ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nych w for­mie spół­ki ak­cyj­nej

Utwo­rze­nie lo­kal­ne­go ban­ku w for­mie spół­ki ak­cyj­nej nie jest pod­da­ne od­ręb­ne­mu re­żi­mo­wi praw­ne­mu. Będą tu mia­ły w peł­ni za­sto­so­wa­nie prze­pi­sy k.s.h. oraz pr.bank. re­gu­lu­ją­ce pro­ces kre­acji ban­ku w for­mie spół­ki ak­cyj­nej, de­cy­du­ją­ce zaś zna­cze­nie dla ukształ­to­wa­nia go jako ban­ku lo­kal­ne­go mają po­sta­no­wie­nia sta­tu­to­we, a tak­że pro­gram dzia­łal­no­ści i plan fi­nan­so­wy ban­ku116.

Po­wsta­niu spół­ki to­wa­rzy­szy sze­reg czyn­no­ści o cha­rak­te­rze praw­nym i fak­tycz­nym słu­żą­cym or­ga­ni­za­cji przed­się­bior­stwa i roz­po­czę­ciu dzia­łal­no­ści. Do za­ło­że­nia spół­ki ko­niecz­ne są m.in. oświad­cze­nia woli, któ­rych ogół sta­no­wi umo­wę za­ło­ży­ciel­ską. Zgod­nie z art. 313 k.s.h. skła­da­ją się na nią: sta­tut i oświad­cze­nia woli o zgo­dzie na za­wią­za­nie spół­ki, treść sta­tu­tu i ob­ję­cie ak­cji. To wła­śnie w tej umo­wie ma­ją­cej cha­rak­ter ob­li­ga­to­ryj­no-or­ga­ni­za­cyj­ny117 za­ło­ży­cie­le sta­no­wią o przy­szłym kształ­cie pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści. Szcze­gól­ne zna­cze­nie dla niej ma sta­tut, któ­ry w przy­pad­ku ban­ków do­dat­ko­wo pod­le­ga za­twier­dze­niu przez KNF118. Treść jego po­sta­no­wień prze­są­dza o przed­mio­cie dzia­łal­no­ści, jej za­kre­sie, kom­pe­ten­cjach i obo­wiąz­kach or­ga­nów spół­ki, a tak­że wza­jem­nych pra­wach i obo­wiąz­kach ak­cjo­na­riu­szy oraz spół­ki. Swo­bo­da kon­trak­to­wa w od­nie­sie­niu do me­ry­to­rycz­nej za­war­to­ści sta­tu­tu zo­sta­ła jed­nak przez pra­wo­daw­cę ogra­ni­czo­na, gdyż jak wska­zu­je się w dok­try­nie, w Po­lce obo­wią­zu­je za­sa­da jego ści­sło­ści ("su­ro­wo­ści")119. Z jed­nej stro­ny wy­raź­nie for­mu­łu­je on120 wy­móg, co po­wi­nien lub może okre­ślać sta­tut ban­ku w for­mie spół­ki ak­cyj­nej (ogra­ni­cze­nie for­mal­ne), z dru­giej im­pe­ra­tyw­ny, w prze­wa­ża­ją­cej czę­ści, spo­sób re­gu­la­cji praw­nej mo­de­lu tego typu spół­ki prze­są­dza o gra­ni­cach au­to­no­mii jej za­ło­ży­cie­li, a póź­niej ak­cjo­na­riu­szy (ogra­ni­cze­nie ma­te­rial­ne).

W dok­try­nie prze­wa­ża po­gląd, że art. 304 § 3 i 4 k.s.h. wy­zna­cza za­kres swo­bo­dy kon­trak­to­wej w kształ­to­wa­niu po­sta­no­wień sta­tu­tu spół­ki ak­cyj­nej121. Sta­no­wi on o ra­mach ich do­zwo­lo­nej mo­dy­fi­ka­cji, jed­no­cze­śnie wy­raź­nie do­pusz­cza­jąc za­miesz­cze­nie w nim po­sta­no­wień do­dat­ko­wych. Wy­znacz­ni­kiem gra­nic ad­ap­ta­cji jest, po pierw­sze, usta­wa, któ­ra ze­zwa­la na wpro­wa­dza­nie roz­wią­zań od­mien­nych, po dru­gie zaś, treść klau­zu­li ge­ne­ral­nych, jak: "do­bre oby­cza­je" lub "na­tu­ra spół­ki ak­cyj­nej". Na grun­cie pra­wa za­ło­ży­cie­le mogą mo­dy­fi­ko­wać usta­wo­wo przy­ję­ty wzo­rzec tyl­ko w za­kre­sie nie­ob­ję­tym za­ka­za­mi. Mu­szą brać pod uwa­gę okre­ślo­ne nor­ma­tyw­nie swo­iste ce­chy spół­ki, któ­rych na­ru­sze­nie pro­wa­dzi­ło­by do istot­ne­go wy­pa­cze­nia tego mo­de­lu122 i mieć jed­no­cze­śnie na wzglę­dzie ko­niecz­ność oce­ny do­pusz­czal­no­ści uzu­peł­nia­ją­cych po­sta­no­wień sta­tu­tu z punk­tu wi­dze­nia za­sad wła­ści­wych dla sto­sun­ków go­spo­dar­czych czy po­za­go­spo­dar­czych w da­nej dzia­łal­no­ści oraz re­guł obo­wią­zu­ją­cych w da­nym spo­łe­czeń­stwie (do­brych oby­cza­jów i za­sad współ­ży­cia spo­łecz­ne­go)123. Ana­li­za tre­ści prze­pi­sów usta­wo­wych pro­wa­dzi do wnio­sku, że nie ma prze­szkód, by za­ło­ży­cie­le ukształ­to­wa­li spół­kę w spo­sób po­zwa­la­ją­cy na pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści na pew­nym ogra­ni­czo­nym ob­sza­rze i z na­sta­wie­niem na re­ali­za­cję ce­lów spo­łecz­nych w dzia­łal­no­ści ban­ko­wej.

Jako krąg za­ło­ży­cie­li spół­ki ak­cyj­nej ma­ją­cej uzy­skać sta­tus ban­ku art. 13 ust. 1 pr.bank. wska­zu­je oso­by praw­ne i oso­by fi­zycz­ne, z tym że za­ło­ży­cie­li nie może być mniej niż trzech124. Wy­móg ten jest bar­dziej re­stryk­cyj­ny niż okre­ślo­ny w art. 301 k.s.h., a od­no­szą­cy się do in­nych spół­ek tego typu. Za­wią­zać za­tem spół­kę ak­cyj­ną, ma­ją­cą pro­wa­dzić dzia­łal­ność ban­ko­wą jako bank, mogą wy­łącz­nie oso­by fi­zycz­ne, wy­łącz­nie oso­by praw­ne, jak i oso­by fi­zycz­ne wraz z oso­ba­mi praw­ny­mi. Nie­zmier­nie istot­ne jest wy­stę­po­wa­nie mię­dzy nimi okre­ślo­nej wię­zi, któ­rą okre­śla się jako tzw. af­fec­tio so­cie­ta­tis. Ma­jąc na wzglę­dzie, że spół­ka ak­cyj­na jest oso­bą praw­ną typu kor­po­ra­cyj­ne­go125, trze­ba wy­raź­nie pod­kre­ślić, że nie sta­no­wi przy­pad­ko­wej zbio­ro­wo­ści, po­nie­waż "u pod­ło­ża jej dzia­łal­no­ści leży prze­my­śla­ny i za­kre­ślo­ny w dłuż­szym ter­mi­nie za­miar osią­gnię­cia wspól­ne­go celu"126. Ten wspól­ny cel127 oraz wola zjed­no­cze­nia się dla jego osią­gnię­cia two­rzą wspól­no­tę in­te­re­sów za­ło­ży­cie­li, da­jąc fun­da­ment, na ja­kim za­kła­da­na jest spół­ka ak­cyj­na128. Ze wzglę­du na fakt, że w kon­struk­cji tej spół­ki na plan pierw­szy wy­su­wa­ne są środ­ki ka­pi­ta­ło­we129, to za­ło­ży­cie­le mogą chcieć do­dat­ko­wo "chro­nić" efek­tyw­ną re­ali­za­cję pre­cy­zo­wa­nych przez sie­bie ce­lów. Sprzy­ja temu kon­tro­la skła­du oso­bo­we­go spół­ki, wpro­wa­dze­nie ak­cji imien­nych, a tym sa­mym wzmoc­nie­nie wię­zi oso­bo­wych kosz­tem ka­pi­ta­ło­wych. Za­ło­ży­cie­le mogą w tym za­kre­sie kształ­to­wać sta­tut (art. 337 k.s.h.)130, acz­kol­wiek za­wsze jego treść pod­le­ga zin­dy­wi­du­ali­zo­wa­nej dla kon­kret­nej spół­ki oce­nie w kon­tek­ście zgod­no­ści z pra­wem, na­tu­ry spół­ki ak­cyj­nej, do­brych oby­cza­jów oraz za­sad współ­ży­cia spo­łecz­ne­go. Aspekt oso­bo­wy jest wzmac­nia­ny tak­że w prze­pi­sach pr.bank. Ar­ty­kuł 28 pr.bank., słu­żą­cy przede wszyst­kim sta­bi­li­za­cji ak­cjo­na­ria­tu131, kształ­tu­je jed­no­cze­śnie ban­ko­wą spół­kę ak­cyj­ną jako pod­miot, któ­re­go ak­cje są ak­cja­mi imien­ny­mi (chy­ba że są one ak­cja­mi zde­ma­te­ria­li­zo­wa­ny­mi zgod­nie z prze­pi­sa­mi usta­wy o ob­ro­cie in­stru­men­ta­mi fi­nan­so­wy­mi132). Wzmac­nia tym sa­mym oso­bo­wy ele­ment spół­ki sprzy­ja­ją­cy, jak wska­za­no, rów­nież kształ­to­wa­niu ban­ku jako lo­kal­ne­go.

Człon­ko­wie spo­łecz­no­ści lo­kal­nej mogą za­tem wy­brać spół­kę ak­cyj­ną jako for­mę pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ku lo­kal­ne­go, po­nie­waż prze­pi­sy pra­wa umoż­li­wia­ją ad­ap­ta­cję roz­wią­zań usta­wo­wych do po­trzeb ta­kiej dzia­łal­no­ści. Moż­li­we jest, z jed­nej stro­ny, ade­kwat­ne okre­śle­nie przed­mio­tu dzia­łal­no­ści ban­ku, obej­mu­jąc nim tak­że za­da­nia o cha­rak­te­rze spo­łecz­nym bądź pre­cy­zu­jąc cel jako spo­łecz­nie uży­tecz­ny obej­mu­ją­cy na przy­kład wspie­ra­nie roz­wo­ju lo­kal­ne­go. Z dru­giej stro­ny, wpro­wa­dze­nie kon­tro­li skła­du oso­bo­we­go spół­ki przy jed­no­cze­snym sze­ro­kim ukształ­to­wa­niu kom­pe­ten­cji wal­ne­go zgro­ma­dze­nia po­zwa­la pod­jąć uchwa­łę w każ­dej spra­wie spół­ki (z wy­jąt­kiem tych, któ­re z mocy pra­wa wy­łą­czo­ne są z tego za­kre­su), a tym sa­mym w spo­sób efek­tyw­ny re­ali­zo­wać wy­zna­cza­ny przez ak­cjo­na­riu­szy cel spo­łecz­ny i go­spo­dar­czy ban­ku lo­kal­ne­go.

Ana­li­zu­jąc nor­ma­tyw­nie wy­zna­czo­ny krąg za­ło­ży­cie­li ban­ku w for­mie spół­ki ak­cyj­nej, któ­ry obej­mu­je za­rów­no oso­by fi­zycz­ne, jak i praw­ne, pod­kre­ślić trze­ba, że two­rze­niu ta­kich ban­ków może sprzy­jać udział gmin, jako jed­nych z za­ło­ży­cie­li i póź­niej­szych ak­cjo­na­riu­szy, choć dla za­cho­wa­nia cha­rak­te­ru ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej nie po­wi­nien on być znacz­ny, al­bo­wiem pro­wa­dzi­ło­by to do zmia­ny jego cha­rak­te­ru (stał­by się ban­kiem ko­mu­nal­nym). Prze­szko­dą w tym za­kre­sie może być jed­nak ru­dy­men­tar­ny cha­rak­ter norm re­gu­lu­ją­cych ak­tyw­ność JST w tym ob­sza­rze. Do­ty­czy to za­rów­no la­ko­nicz­nych i nie­ja­snych za­pi­sów u.g.k., jak i pr.bank., któ­re zu­peł­nie po­mi­ja tę ma­te­rię133.

Kwe­stią nie do koń­ca jed­no­znacz­ną jest rów­nież, czy może być kil­ku za­ło­ży­cie­li ban­ku lo­kal­ne­go, a osta­tecz­nie ak­cje może ob­jąć mniej­sza ich licz­ba. W szcze­gól­no­ści cho­dzi tu o sy­tu­ację, w któ­rej licz­ba obej­mu­ją­cych ak­cję by­ła­by mniej­sza od trzech. Na grun­cie prze­pi­sów pr.bank. nie bu­dzi wąt­pli­wo­ści fakt, że za­ło­ży­cie­li nie może być mniej niż trzech (art. 13 ust. 1 pr.bank.). Na­to­miast jak wy­ni­ka z k.s.h., nie za­wsze krąg ak­cjo­na­riu­szy i za­ło­ży­cie­li musi się po­kry­wać. Prze­pi­sy k.s.h. prze­wi­du­ją, po pierw­sze, moż­li­wość, że ak­cje będą obej­mo­wać za­ło­ży­cie­le i oso­by trze­cie, po dru­gie, że nie każ­dy z za­ło­ży­cie­li uzy­ska sta­tus ak­cjo­na­riu­sza134 (do­ko­ny­wa­na na pod­sta­wie prze­pi­sów pra­wa iden­ty­fi­ka­cja osób bę­dą­cych za­ło­ży­cie­la­mi spół­ki opie­ra się je­dy­nie na kry­te­rium czyn­no­ści, jaką jest pod­pi­sa­nie sta­tu­tu). Ko­deks spół­ek han­dlo­wych oraz pr.bank. pre­cy­zu­ją obo­wiąz­ki za­ło­ży­cie­li i za­kres ich od­po­wie­dzial­no­ści. Za­ło­ży­cie­le bio­rą udział w pro­ce­sie za­wią­zy­wa­nia spół­ki (m.in. opra­co­wu­ją sta­tut, na­by­wa­ją mie­nie po­trzeb­ne spół­ce przed jej za­re­je­stro­wa­niem). Po­dej­mu­ją też czyn­no­ści zwią­za­ne z po­stę­po­wa­niem o wy­da­nie ze­zwo­le­nia na utwo­rze­nie ban­ku, dzia­ła­jąc do chwi­li po­wo­ła­nia za­rzą­du. Wresz­cie po­no­szą od­po­wie­dzial­ność wo­bec spół­ki oraz osób trze­cich za szko­dy po­wsta­łe w tym okre­sie. Mogą oni uzy­skać za swo­je usłu­gi wy­na­gro­dze­nie, a tak­że, co nie­zwy­kle istot­ne, dzia­łać we wła­snym imie­niu, lecz na cu­dzy ra­chu­nek135. Pro­wa­dzi­ło­by to do wnio­sku, że za­ło­ży­cie­le nie mu­szą stać się ak­cjo­na­riu­sza­mi. Wy­kład­nia ce­lo­wo­ścio­wa prze­pi­sów pr.bank. musi opie­rać się na za­ło­że­niu, że przy­czy­ną wpro­wa­dza­nych od­no­śnie do za­ło­ży­cie­li wy­mo­gów jest ko­niecz­ność za­pew­nie­nia bez­piecz­ne­go funk­cjo­no­wa­nia ban­ku. Nie­wąt­pli­wie nor­my do­ty­czą­ce za­ło­ży­cie­li na­le­ży in­ter­pre­to­wać w tym kon­tek­ście. Ma­jąc jed­no­cze­śnie na uwa­dze, że nie ma prze­pi­sów za­ka­zu­ją­cych prze­kształ­ce­nia ban­ku w spół­kę jed­no­oso­bo­wą ani okre­śla­ją­cych pro­cen­to­wy udział po­szcze­gól­nych za­ło­ży­cie­li, póź­niej­szych ak­cjo­na­riu­szy w ka­pi­ta­le spół­ki136 (nie jest za­ka­za­ne, by np. je­den z za­ło­ży­cie­li, póź­niej­szych ak­cjo­na­riu­szy, po­sia­dał 98% udzia­łu w ka­pi­ta­le), moż­na przy­jąć, że mi­ni­mum je­den z za­ło­ży­cie­li musi ak­cje ob­jąć. Po­zo­sta­li za­ło­ży­cie­le z róż­nych wzglę­dów mogą zre­zy­gno­wać z ob­ję­cia ak­cji. W związ­ku z tym przy­jąć moż­na by było, że choć za­ło­ży­cie­li musi być trzech, to moż­li­we jest, by w rze­czy­wi­sto­ści tyl­ko je­den z nich ob­jął ak­cje. Wła­ści­wa jest jed­nak inna in­ter­pre­ta­cja, za­kła­da­ją­ca, że po­ję­cie za­ło­ży­cie­li sto­so­wa­ne w pr. bank. ma spe­cy­ficz­ną treść nada­ną prze­pi­sa­mi pr.bank. Moż­na przy­jąć, że na ich grun­cie na­stą­pi­ło "zwią­za­nie" za­ło­ży­cie­li i ak­cjo­na­riu­szy ban­ku137, a jed­no­cze­śnie nie­do­pusz­czal­ne jest ob­ję­cie ak­cji przez oso­by trze­cie, bo­wiem zgod­nie z art. 34 ust. 1 pr.bank. w ze­zwo­le­niu na utwo­rze­nie ban­ku KNF okre­śla: na­zwy (na­zwi­ska) za­ło­ży­cie­li i obej­mo­wa­ne przez nich ak­cje, nie zaś osób trze­cich. Za taką in­ter­pre­ta­cją prze­ma­wia rów­nież fakt od­ręb­ne­go wska­za­nia, że nie­któ­re z pod­mio­tów mogą jed­no­oso­bo­wo za­ło­żyć bank.

Cel i mo­tyw nie­któ­rych re­stryk­cji, do­ty­czą­cych osób za­ło­ży­cie­li, nie jest do koń­ca zro­zu­mia­ły138. Moż­na zgo­dzić się z ko­niecz­no­ścią we­ry­fi­ka­cji osób bę­dą­cych na­stęp­nie ak­cjo­na­riu­sza­mi, co w pew­nym stop­niu jest spój­ne z pra­wem UE, gdyż prze­pi­sy pra­wa unij­ne­go do­ty­czą­ce wy­mo­gów po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści przez in­sty­tu­cje kre­dy­to­we od­no­szą się do po­sia­da­ją­cych udzia­ły/ak­cje w tych in­sty­tu­cjach, sta­no­wiąc o ko­niecz­no­ści oce­ny ich "od­po­wied­nio­ści" (su­ita­bi­li­ty of the sha­re­hol­ders139) z punk­tu wi­dze­nia po­trze­by za­pew­nie­nia na­le­ży­te­go i ostroż­ne­go za­rzą­dza­nia in­sty­tu­cją kre­dy­to­wą, jed­nak za­strze­że­nia może bu­dzić wy­móg mi­ni­mal­nej licz­by za­ło­ży­cie­li140.

W za­kre­sie dal­sze­go funk­cjo­no­wa­nia ban­ku lo­kal­ne­go w for­mie spół­ki ak­cyj­nej, z punk­tu wi­dze­nia jego dzia­łal­no­ści jako lo­kal­ne­go pod­mio­tu, istot­ne jest przede wszyst­kim za­pew­nie­nie efek­tyw­ne­go re­ali­zo­wa­nia celu spo­łecz­ne­go i go­spo­dar­cze­go przez cały okres dzia­łal­no­ści. Sprzy­ja temu od­po­wied­nia kon­struk­cja roz­wią­zań przy­ję­tych wcze­śniej w sta­tu­cie po­zwa­la­ją­ca wła­ści­wie do­ko­nać roz­kła­du "upraw­nień wład­czych" mię­dzy eko­no­micz­ny­mi wła­ści­cie­la­mi spół­ek a ich funk­cjo­na­riu­sza­mi, a tak­że kształ­to­wać ak­cjo­na­riat, tak by przez cały okres dzia­łal­no­ści in­te­res spół­ki ak­cyj­nej był zbież­ny z pier­wot­nym ce­lem spo­łecz­nym i go­spo­dar­czym. Istot­ne jest w związ­ku z tym za­pew­nie­nie moż­li­wo­ści wpły­wu do­tych­cza­so­wym ak­cjo­na­riu­szom na wy­bór wspól­ni­ków, na przy­kład po­przez wpro­wa­dze­nie ak­cji win­ku­lo­wa­nych. Trze­ba brać pod uwa­gę, że choć in­te­res spół­ki ak­cyj­nej po­wi­nien być usta­la­ny za­sad­ni­czo przez pry­zmat wspól­ne­go celu ak­cjo­na­riu­szy141, a sama spół­ka trak­to­wa­na jako pry­wat­no­praw­na for­ma trwa­łej ko­ope­ra­cji, w któ­rej współ­dzia­ła­nie mię­dzy wspól­ni­ka­mi jest jej kon­sty­tu­tyw­nym ele­men­tem, es­sen­tia­le ne­go­tii umo­wy spół­ki (art. 3 k.s.h.), za­kła­da­ją­cym po­stę­po­wa­nie w spo­sób lo­jal­ny142, to struk­tu­ra wła­ści­ciel­ska może po­wo­do­wać brak af­fec­tio so­cie­ta­tis (jest to szcze­gól­nie istot­ne w spół­kach ak­cyj­nych, w któ­rych ak­cjo­na­riu­sze po­sia­da­ją ak­cje w celu uzy­ska­nia do­raź­ne­go zy­sku (przy­pad­ko­wa zbio­ro­wość wspól­ni­ków, dla któ­rych zna­cze­nie mają przede wszyst­kim upraw­nie­nia ma­jąt­ko­we) bądź też ist­nie­je ak­cjo­na­riusz więk­szo­ścio­wy, któ­ry może in­a­czej go poj­mo­wać i dą­żyć do utoż­sa­mie­nia in­te­re­su spół­ki z wła­snym143). Wów­czas ist­nie­je moż­li­wość po­dej­mo­wa­nia prób re­ali­za­cji par­ty­ku­lar­ne­go in­te­re­su ak­cjo­na­riu­szy. Wy­klu­cza­niu ta­kich sy­tu­acji sprzy­ja mię­dzy in­ny­mi ob­ję­cie ak­cji ogra­ni­cze­niem po­le­ga­ją­cym na ko­niecz­no­ści uzy­ska­nia zgo­dy spół­ki na zby­cie praw udzia­ło­wych czy usta­no­wie­nie pra­wa pier­wo­ku­pu na rzecz po­zo­sta­łych ak­cjo­na­riu­szy144. Nie jest na­to­miast wła­ści­we nad­mier­ne ogra­ni­cza­nie ak­cjo­na­ria­tu. W za­sa­dzie słusz­ne by­ło­by, by trak­to­wać to przed­się­wzię­cie jako szer­szą ini­cja­ty­wę oby­wa­tel­ską.

Funk­cjo­no­wa­nie lo­kal­ne­go ban­ku w for­mie spół­ki ak­cyj­nej musi opie­rać się na za­sa­dach, ja­kie pra­wo­daw­ca wpro­wa­dza dla dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w celu za­pew­nie­nia sta­bil­no­ści jego dzia­łal­no­ści i bez­pie­czeń­stwa de­po­zy­tów. Bę­dzie tu miał za­sto­so­wa­nie ca­ło­kształt prze­pi­sów do­ty­czą­cych fun­du­szy wła­snych, ka­pi­ta­łu we­wnętrz­ne­go i go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej ban­ków, z uwzględ­nie­niem za­sa­dy ade­kwat­no­ści re­gu­la­cji. Wy­cho­dząc od ogól­nej re­gu­ły, że ban­ki są obo­wią­za­ne po­sia­dać fun­du­sze wła­sne, do­sto­so­wa­ne do roz­mia­ru pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści, po­przez szcze­gó­ło­we nor­my okre­śla­ją­ce wiel­kość wy­ma­ga­ne­go ka­pi­ta­łu, współ­czyn­ni­ki wy­pła­cal­no­ści, po­ziom płyn­no­ści etc., w każ­dym in­dy­wi­du­al­nym przy­pad­ku mu­szą być one do­sto­so­wa­ne do jej ska­li, ro­dza­ju świad­czo­nych usług i wy­ni­ka­ją­cych z tego ty­tu­łu ry­zyk. W związ­ku z tym wy­da­je się, że dla utwo­rze­nia ban­ku lo­kal­ne­go wy­star­cza­ją­ce jest zgro­ma­dze­nie ka­pi­ta­łu w wy­so­ko­ści zbli­żo­nej do war­to­ści 5 mln euro. Zgod­nie z wy­mo­ga­mi po­wi­nien on wy­no­sić co naj­mniej tę kwo­tę, jed­nak wy­da­je się za­sad­ne, by była ona nie­co wyż­sza, za­pew­nia­jąc speł­nie­nie wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych przy wy­stę­pu­ją­cych róż­ni­cach kur­so­wych.

Przy or­ga­ni­za­cji lo­kal­ne­go ban­ku w for­mie spół­ki ak­cyj­nej, a na­stęp­nie w jego dzia­łal­no­ści w peł­ni znaj­dą za­sto­so­wa­nie prze­pi­sy do­ty­czą­ce wy­mo­gów sta­wia­nych za­ło­ży­cie­lom oraz oso­bom prze­wi­dzia­nym do ob­ję­cia sta­no­wisk w za­rzą­dzie ban­ku, a tak­że za­sa­dy do­ty­czą­ce or­ga­ni­za­cji or­ga­nów ban­ku, ich kom­pe­ten­cji i obo­wiąz­ków. Pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej wy­ma­ga tak­że speł­nie­nia in­nych wy­mo­gów, jak mię­dzy in­ny­mi tych do­ty­czą­cych kon­tro­li prze­pły­wu ak­cji, or­ga­ni­za­cji kon­tro­li we­wnętrz­nej, współ­pra­cy z or­ga­nem nad­zo­ru etc. Roz­wią­za­nia te są wła­ści­we dla wszyst­kich ban­ków dzia­ła­ją­cych w for­mie spół­ek ak­cyj­nych i nie wy­pły­wa­ją z lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru ban­ków ani nań nie wpły­wa­ją. W związ­ku z tym, zgod­nie z przy­ję­tym za­ło­że­niem i ce­lem ba­daw­czym kon­cen­tru­ją­cym się na po­szu­ki­wa­niu kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej i kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej ban­ku lo­kal­ne­go, nie będą one przed­mio­tem dal­szych ana­liz145.

5.5. Uwa­gi pod­su­mo­wu­ją­ce

Roz­strzy­gnię­cie kwe­stii ist­nie­nia kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej ban­ku lo­kal­ne­go wy­ma­ga - co oczy­wi­ste - uka­za­nia za­leż­no­ści mię­dzy daną nor­mą czy ich kom­plek­sem a lo­kal­nym cha­rak­te­rem ban­ku. Prze­pro­wa­dzo­ne roz­wa­ża­nia i przed­sta­wio­ne w nich ar­gu­men­ty po­zwa­la­ją na uzna­nie, że w pol­skim sys­te­mie praw­nym moż­li­we jest two­rze­nie ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych w for­mie spół­ki ak­cyj­nej i spół­dziel­ni, nie prze­są­dza to jed­nak o ist­nie­niu roz­wią­zań praw­nych pro­jek­to­wa­nych w celu za­pew­nie­nia funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych w pol­skim sys­te­mie ban­ko­wym.

W płasz­czyź­nie nor­ma­tyw­nej lo­kal­ny aspekt dzia­łal­no­ści ban­ko­wej spół­ki ak­cyj­nej jest in­dy­fe­rent­ny praw­nie. Pra­wo­daw­ca nie two­rzy roz­wią­zań sprzy­ja­ją­cych bądź wy­klu­cza­ją­cych kształ­to­wa­nie jej dzia­łal­no­ści z uwzględ­nie­niem kom­po­nen­tu lo­kal­ne­go. W ra­mach wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej za­ło­ży­cie­le, a na­stęp­nie ak­cjo­na­riu­sze, mogą dą­żyć do re­ali­za­cji spo­łecz­ne­go celu dzia­łal­no­ści i wy­zna­czać swo­bod­nie za­kres te­ry­to­rial­ny świad­czo­nych usług. Kon­se­kwen­cją ich de­cy­zji może być stwo­rze­nie pod­staw praw­nych funk­cjo­no­wa­nia kon­kret­ne­go ban­ku, tak by wpi­sy­wał się on w mo­del ban­ku lo­kal­ne­go. Nie jest to jed­nak wzo­rzec nor­ma­tyw­ny kształ­to­wa­ny usta­wo­wo, a je­dy­nie two­rzo­na in­dy­wi­du­al­nie kon­struk­cja or­ga­ni­za­cyj­na. Nie da się w związ­ku z tym wska­zać norm praw­nych w ob­sza­rze po­wszech­nie obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów, któ­re uza­sad­nia­ły tezę o nor­ma­tyw­nym for­mo­wa­niu ban­ko­wych spół­ek ak­cyj­nych jako ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych.

W od­nie­sie­niu do ban­ków spół­dziel­czych pro­blem jest bar­dziej zło­żo­ny. Nie tyl­ko ze wzglę­du na dy­cho­to­micz­ny mo­del ich funk­cjo­no­wa­nia (w zrze­sze­niu albo poza zrze­sze­niem), zróż­ni­co­wa­nie do­pusz­czal­nej mi­ni­mal­nej wiel­ko­ści fun­du­szy wła­snych, ale tak­że z uwa­gi na brak spój­no­ści wie­lu roz­wią­zań praw­nych. W przy­pad­ku ban­ków ma­ją­cych dzia­łać w tej for­mie or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej sze­reg ich cech wy­raź­nie po­wią­za­nych może być z lo­kal­no­ścią. Po­zo­sta­łe mają cha­rak­ter uni­wer­sal­ny i łą­czą się z nor­ma­mi od­no­szą­cy­mi się do za­pew­nie­nia bez­pie­czeń­stwa dzia­łal­no­ści ban­ku i ogra­ni­cza­nia w niej ry­zy­ka. Do­ty­czy to jed­nak wy­łącz­nie ban­ków, któ­rych fun­du­sze wła­sne są niż­sze niż 5 mln euro. Uj­mo­wa­nie ich dzia­łal­no­ści w pew­nych gra­ni­cach prze­strzen­nych (tj. w re­gio­nie wy­zna­cza­nym w opar­ciu o jed­nost­kę po­dzia­łu ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, jaką jest po­wiat, choć bez ści­słe­go po­wią­za­nia z jego te­ry­to­rium), re­ali­zo­wa­nie za­sa­dy lo­kal­no­ści w aspek­cie te­ry­to­rial­nym po­przez za­wę­że­nie krę­gu kre­dy­to­bior­ców, po­życz­ko­bior­ców, be­ne­fi­cjen­tów gwa­ran­cji i po­rę­czeń ban­ku spół­dziel­cze­go (uza­leż­nie­nie moż­li­wo­ści wy­ko­na­nia czyn­no­ści ban­ko­wej od toż­sa­mo­ści miej­sca ich re­zy­den­cji z ob­sza­rem dzia­łal­no­ści ban­ku) daje pod­sta­wy do twier­dze­nia, że ist­nie­je ze­spół norm kreu­ją­cych zrze­szo­ny bank spół­dziel­czy o fun­du­szach wła­snych niż­szych niż 5 mln euro jako bank lo­kal­ny. Moż­na w tym zna­cze­niu wska­zać, że w pol­skim sys­te­mie praw­nym moż­li­we jest zi­den­ty­fi­ko­wa­nie kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej, choć w pew­nym stop­niu ułom­nej.

Kon­cep­cja nor­ma­tyw­na ban­ku lo­kal­ne­go nie jest bu­do­wa­na w opar­ciu o zbiór upo­rząd­ko­wa­nych za­ło­żeń, gdyż za­uwa­żal­ny jest brak spój­no­ści ist­nie­ją­cych roz­wią­zań. Przy­czy­ny tego sta­nu upa­try­wać na­le­ży w do­raź­nym roz­wią­zy­wa­niu pro­ble­mów ban­ko­wo­ści spół­dziel­czej. Udo­wod­nie­niu tej tezy sprzy­jać może za­sto­so­wa­nie me­to­dy hi­sto­rycz­nej. Wi­docz­na sta­je się wów­czas ewo­lu­cja cech ban­ków spół­dziel­czych. To­wa­rzy­szy jej nie­ste­ty, naj­czę­ściej nie­prze­my­śla­ne, prze­no­sze­nie wcze­śniej obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów w nie­zmie­nio­nym bądź nie­znacz­nie zmo­dy­fi­ko­wa­nym uję­ciu do no­wych ak­tów praw­nych re­gu­lu­ją­cych dzia­łal­ność ban­ków spół­dziel­czych w póź­niej­szych wa­run­kach spo­łecz­no-go­spo­dar­czych. Wśród ta­kich prze­pi­sów wska­zać na­le­ży:

- prze­pi­sy usta­na­wia­ją­ce wy­mo­gi wzglę­dem cech per­so­nal­nych i kwa­li­fi­ka­cji za­wo­do­wych osób bę­dą­cych człon­ka­mi za­rzą­du,

- prze­pi­sy ogra­ni­cza­ją­ce zgo­dę KNF na po­wo­ła­nie jako człon­ka za­rzą­du do oso­by pre­ze­sa ban­ku spół­dziel­cze­go,

- prze­pi­sy wy­zna­cza­ją­ce za­kres przed­mio­to­wy dzia­łal­no­ści ban­ku,

- prze­pi­sy utrzy­mu­ją­ce obo­wią­zek pod­da­wa­nia się lu­stra­cji.

Od­mien­no­ści w unor­mo­wa­niu wska­za­nych kwe­stii wy­ni­ka­ją z lo­kal­ne­go wcze­śniej cha­rak­te­ru wszyst­kich ban­ków spół­dziel­czych, a przede wszyst­kim cech ogra­ni­czo­ne­go ob­sza­ru dzia­ła­nia i krę­gu klien­tów ban­ku. Po­zwa­la­ło to na ła­go­dze­nie jed­nych wy­mo­gów (np. do­ty­czą­cych zgo­dy or­ga­nu nad­zo­ru na po­wo­ła­nie jako człon­ka za­rzą­du) oraz wpro­wa­dza­nie do­dat­ko­wych (lu­stra­cja) przy za­cho­wa­niu bez­pie­czeń­stwa dzia­łal­no­ści ban­ku. Obec­nie na­stą­pi­ło ode­rwa­nie tych unor­mo­wań od lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru ban­ków i po­wią­za­nie ich z for­mą or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ną ban­ku, jaką jest spół­dziel­nia.

Dla nie­któ­rych roz­wią­zań trud­no zna­leźć ra­cjo­nal­ne wy­tłu­ma­cze­nie. Cho­dzi na przy­kład o po­zba­wie­nie moż­li­wo­ści uczest­nic­twa osób praw­nych w pro­ce­sie two­rze­nia ban­ku czy za­kaz po­dzia­łu ban­ków spół­dziel­czych. Zwłasz­cza to ostat­nie może stać na prze­szko­dzie roz­wo­jo­wi "śro­do­wi­sko­we­mu" ban­ku i "za­ko­rze­nie­niu" lo­kal­ne­mu. Są to re­gu­la­cje do­ty­czą­ce ban­ków spół­dziel­czych nie­za­leż­nie od roz­mia­ru ich dzia­łal­no­ści.

Oce­nia­jąc rzecz z punk­tu wi­dze­nia ka­te­go­rial­nie okre­ślo­nych grup za­ło­ży­cie­li ban­ku, moż­na stwier­dzić bez wąt­pie­nia, że bar­dziej re­stryk­cyj­ne prze­pi­sy do­ty­czą ban­ków spół­dziel­czych. Pra­wo­daw­ca pol­ski prze­są­dza jed­no­znacz­nie, że w przy­pad­ku ban­ków spół­dziel­czych za­ło­ży­cie­la­mi mogą być wy­łącz­nie oso­by fi­zycz­ne (w licz­bie wy­ma­ga­nej dla za­ło­że­nia spół­dziel­ni), pod­czas gdy w od­nie­sie­niu do ban­ków w for­mie spół­ek ak­cyj­nych krąg ten jest wy­zna­cza­ny sze­rzej (oso­by fi­zycz­ne i oso­by praw­ne). Po­wsta­je py­ta­nie o przy­czy­nę ta­kie­go zróż­ni­co­wa­nia. Być może uza­sad­nie­niem był za­miar ukształ­to­wa­nia struk­tu­ry wła­ści­ciel­skiej ban­ku w spo­sób od­po­wia­da­ją­cy lo­kal­ne­mu cha­rak­te­ro­wi tych ban­ków, tak by był on two­rzo­ny i funk­cjo­no­wał jako bank spo­łecz­no­ści lo­kal­nej. Jed­nak jak wy­ka­za­no, w po­przed­nich re­gu­la­cjach (obo­wią­zu­ją­cych do 1997 r.) do­pusz­cza­no moż­li­wość uczest­nic­twa osób praw­nych w pro­ce­sie two­rze­nia ban­ku. W prak­ty­ce nie sta­ło to na prze­szko­dzie po­wsta­wa­niu lo­kal­nych ban­ków spół­dziel­czych. Co praw­da obec­nie pra­wo­daw­ca nie wy­klu­cza moż­li­wo­ści człon­ko­stwa w ban­ku spół­dziel­czym osób praw­nych, a je­dy­nie wy­stę­po­wa­nia ich w roli za­ło­ży­cie­la, tym nie­mniej jest to dość wy­raź­ne ogra­ni­cze­nie "stro­ny pod­mio­to­wej" pro­ce­sów kre­owa­nia ban­ku lo­kal­ne­go. Być może in­ten­cją nor­mo­daw­cy było wzmoc­nie­nie "lo­kal­nych, oso­bo­wych źró­deł ban­ko­wo­ści spół­dziel­czej". Obec­nie mo­bil­ność prze­strzen­na jest w przy­pad­ku osób fi­zycz­nych znacz­nie mniej­sza niż w przy­pad­ku osób praw­nych. Na de­cy­zję o utwo­rze­niu jed­nost­ki or­ga­ni­za­cyj­nej oso­by praw­nej wpły­wa­ją przede wszyst­kim wa­run­ki eko­no­micz­ne. Tym­cza­sem w przy­pad­ku osób fi­zycz­nych de­cy­zje o "za­do­mo­wie­niu się" na okre­ślo­nym te­re­nie mają nie­wąt­pli­wie pod­ło­że sen­ty­men­tal­ne, moc­no za­ko­rze­nio­ne w tym, co w li­te­ra­tu­rze na­zy­wa się "małą oj­czy­zną". Uwzględ­nia­ne są wów­czas aspek­ty "lo­kal­ne­go pa­trio­ty­zmu" z pew­no­ścią nie­wy­pły­wa­ją­ce w ta­kiej sile u de­cy­den­tów osób praw­nych. Gdy­by tak mia­ło być, to zmia­ny w pra­wie re­gu­lu­ją­cym funk­cjo­no­wa­nie ban­ków spół­dziel­czych od­no­szą­cym się do ogra­ni­czeń pod­mio­tów two­rzą­cych bank spół­dziel­czy uznać by na­le­ża­ło za wspie­ra­ją­ce idee ban­ko­wo­ści lo­kal­nej. Jed­nak gdy­by nie zgo­dzić się z przed­sta­wio­ną wy­żej ar­gu­men­ta­cją, nie mo­gąc od­na­leźć ko­he­ren­cji ak­sjo­lo­gicz­nej ani in­nych ra­cji dla ist­nie­nia tego ro­dza­ju roz­wią­zań praw­nych, stwier­dzić na­le­ży, że na­ru­sza­ją one kon­sty­tu­cyj­ne za­sa­dy wol­no­ści pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej oraz rów­no­ści. Po­dob­ne py­ta­nia ro­dzi za­kaz po­dzia­łu ban­ków spół­dziel­czych. Tu jed­nak w ża­den spo­sób nie da się wy­ka­zać za­mia­ru nor­mo­daw­cy wzmoc­nie­nia lo­kal­no­ści jako ta­kiej. Po­dział ban­ku za­wsze skut­ku­je po­wsta­niem no­wej jed­nost­ki zlo­ka­li­zo­wa­nej w in­nym niż ma­cie­rzy­sta miej­scu. Po­ja­wie­nie się ban­ku w prze­strze­ni lo­kal­nej może być ob­ja­wem wzmac­nia­nia lo­kal­nych czyn­ni­ków spo­łecz­no-go­spo­dar­czych. Two­rząc - być może nie­upraw­nio­ną ana­lo­gię - moż­na by po­wie­dzieć, że pro­ce­sy po­dzia­łu ban­ków spół­dziel­czych mają po­dob­ny cha­rak­ter do pro­ce­sów de­kon­cen­tra­cji, a na­wet de­cen­tra­li­za­cji ad­mi­ni­stra­cji. Po­wstrzy­ma­nie tych pro­ce­sów moż­na by­ło­by wów­czas od­czy­ty­wać jako ha­mu­ją­ce roz­wój lo­kal­nych cen­trów ak­tyw­no­ści.

Nie­za­leż­nie od po­wyż­sze­go bez wąt­pie­nia wi­docz­na jest trwa­ła zmia­na w po­dej­ściu pra­wo­daw­cy do sek­to­ra ban­ków spół­dziel­czych i ukie­run­ko­wa­nie wy­łącz­nie na jed­no­stron­nie poj­mo­wa­ne za­pew­nie­nie bez­pie­czeń­stwa i sta­bil­no­ści tych ban­ków. Dą­że­nie do tego celu skło­ni­ło pra­wo­daw­cę do wy­zna­cze­nia har­mo­no­gra­mu speł­nie­nia mi­ni­mal­nych wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych, co w kon­se­kwen­cji wy­mu­si­ło po­łą­cze­nia w sek­to­rze ban­ko­wo­ści spół­dziel­czej. Od­by­wa­ło się to czę­sto bez po­sza­no­wa­nia dla ist­nie­ją­cych wię­zi z lo­kal­ną spo­łecz­no­ścią. Pro­wa­dzi­ło do bu­do­wy struk­tur zrze­sze­nio­wych - trój­sz­cze­blo­wej, a na­stęp­nie dwusz­cze­blo­wej. Ko­niecz­ność kon­cen­tro­wa­nia się na speł­nia­niu co­raz bar­dziej za­ostrza­nych norm ade­kwat­no­ści ka­pi­ta­ło­wej w wa­run­kach sil­nych prze­mian go­spo­dar­czych spra­wia, że w wy­żej wy­mie­nio­nych pro­ce­sach ak­cent kła­dzio­ny jest na za­pew­nie­nie wła­ści­we­go dzia­ła­nia ban­ku, nie zaś na spo­łecz­ny aspekt jego funk­cjo­no­wa­nia. Tym­cza­sem, jak wska­zu­ją ba­da­nia pro­wa­dzo­ne w in­nych pań­stwach, oso­bi­ste wię­zi, tra­dy­cja, za­ufa­nie, go­to­wość re­zy­gna­cji z do­raź­nych zy­sków na rzecz dłu­go­ter­mi­no­wych ko­rzy­ści sta­no­wią rów­nie waż­ne czyn­ni­ki dla sta­bil­no­ści fi­nan­so­wej in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej. Dla lo­kal­nych ban­ków spół­dziel­czych jest to ka­pi­tał nie do prze­ce­nie­nia - a na­wet wa­ru­nek sine qua non eg­zy­sten­cji.

Zwra­ca też uwa­gę, że w wa­run­kach pol­skich wi­docz­na jest da­le­ko idą­ca zmia­na w praw­nym okre­śle­niu pod­sta­wo­we­go ob­sza­ru dzia­ła­nia ban­ków spół­dziel­czych. Pod­czas gdy przed ro­kiem 2000 r. za­sad­ni­czo pod­sta­wo­wym te­re­nem dzia­ła­nia był ob­szar gmi­ny, to wraz z przy­ję­ciem u.f.b.s. stał się nim ob­szar po­wia­tu. Po­nad­to we wrze­śniu 2003 r. na­stą­pi­ło dal­sze roz­sze­rze­nie za­kre­su te­ry­to­rial­ne­go dzia­łal­no­ści ban­ku lo­kal­ne­go na ob­szar wo­je­wódz­twa146. Tak więc, choć moż­na przy­jąć, że zrze­szo­ny bank spół­dziel­czy o fun­du­szach wła­snych po­ni­żej 5 mln euro jest ban­kiem, któ­re­go za­sad­ni­czym ob­sza­rem dzia­ła­nia jest ob­szar nie­co więk­szy niż po­wiat (za czym prze­ma­wia­ło­by brzmie­nie art. 5 ust. 1 u.f.b.s.147), to w rze­czy­wi­sto­ści nie ma prze­szkód, by bank ten pro­wa­dził dzia­łal­ność na te­re­nie wo­je­wódz­twa, a na­wet poza nim148. Za­uwa­żal­na jest tym sa­mym ewo­lu­cja re­gu­la­cji praw­nych zmie­rza­ją­ca do roz­sze­rza­nia ob­sza­ru dzia­łal­no­ści ban­ku spół­dziel­cze­go, spra­wia­ją­ca, że po­now­ne­go zde­fi­nio­wa­nia wy­ma­ga po­ję­cie "lo­kal­ny" w od­nie­sie­niu do ak­tyw­no­ści ban­ku w wy­mia­rze prze­strzen­no-geo­gra­ficz­nym. Do­dać trze­ba, że ak­tu­al­nie brak jest ści­słe­go po­wią­za­nia te­re­nu dzia­łal­no­ści ban­ku spół­dziel­cze­go z po­dzia­łem ad­mi­ni­stra­cyj­nym pań­stwa czy za­ka­zu po­kry­wa­nia się ob­sza­rów dzia­łal­no­ści ban­ków spół­dziel­czych. Znacz­na licz­ba ban­ków spół­dziel­czych przy obec­nie okre­ślo­nym nor­ma­tyw­nie te­re­nie dzia­ła­nia po­wo­du­je, że na te­re­nie wo­je­wódz­twa musi, no­lens vo­lens, dzia­łać ich śred­nio kil­ka­dzie­siąt149.

Kon­klu­du­jąc, ana­li­za obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów od­no­szą­cych się do ban­ków spół­dziel­czych o fun­du­szach wła­snych po­ni­żej 5 mln euro po­zwa­la uznać, że jak­kol­wiek na ich pod­sta­wie for­mu­ło­wać moż­na za­sa­dę lo­kal­no­ści w aspek­cie te­ry­to­rial­nym, to nie jest ona po­wią­za­na z re­gu­łą bez­względ­nej re­gio­na­li­za­cji. Ozna­cza to moż­li­wość kon­ku­ro­wa­nia lo­kal­nych ban­ków spół­dziel­czych na da­nym te­re­nie (mię­dzy "wła­snym" ban­kiem spo­łecz­no­ści lo­kal­nej a "ob­cy­mi"). Nie musi to być czyn­nik osła­bia­ją­cy ban­ko­wość lo­kal­ną czy lo­kal­ny cha­rak­ter po­szcze­gól­nych ban­ków. Zna­czą­co wpły­wa jed­nak na wza­jem­ne re­la­cje mię­dzy po­szcze­gól­ny­mi ban­ka­mi, może też od­dzia­ły­wać na roz­luź­nie­nie po­czu­cia wię­zi mię­dzy lo­kal­ną spo­łecz­no­ścią a ban­kiem150.

Po­szu­ki­wa­nie re­flek­su spo­łecz­ne­go kom­po­nen­tu w re­gu­la­cjach nor­mu­ją­cych funk­cjo­no­wa­nie ban­ków spół­dziel­czych pro­wa­dzi do kon­klu­zji, że za­sad­ni­czy jest ten do­ty­czą­cy po­śred­nio uję­tej w art. 6 ust. 2 u.f.b.s. za­sa­dy in­we­sto­wa­nia zgro­ma­dzo­nych środ­ków na lo­kal­nym ob­sza­rze wy­zna­cza­nym gra­ni­ca­mi dzia­ła­nia ban­ku. Na grun­cie pra­wa ban­ko­we­go nie moż­na wska­zać in­nych re­gu­la­cji świad­czą­cych o re­ali­za­cji za­sa­dy lo­kal­no­ści w aspek­cie spo­łecz­nym, to jest ukie­run­ko­wa­nia dzia­łal­no­ści na spo­łecz­ność lo­kal­ną. Rów­no­cze­śnie na­le­ży zwró­cić uwa­gę, że kom­ple­men­tar­nie sto­so­wa­ny art. 1 § 2 pr.spół. do­pusz­cza moż­li­wość uwzględ­nie­nia ak­tyw­no­ści spo­łecz­nej i oświa­to­wo-kul­tu­ral­nej na rzecz człon­ków i ich śro­do­wi­ska w dzia­łal­no­ści każ­dej spół­dziel­ni, a za­tem i ban­ku spół­dziel­cze­go. Do­ty­czy to wszyst­kich spół­dziel­ni ban­ko­wych, tak­że i tych nie­ob­ję­tych ogra­ni­cze­nia­mi te­ry­to­rial­ny­mi. O zni­ko­mym zna­cze­niu nor­ma­tyw­nym tego prze­pi­su świad­czyć jed­nak może fakt, że choć ban­ki spół­dziel­cze w Pol­sce są przed­sta­wia­ne jako re­ali­zu­ją­ce pa­ra­dyg­mat eko­no­mii spo­łecz­nej i za­an­ga­żo­wa­ne w spra­wy lo­kal­ne, to - jak po­ka­zu­ją ba­da­nia - ich za­an­ga­żo­wa­nie w dzia­łal­ność spo­łecz­ną nie jest znacz­ne151.

IIBanki lokalne na rynku finansowym Unii Europejskiej

2.1. Uwa­gi wpro­wa­dza­ją­ce

Obec­nie obo­wią­zu­ją­cy w Unii Eu­ro­pej­skiej mo­del re­gu­la­cyj­ny wy­ni­ka ze szcze­gól­ne­go spo­so­bu wy­zna­cza­nia ma­te­rii le­gi­sla­cyj­nej. Na­stę­pu­je ono w opar­ciu o głów­ne za­ło­że­nia eko­no­micz­ne tego ugru­po­wa­nia in­te­gra­cyj­ne­go. Prze­ja­wia się w dą­że­niu do zde­fi­nio­wa­nia w Trak­ta­tach1 fun­da­men­tal­nych re­guł go­spo­dar­cze­go funk­cjo­no­wa­nia UE, roz­wi­ja­nych i do­pre­cy­zo­wy­wa­nych w acqu­is de l'Union. Dla­te­go re­gu­la­cja dzia­łal­no­ści ban­ku lo­kal­ne­go (lo­kal­nej in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej)2 w pra­wie unij­nym ma w znacz­nej mie­rze cha­rak­ter po­śred­ni, w tym zna­cze­niu, że nie ma norm wprost od­no­szą­cych się do tego ro­dza­ju pod­mio­tów. Jako że są to bez wąt­pie­nia przed­się­bior­cy (do­dat­ko­wo o szcze­gól­nym sta­tu­sie in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych), to musi być ona roz­pa­try­wa­na w kon­tek­ście ca­ło­ści prze­pi­sów okre­śla­ją­cych ustrój go­spo­dar­czy UE, re­guł funk­cjo­no­wa­nia jed­no­li­te­go ryn­ku fi­nan­so­we­go (w tym unor­mo­wań od­no­szą­cych się bez­po­śred­nio do in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych) oraz in­nych prze­pi­sów mo­gą­cych mieć wpływ na ich dzia­łal­ność.

Uwzględ­nia­jąc te za­ło­że­nia, roz­wa­ża­nia nad sy­tu­acją ban­ków lo­kal­nych na ryn­ku Unii Eu­ro­pej­skiej trze­ba pro­wa­dzić co naj­mniej w dwóch płasz­czy­znach. W pierw­szej wy­ła­nia się za­sad­ni­cze py­ta­nie, jak ban­ki lo­kal­ne wpi­su­ją się w kon­cep­cję go­spo­dar­czą UE wy­ra­żo­ną w prze­pi­sach trak­ta­to­wych? Czy są pod­mio­ta­mi urze­czy­wist­nia­ją­cy­mi wspól­ne war­to­ści UE? Czy istot­ne ak­sjo­lo­gicz­nie cele go­spo­dar­ki unij­nej mogą być re­ali­zo­wa­ne przez ban­ki lo­kal­ne czy bar­dziej efek­tyw­nie będą re­ali­zo­wa­ne in­ny­mi me­to­da­mi? Czy może po­trze­ba funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych może być kwe­stio­no­wa­na, jako nie­przy­sta­ją­ca do wy­mo­gów współ­cze­snej go­spo­dar­ki de­ter­mi­no­wa­nej w du­żej mie­rze jej co­raz sil­niej­szym cha­rak­te­rem glo­bal­nym?

W dru­giej płasz­czyź­nie kwe­stią wy­ma­ga­ją­cą uści­śle­nia, jest za­kres swo­bo­dy le­gi­sla­cyj­nej wy­zna­cza­nej unij­ny­mi prze­pi­sa­mi pra­wa. Cho­dzi o kształ­to­wa­nie sek­to­ra ban­ko­we­go w pań­stwach człon­kow­skich w kon­tek­ście po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez ban­ki lo­kal­ne (lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we) oraz od­no­szą­cych się do nich ogól­nych za­sad funk­cjo­no­wa­nia jed­no­li­te­go ryn­ku (kon­ku­ren­cji, po­mo­cy pań­stwa etc.). Na tym tle po­wsta­ją py­ta­nia o okre­śla­ne na szcze­blu unij­nym gra­ni­ce za­an­ga­żo­wa­nia pań­stwa i moż­li­wo­ści in­ge­ren­cji praw­nej w sfe­rę go­spo­dar­czą na po­zio­mie kra­jo­wym oraz re­gu­ły współ­pra­cy mię­dzy wła­dzą pu­blicz­ną a pu­blicz­ny­mi, pu­blicz­no-pry­wat­ny­mi i pry­wat­ny­mi lo­kal­ny­mi in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi.

W przy­pad­ku roz­wa­żań nad sys­te­mem ban­ko­wo­ści lo­kal­nej (jak i ban­ko­wo­ści w ogó­le) ist­nie­je istot­ny pro­blem ter­mi­no­lo­gicz­ny. Ma on źró­dło w od­mien­no­ściach po­dej­ścia do im­ple­men­ta­cji dy­rek­ty­wy 2006/48/WE. Jak­kol­wiek z punk­tu wi­dze­nia pra­wa unij­ne­go wszyst­kie pod­mio­ty speł­nia­ją­ce wa­run­ki w niej okre­ślo­ne są in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi, mo­gąc mieć róż­ne for­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ne i funk­cjo­no­wać pod róż­ny­mi okre­śle­nia­mi ("bank", "kasa" itd.), to w re­gu­la­cjach kra­jo­wych po­szcze­gól­nych państw czę­sto ujaw­nia­ją się znacz­ne róż­ni­ce, wy­ni­ka­ją­ce cho­ciaż­by z tra­dy­cji hi­sto­rycz­nych sto­so­wa­nia po­ję­cia "bank" i wpro­wa­dzo­ne­go dla ujed­no­li­ce­nia okre­śleń po­szcze­gól­nych państw ter­mi­nu "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa". Trzy­ma­jąc się ści­śle ter­mi­no­lo­gii praw­nej sto­so­wa­nej w po­szcze­gól­nych pań­stwach, na­le­ża­ło­by na przy­kład uznać, że na grun­cie pra­wa pol­skie­go ban­ki kra­jo­we nie są in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi. Dla od­mia­ny na przy­kład w Hisz­pa­nii wska­zu­je się na szer­sze po­strze­ga­nie pod­mio­tów pro­wa­dzą­cych dzia­łal­ność ban­ko­wą. W związ­ku z tym pod po­ję­ciem in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej ro­zu­mie się mię­dzy in­ny­mi ban­ki, ban­ki oszczęd­no­ścio­we i ban­ki spół­dziel­cze3, nie przy­wią­zu­jąc przy tym więk­sze­go zna­cze­nia do okre­śle­nia "bank"4.

Za­ry­so­wa­ny pro­blem zróż­ni­co­wa­nia ter­mi­no­lo­gii, nie­spój­no­ści i dys­har­mo­nii po­ję­cio­wej spra­wia, że ze wzglę­dów me­to­do­lo­gicz­nych ko­niecz­ne bę­dzie do­ko­na­nie na wstę­pie nie­zbęd­nych usta­leń ter­mi­no­lo­gicz­nych. Po­trze­bę tę de­ter­mi­nu­je roz­bież­ność okre­śleń i ich przyj­mo­wa­ne­go za­kre­su w róż­nych po­rząd­kach praw­nych, przy­ję­ty cel ba­daw­czy tj. roz­wa­że­nie kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go w pol­skim sys­te­mie praw­nym, a jed­no­cze­śnie fakt, że re­flek­sje za­war­te w ni­niej­szym roz­dzia­le trak­to­wa­ne są, z jed­nej stro­ny, jako po­zwa­la­ją­ce wy­zna­czyć ramy praw­ne przy­ję­te na szcze­blu UE dla dzia­łal­no­ści ban­ków lo­kal­nych, z dru­giej zaś, da­ją­ce moż­li­wość ana­li­zy po­rów­naw­czej ist­nie­ją­cych roz­wią­zań praw­nych w Pol­sce i in­nych pań­stwach. Wy­mu­sza to zna­le­zie­nie sto­sow­ne­go kom­pro­mi­su po­zwa­la­ją­ce­go go­dzić po­praw­ność ter­mi­no­lo­gii sto­so­wa­nej w unij­nych i kra­jo­wych ak­tach praw­nych z przy­ję­ty­mi ce­lem i za­ło­że­nia­mi ba­daw­czy­mi.

Na­stęp­nie ana­li­zie pod­da­na zo­sta­nie nor­ma­tyw­na kon­cep­cja spo­łecz­no-go­spo­dar­cza Unii Eu­ro­pej­skiej w celu usta­le­nia, czy w sys­te­mie trak­ta­to­wych za­sad i war­to­ści moż­na od­na­leźć te od­dzia­łu­ją­ce na unor­mo­wa­nie dzia­łal­no­ści ban­ków lo­kal­nych (lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych). Okre­śle­nie za­kre­su wpły­wu norm trak­ta­to­wych na przyj­mo­wa­ną na szcze­blu kra­jo­wym kon­struk­cję re­gu­la­cyj­ną ban­ku lo­kal­ne­go wy­ma­ga da­lej re­kon­struk­cji i oce­ny, po pierw­sze, norm do­ty­czą­cych po­mo­cy pań­stwa, po dru­gie, od­no­szą­cych się do do­stę­pu do usług fi­nan­so­wych pod­mio­tów sek­to­ra pu­blicz­ne­go. Mają one szcze­gól­nie do­nio­słe zna­cze­nie dla pra­wi­dło­we­go ure­gu­lo­wa­nia re­la­cji mię­dzy jed­nost­ka­mi sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go a lo­kal­ny­mi ko­mu­nal­nym in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi. Wy­ni­ka to z ist­nie­ją­cych mię­dzy tymi pod­mio­ta­mi wię­zi or­ga­ni­za­cyj­nych i funk­cjo­nal­nych. Nie ozna­cza to jed­nak, że w przy­pad­ku in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych spo­łecz­no­ści lo­kal­nych prze­pi­sy o po­mo­cy pu­blicz­nej i do­ty­czą­ce uprzy­wi­le­jo­wa­ne­go do­stę­pu nie będą mia­ły za­sto­so­wa­nia. Tu rów­nież wska­zy­wać trze­ba na ko­niecz­ność sta­no­wie­nia pra­wa i wpro­wa­dza­nia roz­wią­zań kra­jo­wych zgod­nych z unij­ny­mi prze­pi­sa­mi. Udzie­le­nie od­po­wie­dzi na sta­wia­ne py­ta­nia o za­kres od­dzia­ły­wa­nia pra­wa UE na kształ­to­wa­nie za­sad two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych wy­ma­ga ana­li­zy prze­pi­sów pra­wa wtór­ne­go, któ­re pre­cy­zu­ją i uzu­peł­nia­ją po­sta­no­wie­nia Trak­ta­tów o po­mo­cy pu­blicz­nej w stop­niu nie­zbęd­nym dla wła­ści­we­go sto­so­wa­nia prze­pi­sów trak­ta­to­wych.

Dal­sze usta­le­nia czy­nio­ne będą w ob­sza­rze norm wa­run­ku­ją­cych pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej na ryn­ku fi­nan­so­wym UE w celu uchwy­ce­nia za­ka­zów i na­ka­zów ma­ją­cych wpływ na unor­mo­wa­nie po­dej­mo­wa­nia, wy­ko­ny­wa­nia i koń­cze­nia dzia­łal­no­ści ban­ków lo­kal­nych.

Roz­wa­ża­nia do­ty­czą­ce unij­nych uwa­run­ko­wań praw­nych funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych (lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych) by­ły­by nie­peł­ne, gdy­by nie od­no­si­ły się do roz­wią­zań obec­nie ist­nie­ją­cych w po­szcze­gól­nych pań­stwach UE. W tym aspek­cie ro­dzą się py­ta­nia: czy w pań­stwach eu­ro­pej­skich funk­cjo­nu­ją lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne i ban­ki spo­łecz­no­ści lo­kal­nych? Jak da­le­ce roz­wi­nię­ty jest sys­tem eu­ro­pej­skiej ban­ko­wo­ści lo­kal­nej? Ja­kie są od­mien­no­ści i po­do­bień­stwa w unor­mo­wa­niu sta­tu­su ban­ków lo­kal­nych w po­rząd­kach praw­nych po­szcze­gól­nych państw? Od­po­wie­dzi na te py­ta­nia po­zwa­la­ją uchwy­cić ran­gę za­gad­nie­nia, umoż­li­wia­jąc oce­nę ska­li dzia­łal­no­ści lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych na ryn­ku fi­nan­so­wym UE. Stwo­rze­nie syn­te­tycz­ne­go ob­ra­zu sys­te­mów ban­ko­wo­ści lo­kal­nej w opar­ciu o ba­da­nia praw­no­po­rów­naw­cze musi stać się za­tem nie­zbęd­nym kom­po­nen­tem uzu­peł­nia­ją­cym re­flek­sje na te­mat ban­ków lo­kal­nych na ryn­ku fi­nan­so­wym UE.

2.2. Re­gu­la­cja dzia­łal­no­ści ban­ków lo­kal­nych (lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych) w pra­wie unij­nym

2.2.1. Bank lo­kal­ny, lo­kal­na in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa, sys­tem ban­ko­wo­ści lo­kal­nej - usta­le­nia ter­mi­no­lo­gicz­ne

Ana­li­zu­jąc za­gad­nie­nie ban­ku lo­kal­ne­go na tle pra­wa unij­ne­go i kra­jo­we­go po­szcze­gól­nych państw trze­ba to uczy­nić w pierw­szej ko­lej­no­ści, od­no­sząc się do stwo­rzo­ne­go przez le­gi­sla­ty­wę unij­ną po­ję­cia "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa". Spe­cy­fi­ka re­gu­la­cji UE spo­wo­do­wa­ła bo­wiem roz­sze­rze­nie za­so­bu okre­śleń pod­mio­tów wy­ko­nu­ją­cych dzia­łal­ność ban­ko­wą w po­szcze­gól­nych pań­stwach UE, wzbo­ga­ca­jąc je o ten ter­min. Wbrew za­mie­rze­niom pra­wo­daw­cy unij­ne­go wpły­nę­ło to rów­nież na pe­wien sto­pień roz­bież­no­ści ter­mi­no­lo­gicz­nych w UE ze wzglę­du na róż­nie do­ko­na­ną trans­po­zy­cję tego ter­mi­nu do kra­jo­wych po­rząd­ków praw­nych.

In­sty­tu­cja kre­dy­to­wa w pra­wie unij­nym de­fi­nio­wa­na jest jako "przed­się­bior­stwo, któ­re­go dzia­łal­ność po­le­ga na przyj­mo­wa­niu de­po­zy­tów lub in­nych fun­du­szy pod­le­ga­ją­cych zwro­to­wi od klien­tów oraz na udzie­la­niu kre­dy­tów na swój wła­sny ra­chu­nek"5. Zna­cze­nie wpro­wa­dze­nia ter­mi­nu "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" oraz jego de­fi­ni­cji le­gal­nej prze­ja­wia się przede wszyst­kim w kon­tek­ście umoż­li­wie­nia funk­cjo­no­wa­nia norm praw­nych pra­wa unij­ne­go. Na­to­miast wy­so­ki po­ziom zróż­ni­co­wa­nia unij­ne­go ryn­ku fi­nan­so­we­go, ist­nie­nie in­sty­tu­cji okre­śla­nych mia­nem "bank" w po­rząd­kach kra­jo­wych po­wo­du­je osta­tecz­nie po­wsta­wa­nie istot­nych trud­no­ści w pre­cy­zyj­nym okre­śle­niu i kla­sy­fi­ka­cji po­szcze­gól­nych pod­mio­tów dzia­ła­ją­cych w róż­nych pań­stwach UE a przyj­mu­ją­cych de­po­zy­ty i udzie­la­ją­cych kre­dy­tów, czy­li świad­czą­cych usłu­gi tra­dy­cyj­nie ko­ja­rzo­ne z dzia­łal­no­ścią ban­ko­wą.

Przy­czy­ny tego sta­nu rze­czy na­le­ży upa­try­wać w tym, że kwe­stia ka­te­go­ry­za­cji i skon­kre­ty­zo­wa­nia zna­cze­nia po­jęć sto­so­wa­nych dla okre­śle­nia pod­mio­tów świad­czą­cych usłu­gi ban­ko­we w po­szcze­gól­nych pań­stwach UE na­le­ży do wła­ści­wo­ści pra­wo­daw­ców kra­jo­wych. W związ­ku z tym, sta­no­wiąc pra­wo, mogą oni po­słu­gi­wać się róż­ny­mi ter­mi­na­mi dla ich na­zwa­nia. Pro­wa­dzi to do sy­tu­acji, że obok im­ple­men­to­wa­ne­go ter­mi­nu "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa", ma­ją­ce­go usta­lo­ne zna­cze­nie na grun­cie pra­wa unij­ne­go, w pra­wie kra­jo­wym wie­lu państw UE sto­so­wa­ne jest nadal po­ję­cie "bank". Dla za­cho­wa­nia spój­no­ści pra­wa taka sy­tu­acja wy­ma­ga po­praw­ne­go wy­zna­cze­nia za­kre­su obu ter­mi­nów oraz ich wza­jem­nej re­la­cji na grun­cie pra­wa kra­jo­we­go6. Jed­nak w wie­lu przy­pad­kach im­ple­men­to­wa­nie ter­mi­nu "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" do­pro­wa­dzi­ło do du­ali­zmu de­fi­ni­cyj­ne­go, nie po­zwa­la­jąc osta­tecz­nie na peł­ną har­mo­ni­za­cję po­ję­cio­wą. Po­wo­du­je to wy­stę­po­wa­nie pew­nych trud­no­ści - o czym była już mowa - w przy­pad­ku po­dej­mo­wa­nia roz­wa­żań praw­no­po­rów­naw­czych7. Co istot­niej­sze, po­ja­wia­ją się one rów­nież w za­kre­sie sto­so­wa­nia pra­wa, zwłasz­cza w przy­pad­ku dość swo­bod­ne­go przy­ję­cia zna­czeń im­ple­men­to­wa­nych po­jęć8.

Gdy do­ko­nu­je się usta­leń ter­mi­no­lo­gicz­nych, istot­ne jest jed­nak to, że z punk­tu wi­dze­nia pra­wa unij­ne­go, nie­za­leż­nie od okre­śleń kra­jo­wych i przy­pi­sy­wa­nych im zna­czeń, wszyst­kie in­sty­tu­cje speł­nia­ją­ce kry­te­ria okre­ślo­ne w dy­rek­ty­wie 2006/48/WE9 są in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi, chy­ba że zo­sta­ło w sto­sun­ku do nich wy­łą­czo­ne jej sto­so­wa­nie. Ozna­cza to, że każ­dy pod­miot (poza wy­klu­czo­ny­mi), któ­re­go dzia­łal­ność po­le­ga na przyj­mo­wa­niu de­po­zy­tów lub in­nych fun­du­szy pod­le­ga­ją­cych zwro­to­wi od lud­no­ści oraz na przy­zna­wa­niu kre­dy­tów na swój wła­sny ra­chu­nek, jest w ro­zu­mie­niu pra­wa unij­ne­go in­sty­tu­cją kre­dy­to­wą, a na grun­cie pra­wa kra­jo­we­go, jak­kol­wiek in­a­czej okre­śla­ny (na przy­kład w Pol­sce po­dział na ban­ki kra­jo­we i in­sty­tu­cje kre­dy­to­we), trak­to­wa­ny jako in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa. Trze­ba też pod­kre­ślić, że ta­kie uję­cie re­gu­la­cyj­ne, do­pusz­cza­ją­ce wy­łą­cze­nia pod­mio­to­we w dy­rek­ty­wie 2006/48/WE, pro­wa­dzi po­nad­to w kon­se­kwen­cji jesz­cze do do­dat­ko­we­go zróż­ni­co­wa­nia. Po pierw­sze, z punk­tu wi­dze­nia pra­wa kra­jo­we­go dany pod­miot może mieć sta­tus ban­ku, a mimo to nie być in­sty­tu­cją kre­dy­to­wą w ro­zu­mie­niu dy­rek­ty­wy (np. Bank Go­spo­dar­stwa Kra­jo­we­go w Pol­sce). Po dru­gie, in­sty­tu­cje pro­wa­dzą­ce dzia­łal­ność de­po­zy­to­wą na mocy prze­pi­sów kra­jo­wych pań­stwa człon­kow­skie­go (tzw. pa­ra­ban­ki) mogą nie być uzna­wa­ne za in­sty­tu­cje kre­dy­to­we (w Pol­sce spół­dziel­cze kasy oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­we, w Wiel­kiej Bry­ta­nii i Ir­lan­dii unie kre­dy­to­we)10.

Uzna­no w związ­ku z tym, że na po­trze­by roz­wa­żań za­war­tych w ni­niej­szym roz­dzia­le po­ję­cie "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" bę­dzie sto­so­wa­ne do pod­mio­tów ma­ją­cych sta­tus in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej w świe­tle pra­wa unij­ne­go nie­za­leż­nie od kwa­li­fi­ka­cji do­ko­ny­wa­nej na pod­sta­wie pra­wa kra­jo­we­go da­ne­go pań­stwa UE.

Chcąc do­ko­nać na­stęp­nie za­wę­że­nia za­kre­su tego po­ję­cia, w związ­ku z ko­niecz­no­ścią wy­od­ręb­nie­nia tych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, któ­re moż­na okre­ślać mia­nem "lo­kal­ne", na­po­ty­ka się na ko­lej­ne pro­ble­my w płasz­czyź­nie po­ję­cio­wej i ter­mi­no­lo­gicz­nej. Pra­wo­daw­ca unij­ny nie sto­su­je bo­wiem po­ję­cia "lo­kal­na in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa". Wy­jąt­ko­wo w prze­pi­sach pra­wa po­słu­gu­je się zbli­żo­nym okre­śle­niem, jak in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa dzia­ła­ją­ca na szcze­blu lo­kal­nym11. Nie po­zwa­la to czy­nić usta­leń przez od­wo­ła­nie się do norm pra­wa unij­ne­go.

Uzna­no za­tem, kie­ru­jąc się przy­ję­tym ce­lem ba­daw­czym, że dla po­praw­nej ana­li­zy praw­no­po­rów­naw­czej i do­ko­na­nia usta­leń nie­zbęd­nych dla roz­wa­że­nia wpły­wu pra­wa unij­ne­go na kra­jo­wą kon­struk­cję re­gu­la­cyj­ną ban­ku lo­kal­ne­go, lo­kal­na in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa musi po­sia­dać ce­chy iden­ty­fi­ko­wa­ne jako wła­ści­we ban­kom lo­kal­nym (ogra­ni­czo­ny te­ry­to­rial­nie za­sięg pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści, ukie­run­ko­wa­nie w świad­cze­niu usług ban­ko­wych na wspól­no­tę, spo­łecz­ność lo­kal­ną, mi­sja spo­łecz­na). Po­zwa­la to zde­fi­nio­wać lo­kal­ną in­sty­tu­cję kre­dy­to­wą jako in­sty­tu­cję kre­dy­to­wą pro­wa­dzą­cą dzia­łal­ność na ogra­ni­czo­nym do lo­kal­ne­go ob­sza­rze, świad­czą­cą usłu­gi ban­ko­we przede wszyst­kim na rzecz lo­kal­nych spo­łecz­no­ści, re­ali­zu­ją­cą mi­sję zwią­za­ną z za­spo­ka­ja­niem po­trzeb wspól­no­ty, spo­łecz­no­ści lo­kal­nej. In­ny­mi sło­wy, jest to pod­miot, któ­ry na ogra­ni­czo­nym do lo­kal­ne­go ob­sza­rze pro­wa­dzi dzia­łal­ność ban­ko­wą (po­le­ga­ją­cą na przyj­mo­wa­niu de­po­zy­tów lub in­nych fun­du­szy pod­le­ga­ją­cych zwro­to­wi od klien­tów oraz na udzie­la­niu kre­dy­tów na swój wła­sny ra­chu­nek), świad­cząc usłu­gi przede wszyst­kim na rzecz lo­kal­nych spo­łecz­no­ści, z uwzględ­nie­niem pry­ma­tu dzia­łal­no­ści spo­łecz­nej nad dzia­łal­no­ścią go­spo­dar­czą.

Od­no­sząc się do sto­so­wa­ne­go w ni­niej­szej roz­pra­wie okre­śle­nia "sys­tem ban­ko­wo­ści lo­kal­nej", trze­ba za­uwa­żyć, że ter­min "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" wpro­wa­dzo­ny do re­gu­la­cji państw człon­ków UE w związ­ku z ko­niecz­no­ścią har­mo­ni­za­cji pra­wa, stał się po­wszech­nie sto­so­wa­ny nie tyl­ko w ję­zy­ku praw­nym, ale i praw­ni­czym. Jed­nak jego ze­wnętrz­ne po­cho­dze­nie i wy­ni­ka­ją­ca stąd do­tych­cza­so­wa "ob­cość" w kul­tu­rze praw­nej państw spra­wia, że funk­cjo­nu­je on naj­czę­ściej obok okre­śle­nia "bank". Po­wo­du­je to licz­ne kon­se­kwen­cje w sto­so­wa­niu apa­ra­tu­ry po­ję­cio­wej w ak­tach praw­nych, na co już wska­zy­wa­no, ale i w dok­try­nie państw UE. Pierw­szą istot­ną dla pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań jest ta, że w opra­co­wa­niach na­uko­wych nie roz­pra­wia się za­zwy­czaj o sys­te­mie in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych czy sek­to­rze in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, a sys­te­mie ban­ko­wym lub sek­to­rze ban­ko­wym. Pre­cy­zu­jąc i za­wę­ża­jąc za­kres roz­wa­żań do tych do­ty­czą­cych ogó­łu lo­kal­nych pod­mio­tów świad­czą­cych usłu­gi ban­ko­we, ma­ją­cych sta­tus ban­ku czy in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej, pro­wa­dzą­cych dzia­łal­ność na te­ry­to­rium da­ne­go pań­stwa, po­słu­żo­no się w związ­ku z tym w ni­niej­szych roz­wa­ża­niach okre­śle­niem "sys­tem ban­ko­wo­ści lo­kal­nej", tak jak ma to miej­sce i w in­nych opra­co­wa­niach na­uko­wych12.

Dru­gą kon­se­kwen­cją rów­no­le­głe­go wy­stę­po­wa­nia po­jęć "bank" i "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" w kra­jo­wych po­rząd­kach praw­nych jest to, że ko­niecz­ne sta­je się do­sto­so­wa­nie apa­ra­tu­ry po­ję­cio­wej do pro­wa­dzo­nych w ni­niej­szym roz­dzia­le ana­liz, tak by po­zwo­li­ło na uwzględ­nie­nie róż­no­rod­no­ści in­sty­tu­cji dzia­ła­ją­cych w ra­mach sys­te­mu ban­ko­wo­ści lo­kal­nej w oma­wia­nych pań­stwach UE. W tym przy­pad­ku przy­ję­to, że jak­kol­wiek w pra­cy mowa jest o sys­te­mie ban­ko­wo­ści lo­kal­nej, to ana­li­zie pod­da­ne zo­sta­ną te pod­mio­ty, któ­re w ro­zu­mie­niu pra­wa unij­ne­go mają sta­tus in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej, a ich dzia­łal­ność ma cha­rak­ter lo­kal­ny (okre­śla­ne w ni­niej­szej pra­cy mia­nem lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych). Uzna­no tak­że, że dla kom­plet­no­ści ana­li­zy po­rów­naw­czej uję­te zo­sta­ną i nie­któ­re inne lo­kal­ne pod­mio­ty, któ­re pro­wa­dzą dzia­łal­ność ban­ko­wą, mimo ich wy­łą­cze­nia z za­kre­su sto­so­wa­nia dy­rek­ty­wy 2006/48/WE (np. an­giel­skie mu­ni­ci­pal banks). Do­dat­ko­wo, ze wzglę­du na fakt, że w wie­lu pań­stwach funk­cjo­nu­je po­ję­cie ban­ku lo­kal­ne­go na okre­śle­nie in­sty­tu­cji, któ­ra po­sia­da ce­chy zi­den­ty­fi­ko­wa­ne w roz­dzia­le I ni­niej­szej mo­no­gra­fii, jako cha­rak­te­ry­stycz­ne dla ban­ków lo­kal­nych, uzna­no, że przy oma­wia­niu sys­te­mu ban­ko­wo­ści lo­kal­nej13 wszę­dzie tam, gdzie znaj­du­je to uza­sad­nie­nie w kra­jo­wym po­rząd­ku praw­nym da­ne­go pań­stwa i po­glą­dach dok­try­ny, przy jego opi­sie bę­dzie sto­so­wa­ne okre­śle­nie "bank lo­kal­ny" (nie lo­kal­na in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa).

Ostat­nim pro­ble­mem sta­je się do­pre­cy­zo­wa­nie po­jęć "lo­kal­na ko­mu­nal­na in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa" oraz "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa spo­łecz­no­ści lo­kal­nej". Ich wy­od­ręb­nie­nia do­ko­na­no w związ­ku z przy­ję­tym w po­przed­nim roz­dzia­le po­dzia­łem ban­ków lo­kal­nych na dwie za­sad­ni­cze ka­te­go­rie, na: ban­ki spo­łecz­no­ści lo­kal­nych i lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne. Ze wzglę­du na trans­pa­rent­ność do­ko­ny­wa­nych po­rów­nań ist­nie­je po­trze­ba po­dob­ne­go wy­od­ręb­nie­nia in­sty­tu­cji dzia­ła­ją­cych w po­szcze­gól­nych pań­stwach UE. In­sty­tu­cja kre­dy­to­wa spo­łecz­no­ści lo­kal­nej to in­sty­tu­cja, któ­ra jest przede wszyst­kim wła­sno­ścią człon­ków lo­kal­nej spo­łecz­no­ści, choć w gro­nie wła­ści­cie­li mogą być rów­nież inne pod­mio­ty. Na­to­miast pod po­ję­ciem lo­kal­nej ko­mu­nal­nej in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej ro­zu­mieć się bę­dzie lo­kal­ną in­sty­tu­cję kre­dy­to­wą, na któ­rą wła­dze lo­kal­ne wy­wie­ra­ją zna­czą­cy wpływ ze wzglę­du na wy­so­kość udzia­łu mie­nia ko­mu­nal­ne­go w ka­pi­ta­le ban­ku, w związ­ku z po­zo­sta­wa­niem tej in­sty­tu­cji pod peł­nym bądź czę­ścio­wym za­rzą­dem władz lo­kal­nych lub funk­cjo­no­wa­niem w sys­te­mie pod­mio­tów sa­mo­rzą­do­wych.

2.2.2. Za­kres re­gu­la­cji dzia­łal­no­ści lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w pra­wie unij­nym w świe­tle kon­cep­cji spo­łecz­no-go­spo­dar­czej Unii Eu­ro­pej­skiej

Ze wzglę­du na przy­ję­ty w UE mo­del re­gu­la­cji za­sad funk­cjo­no­wa­nia in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych nor­my od­no­szą­ce się do tego typu pod­mio­tów zo­sta­ły umiej­sco­wio­ne w róż­no­rod­nych ak­tach praw­nych o róż­nej ran­dze w sys­te­mie unij­nym i sys­te­mach po­szcze­gól­nych państw. W Trak­ta­tach okre­ślo­ne zo­sta­ły przede wszyst­kim fun­da­men­tal­ne re­gu­ły go­spo­dar­cze­go funk­cjo­no­wa­nia sys­te­mu po­nadna­ro­do­we­go14, i choć tyl­ko w nie­wiel­kim stop­niu od­no­szą się one wprost do tych in­sty­tu­cji, to for­mu­ło­wa­ny na ich grun­cie pod­sta­wo­wy ka­ta­log war­to­ści, któ­re mają być re­ali­zo­wa­ne przez UE, po­zwa­la na wy­zna­cze­nie ogól­nych za­sad ich dzia­łal­no­ści. Cho­dzi tu przede wszyst­kim o ma­ją­cy za­sto­so­wa­nie do wszyst­kich in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych ze­spół norm, któ­re wa­run­ku­ją bez­piecz­ne funk­cjo­no­wa­nie unij­ne­go ryn­ku fi­nan­so­we­go oraz wy­zna­cza­ją re­gu­ły pro­wa­dze­nia na nim dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, da­jąc pod­sta­wy praw­ne bu­do­wy jed­no­li­te­go ryn­ku fi­nan­so­we­go UE. Za­sad­ni­cza re­gu­la­cja (prze­pi­sy bez­po­śred­nio od­no­szą­ce się do in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych) ma jed­nak miej­sce w pra­wie wtór­nym.

Pro­blem two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, bę­dzie przed­mio­tem roz­wa­żań w dal­szej czę­ści tego roz­dzia­łu. In­te­re­su­ją­ce w tym miej­scu wy­da­je się na­to­miast usta­le­nie za­kre­su re­gu­la­cji dzia­łal­no­ści lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w pra­wie unij­nym, przez pry­zmat kon­cep­cji go­spo­dar­czej UE, wy­ra­żo­nej w nor­mach trak­ta­to­wych.

Zmie­rza­jąc do wska­za­nia wśród ze­spo­łu pod­sta­wo­wych re­guł go­spo­dar­cze­go funk­cjo­no­wa­nia UE tych w spo­sób szcze­gól­ny od­no­szą­cych się do ana­li­zo­wa­nych in­sty­tu­cji, wyjść trze­ba od uka­za­nia pre­fe­ro­wa­ne­go w UE mo­de­lu ryn­ku, któ­ry okre­śla­ją Trak­tat o Unii Eu­ro­pej­skiej oraz Trak­tat o funk­cjo­no­wa­niu Unii Eu­ro­pej­skiej. For­mu­łu­jąc za­sad­ni­cze za­ło­że­nia tego mo­de­lu, przy­ję­to, że zo­sta­nie on opar­ty na idei usta­no­wie­nia ryn­ku we­wnętrz­ne­go, zrów­no­wa­żo­ne­go wzro­stu go­spo­dar­cze­go oraz spo­łecz­nej, otwar­tej go­spo­dar­ce ryn­ko­wej o wy­so­kiej kon­ku­ren­cyj­no­ści15. Jed­no­cze­śnie war­to­ści tak uję­te sta­no­wią za­da­nia i okre­śla­ją cele, ja­kie win­na re­ali­zo­wać UE oraz po­szcze­gól­ne pań­stwa człon­kow­skie. Trak­to­wać je tak­że na­le­ży jako fun­da­men­tal­ne wy­tycz­ne dla pra­wo­daw­ców: unij­ne­go oraz kra­jo­wych16. Trze­ba mieć jed­nak na uwa­dze, że pod­bu­do­wę ist­nie­ją­cej re­gu­la­cji praw­nej dają za­wsze idee eko­no­micz­ne. Wy­kład­nia norm opi­su­ją­cych unij­ny mo­del go­spo­dar­ki ryn­ko­wej musi je uwzględ­niać, bę­dąc w pe­wien spo­sób wy­pad­ko­wą po­glą­dów pre­cy­zu­ją­cych ich treść. Ma ona przy tym cha­rak­ter dy­na­micz­ny. Wy­ni­ka to z fak­tu, że na grun­cie nauk praw­nych i eko­no­micz­nych nie­usta­ją­co do­ko­nu­je się we­ry­fi­ka­cji okre­ślo­nych kon­cep­cji i po­jęć, wzbo­ga­ca­jąc je czy mo­dy­fi­ku­jąc w spo­sób zgod­ny z no­wy­mi po­glą­da­mi. Ma­jąc na wzglę­dzie uwa­run­ko­wa­nia in­ter­pre­ta­cji praw­ni­czej, a za­ra­zem chcąc usta­lić za­sad­ni­cze re­gu­ły or­ga­ni­za­cji go­spo­da­rek państw UE, moż­na stwier­dzić, że obec­nie jest nią opar­cie na me­cha­ni­zmach ryn­ko­wych (go­spo­dar­ka ryn­ko­wa), co eli­mi­no­wać ma za­stę­pu­ją­ce te me­cha­ni­zmy dzia­ła­nia władz pań­stwo­wych. Rola pań­stwa nie jest jed­nak ogra­ni­cza­na na tyle, by nie mo­gło ono wy­wie­rać wpły­wu na go­spo­dar­kę. Prze­pi­sy pra­wa unij­ne­go za­kła­da­ją in­ter­wen­cję wła­dzy pu­blicz­nej i po­dej­mo­wa­nie dzia­łań wład­czo-ko­ry­gu­ją­cych mię­dzy in­ny­mi w celu osią­gnię­cia zrów­no­wa­żo­nych struk­tur go­spo­dar­czych, okre­ślo­ne­go po­zio­mu ko­ope­ra­tyw­no­ści po­szcze­gól­nych uczest­ni­ków ryn­ku, do­pro­wa­dze­nia do od­po­wied­niej dys­lo­ka­cji za­so­bów i usług w przy­stęp­nych ce­nach, eli­mi­na­cji nie­po­żą­da­nych zja­wisk za­kłó­ca­ją­cych me­cha­ni­zmy ryn­ko­we, a tak­że re­ali­za­cji in­nych istot­nych war­to­ści uzna­wa­nych przez po­szcze­gól­ne pań­stwa UE (ochro­ny kon­su­men­ta, roz­wo­ju spo­łecz­ne­go, re­gio­nal­ne­go etc.)17.

Pa­trząc przez pry­zmat prze­pi­sów trak­ta­to­wych, trze­ba wy­raź­nie pod­kre­ślić, że wpro­wa­dza­ją one me­cha­ni­zmy po­zwa­la­ją­ce na re­ali­za­cję spo­łecz­ne­go kom­po­nen­tu kon­cep­cji spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej18. Słu­ży temu na przy­kład gwa­ran­to­wa­na w art. 106 TFUE moż­li­wość przy­zna­nia praw spe­cjal­nych lub wy­łącz­nych. Sens tego prze­pi­su, jego cel, sta­no­wi do­pusz­cze­nie ewen­tu­al­no­ści ko­rek­ty za­sad wol­no­kon­ku­ren­cyj­nych, je­śli me­cha­nizm go­spo­dar­ki ryn­ko­wej spra­wia, że po­daż okre­ślo­nych świad­czeń jest nie­zgod­na z przy­ję­ty­mi za­ło­że­nia­mi ak­sjo­lo­gicz­ny­mi, w tym przede wszyst­kim za­pew­nie­nia sze­ro­ko po­ję­te­go rów­ne­go do­stę­pu do dóbr lub usług19. Wkom­po­no­wa­nie re­guł świad­cze­nia, zle­ca­nia i fi­nan­so­wa­nia usług w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym w kon­cep­cję go­spo­dar­czą UE daje pod­sta­wy praw­ne dla funk­cjo­no­wa­nia na szcze­gól­nych za­sa­dach przed­się­biorstw, za­rów­no pry­wat­nych, jak i pu­blicz­nych, któ­re urze­czy­wist­nia­ją spo­łecz­ny ele­ment go­spo­dar­ki ryn­ko­wej, przy speł­nie­niu wy­mo­gów trak­ta­to­wych do­ty­czą­cych kon­ku­ren­cji, w tym za­sad po­mo­cy pań­stwa.

Kon­cep­cja otwar­tej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej nie stoi za­tem na prze­szko­dzie, by pań­stwa za po­mo­cą in­stru­men­tów re­gu­la­cyj­nych, le­gi­sla­cyj­nych czy ad­mi­ni­stra­cyj­nych, przy­zna­ły lo­kal­nym in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym re­ali­zu­ją­cym spe­cy­ficz­ne za­da­nia pew­ne ko­rzy­ści (np. praw­ne, fi­nan­so­we). Ko­rzy­ści te mogą mieć wpływ na zdol­ność in­nych pod­mio­tów do świad­cze­nia tego sa­me­go ro­dza­ju usług lub pro­wa­dze­nia tego sa­me­go ro­dza­ju dzia­łal­no­ści na tym sa­mym ob­sza­rze geo­gra­ficz­nym w po­dob­nych wa­run­kach20, gdyż two­rzą lo­kal­nym in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym do­god­niej­sze wa­run­ki pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Le­gal­ność tych pre­fe­ren­cji musi być oce­nia­na we­dług kry­te­rium ich zgod­no­ści z prze­pi­sa­mi za­ka­zu­ją­cy­mi dys­kry­mi­na­cji ze wzglę­du na przy­na­leż­ność pań­stwo­wą (art. 18 TFUE), re­gu­ła­mi kon­ku­ren­cji, prze­pi­sa­mi o swo­bo­dach ryn­ku we­wnętrz­ne­go21. W przy­pad­ku usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym art. 106 ust. 2 TFUE daje pod­sta­wy dla uzna­nia kom­pe­ten­cji państw człon­kow­skich do od­stą­pie­nia od obo­wiąz­ku peł­ne­go re­spek­to­wa­nia re­guł TFUE w gra­ni­cach, w ja­kich ich sto­so­wa­nie sta­no­wi praw­ną lub fak­tycz­ną prze­szko­dę w wy­ko­ny­wa­niu po­szcze­gól­nych za­dań im po­wie­rzo­nych22.

W kon­tek­ście lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych nie moż­na nie od­wo­łać się i do prze­pi­sów, któ­re wska­zu­ją, że ele­ment spo­łecz­ny jest istot­ną war­to­ścią w unij­nym po­rząd­ku praw­nym. Cho­dzi tu zwłasz­cza o art. 9 TFUE, któ­ry na­kła­da na UE obo­wią­zek wzię­cia pod uwa­gę "przy okre­śla­niu i re­ali­za­cji swo­ich po­li­tyk i dzia­łań" zwal­cza­nia wy­łą­cze­nia spo­łecz­ne­go, oraz art. 174 i 175 TFUE, któ­re dla re­ali­za­cji celu (ja­kim jest har­mo­nij­ny roz­wój ca­łej UE) na­kła­da­ją na nią obo­wią­zek dzia­łań słu­żą­cych wzmoc­nie­niu jej spój­no­ści go­spo­dar­czej, spo­łecz­nej i te­ry­to­rial­nej, a na pań­stwa człon­kow­skie pro­wa­dze­nia po­li­ty­ki go­spo­dar­czej od­po­wia­da­ją­cej tak for­mu­ło­wa­nym ce­lom i przyj­mo­wa­nym w po­rząd­ku unij­nym war­to­ściom.

Tak po­ję­te fun­da­men­ty ustro­ju go­spo­dar­cze­go po­zwa­la­ją uznać, że współ­cze­śnie stwo­rzo­ne na szcze­blu UE jego ramy praw­ne dają moc­ną pod­sta­wę praw­ną dla dzia­łal­no­ści in­sty­tu­cji, któ­re łą­czą cele spo­łecz­ne z funk­cja­mi eko­no­micz­ny­mi. Wy­da­je się za­tem, że lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, któ­re mogą w sze­ro­kim za­kre­sie war­to­ści te urze­czy­wist­niać wkom­po­no­wu­ją się w spo­sób szcze­gól­ny w obec­ny mo­del go­spo­dar­czy UE. Są to bo­wiem pod­mio­ty na­sta­wio­ne na świad­cze­nie usług ban­ko­wych na nie­wiel­kim ob­sza­rze dzia­ła­nia na rzecz spo­łecz­no­ści lo­kal­nej i miej­sco­wych przed­się­bior­ców. Przy­czy­nia­ją się do włą­cze­nia fi­nan­so­we­go miesz­kań­ców, wspie­ra­nia lo­kal­nej go­spo­dar­ki. Re­ali­zu­ją za­tem istot­ne dla Unii Eu­ro­pej­skiej cele. Mogą to być za­rów­no in­sty­tu­cje kre­dy­to­we spo­łecz­no­ści lo­kal­nych, jak i lo­kal­ne, ko­mu­nal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we o sta­tu­sie pry­wat­nym bądź pu­blicz­nym. Pra­wo­daw­ca unij­ny nie wy­klu­cza moż­li­wo­ści funk­cjo­no­wa­nia żad­nej z tych ka­te­go­rii.

2.2.3. Unor­mo­wa­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w pra­wie unij­nym

Jed­nym z istot­nych za­gad­nień unij­ne­go pu­blicz­ne­go pra­wa go­spo­dar­cze­go jest spo­sób nor­ma­tyw­ne­go za­pew­nie­nia moż­li­wo­ści swo­bo­dy świad­cze­nia usług, i wią­żą­cej się z nią swo­bo­dy przed­się­bior­czo­ści. Są to za­ra­zem jed­ne z waż­niej­szych kwe­stii in­te­gra­cji i funk­cjo­no­wa­nia jed­no­li­te­go ryn­ku fi­nan­so­we­go UE. Ich urze­czy­wist­nie­nie na­stę­pu­je po­przez re­ali­za­cję za­sa­dy jed­no­li­tej li­cen­cji23.

Prze­pi­sy unij­ne do­ty­czą­ce po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej ukie­run­ko­wa­ne są przede wszyst­kim na za­pew­nie­nie, by wy­łącz­nie au­to­ry­zo­wa­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we upraw­nio­ne były do pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści de­po­zy­to­wej24. Wpro­wa­dze­nie jed­no­li­tych wy­mo­gów po­zwa­la na uzy­ska­nie jed­no­li­tej li­cen­cji wy­da­wa­nej przez ma­cie­rzy­sty or­gan nad­zo­ru i świad­cze­nie usług na te­re­nie wszyst­kich państw EOG25. Dla za­pew­nie­nia bez­pie­czeń­stwa ryn­ku fi­nan­so­we­go okre­śla­ne są nor­ma­tyw­nie za­sa­dy do­ty­czą­ce po­dej­mo­wa­nia, pro­wa­dze­nia i za­koń­cze­nia dzia­łal­no­ści in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, ich go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej, spra­wo­wa­nia nad­zo­ru na szcze­blu kra­jo­wym i unij­nym, gwa­ran­to­wa­nia de­po­zy­tów. Są to re­gu­la­cje obo­wią­zu­ją­ce wszyst­kie in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, jak­kol­wiek są one róż­ni­co­wa­ne, w celu uwzględ­nie­nia ry­zy­ka sys­te­mo­we­go, ja­kie two­rzą po­szcze­gól­ne pod­mio­ty. Za­gad­nie­nia te były wie­lo­krot­nie przed­mio­tem ana­liz dok­try­nal­nych, za­rów­no z punk­tu wi­dze­nia norm trak­ta­to­wych, jak i za­kre­su har­mo­ni­za­cji wy­zna­cza­nej po­zo­sta­ły­mi ak­ta­mi pra­wa wspól­no­to­we­go, a obec­nie unij­ne­go26. Stąd w dal­szej czę­ści roz­wa­żań moż­li­we jest po­mi­nię­cie ich omó­wie­nia i skon­cen­tro­wa­nie się na py­ta­niu: czy prze­pi­sy unij­ne wpro­wa­dza­ją od­stęp­stwa od ogól­nych re­guł dzia­łal­no­ści in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w od­nie­sie­niu do tych z nich, któ­re mają za­sięg lo­kal­ny?

Jak już wska­za­no, pra­wo­daw­ca unij­ny nie po­słu­gu­je się po­ję­ciem "lo­kal­na in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa". Jed­nak w pra­wie unij­nym moż­na wska­zy­wać prze­pi­sy da­ją­ce pod­sta­wę dla stwo­rze­nia swo­istej re­gu­la­cji praw­nej w ob­sza­rze ju­rys­dyk­cji kra­jo­wej dla lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych trwa­le po­wią­za­nych z or­ga­nem cen­tral­nym27, a tak­że funk­cjo­nu­ją­cych jako człon­ko­wie in­sty­tu­cjo­nal­ne­go sys­te­mu ochro­ny. Nie są to obec­nie roz­wią­za­nia de­dy­ko­wa­ne wprost lo­kal­nym in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym28, jed­nak to wła­śnie dzię­ki tym re­gu­la­cjom tego typu in­sty­tu­cje kre­dy­to­we mogą, czy też będą mo­gły, wy­peł­niać wy­mo­gi ka­pi­ta­ło­we (m.in. do­ty­czą­ce po­zio­mu i ja­ko­ści ka­pi­ta­łu) i norm płyn­no­ści29.

Pań­stwa człon­kow­skie mogą okre­ślać szcze­gól­ne za­sa­dy ostroż­no­ścio­we dla in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych trwa­le po­wią­za­nych z "or­ga­nem cen­tral­nym" speł­nia­ją­cych wa­run­ki wska­za­ne w art. 3 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE. Cho­dzi tu o in­sty­tu­cje, któ­re są pod­mio­ta­mi na sta­łe (trwa­le) po­wią­za­ny­mi z or­ga­nem cen­tral­nym (ang. per­ma­nen­tly af­fi­lia­ted to a cen­tral body), przy czym "or­gan" ten musi być usta­no­wio­ny w tym sa­mym pań­stwie człon­kow­skim, co in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa i spra­wo­wać nad nią nad­zór. Po­nad­to prze­pi­sy dy­rek­ty­wy 2006/48/WE sank­cjo­nu­ją ko­niecz­ność ure­gu­lo­wa­nia w pra­wie kra­jo­wym szcze­gól­nych roz­wią­zań. Mu­szą one sta­no­wić, że: "zo­bo­wią­za­nia or­ga­nu cen­tral­ne­go i in­sty­tu­cji po­wią­za­nych są zo­bo­wią­za­nia­mi so­li­dar­ny­mi, bądź też zo­bo­wią­za­nia in­sty­tu­cji po­wią­za­nych są cał­ko­wi­cie gwa­ran­to­wa­ne przez or­gan cen­tral­ny; wy­pła­cal­ność i płyn­ność or­ga­nu cen­tral­ne­go oraz wszyst­kich in­sty­tu­cji po­wią­za­nych są mo­ni­to­ro­wa­ne jako ca­łość na pod­sta­wie skon­so­li­do­wa­nych spra­woz­dań fi­nan­so­wych oraz za­rząd or­ga­nu cen­tral­ne­go jest upraw­nio­ny do wy­da­wa­nia po­le­ceń za­rzą­dom in­sty­tu­cji po­wią­za­nych".

Dla usta­le­nia ram praw­nych wy­zna­cza­nych na po­zio­mie UE ko­niecz­na jest bliż­sza ana­li­za art. 3 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE. Dla po­praw­nej in­ter­pre­ta­cji ko­men­to­wa­nych prze­pi­sów ko­niecz­ne jest ze wzglę­du na wie­lo­ję­zycz­ność UE przy­pi­sa­nie od­po­wied­nich zna­czeń ter­mi­nom uży­tym w dy­rek­ty­wie 2006/48/WE w ję­zy­kach ro­dzi­mych. Tym­cza­sem za nie­zbyt for­tun­ne uznać na­le­ży przede wszyst­kim utoż­sa­mia­nie an­giel­skie­go cen­tral body z pol­skim "or­gan cen­tral­ny". Z punk­tu wi­dze­nia ist­nie­ją­cych wię­zi w gru­pach i roz­wią­zań praw­nych bar­dziej wła­ści­we by­ło­by uży­cie okre­śle­nia "jed­nost­ka cen­tral­na"30. Nie cho­dzi tu bo­wiem o or­gan zrze­sze­nia, co mógł­by su­ge­ro­wać ter­min "or­gan cen­tral­ny", a pod­miot o szcze­gól­nym zna­cze­niu dla gru­py ze wzglę­du na po­wie­rzo­ne mu za­da­nia i peł­nio­ne funk­cje31. Pro­ble­mem jest rów­nież wła­ści­wy prze­kład sło­wa af­fi­lia­ted32. W kon­tek­ście pol­skich re­gu­la­cji praw­nych wy­da­je się, że okre­śle­nie "zrze­szo­ne", nie zaś "po­wią­za­ne", jest bar­dziej ade­kwat­ne33.

Zgod­nie z prze­pi­sa­mi art. 3 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE de­ro­ga­cja re­le­want­nych norm ostroż­no­ścio­wych może do­ty­czyć tyl­ko okre­ślo­nych pod­mio­tów speł­nia­ją­cych uję­te w nim wa­run­ki. Na tym tle po­wsta­ją jed­nak pew­ne wąt­pli­wo­ści, gdyż nie­któ­re z nich mają bli­żej nie­spre­cy­zo­wa­ne w prze­pi­sach zna­cze­nie i znacz­ny sto­pień ogól­ni­ko­wo­ści. Po pierw­sze na­su­wa się py­ta­nie jak de­fi­nio­wać "sta­łe (trwa­łe)34 po­wią­za­nie". Co bę­dzie prze­są­dza­ło o za­cho­wa­niu sta­ło­ści, trwa­ło­ści po­wią­za­nia? Na grun­cie wy­tycz­nych CEBS po­zo­sta­je uznać, że w ra­mach art. 3 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE ter­min ten na­le­ży poj­mo­wać dość sze­ro­ko. Nie cho­dzi tu bo­wiem o tak trwa­łą więź, któ­ra nie może ulec ro­ze­rwa­niu, a ra­czej o swo­iste za­leż­no­ści mię­dzy in­sty­tu­cją kre­dy­to­wą a gru­pą, któ­re spra­wia­ją, że wyj­ście z gru­py jest moż­li­we, ale trud­ne i kosz­tow­ne35.

Do­pre­cy­zo­wa­nia wy­ma­ga na­stęp­nie za­kres gwa­ran­cji uję­ty w art. 3 ust. 1 lit. a dy­rek­ty­wy 2006/48/WE. Przyj­mu­je się, że roz­wią­za­nia kra­jo­we mogą prze­wi­dy­wać róż­ne jej ro­dza­je, np:

- gwa­ran­cję "or­ga­nu cen­tral­ne­go" dla każ­dej po­wią­za­nej in­sty­tu­cji;

- dwu­stron­ną gwa­ran­cję (tj. gwa­ran­cję "or­ga­nu cen­tral­ne­go" dla każ­dej po­wią­za­nej in­sty­tu­cji i vice ver­sa), lub

- wza­jem­ne gwa­ran­cje (tj. gwa­ran­cje "or­ga­nu cen­tral­ne­go" dla każ­dej po­wią­za­nej in­sty­tu­cji i vice ver­sa, oraz gwa­ran­cje każ­dej po­wią­za­nej in­sty­tu­cji i "or­ga­nu cen­tral­ne­go" dla wszyst­kich po­zo­sta­łych in­sty­tu­cji po­wią­za­nych)36.

Na­to­miast ani dy­rek­ty­wa, ani wy­tycz­ne CEBS nie roz­strzy­ga­ją, czy gwa­ran­cja musi obej­mo­wać ca­łość zo­bo­wią­zań, czy też może być ogra­ni­cza­na (np. od­no­sić się je­dy­nie do po­kry­wa­nia ewen­tu­al­nych zo­bo­wią­zań wy­ni­kłych z prze­kro­cze­nia wskaź­ni­ków płyn­no­ści czy nie­wy­pła­cal­no­ści in­sty­tu­cji po­wią­za­nej)37.

Uści­śle­nia wy­ma­ga rów­nież dy­rek­ty­wal­ny zwrot "wy­da­wa­nie po­le­ceń za­rzą­dom in­sty­tu­cji po­wią­za­nych" (ang. is­sue in­struc­tions to the ma­na­ge­ment of the af­fi­lia­ted in­sti­tu­tions). W kon­tek­ście prze­pi­su art. 3 ust. lit. c dy­rek­ty­wy 2006/48/WE wi­nien on być ro­zu­mia­ny jako ist­nie­nie upraw­nie­nia dla za­rzą­du or­ga­nu cen­tral­ne­go do ich wy­da­wa­nia, a głów­nym ce­lem oma­wia­nych po­le­ceń po­win­no być za­pew­nie­nie, by in­sty­tu­cje po­wią­za­ne dzia­ła­ły zgod­nie z wy­mo­ga­mi pra­wa i umo­wy zrze­sze­nia38 z punk­tu wi­dze­nia ochro­ny sta­bil­no­ści gru­py. Jed­no­cze­śnie "or­gan cen­tral­ny" musi mieć moż­li­wość mo­ni­to­ro­wa­nia i oce­ny czy in­sty­tu­cje po­wią­za­ne po­stę­pu­ją zgod­nie z jej po­le­ce­nia­mi. Nie­zbęd­ne jest w związ­ku z tym ist­nie­nie me­cha­ni­zmów i in­stru­men­tów kon­tro­li, bę­dą­cych czę­ścią we­wnętrz­ne­go za­rzą­dza­nia w gru­pie, któ­re po­zwa­la­ją na za­pew­nie­nie, że in­sty­tu­cje po­wią­za­ne sto­su­ją się do re­le­want­nych prze­pi­sów pra­wa, wy­mo­gów ostroż­no­ścio­wych i po­le­ceń "or­ga­nu cen­tral­ne­go"39. Upraw­nie­nia "or­ga­nu cen­tral­ne­go" nie mogą jed­nak w ża­den spo­sób ko­li­do­wać czy wpły­wać na nad­zór spra­wo­wa­ny przez wła­ści­wy or­gan nad­zo­ru.

Tak więc lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, któ­re są jed­nost­ka­mi na sta­łe po­wią­za­ny­mi z "or­ga­nem cen­tral­nym" (je­śli sta­no­wią one nor­mal­ne uzu­peł­nie­nia sie­ci da­ne­go "or­ga­nu cen­tral­ne­go") mogą sko­rzy­stać z wa­run­ków usta­no­wio­nych przez pra­wo kra­jo­we do­ty­czą­ce szcze­gól­nych za­sad ostroż­no­ścio­wych40. Roz­sze­rze­niem po­sta­no­wień art. 3 ust. 1 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE jest ust. 2 tego ar­ty­ku­łu. Sta­no­wi on, że moż­li­we jest szer­sze zwol­nie­nie z prze­pi­sów dy­rek­ty­wy 2006/48/WE41 "pod wa­run­kiem, że ca­łość, na któ­rą skła­da­ją się or­gan cen­tral­ny wraz z in­sty­tu­cja­mi po­wią­za­ny­mi, pod­le­ga tym prze­pi­som w uję­ciu skon­so­li­do­wa­nym, bez uszczerb­ku dla sto­so­wa­nia tych prze­pi­sów do or­ga­nu cen­tral­ne­go".

Trze­ba jed­nak mieć na uwa­dze, że in­sty­tu­cje po­wią­za­ne, któ­re są wy­łą­czo­ne na mocy art. 3 ust. 2 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE z prze­strze­ga­nia nie­któ­rych wy­mo­gów ostroż­no­ścio­wych, nie mogą ko­rzy­stać z "pasz­por­tu" UE na za­sa­dzie in­dy­wi­du­al­nej42. Wy­ni­ka to z przy­ję­cia kon­cep­cji, że gru­pa ("or­gan cen­tral­ny" i in­sty­tu­cje po­wią­za­ne) two­rzą jed­ność i są one trak­to­wa­ne w tym aspek­cie jak in­sty­tu­cje kre­dy­to­we ze znacz­ną licz­bą od­dzia­łów. W kon­se­kwen­cji pod­mio­ty, do któ­rych sto­su­je się od­stęp­stwa od ogól­nych re­guł ostroż­no­ścio­wych na mocy art. 3 ust. 2 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE mogą ko­rzy­stać z pasz­por­tu UE jako gru­pa (in­sty­tu­cja po­wią­za­na może wy­stą­pić do "or­ga­nu cen­tral­ne­go" o wy­ra­że­nie zgo­dy na świad­cze­nie usług poza te­ry­to­rium ro­dzi­me­go pań­stwa i po uzy­ska­niu jego zgo­dy ko­rzy­stać z pasz­por­tu43 bądź też "or­gan cen­tral­ny" może użyć wła­sne­go pasz­por­tu, pod wa­run­kiem że jest li­cen­cjo­no­wa­ny jako in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa i speł­nia od­po­wied­nie wy­mo­gi dy­rek­ty­wy 2006/48/WE w uję­ciu nie­skon­so­li­do­wa­nym).

Wska­za­na zmia­na le­gi­sla­cyj­na, roz­sze­rza­ją­ca z dniem 31 grud­nia 2010 r. moż­li­wość zła­go­dze­nia wy­mo­gów ostroż­no­ścio­wych dla in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych trwa­le po­wią­za­nych z "or­ga­nem cen­tral­nym" bez wzglę­du na to czy dzia­ła­ją na szcze­blu lo­kal­nym, czy też nie, spra­wia, że obec­nie nie moż­na wska­zy­wać na swo­isty re­żim praw­ny do­ty­czą­cy in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych dzia­ła­ją­cych na szcze­blu lo­kal­nym.

Ana­li­zu­jąc na­stęp­nie unor­mo­wa­nia wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych w ra­mach in­sty­tu­cjo­nal­ne­go sys­te­mu ochro­ny (ISP), pod­kre­ślić trze­ba, że dy­rek­ty­wa 2006/48/WE prze­wi­du­je szcze­gól­ne re­gu­la­cje po­zwa­la­ją­ce na wy­peł­nia­nie tych wy­mo­gów dla tych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, któ­re na­le­żą do in­sty­tu­cjo­nal­ne­go sys­te­mu ochro­ny (są jego człon­ka­mi). In­sty­tu­cjo­nal­ne sys­te­my ochro­ny są zde­fi­nio­wa­ne w art. 80 ust. 8 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE44. Wy­mo­giem nor­ma­tyw­nym jest by ISP opie­rał się na sze­ro­kim udzia­le in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych o za­sad­ni­czo jed­no­li­tym pro­fi­lu dzia­łal­no­ści. W ra­mach ISP in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa musi za­wrzeć umo­wę lub po­ro­zu­mie­nie w spra­wie na­leż­no­ści, któ­re chro­nią in­sty­tu­cje dzia­ła­ją­ce w ra­mach ISP, a w szcze­gól­no­ści gwa­ran­tu­ją ich płyn­ność i wy­pła­cal­ność dla unik­nię­cia upa­dło­ści, gdy­by oka­za­ła się ona ko­niecz­na. Wła­ści­we or­ga­ny nad­zo­ru mogą wów­czas zwol­nić in­sty­tu­cję kre­dy­to­wą (człon­ka ISP) z wy­peł­nie­nia nie­któ­rych wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych, o ile speł­nio­ne są wszyst­kie wa­run­ki okre­ślo­ne w art. 80 ust. 8 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE. Mię­dzy in­ny­mi ISP musi po­sia­dać od­po­wied­nie i jed­na­ko­wo zor­ga­ni­zo­wa­ne me­cha­ni­zmy kon­tro­li i kla­sy­fi­ka­cji ry­zy­ka, pro­wa­dzić wła­sny prze­gląd ry­zy­ka, któ­ry jest udo­stęp­nia­ny po­szcze­gól­nym człon­kom ISP a po­ro­zu­mie­nia lub umo­wy mu­szą gwa­ran­to­wać, że in­sty­tu­cjo­nal­ny sys­tem ochro­ny bę­dzie w sta­nie do­star­czać nie­zbęd­ne­go wspar­cia, zgod­nie ze zo­bo­wią­za­nia­mi, z udo­stęp­nio­nych mu fun­du­szy.

W za­kre­sie wy­mo­gów ostroż­no­ścio­wych nie­kie­ro­wa­nych do lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, jak­kol­wiek od­no­szą­cych się do nich w spo­sób po­śred­ni, wy­mie­nić moż­na tak­że wy­ni­ka­ją­cą z art. 9 dy­rek­ty­wy 2006/48/WE moż­li­wość udzie­le­nia li­cen­cji ban­ko­wej po­szcze­gól­nym ka­te­go­riom in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, któ­rych ka­pi­tał za­ło­ży­ciel­ski wy­no­si mniej ani­że­li 5 mi­lio­nów euro (jed­nak nie mniej niż 1 mi­lion euro). Jak­kol­wiek prze­pi­sy unij­ne nie sta­no­wią o tym wprost, za­ło­żyć na­le­ży, że te zmniej­szo­ne wy­mo­gi uza­sad­niać musi wła­śnie ogra­ni­czo­ny za­kres dzia­łal­no­ści. In­ny­mi sło­wy, sko­ro ka­pi­tał musi być ade­kwat­ny do ry­zy­ka, to za­sad­ni­czo jest ono mniej­sze przy mniej­szym roz­mia­rze dzia­łal­no­ści ban­ko­wej. Tym sa­mym mniej re­stryk­cyj­ne wy­mo­gi od­no­sić się będą w szcze­gól­no­ści do in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych dzia­ła­ją­cych lo­kal­nie.

Ta­kie po­dej­ście umoż­li­wia­ją­ce wpro­wa­dza­nie od­mien­nych stan­dar­dów jest wi­docz­ne w ca­ło­ści re­gu­la­cji. Po­twier­dza to rów­nież pre­am­bu­ła dy­rek­ty­wy 2006/48/WE. Pra­wo­daw­ca unij­ny wy­ra­ża w niej in­ten­cję nie­jed­no­rod­ne­go usta­le­nia wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych i wska­zu­je, że jej prze­pi­sy po­zwa­la­ją in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym na de­cy­do­wa­nie o za­sto­so­wa­niu jed­nej z trzech me­tod ob­li­cza­nia mi­ni­mal­nych wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych (o zróż­ni­co­wa­nej zło­żo­no­ści), w tym od­no­si się on na­wet w spo­sób bez­po­śred­ni do "ma­łych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych"45.

W przy­pad­ku ko­mu­nal­nych lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych wska­zać do­dat­ko­wo na­le­ży na roz­wią­za­nia w po­rząd­ku praw­nym UE do­ty­czą­ce pu­blicz­nych in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych. W za­kre­sie wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych przede wszyst­kim istot­ne jest wpro­wa­dze­nie za­ka­zu za­li­cza­nia do fun­du­szy wła­snych pu­blicz­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych gwa­ran­cji otrzy­ma­nych od państw lub ich władz lo­kal­nych46.

Może się po­ja­wić wąt­pli­wość czy przy obec­nie wpro­wa­dzo­nych zmia­nach w or­ga­ni­za­cji nad­zo­ru i prze­nie­sie­niu czę­ści kom­pe­ten­cji nad­zor­czych na po­ziom unij­ny bę­dzie moż­li­we ta­kie kształ­to­wa­nie prze­pi­sów o cha­rak­te­rze re­gu­la­cji ostroż­no­ścio­wych, by z jed­nej stro­ny za­pew­nić kon­wer­gen­cję prak­tyk nad­zor­czych, a z dru­giej wy­ka­zać od­po­wied­nią "wraż­li­wość" na kra­jo­we uwa­run­ko­wa­nia dzia­łal­no­ści lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych. Ostat­ni kry­zys una­ocz­nił pro­blem efek­tyw­nej kon­tro­li nad ban­ka­mi dzia­ła­ją­cy­mi glo­bal­nie. Uwi­docz­nił też, że kom­pe­ten­cje te­ry­to­rial­ne i me­ry­to­rycz­ne nad­zor­ców kra­jo­wych prze­sta­ły od­po­wia­dać za­kre­so­wi geo­gra­ficz­ne­mu i sek­to­ro­we­mu dzia­łal­no­ści in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych47. Dało to asumpt do zmian w za­kre­sie or­ga­ni­za­cji nad­zo­ru w UE. Moż­na za­sta­no­wić się czy obec­nie do­ko­na­ne zmia­ny, po­zwa­la­jąc na lep­szy nad­zór nad pod­mio­ta­mi dzia­ła­ją­cy­mi trans­gra­nicz­nie, będą po­zwa­lać jed­no­cze­śnie or­ga­nom nad­zo­ru kom­pe­tent­nie dzia­łać w od­nie­sie­niu do lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych. Na obec­nym eta­pie trud­no osta­tecz­nie od­po­wie­dzieć na tak po­sta­wio­ne py­ta­nie. Wska­zać jed­nak trze­ba, że EBA po­dej­mu­je dzia­ła­nia słu­żą­ce po­pra­wie har­mo­ni­za­cji pra­wo­daw­stwa w Eu­ro­pie, ma­jąc na celu wzmoc­nie­nie ja­ko­ści ka­pi­ta­łu przy uwzględ­nie­niu spe­cy­fi­ki mo­de­lu biz­ne­so­we­go i in­stru­men­tów ka­pi­ta­ło­wych po­szcze­gól­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych. Przy­go­to­wa­ny zo­stał w tym za­kre­sie pro­jekt re­gu­la­cyj­nych stan­dar­dów tech­nicz­nych (RTS) w od­nie­sie­niu do fun­du­szy wła­snych. Pra­ce kon­cep­cyj­ne i nor­mo­daw­cze kon­cen­tru­ją się z jed­nej stro­ny na opra­co­wa­niu szcze­gó­ło­wych za­sad do­ty­czą­cych kwa­li­fi­ko­wa­nia okre­ślo­nych po­zy­cji, jako fun­du­szy wła­snych, a z dru­giej okre­śle­niu wa­run­ków, na któ­rych wła­ści­we or­ga­ny będą mo­gły usta­lić, że dany pod­miot trak­tu­je się zgod­nie z obo­wią­zu­ją­cym pra­wem kra­jo­wym jako "spół­dziel­nię", "bank oszczęd­no­ścio­wy" lub po­dob­ną in­sty­tu­cję48. Ma to istot­ne zna­cze­nie dla lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, któ­re funk­cjo­nu­ją w tych for­mach or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych.

Kon­klu­du­jąc, stwier­dzić na­le­ży, że lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we mu­szą speł­niać wszyst­kie wa­run­ki do­pusz­cze­nia in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych do dzia­łal­no­ści oraz wy­mo­gi ostroż­no­ścio­we dla in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych. Jed­nak w pra­wie unij­nym prze­wi­dzia­no pe­wien za­kres swo­bo­dy usta­no­wie­nia na szcze­blu kra­jo­wym od­mien­nych re­żi­mów praw­nych dla pod­mio­tów dzia­ła­ją­cych lo­kal­nie, a tak­że kom­pe­ten­cje dla or­ga­nu nad­zo­ru dla zwal­nia­nia z nie­któ­rych wy­mo­gów ostroż­no­ścio­wych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, o ile speł­nio­ne są do­dat­ko­we wy­mo­gi po­zwa­la­ją­ce na za­cho­wa­nie bez­pie­czeń­stwa wy­ko­ny­wa­nej dzia­łal­no­ści ban­ko­wej.

2.2.4. Dzia­łal­ność lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych a unij­ne prze­pi­sy o po­mo­cy pań­stwa

Za­sad­ni­czą kwe­stią dla re­gu­la­cji kra­jo­wych, oprócz wła­ści­we­go trans­po­no­wa­nia prze­pi­sów bez­po­śred­nio re­gu­lu­ją­cych dzia­łal­ność ban­ko­wą, jest za­cho­wa­nie ogól­nych re­guł pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, po­wią­zań mię­dzy wła­dzą pu­blicz­ną a in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi oraz dzia­łal­no­ści w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym.

W tym kon­tek­ście istot­ne sta­je się py­ta­nie o wy­zna­cza­ne trak­ta­to­wo gra­ni­ce in­ge­ren­cji wła­dzy pu­blicz­nej. W ni­niej­szych roz­wa­ża­niach od­nieść je trze­ba do moż­li­wo­ści or­ga­ni­za­cji i funk­cjo­no­wa­nia lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych. Zna­cze­nie ma tu przede wszyst­kim okre­śle­nie za­sad wspie­ra­nia przez pod­mio­ty pu­blicz­ne (w tym przez jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go) lo­kal­nych in­sty­tu­cji świad­czą­cych usłu­gi ban­ko­we oraz re­guł, na ja­kich mogą one świad­czyć te usłu­gi pod­mio­tom sek­to­ra pu­blicz­ne­go49. Ko­niecz­ne jest okre­śle­nie, w ja­kim stop­niu od­no­szą się do lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych prze­pi­sy re­gu­lu­ją­ce po­moc pu­blicz­ną, a tak­że za­kaz uprzy­wi­le­jo­wa­ne­go do­stę­pu do usług fi­nan­so­wych. Na­le­ży bo­wiem pa­mię­tać, że pań­stwa UE, w od­nie­sie­niu do przed­się­biorstw pu­blicz­nych i przed­się­biorstw, któ­rym przy­zna­ją pra­wa spe­cjal­ne lub wy­łącz­ne, co do za­sa­dy, nie mogą wpro­wa­dzać ani utrzy­my­wać żad­ne­go środ­ka sprzecz­ne­go z nor­ma­mi Trak­ta­tów, w szcze­gól­no­ści z nor­ma­mi prze­wi­dzia­ny­mi w ar­ty­ku­łach 18 oraz 101-109 TFUE (art. 106 TFUE).

Sfor­mu­ło­wa­ne w Trak­ta­tach za­sa­dy po­mo­cy pań­stwa do­ty­czą sze­ro­kie­go krę­gu pod­mio­tów (za­rów­no pu­blicz­nych, jak i pry­wat­nych), w tym in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych. Nie­mniej jed­nak w spo­sób szcze­gól­ny od­no­szą się do tych z nich, na któ­re wła­dze pu­blicz­ne (w tym sa­mo­rzą­dy lo­kal­ne) wy­wie­ra­ją zna­czą­cy wpływ ze wzglę­du na za­leż­ność ma­jąt­ko­wą, wię­zi or­ga­ni­za­cyj­ne i funk­cjo­nal­ne (m.in. wy­po­sa­że­nie w ka­pi­tał50, gwa­ran­cje wy­pła­cal­no­ści, od­po­wie­dzial­ność za zo­bo­wią­za­nia). Ma­jąc na wzglę­dzie, że część lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych dzia­ła­ją­cych w pań­stwach UE jest sil­nie zwią­za­na z sek­to­rem pu­blicz­nym i że nie­za­leż­nie od sta­tu­su (pry­wat­ne­go, pu­blicz­ne­go) są to pod­mio­ty, któ­re pro­wa­dzą dzia­łal­ność na nie­wiel­kim ob­sza­rze (lo­kal­nie) i świad­czą usłu­gi ban­ko­we z uwzględ­nie­niem róż­nie de­fi­nio­wa­nej mi­sji spo­łecz­nej, oraz to, że pew­na ak­tyw­ność pań­stwa w sfe­rze go­spo­dar­czej jest wpi­sa­na w mo­del go­spo­dar­ki ryn­ko­wej (jak na przy­kład za­chę­ca­nie do po­dej­mo­wa­nia dzia­łal­no­ści na okre­ślo­nym te­re­nie lub w dzie­dzi­nach, któ­re tego wy­ma­ga­ją ze wzglę­dów spo­łecz­nych51), moż­na po­sta­wić py­ta­nie o gra­ni­ce swo­bo­dy władz pu­blicz­nych w kształ­to­wa­niu roz­wią­zań słu­żą­cych lo­kal­nym in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym. To w tym kon­tek­ście istot­ne jest usta­le­nie, czy i ewen­tu­al­nie w ja­kim za­kre­sie będą mia­ły za­sto­so­wa­nie unij­ne prze­pi­sy do­ty­czą­ce po­mo­cy pań­stwa (po­mo­cy pu­blicz­nej).

Kwe­stią wy­ma­ga­ją­cą roz­strzy­gnię­cia w pierw­szej ko­lej­no­ści jest to, czy w przy­pad­ku pod­mio­tów o nie­wiel­kim te­ry­to­rial­nie ob­sza­rze dzia­ła­nia (ta­kich jak lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we) moż­na w ogó­le mó­wić o po­mo­cy pu­blicz­nej. Wąt­pli­wość ta wy­ni­ka z tre­ści art. 107 TFUE. Prze­pis ten bez­po­śred­nio wska­zu­je, że po­moc tego ro­dza­ju do­ty­czy za­kre­su, "w ja­kim wpły­wa na wy­mia­nę han­dlo­wą mię­dzy Pań­stwa­mi Człon­kow­ski­mi". Co ozna­cza, iż moż­na by­ło­by przy­jąć, że w za­sa­dzie ko­rzy­ści otrzy­my­wa­ne przez lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we mają je­dy­nie lo­kal­ne od­dzia­ły­wa­nie i nie będą ob­ję­te tym prze­pi­sem52. Jed­nak ze wzglę­du na róż­ne po­wią­za­nia wy­stę­pu­ją­ce na co­raz sil­nej zin­te­gro­wa­nym ryn­ku fi­nan­so­wym UE pro­blem ten jest bar­dziej zło­żo­ny. Zgod­nie z orzecz­nic­twem w od­nie­sie­niu do re­guł do­ty­czą­cych po­mo­cy pań­stwa kwe­stia wpły­wu na wy­mia­nę han­dlo­wą nie za­le­ży od tego, czy świad­czo­na usłu­ga ma za­sięg lo­kal­ny ani też od za­się­gu prze­strzen­ne­go da­nej dzia­łal­no­ści. Po­dob­nie jak nie za­le­ży od tego, że kwo­ta po­mo­cy lub wiel­kość pod­mio­tu ją otrzy­mu­ją­ce­go są sto­sun­ko­wo nie­du­że53. Jak wska­zu­je KE, oce­nia­jąc po­moc przy­zna­wa­ną in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym, sek­tor ban­ko­wy od wie­lu lat jest otwar­ty na kon­ku­ren­cję, a pro­ces ten jest co­raz głęb­szy dzię­ki po­stę­pu­ją­cej li­be­ra­li­za­cji za­sad po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści przez in­sty­tu­cje kre­dy­to­we54. Spra­wia to, że choć nie­któ­re in­sty­tu­cje dzia­ła­ją na nie­wiel­kim geo­gra­ficz­nie te­ry­to­rium, to na da­nym te­re­nie mogą dzia­łać tego sa­me­go ro­dza­ju pod­mio­ty z in­nych państw człon­kow­skich UE. A za­tem ogra­ni­czo­ny ob­szar dzia­ła­nia nie wy­klu­cza uzna­nia, że dany śro­dek może mieć wpływ na wy­mia­nę han­dlo­wą okre­ślo­ną w art. 107 TFUE55. Wo­bec co­raz bar­dziej zin­te­gro­wa­ne­go ryn­ku fi­nan­so­we­go i moż­li­wo­ści świad­cze­nia usług w wy­mia­rze trans­gra­nicz­nym aspekt wpły­wu na wy­mia­nę han­dlo­wą mię­dzy pań­stwa­mi człon­kow­ski­mi UE jest co­raz szer­szy. Ma­jąc na uwa­dze, że w ra­mach swo­jej oce­ny praw­nej KE nie musi wy­ka­zać re­al­ne­go wpły­wu po­mo­cy na wy­mia­nę han­dlo­wą mię­dzy pań­stwa­mi lub na fak­tycz­ne za­kłó­ce­nie kon­ku­ren­cji, a wy­łącz­nie to, czy może ona wpły­nąć ne­ga­tyw­nie na tę wy­mia­nę lub za­kłó­cić kon­ku­ren­cję56 więk­szość roz­wią­zań czy in­stru­men­tów praw­nych sto­so­wa­nych w od­nie­sie­niu do lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych może być uzna­na za po­moc pu­blicz­ną.

Ozna­cza to, że na grun­cie prze­pi­sów unij­nych lo­kal­ny za­sięg dzia­łal­no­ści nie wy­klu­cza moż­li­wo­ści wpły­wu na wy­mia­nę han­dlo­wą mię­dzy pań­stwa­mi UE. Tym sa­mym oko­licz­ność nie­wiel­kie­go te­ry­to­rial­nie ob­sza­ru dzia­ła­nia nie jest wy­star­cza­ją­cą prze­słan­ką, by w przy­pad­ku lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych wy­łą­czyć za­sto­so­wa­nie prze­pi­sów o po­mo­cy pu­blicz­nej. Je­śli tak, to po­wsta­je ko­niecz­ność usta­le­nia za­kre­su do­zwo­lo­nej in­ter­wen­cji władz pu­blicz­nych, w tym od­po­wied­niej kwa­li­fi­ka­cji praw­nej środ­ków po­mo­co­wych, gdyż jest to wa­ru­nek sine qua non po­praw­ne­go sto­so­wa­nia pra­wa unij­ne­go.

Roz­pa­tru­jąc kwe­stie ju­ry­dycz­nie sta­no­wio­nych gra­nic po­mo­cy pań­stwa, w pierw­szej ko­lej­no­ści od­wo­łać się trze­ba do art. 107 ust. 1 TFUE. Prze­pis ten, w celu ochro­ny kon­ku­ren­cji na ryn­ku we­wnętrz­nym, sta­no­wi o za­ka­zie se­lek­tyw­ne­go udzie­la­nia po­mo­cy przed­się­bior­com przez pań­stwa człon­kow­skie. Ta re­gla­men­ta­cja nie ma jed­nak cha­rak­te­ru bez­względ­ne­go. Dzia­łal­ność sub­wen­cyj­na państw człon­kow­skich, jako taka, nie jest bo­wiem nie­po­żą­da­na. Cho­dzi je­dy­nie o to, by nie po­wo­do­wa­ła prze­szkód, utrud­nień czy znie­kształ­ceń na ryn­ku we­wnętrz­nym57. Obej­mu­jąc ogól­nym za­ka­zem po­moc przy­zna­wa­ną przez pań­stwa człon­kow­skie UE przed­się­bior­stwom, pra­wo unij­ne jed­no­cze­śnie for­mu­łu­je prze­słan­ki oraz ty­pi­zu­je pew­ne sy­tu­acje, któ­re uza­sad­nia­ją (bądź mogą uza­sad­niać) jej do­pusz­czal­ność. Zgod­nie z prze­pi­sa­mi trak­ta­to­wy­mi jest ona moż­li­wa, gdy ist­nie­je dla niej kon­kret­ne uza­sad­nie­nie z punk­tu wi­dze­nia re­ali­za­cji ce­lów pu­blicz­nych UE (art. 107 ust. 2 i 3 TFUE) lub gdy wspie­ra to świad­cze­nie usług w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym (art. 106 ust. 2 TFUE)58. Przy czym art. 107 TFUE róż­ni­cu­je po­moc pu­blicz­ną na do­zwo­lo­ną ex lege (art. 107 ust. 2 TFUE) oraz na mo­gą­cą być uzna­ną za zgod­ną z ryn­kiem we­wnętrz­nym (art. 107 ust. 3 TFUE).

Ana­li­zu­jąc unor­mo­wa­nie po­mo­cy pu­blicz­nej z punk­tu wi­dze­nia lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych59, na­le­ży do­ko­nać pew­ne­go po­dzia­łu pro­ble­ma­ty­ki we­dług kry­te­rium spo­so­bu uję­cia tych kwe­stii w prze­pi­sach unij­nych. Nie ma wąt­pli­wo­ści, że za­sad­ni­czym pro­ble­mem jest wła­ści­wa kwa­li­fi­ka­cja środ­ków po­cho­dzą­cych od pań­stwa w opar­ciu o pre­cy­zo­wa­ną w prze­pi­sach treść po­ję­cia "po­moc pań­stwa". Re­gu­la­cja tej ma­te­rii jest skom­pli­ko­wa­na. Jak­kol­wiek dok­try­na for­mu­łu­je de­fi­ni­cje tego ter­mi­nu, a TFUE po­zwa­la na wska­za­nie jego nor­ma­tyw­nych wy­znacz­ni­ków (prze­pi­sy trak­ta­to­we pre­cy­zu­ją kry­te­ria de­cy­du­ją­ce o uzna­niu da­nej po­mo­cy za pu­blicz­ną), to jed­nak mają one w znacz­nej mie­rze cha­rak­ter dys­kre­cjo­nal­ny. Ko­mi­sja Eu­ro­pej­ska wy­po­sa­żo­na zo­sta­ła w istot­ne upraw­nie­nia w ma­te­rii oce­ny cha­rak­te­ru po­mo­cy w ra­mach kom­pe­ten­cji kon­tro­l­nych i nad­zor­czych60. Waż­ne jest też okre­śle­nie, kie­dy prze­pi­sy o po­mo­cy pu­blicz­nej będą mo­gły ulec de­ro­ga­cji na przy­kład ze wzglę­du na re­ali­za­cję in­nych, kon­ku­ren­cyj­nych, wspól­nych war­to­ści UE.

Za­sad­ni­czo, zgod­nie z TFUE, po­moc pu­blicz­na ma miej­sce wów­czas, gdy speł­nio­nych zo­sta­ło jed­no­cze­śnie kil­ka prze­sła­nek: po­moc musi być udzie­lo­na przez pań­stwo człon­kow­skie lub przy uży­ciu za­so­bów pań­stwo­wych, sta­no­wić ko­rzyść go­spo­dar­czą, po­przez se­lek­tyw­ne po­pra­wie­nie sy­tu­acji fi­nan­so­wej okre­ślo­nych przed­się­biorstw lub ga­łę­zi pro­duk­cji, pro­wa­dząc do sy­tu­acji, w któ­rej mo­gło­by to za­kłó­cić kon­ku­ren­cję, oraz mieć ne­ga­tyw­ny wpływ na wy­mia­nę han­dlo­wą mię­dzy pań­stwa­mi człon­kow­ski­mi UE. Przy czym, jak pod­kre­śla się w dok­try­nie, dwie ostat­nie ze wska­za­nych prze­sła­nek (na­ru­sze­nie kon­ku­ren­cji oraz we­wnątrz­u­nij­nej wy­mia­ny han­dlo­wej) uzna­je się nie za ele­men­ty po­ję­cia po­mo­cy, a za wa­run­ki zgod­no­ści po­mo­cy ze wspól­nym ryn­kiem61.

Przy­ję­te kry­te­ria bu­dzą jed­nak wie­le wąt­pli­wo­ści in­ter­pre­ta­cyj­nych w prak­ty­ce. Do­pre­cy­zo­wa­nie cech po­zwa­la­ją­cych od­róż­nić, czy prze­nie­sie­nie za­so­bów na rzecz jed­ne­go lub więk­szej licz­by przed­się­biorstw speł­nia wa­run­ki okre­ślo­ne w art. 107 ust. 1 TFUE, na­stę­pu­je w związ­ku z tym w dro­dze ak­tów nor­ma­tyw­nych KE oraz dal­szej wy­kład­ni do­ko­ny­wa­nej przez or­ga­ny sto­su­ją­ce pra­wo w toku roz­pa­try­wa­nia spraw in­dy­wi­du­al­nych62. Zna­mien­ne w tej ma­te­rii było w szcze­gól­no­ści orze­cze­nie w spra­wie C-280/0063, w któ­rym okre­ślo­no, kie­dy dany śro­dek wcho­dzi w za­kres po­ję­cia po­mo­cy pań­stwa, for­mu­łu­jąc prze­słan­ki (zna­ne pod na­zwą kry­te­riów Alt­mark)64. Jed­nak pro­blem wła­ści­wej kwa­li­fi­ka­cji środ­ków jest wciąż istot­ny. Wy­ni­ka on, po pierw­sze, z trud­no­ści sto­so­wa­nia w prak­ty­ce kry­te­rium se­lek­tyw­no­ści. Nie jest bo­wiem ono kla­row­ne, a ana­li­za orzecz­nic­twa ETS nie po­zwa­la na jed­no­znacz­ną od­po­wiedź, jak od­róż­nić wspar­cie se­lek­tyw­ne od środ­ków na­tu­ry ogól­nej65. Po dru­gie, jest kon­se­kwen­cją fak­tu, że po­moc obej­mu­je nie tyl­ko bez­po­śred­nie ko­rzy­ści fi­nan­so­we, ale wszyst­kie środ­ki, któ­re ogra­ni­czą kosz­ty, a więc tak­że inne in­stru­men­ty eko­no­micz­ne i praw­ne, ma­ją­ce cha­rak­ter po­mo­cy po­zy­tyw­nej lub ne­ga­tyw­nej66 ("wszel­ka po­moc przy­zna­wa­na przez Pań­stwo Człon­kow­skie lub przy uży­ciu za­so­bów pań­stwo­wych w ja­kiej­kol­wiek for­mie"), mo­gą­ce pro­wa­dzić do nie­uza­sad­nio­ne­go uprzy­wi­le­jo­wa­nia okre­ślo­nych pod­mio­tów. Jak po­ka­zu­je prak­ty­ka, wąt­pli­wo­ści co do wła­ści­wej kwa­li­fi­ka­cji środ­ka w przy­pad­ku in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, nie tyl­ko lo­kal­nych, było wie­le, jak cho­ciaż­by do­ty­czą­ce szcze­gól­nych gwa­ran­cji dla in­sty­tu­cji pu­blicz­nych67, środ­ków w po­sta­ci po­mo­cy ope­ra­cyj­nej (na przy­kład za po­moc pań­stwa uzna­no śro­dek w po­sta­ci przy­zna­ne­go przez Fran­cję ban­ko­wi Crédit Agri­co­le pra­wa do gro­ma­dze­nia i utrzy­ma­nia de­po­zy­tów no­ta­rial­nych na te­re­nie gmin wiej­skich68), ulg po­dat­ko­wych69. Prak­ty­ka po­ka­zu­je, że moż­li­wo­ści przy­spo­rzeń są znacz­nie szer­sze70.

W przy­pad­ku za­li­cze­nia da­ne­go środ­ka do ka­te­go­rii tych sta­no­wią­cych po­moc pań­stwa moż­li­we jest jed­nak uzna­nie ich za do­pusz­czal­ne. W świe­tle prze­pi­sów TFUE i do­tych­cza­so­we­go orzecz­nic­twa po­moc pu­blicz­na jest do­zwo­lo­na, jako nie­ma­ją­ca wpły­wu na wy­mia­nę han­dlo­wą o ile jest po­mo­cą bła­hą (de mi­ni­mis), zaś wpływ wy­wie­ra­ny jest je­dy­nie na we­wnątrz­kra­jo­wą wy­mia­nę han­dlo­wą bądź po­moc do­ty­czy wy­łącz­nie ryn­ków po­za­unij­nych71.

Trze­ba rów­nież pod­kre­ślić, że KE okre­śla w dro­dze ak­tów nor­ma­tyw­nych, kie­dy po­moc pu­blicz­na zo­sta­nie uzna­na za zgod­ną z ryn­kiem we­wnętrz­nym (na pod­sta­wie art. 106 ust. 2 TFUE). Ma to miej­sce, gdy przed­się­bior­stwo prze­strze­ga, w sto­sow­nych przy­pad­kach, prze­pi­sów dy­rek­ty­wy 2006/111/WE72. Po­moc nie­zgod­na z tą dy­rek­ty­wą jest uzna­wa­na za wy­wie­ra­ją­cą wpływ na roz­wój wy­mia­ny han­dlo­wej w stop­niu sprzecz­nym z in­te­re­sem UE w ro­zu­mie­niu art. 106 ust. 2 TFUE73. W przy­pad­ku in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, zgod­nie z art. 5 przy­wo­ła­nej dy­rek­ty­wy, nie za­wsze znaj­dzie ona za­sto­so­wa­nie. Nie do­ty­czy ona sto­sun­ków fi­nan­so­wych mię­dzy or­ga­na­mi pu­blicz­ny­mi a in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi bę­dą­cy­mi przed­się­bior­stwa­mi pu­blicz­ny­mi w za­kre­sie usług, któ­rych świad­cze­nie nie bę­dzie mia­ło za­uwa­żal­ne­go wpły­wu na han­del mię­dzy pań­stwa­mi człon­kow­ski­mi; pu­blicz­ny­mi in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi, w za­kre­sie de­po­zy­tów środ­ków pu­blicz­nych umiesz­czo­nych w tych in­sty­tu­cjach przez or­ga­ny pu­blicz­ne na nor­mal­nych za­sa­dach zwią­za­nych z ob­ro­tem go­spo­dar­czym; pu­blicz­ny­mi in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi, któ­rych suma bi­lan­so­wa nie prze­kra­cza wy­so­ko­ści 800 mi­lio­nów euro w okre­sie dwóch lat po­prze­dza­ją­cych prze­ka­za­nie im lub wy­ko­rzy­sta­nie przez nie fun­du­szy.

Obec­nie wa­run­ki, któ­re na­le­ży speł­nić, aby po­moc pań­stwa w for­mie re­kom­pen­sa­ty z ty­tu­łu usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym mo­gła zo­stać uzna­na za zgod­ną z art. 106 ust. 2 TFUE (i nie pod­le­ga­ła wy­mo­go­wi uprzed­nie­go zgło­sze­nia za­war­te­mu w art. 108 ust. 3 TFUE) okre­śla de­cy­zja KE (bio­rąc pod uwa­gę m.in. śred­nią kwo­tę re­kom­pen­sa­ty otrzy­my­wa­nej rocz­nie, sek­tor, cał­ko­wi­ty okres po­wie­rze­nia)74. W dro­dze roz­po­rzą­dze­nia, na pod­sta­wie swej do­tych­cza­so­wej prak­ty­ki, KE wska­za­ła pro­gi, po­ni­żej któ­rych po­moc nie jest uzna­wa­na przez KE za ma­ją­cą wpływ na han­del mię­dzy pań­stwa­mi człon­kow­ski­mi ani za za­kłó­ca­ją­cą bądź mo­gą­cą gro­zić za­kłó­ce­niem kon­ku­ren­cji75. Wszel­kie inne jej for­my, niż wska­za­ne, po­win­ny być zgło­szo­ne KE, któ­ra oce­nia ich zgod­ność z pra­wem na pod­sta­wie za­sad ra­mo­wych UE76.

War­to zwró­cić uwa­gę, że w art. 107 TFUE prze­wi­dzia­no moż­li­wość uzna­nia za zgod­ną z ryn­kiem we­wnętrz­nym po­moc prze­zna­czo­ną na: sprzy­ja­nie roz­wo­jo­wi go­spo­dar­cze­mu re­gio­nów77 wspie­ra­nie re­ali­za­cji waż­nych pro­jek­tów sta­no­wią­cych przed­miot wspól­ne­go eu­ro­pej­skie­go za­in­te­re­so­wa­nia lub ma­ją­cą na celu za­ra­dze­nie po­waż­nym za­bu­rze­niom w go­spo­dar­ce pań­stwa UE; uła­twia­nie roz­wo­ju nie­któ­rych dzia­łań go­spo­dar­czych lub nie­któ­rych re­gio­nów go­spo­dar­czych, o ile nie zmie­nia wa­run­ków wy­mia­ny han­dlo­wej w za­kre­sie sprzecz­nym ze wspól­nym in­te­re­sem; na wspie­ra­nie kul­tu­ry i za­cho­wa­nie dzie­dzic­twa kul­tu­ro­we­go, o ile nie zmie­nia wa­run­ków wy­mia­ny han­dlo­wej i kon­ku­ren­cji w UE w za­kre­sie sprzecz­nym ze wspól­nym in­te­re­sem, oraz inne ka­te­go­rie po­mo­cy, ja­kie Rada może okre­ślić de­cy­zją. Jak trud­no jest jed­nak w przy­pad­ku in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych skło­nić KE do wy­ko­rzy­sta­nia tego in­stru­men­tu praw­ne­go, ob­ra­zu­je do­tych­cza­so­wa prak­ty­ka. Ana­li­zu­jąc art. 107 TFUE w tym kon­tek­ście, moż­na wska­zać, że pań­stwa człon­kow­skie UE, sto­su­jąc okre­ślo­ne środ­ki po­mo­cy, sta­ra­ły się nie­jed­no­krot­nie wy­ka­zać, że wy­ni­ka to z "za­ra­dze­nia po­waż­nym za­bu­rze­niom w go­spo­dar­ce". Zgod­nie jed­nak ze sta­no­wi­skiem KE, art. 107 ust. 3 lit. b TFUE wy­ma­ga ry­go­ry­stycz­nej wy­kład­ni78, co spra­wia­ło, że w oce­nie KE brak było uza­sad­nie­nia dla za­ak­cep­to­wa­nia ta­kiej po­mo­cy dla in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w świe­tle tego prze­pi­su79.

Ze wzglę­du na fakt, że moż­li­we jest po­dej­mo­wa­nie dzia­łań ma­ją­cych zna­mio­na po­mo­cy pu­blicz­nej, je­śli wspie­ra to świad­cze­nie usług w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym lub sta­no­wi zwrot za wy­ko­na­nie pew­nych świad­czeń nie­ro­ze­rwal­nie zwią­za­nych z po­ję­ciem "usłu­gi pu­blicz­nej"80, po­wsta­je py­ta­nie, czy usłu­gi ban­ko­we moż­na kwa­li­fi­ko­wać jako świad­czo­ne w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym. Je­śli tak, to ja­kie za­sa­dy do­ty­czą­ce po­mo­cy pań­stwa na opi­sy­wa­ne usłu­gi, w ra­mach swo­ich kom­pe­ten­cji, wpro­wa­dza UE i w ja­kim za­kre­sie znaj­du­ją one za­sto­so­wa­nie do lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych?

Po­szu­ku­jąc od­po­wie­dzi na pierw­sze py­ta­nie, trze­ba brać pod uwa­gę ogól­ny re­żim praw­ny do­ty­czą­cy usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym81. Na grun­cie pra­wa unij­ne­go przyj­mu­je się, iż sta­no­wią one nie­zwy­kle istot­ny ele­ment eu­ro­pej­skie­go mo­de­lu spo­łecz­ne­go. Od­gry­wa­ją waż­ną rolę w za­pew­nie­niu spój­no­ści spo­łecz­nej i go­spo­dar­czej UE, ma­jąc nie­ba­ga­tel­ne zna­cze­nie dla zrów­no­wa­żo­ne­go roz­wo­ju UE, w tym dzia­łań na rzecz włą­cze­nia spo­łecz­ne­go czy wzro­stu go­spo­dar­cze­go82. Istot­nym za­da­niem państw człon­kow­skich UE (któ­re­go waga zo­sta­ła uwy­pu­klo­na po­przez sto­sow­ne zmia­ny le­gi­sla­cyj­ne na po­zio­mie unij­nym83) jest bo­wiem wzmac­nia­nie wy­mia­ru spo­łecz­ne­go jed­no­li­te­go ryn­ku po­przez mię­dzy in­ny­mi spro­sta­nie wy­zwa­niom po­le­ga­ją­cym na świad­cze­niu usług w spo­sób od­zwier­cie­dla­ją­cy ta­kie war­to­ści, jak: ja­kość, bez­pie­czeń­stwo i przy­stęp­ność ce­no­wa, rów­ne trak­to­wa­nie, pro­pa­go­wa­nie po­wszech­ne­go do­stę­pu i praw od­bior­ców84. Po­strze­ga­jąc usłu­gi świad­czo­ne w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym jako dzia­łal­ność go­spo­dar­czą wy­ko­ny­wa­ną w in­te­re­sie pu­blicz­nym85, trze­ba mieć na uwa­dze, że kon­struk­cja ta wy­ma­ga wy­wa­że­nia mię­dzy tym in­te­re­sem, za­ło­że­nia­mi jed­no­li­te­go ryn­ku i po­trze­ba­mi spo­łecz­ny­mi dla wy­zna­cze­nia za­kre­su in­ge­ren­cji w da­nym pań­stwie. W związ­ku z tym na szcze­blu eu­ro­pej­skim okre­śla­ne są za­sa­dy i kry­te­ria świad­cze­nia tego ro­dza­ju usług uwzględ­nia­ją­ce ewo­lu­cję sta­no­wi­ska WE, a ak­tu­al­nie UE, w od­nie­sie­niu do tego pro­ble­mu. Obec­nie przyj­mu­je się, że w przy­pad­kach, w któ­rych dana dzia­łal­ność jest dzia­łal­no­ścią go­spo­dar­czą wpły­wa­ją­cą na han­del mię­dzy pań­stwa­mi UE, zgod­ność z re­gu­ła­mi opie­ra się na za­sa­dach:

- neu­tral­no­ści wzglę­dem pu­blicz­nej bądź pry­wat­nej wła­sno­ści przed­się­biorstw;

- swo­bo­dy państw człon­kow­skich w okre­śla­niu usług, z za­strze­że­niem kon­tro­li pod ką­tem oczy­wi­stych błę­dów;

- pro­por­cjo­nal­no­ści wy­ma­ga­ją­cej, by ogra­ni­cze­nia kon­ku­ren­cji i swo­bo­dy wspól­ne­go ryn­ku nie wy­kra­cza­ły po za to, co jest ko­niecz­ne dla za­gwa­ran­to­wa­nia efek­tyw­ne­go wy­peł­nia­nia mi­sji86.

Z punk­tu wi­dze­nia swo­bo­dy le­gi­sla­cyj­nej pra­wo­daw­ców kra­jo­wych istot­na jest za­sa­da, że za de­cy­zje o cha­rak­te­rze i za­kre­sie da­nej usłu­gi świad­czo­nej w in­te­re­sie ogól­nym od­po­wia­da­ją za­sad­ni­czo or­ga­ny wła­dzy pu­blicz­nej szcze­bla kra­jo­we­go, re­gio­nal­ne­go bądź lo­kal­ne­go. Wy­ni­ka to z uzna­nia róż­no­rod­no­ści usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, swo­isto­ści po­trzeb i pre­fe­ren­cji od­bior­ców wy­ni­ka­ją­cej z od­mien­nej sy­tu­acji geo­gra­ficz­nej, spo­łecz­nej lub kul­tu­ro­wej, a tak­że uwa­run­ko­wań wy­ni­ka­ją­cych z hi­sto­rii i kul­tu­ry in­ter­wen­cji pu­blicz­nych w każ­dym z tych państw87. Pań­stwa człon­kow­skie sa­mo­dziel­nie za­tem okre­śla­ją, ja­kie usłu­gi na­le­żą ich zda­niem do usług "świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym"88, i spo­rzą­dza­ją li­stę kry­te­riów słu­żą­cych do okre­śla­nia cha­rak­te­ru in­te­re­su ogól­ne­go da­nej usłu­gi89. Po­mi­mo że ar­ty­kuł 14 TFUE stwa­rza UE moż­li­wość two­rze­nia pra­wa w dzie­dzi­nie usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym po­przez usta­no­wie­nie za­sad i wa­run­ków, w szcze­gól­no­ści go­spo­dar­czych i fi­nan­so­wych, któ­re po­zwo­lą im wy­peł­niać ich za­da­nia, to jed­nak nie zmie­nia to fak­tu, że o or­ga­ni­zo­wa­niu, do­star­cza­niu i fi­nan­so­wa­niu ta­kich usług po­win­ny de­cy­do­wać pań­stwa człon­kow­skie UE na szcze­blu kra­jo­wym, re­gio­nal­nym i lo­kal­nym. Istot­ne są rów­nież sta­no­wi­ska Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go, że stwo­rze­nie ta­kich ram nie jest obec­nie prio­ry­te­to­we, oraz KE, któ­ra pod­kre­śla ko­niecz­ność po­dej­ścia sek­to­ro­we­go, w któ­rym sto­su­je się roz­wią­za­nia do­sto­so­wa­ne do kon­kret­nych i spe­cy­ficz­nych pro­ble­mów wy­stę­pu­ją­cych w róż­nych sek­to­rach90.

Ma­jąc po­wyż­sze na uwa­dze, nie moż­na po­mi­nąć fak­tu, że w ra­mach swo­ich kom­pe­ten­cji i zo­bo­wią­za­nia do­ty­czą­ce­go do­stę­pu wszyst­kich oby­wa­te­li do pod­sta­wo­wych usług w szcze­gól­nych sek­to­rach KE uj­mo­wa­ła pod­sta­wo­we usłu­gi ban­ko­we w za­kre­sie po­ję­cia "usłu­gi świad­czo­ne w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym"91. Po­dej­mo­wa­ła tak­że ini­cja­ty­wy w celu za­pew­nie­nia za­rów­no wszyst­kim oby­wa­te­lom, jak i re­zy­den­tom UE, moż­li­wość do­stę­pu do ra­chun­ku ban­ko­we­go po ra­cjo­nal­nej ce­nie92. Nie ma za­tem wąt­pli­wo­ści, że na grun­cie pra­wa unij­ne­go moż­li­we jest udzie­la­nie po­mo­cy pań­stwa na opi­sy­wa­ne usłu­gi i lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, świad­cząc usłu­gi w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, mo­gły­by ko­rzy­stać z po­mo­cy pań­stwa. W ge­stii władz kra­jo­wych leży uzna­wa­nie usług za świad­czo­ne w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym i od­po­wied­nie wkom­po­no­wa­nie roz­wią­zań kra­jo­wych w ramy praw­ne wy­zna­cza­ne prze­pi­sa­mi unij­ny­mi (acz­kol­wiek mimo wszyst­ko osta­tecz­na de­cy­zja, de­fi­ni­tyw­nie roz­strzy­ga­ją­ca, co do kwa­li­fi­ka­cji okre­ślo­nej dzia­łal­no­ści jako miesz­czą­cej się w za­kre­sie hi­po­te­zy art. 106 ust. 2 TFUE, na­le­ży do Try­bu­na­łu Spra­wie­dli­wo­ści Unii Eu­ro­pej­skiej93).

Przy­ję­cie, że ten ro­dzaj usług fi­nan­so­wych może pod­le­gać re­gu­la­cji obec­ne­go art. 106 TFUE, nie ozna­cza jed­nak, że KE nie pod­da­wa­ła w wąt­pli­wość zgod­no­ści przy­ję­tych w pań­stwach prze­pi­sów z za­sa­da­mi do­ty­czą­cy­mi udzie­la­nia po­mo­cy i nie od­no­si­ła się kry­tycz­nie do roz­wią­zań funk­cjo­nu­ją­cych w kra­jo­wych sys­te­mach praw­nych. Wła­ści­we unor­mo­wa­nie tych kwe­stii jest przed­mio­tem licz­nych kon­tro­wer­sji. Wy­star­czy wska­zać, że wie­le państw człon­kow­skich UE uzna­je, że nie­któ­re in­sty­tu­cje kre­dy­to­we funk­cjo­nu­ją­ce na ich te­ry­to­rium wy­ko­nu­ją szcze­gól­ne za­da­nia, sta­no­wią­ce usłu­gi świad­czo­ne w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym94 (w prze­wa­ża­ją­cej czę­ści przy­pad­ków świad­czą je umyśl­nie w tym celu utwo­rzo­ne wy­spe­cja­li­zo­wa­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, bę­dą­ce, w ogrom­nej więk­szo­ści, pod­mio­ta­mi pu­blicz­ny­mi - choć dzia­łać mogą bądź w for­mach wła­ści­wych dla pra­wa pry­wat­ne­go, bądź w for­mach pu­blicz­no­praw­nych). Ko­mi­sja Eu­ro­pej­ska, od­no­sząc się do sta­no­wi­ska państw UE, wpraw­dzie zga­dza się, że tego typu in­sty­tu­cje wspo­ma­ga­ją pań­stwo w wy­ko­na­niu pew­nych szcze­gól­nych za­dań, to jed­no­cze­śnie pod­kre­śla, że za­da­nia te mogą być rów­nie do­brze wy­ko­na­ne po­przez zwy­kłą sieć ban­ków, co w opi­nii KE ro­dzi wąt­pli­wo­ści czy dzia­łal­ność ta może zo­stać za­li­czo­na do usług w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym95. Jed­nak, jak wska­zu­je sama KE, nie jest to po­gląd po­zwa­la­ją­cy na osta­tecz­ne i jed­no­li­te roz­strzy­gnię­cie, gdyż każ­dy przy­pa­dek wy­ma­ga od­ręb­nej oce­ny96.

Ba­da­nia KE ukie­run­ko­wa­ne na wy­zna­cze­nie ro­dza­jów ak­tyw­no­ści w przy­pad­ku usług ban­ko­wych w kon­tek­ście usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym w pań­stwach UE, któ­re w szcze­gól­no­ści mogą ro­dzić wąt­pli­wo­ści w za­kre­sie pra­wi­dło­we­go sto­so­wa­nia norm od­no­szą­cych się do po­mo­cy pań­stwa, po­zwo­li­ły na wy­róż­nie­nie kil­ku ich po­sta­ci:

- do­star­cze­nia in­fra­struk­tu­ry fi­nan­so­wej, któ­ra po­kry­wa w peł­ni okre­ślo­ny ob­szar,

- wy­ko­ny­wa­nia okre­ślo­nych za­dań przez in­sty­tu­cje kre­dy­to­we w imie­niu pań­stwa,

- gro­ma­dze­nia fun­du­szy wy­łącz­nie dla pań­stwa człon­kow­skie­go UE (np. gmi­ny mogą wspól­nie utwo­rzyć in­sty­tu­cję fi­nan­so­wą, któ­ra po­zy­sku­je środ­ki wy­ko­rzy­sty­wa­ne dla ce­lów pu­blicz­nych, dzia­ła­jąc w ra­mach nie­ko­mer­cyj­ne­go sek­to­ra pu­blicz­ne­go)97.

Dało to KE pod­sta­wę do sfor­mu­ło­wa­nia wy­tycz­nych od­no­śnie do nie­któ­rych za­ło­żeń, na ja­kich pra­wo­daw­cy po­szcze­gól­nych państw UE win­ni opie­rać roz­wią­za­nia kra­jo­we98. Po pierw­sze, moż­na wy­eli­mi­no­wać ele­ment po­mo­cy w przy­pad­ku, gdy wszyst­kie in­sty­tu­cje kre­dy­to­we mają moż­li­wość kon­ku­ro­wa­nia ze sobą o daną usłu­gę na rów­nych wa­run­kach, a pań­stwo za­pew­nia je­dy­nie, by była ona świad­czo­na z za­cho­wa­niem od­po­wied­niej ja­ko­ści oraz ceny. Po dru­gie, w celu usu­nię­cia pro­ble­mów w za­kre­sie sto­so­wa­nia unij­ne­go pra­wa po­mo­cy pań­stwa moż­na wpro­wa­dzić kra­jo­we prze­pi­sy po­zwa­la­ją­ce, by każ­da in­sty­tu­cja fi­nan­so­wa mo­gła świad­czyć okre­ślo­ne usłu­gi w imie­niu pań­stwa na tych sa­mych wa­run­kach oraz uzy­sku­jąc taki sam zwrot kosz­tów po­nie­sio­nych w związ­ku z tymi usłu­ga­mi.

W tym kon­tek­ście war­to wska­zać na do­tych­cza­so­wą prak­ty­kę państw UE i po­dej­ście KE do tej ma­te­rii. W sek­to­rze ban­ko­wym szcze­gól­nie istot­ne z punk­tu wi­dze­nia usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym jest za­pew­nie­nie moż­li­wo­ści uzy­ska­nia do­stę­pu do pod­sta­wo­we­go kon­ta ban­ko­we­go, któ­re­go brak jest wska­zy­wa­ny jako po­ten­cjal­ne źró­dło wy­klu­cze­nia so­cjal­ne­go. Po­dej­mo­wa­ne przez pań­stwa ini­cja­ty­wy, po­przez po­wie­rza­nie wy­bra­nym pod­mio­tom wy­ko­ny­wa­nia ta­kiej usłu­gi, spo­tka­ły się w wiek­szo­ści przy­pad­ków z apro­ba­tą KE99. Pro­ce­du­ra oce­ny przez KE jest jed­nak dłu­go­trwa­ła. Zwłasz­cza w przy­pad­ku nie­zgod­no­ści po­glą­dów pań­stwa i KE. Jako przy­kład może po­słu­żyć spra­wa ra­chun­ku spe­cjal­ne­go na ksią­żecz­ce Crédit Mu­tu­el (tzw. Li­vret bleu, pro­duk­tu oszczęd­no­ścio­we­go re­gla­men­to­wa­ne­go przez pań­stwo, dys­try­bu­owa­ne­go wy­łącz­nie przez Crédit Mu­tu­el), któ­ra zo­sta­ła wsz­czę­ta w 1998 r.100, a któ­rej osta­tecz­ne roz­strzy­gnię­cie na­stą­pi­ło w 2011 r.101 Ozna­cza to, że choć prze­pi­sy unij­ne po­zwa­la­ją na kwa­li­fi­ko­wa­nie usług ban­ko­wych jako świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, da­jąc w tym za­kre­sie pań­stwom nie­za­leż­ność de­cy­zji w gra­ni­cach wy­zna­cza­nych prze­pi­sa­mi pra­wa, a sama KE uzna­je nie­któ­re z nich za szcze­gól­nie waż­ne dla spój­ne­go roz­wo­ju spo­łecz­ne­go, to w rze­czy­wi­sto­ści sto­so­wa­nie tych prze­pi­sów na­po­ty­ka na po­waż­ne trud­no­ści.

Od­ręb­nym za­gad­nie­niem, bę­dą­cym przed­mio­tem roz­wa­żań KE, była kwe­stia wy­spe­cja­li­zo­wa­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych pro­wa­dzą­cych nor­mal­ną dzia­łal­ność na ryn­kach fi­nan­so­wych, a two­rzo­nych przez pod­mio­ty pu­blicz­ne (np. in­sty­tu­cje kre­dy­to­we two­rzo­ne wspól­nie przez gmi­ny, któ­re to in­sty­tu­cje ko­rzy­sta­ją z gwa­ran­cji udzie­lo­nych przez swo­ich za­ło­ży­cie­li, w za­mian zaś za­ło­ży­cie­le uzy­sku­ją ni­żej (niż w przy­pad­ku po­zy­ska­nia da­nych środ­ków sa­mo­dziel­nie) opro­cen­to­wa­ne środ­ki fi­nan­so­we). Za­sad­ni­czym ele­men­tem oce­ny jest w tym przy­pad­ku, w opi­nii KE, wy­dat­ko­wa­nie po­zy­ska­nych środ­ków "na cele pu­blicz­ne, a więc w sek­to­rze nie­ko­mer­cyj­nym i nie­kon­ku­ren­cyj­nym"102. Istot­ne za­tem jest, by skut­ki wszel­kie­go wspar­cia ze stro­ny pań­stwa człon­kow­skie­go UE (bez wzglę­du na jego for­mę, np. gwa­ran­cji pu­blicz­nych, płat­no­ści wy­rów­naw­czych, po­kry­cia strat itd.) uzy­ska­ne­go przez in­sty­tu­cję kre­dy­to­wą dla po­zy­ska­nia fun­du­szy dla tego pań­stwa, ogra­ni­czo­ne były do wy­ko­na­nia tego za­da­nia i nie od­dzia­ły­wa­ły w ża­den spo­sób na ko­mer­cyj­ną dzia­łal­ność tych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych103. Po­praw­ne ukształ­to­wa­nie re­la­cji mię­dzy dzia­łal­no­ścią ko­mer­cyj­ną in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej a tą zwią­za­ną z po­zy­ska­niem fun­du­szy dla pań­stwa czy jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go jest w związ­ku z tym wa­run­kiem ko­niecz­nym dla moż­li­wo­ści uzna­nia do­pusz­czal­no­ści pew­nych form pre­fe­ren­cji (np. gwa­ran­cji). Jed­nak ta­kie od­dzie­le­nie dzia­łal­no­ści w ra­mach jed­nej in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej jest nie­zwy­kle trud­ne. W związ­ku z tym, choć moż­na uznać, że w ra­mach dzia­łal­no­ści lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych do­pusz­czal­ne jest za­rów­no świad­cze­nie usług na rzecz spo­łecz­no­ści lo­kal­nej, jak i po­zy­ska­nie fun­du­szy dla jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go (z któ­rym mogą się wią­zać pew­ne for­my wspar­cia ze stro­ny pań­stwa czy jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go), to w prak­ty­ce ta­kie roz­wią­za­nie jest bar­dzo trud­no sto­so­wać.

Do­tych­cza­so­we roz­wa­ża­nia pro­wa­dzą do wnio­sku, iż po­mi­mo że w za­ło­że­niu to pań­stwa człon­kow­skie UE de­cy­du­ją o uzna­niu da­nej usłu­gi ban­ko­wej za świad­czo­ną w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, mogą przy­zna­wać po­moc pu­blicz­ną, to jed­nak dys­kre­cjo­nal­ne upraw­nie­nia KE, pro­ble­my in­ter­pre­ta­cyj­ne i wy­wo­ła­ny tym stan nie­pew­no­ści praw­nej w spo­sób istot­ny wpły­wa­ją na ogra­ni­cze­nia swo­bo­dy państw w tej sfe­rze. Jed­no­cze­śnie w od­nie­sie­niu do nor­mo­wa­nia dzia­łal­no­ści in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, zwłasz­cza tych z sek­to­ra pu­blicz­ne­go, wi­docz­ne jest bar­dzo po­wścią­gli­we po­dej­ście KE do wszel­kich prób wy­łą­cze­nia lub ogra­ni­cze­nia unij­nych prze­pi­sów do­ty­czą­cych po­mo­cy pań­stwa przez pań­stwa człon­kow­skie UE. Do­ty­czy to za­rów­no nowo wpro­wa­dza­nych roz­wią­zań104, jak i środ­ków mo­gą­cych być uzna­ny­mi za ist­nie­ją­cą po­moc, w sto­sun­ku do któ­rej KE może po­dej­mo­wać od­po­wied­nie dzia­ła­nia skut­ku­ją­ce ex nunc105. W związ­ku z tym, choć gra­ni­ce swo­bo­dy le­gi­sla­cyj­nej pra­wo­daw­ców kra­jo­wych w ak­tach pra­wa unij­ne­go są wy­raź­nie okre­ślo­ne, a pra­wo unij­ne do­pusz­cza dzia­łal­ność lo­kal­nych ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych i in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych spo­łecz­no­ści lo­kal­nych oraz moż­li­we jest udziel­nie wspar­cia tego ro­dza­ju in­sty­tu­cjom, to pro­ble­my w sto­so­wa­niu pra­wa wy­ni­ka­ją­ce z roz­bież­no­ści wy­kład­ni prze­pi­sów dzia­ła­ją znie­chę­ca­ją­co na wpro­wa­dza­nie roz­wią­zań kra­jo­wych, któ­re mo­gły­by prze­wi­dy­wać róż­ne­go ro­dza­ju in­stru­men­ty wspie­ra­ją­ce wy­ko­ny­wa­nie za­dań przez lo­kal­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we. Pro­blem ten musi być od­no­szo­ny nie tyl­ko do wpro­wa­dza­nych roz­wią­zań. Jest on szer­szy, po­nie­waż obec­ne prze­pi­sy unij­ne wy­mu­sza­ją zmia­ny w do­tych­cza­so­wej kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych po­szcze­gól­nych państw UE kształ­to­wa­nej w dłu­gim pro­ce­sie hi­sto­rycz­nym. Wy­ni­ka to z fak­tu, że wie­le z lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w związ­ku z wy­peł­nia­niem szcze­gól­nych za­dań na ryn­ku lo­kal­nym, uzy­ski­wa­ło wspar­cie ze stro­ny sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, a tak­że pań­stwa (np. w po­sta­ci gwa­ran­cji). Obec­na kwa­li­fi­ka­cja tych roz­wią­zań jako po­mo­cy pań­stwa wy­mu­sza re­or­ga­ni­za­cję sek­to­ra ban­ko­wo­ści lo­kal­nej, czę­sto pro­wa­dząc do li­kwi­da­cji lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych.

Oma­wia­jąc za­gad­nie­nie re­guł do­ty­czą­cych po­mo­cy pań­stwa, nie moż­na po­prze­stać na kwe­stii or­ga­ni­za­cji usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym. Trze­ba rów­nież od­nieść się do za­sad ich fi­nan­so­wa­nia. Pa­trząc na do­ro­bek pra­wa unij­ne­go w tym za­kre­sie, moż­na ogól­nie stwier­dzić, że wy­rów­na­nie do­dat­ko­wych kosz­tów świad­cze­nia tych usług, po­zwa­la­ją­ce na po­kry­cie czę­ści lub ca­ło­ści kosz­tów wy­ni­ka­ją­cych ze zo­bo­wią­zań z ty­tu­łu ich świad­cze­nia (tzw. re­kom­pen­sa­ta), może być przez or­ga­ny wła­dzy usta­la­ne we­dle uzna­nia (może to być do­ta­cja, po­życz­ka, wnie­sie­nie ka­pi­ta­łu, gwa­ran­cja), pod wa­run­kiem jed­nak, że nie wy­kra­cza poza to, co jest nie­zbęd­ne do za­pew­nie­nia wy­ko­na­nia ce­lów usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym106, na wa­run­kach do­pusz­czal­nych pod wzglę­dem go­spo­dar­czym107, sto­sow­nie do po­sta­no­wień art. 106 ust. 2 TFUE108. A obec­nie do­ko­ny­wa­na wy­kład­nia wska­za­ne­go prze­pi­su kła­dzie na­cisk na to, by przed­się­bior­ca mógł wy­ko­ny­wać te usłu­gi na "eko­no­micz­nie ak­cep­to­wal­nych wa­run­kach"109.

Istot­ne jest da­lej i to, że przy oce­nie wy­so­ko­ści re­kom­pen­sa­ty uwzględ­nia się nie tyl­ko wszyst­kie ko­rzy­ści przy­zna­ne przez pań­stwo lub z za­so­bów pu­blicz­nych w do­wol­nej for­mie, ale tak­że, że ma ona być for­mą wy­rów­na­nia kosz­tów po­no­szo­nych w związ­ku ze świad­cze­niem usług w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym. Dla­te­go na przy­kład KE na­ka­za­ła zmia­nę re­gu­la­cji w za­kre­sie gwa­ran­cji udzie­la­nych lo­kal­nym in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym w Niem­czech, bo­wiem nie była ona udzie­la­na jako re­kom­pen­sa­ta za usłu­gi świad­czo­ne w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, ale zwią­za­na była z samą for­mą praw­ną tych in­sty­tu­cji110. Na­tu­ral­nie nie­któ­re z usług, tak­że ban­ko­wych, mogą być świad­czo­ne bez kon­kret­ne­go wspar­cia ze stro­ny władz pu­blicz­nych państw człon­kow­skich. Jed­nak gdy ma ono miej­sce, ko­niecz­ne jest prze­strze­ga­nie omó­wio­nych re­guł, a tak­że za­sa­dy nie­ob­cią­ża­nia nią nad­mier­nie fi­nan­sów pu­blicz­nych111.

Trze­ba też pod­kre­ślić, że przyj­mu­jąc, iż nie­wiel­kie re­kom­pen­sa­ty przy­zna­wa­ne przed­się­bior­stwom, któ­rym po­wie­rzo­no świad­cze­nie usług w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, nie wpły­wa­ją na roz­wój han­dlu i kon­ku­ren­cję w spo­sób po­zo­sta­ją­cy w sprzecz­no­ści z in­te­re­sem UE, prze­wi­dzia­no dla nich od­ręb­ny tryb po­stę­po­wa­nia. Kwe­stie te re­gu­lo­wa­ne są de­cy­zja­mi i roz­po­rzą­dze­nia­mi KE.

VIKonstrukcja regulacyjna lokalnego banku komunalnego w prawie polskim

6.1. Uwa­gi wpro­wa­dza­ją­ce

Brak prze­pi­sów od­no­szą­cych się expres­sis ver­bis do dzia­łal­no­ści ban­ków ko­mu­nal­nych (sa­mo­rzą­do­wych) oraz nie­obec­ność tego typu in­sty­tu­cji w pol­skim sys­te­mie ban­ko­wym spra­wia, że twier­dze­nie, iż pol­skie prze­pi­sy pra­wa prze­wi­du­ją moż­li­wość pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w po­sta­ci lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go wy­da­je się tezą przed­wcze­sną. Bar­dziej uza­sad­nio­ne jest przy­ję­cie hi­po­te­zy ba­daw­czej o moż­li­wo­ści dzia­ła­nia lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go, któ­ra to pod­le­gać bę­dzie dal­szej we­ry­fi­ka­cji w ni­niej­szym roz­dzia­le. W związ­ku z tym ko­niecz­ne jest roz­po­czę­cie roz­wa­żań na te­mat lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych od usta­le­nia, czy pol­skie prze­pi­sy pra­wa w ogó­le po­zwa­la­ją na two­rze­nie i funk­cjo­no­wa­nie ta­kich pod­mio­tów. Po­sta­wić na­le­ży py­ta­nie o do­pusz­czal­ność i nor­ma­tyw­nie wy­zna­cza­ne gra­ni­ce ak­tyw­no­ści go­spo­dar­czej JST w kon­tek­ście za­pew­nie­nia człon­kom wspól­no­ty lo­kal­nej (i ad­mi­ni­stra­cji sa­mo­rzą­do­wej) do­stę­pu do usług ban­ków ko­mu­nal­nych w świe­tle roz­wią­zań pol­skie­go pra­wa ban­ko­we­go i ko­mu­nal­ne­go.

Pierw­szym klu­czo­wym usta­le­niem, ja­kie­go na­le­ży do­ko­nać, jest kon­sta­ta­cja moż­li­wo­ści po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Roz­wa­ża­nia te, o cha­rak­te­rze czy­sto teo­re­tycz­nym (a to ze wzglę­du na na­tu­ral­ny obec­nie brak moż­li­wo­ści roz­pa­trze­nia tych za­gad­nień em­pi­rycz­nie)1, po­win­ny ob­jąć tak­że re­flek­sje nad ewen­tu­al­nym sta­tu­sem or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nym lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych oraz praw­ny­mi de­ter­mi­nan­ta­mi ich funk­cjo­no­wa­nia (wy­ni­ka­ją­cy­mi w znacz­nej mie­rze z ko­niecz­no­ści uwzględ­nie­nia wy­ko­rzy­sta­nia mie­nia ko­mu­nal­ne­go w ta­kim przed­się­wzię­ciu i szcze­gól­nej po­zy­cji wła­ści­cie­la tego mie­nia). To­wa­rzy­szyć im musi wy­zna­cze­nie ram praw­nych ta­kiej dzia­łal­no­ści w obo­wią­zu­ją­cym sys­te­mie praw­nym. Istot­ne sta­je się prze­ana­li­zo­wa­nie, któ­re z jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go mia­ły­by mieć upraw­nie­nia, by dzia­łal­ność ko­mu­nal­ną pro­wa­dzić, two­rząc czy przy­stę­pu­jąc do in­sty­tu­cji wy­ko­nu­ją­cych czyn­no­ści ban­ko­we. Rów­nie istot­ne jest usta­le­nie, w ja­kiej for­mie or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne mo­gły­by pro­wa­dzić dzia­łal­ność ban­ko­wą.

Ewen­tu­al­ne po­twier­dze­nie praw­dzi­wo­ści twier­dze­nia, że pol­skie prze­pi­sy pra­wa prze­wi­du­ją moż­li­wość pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w po­sta­ci lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go, skła­niać musi do za­sta­no­wie­nia się, na ile skła­da­ją­cy się na kon­struk­cję re­gu­la­cyj­ną tego ban­ku sys­tem norm jest spój­ny i zu­peł­ny. Da­lej zaś, czy moż­na mó­wić o ja­kimś za­ry­sie kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej ban­ku ko­mu­nal­ne­go, czy ra­czej na­le­ży stwier­dzić, że na grun­cie pol­skie­go sys­te­mu praw­ne­go mamy do czy­nie­nia je­dy­nie z po­je­dyn­czy­mi nor­ma­mi (np. luź­no po­wią­za­ny­mi ze sobą) po­zba­wio­ny­mi idei, ja­kie­mu za­mie­rze­niu słu­żą.

6.2. Dzia­łal­ność ban­ko­wa sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go

6.2.1. Po­dej­mo­wa­nie i pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez sa­mo­rzą­dy

W pol­skim sys­te­mie praw­nym wła­ści­we re­gu­la­cji pra­wa ban­ko­we­go okre­śle­nie "dzia­łal­ność ban­ko­wa"2 nie two­rzy w żad­nym ak­cie praw­nym związ­ków fra­ze­olo­gicz­nych z ter­mi­nem "sa­mo­rzą­do­wy" na­le­żą­cym do pra­wa ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go. Jed­nak pod­ję­cie dys­ku­sji na te­mat lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych wy­ma­ga, jak się wy­da­je, szer­sze­go spoj­rze­nia za­rów­no na dzia­łal­ność sa­mo­rzą­dów, jak i or­ga­ni­za­cję sys­te­mu ban­ko­we­go, wła­śnie przez pry­zmat moż­li­wo­ści po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez JST oraz norm je re­gu­lu­ją­cych.

Ak­tu­al­nie, w od­róż­nie­niu od okre­su mię­dzy­wo­jen­ne­go, pro­ble­ma­ty­ka ta jest w pol­skim pra­wie ure­gu­lo­wa­na, moż­na rzec, me­to­dą "po­mi­nię­cia", szcząt­ko­wo, zu­peł­nie nie­ade­kwat­nie do ska­li za­gad­nie­nia. Prze­pi­sy pra­wa pu­blicz­ne­go, za­rów­no w czę­ści do­ty­czą­cej or­ga­ni­za­cji sys­te­mu ban­ko­we­go (pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we), jak i pra­wa ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, nie od­no­szą się w bez­po­śred­ni spo­sób do moż­li­wo­ści two­rze­nia oraz funk­cjo­no­wa­nia żad­ne­go ro­dza­ju ban­ków ko­mu­nal­nych (sa­mo­rzą­do­wych), a co moż­na by­ło­by ro­zu­mieć jako pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez JST. Pod­sta­wę do uzna­nia, że dzia­łal­ność taka jest w pew­nym za­kre­sie do­zwo­lo­na, sta­no­wi je­dy­nie ar­ty­kuł 10 ust. 3 u.g.k., zgod­nie z któ­rym "ogra­ni­cze­nia do­ty­czą­ce two­rze­nia spół­ek pra­wa han­dlo­we­go i przy­stę­po­wa­nia przez gmi­nę do nich, (...) nie mają za­sto­so­wa­nia do po­sia­da­nia przez gmi­nę ak­cji lub udzia­łów spół­ek zaj­mu­ją­cych się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi". Usta­le­nie zna­cze­nia tak wy­ra­żo­nej nor­my praw­nej wy­ma­ga jed­nak bar­dzo znacz­ne­go opar­cia się na wy­kład­ni ję­zy­ko­wej, funk­cjo­nal­nej oraz uwzględ­nie­nia kon­tek­stu sys­te­mo­we­go. Utrud­nia to nie tyl­ko prze­kład tego prze­pi­su pra­wa na wy­po­wiedź ma­ją­cą po­stać nor­my, ale i od­po­wiedź na za­sad­ni­cze py­ta­nia: o spo­sób two­rze­nia, przy­stę­po­wa­nia i zor­ga­ni­zo­wa­nia ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji zaj­mu­ją­cych się wy­ko­ny­wa­niem czyn­no­ści ban­ko­wych, o za­sięg te­ry­to­rial­ny, a tak­że o cel go­spo­dar­czy pod­mio­tów (z udzia­łem mie­nia ko­mu­nal­ne­go) świad­czą­cych usłu­gi ban­ko­we.

Dą­żąc do od­ko­do­wa­nia tre­ści norm pra­wa w za­kre­sie in­te­re­su­ją­cym z punk­tu wi­dze­nia pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań, trze­ba oce­nić je w pierw­szej ko­lej­no­ści po­przez pry­zmat kon­cep­cji ustro­jo­wej JST. Re­gu­la­cję dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go (w tym tak­że w po­sta­ci po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej) po­strze­gać na­le­ży w kon­tek­ście praw­nych zo­bo­wią­zań ad­mi­ni­stra­cji sa­mo­rzą­do­wej do re­ali­za­cji wy­zna­cza­nych jej usta­wo­wo ce­lów3. Za­kła­da się, że na­stę­po­wać to bę­dzie przez sto­so­wa­nie re­le­want­nych środ­ków w sfe­rze go­spo­dar­czej i spo­łecz­nej, ma­jąc na wzglę­dzie, że ak­tyw­ność jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go (ich or­ga­nów) może być przed­się­bra­na i roz­wi­ja­na na pod­sta­wie oraz w gra­ni­cach pra­wa. To zaś okre­śla za­da­nia, za­kres dzia­łal­no­ści oraz sto­sow­ne kom­pe­ten­cje i in­stru­men­ty. Nie­zmier­nie istot­ne jest przy tym wy­wa­że­nie za­kre­su pro­wa­dzo­nej (po­dej­mo­wa­nej) dzia­łal­no­ści ban­ko­wej (jak i każ­dej in­nej dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej JST) i sto­sow­ne jej zhar­mo­ni­zo­wa­nie z ce­lem, jaki wy­zna­cza się pod­mio­to­wi sa­mo­rzą­do­we­mu. Przy czym kry­te­rium oce­ny musi być za­wsze spe­cy­fi­ka JST - jako jed­nost­ki go­spo­da­ru­ją­cej środ­ka­mi pu­blicz­ny­mi4. Nie moż­na bo­wiem - jak to słusz­nie wska­za­no w orzecz­nic­twie są­do­wym - wbrew ce­chom ustro­jo­wym oraz za­sa­dom ko­mu­nal­nej go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej, któ­re "jed­no­znacz­nie wy­klu­cza­ją moż­li­wość prze­kształ­ce­nia gmin (...) [a tak­że po­zo­sta­łych JST - przy­pis aut.] w pod­mio­ty, któ­rych głów­nym lub na­wet jed­nym z wie­lu ce­lów by­ło­by pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej ob­li­czo­nej na osią­ga­nie zy­sków"5 po­dej­mo­wać jej w spo­sób de­pre­cjo­nu­ją­cy pod­sta­wo­we, usta­wo­we cele i za­da­nia JST. Wy­ni­ka to z sa­mej kon­cep­cji sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, zgod­nie z któ­rą dzia­łal­ność JST ma z za­ło­że­nia słu­żyć re­ali­za­cji (za­spo­ka­ja­niu) po­trzeb wspól­no­ty. Ozna­cza to, że gra­ni­ce do­pusz­czal­no­ści ak­tyw­no­ści go­spo­dar­czej JST w za­kre­sie po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej wy­zna­czać win­na ogól­na for­mu­ła za­dań re­ali­zo­wa­nych w in­te­re­sie pu­blicz­nym na szcze­blu lo­kal­nym6.

Ta ge­ne­ral­na wy­tycz­na nie jest jed­nak wy­star­cza­ją­ca dla roz­strzy­gnię­cia kwe­stii, po pierw­sze, któ­re z jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go (są ich bo­wiem trzy ka­te­go­rie) mogą two­rzyć pod­mio­ty wy­ko­nu­ją­ce czyn­no­ści ban­ko­we lub przy­stę­po­wać do nich. Po dru­gie, jaki mógł­by być (wi­nien być) za­kres przed­mio­to­wy i pod­mio­to­wy dzia­łal­no­ści ta­kie­go sa­mo­rzą­do­we­go pod­mio­tu. Po trze­cie, w ja­kiej for­mie może być pro­wa­dzo­ny ten - nie­wąt­pli­we szcze­gól­ny - ro­dzaj go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej. Punk­tem wyj­ścia dla do­ko­na­nia me­ry­to­rycz­nych roz­strzy­gnięć tak po­sta­wio­nych py­tań są prze­pi­sy usta­wy o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej. Zgod­nie z ich brzmie­niem JST mają co do za­sa­dy swo­bo­dę wy­bo­ru pro­wa­dze­nia go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej oraz form or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych, w ja­kiej dzia­łal­ność ta jest pro­wa­dzo­na. Ta ogól­na re­gu­ła pod­le­ga jed­nak ak­tu­al­nie mo­dy­fi­ka­cji w za­kre­sie przed­mio­to­wym i pod­mio­to­wym. Zwłasz­cza je­śli cho­dzi o za­rob­ko­wą ak­tyw­ność go­spo­dar­czą. Znaj­du­je to po­twier­dze­nie w art. 10 u.g.k. Po­głę­bio­na ana­li­za przy­wo­ła­ne­go ar­ty­ku­łu po­zwa­la na stwier­dze­nie, że w za­kre­sie ak­tyw­no­ści go­spo­dar­czej JST poza sfe­rą uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej obo­wią­zu­ją dość re­stryk­tyw­ne prze­pi­sy. Do­tych­czas naj­więk­szą swo­bo­dę po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ko­mu­nal­nej uzy­ska­ły gmi­ny. One to w spo­sób naj­mniej skrę­po­wa­ny ju­ry­dycz­nie mogą po­dej­mo­wać i pro­wa­dzić dzia­łal­ność ko­mer­cyj­ną7. W przy­pad­ku po­zo­sta­łych jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go (tj. po­wia­tów i wo­je­wództw) moż­li­wość pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej poza sfe­rą uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej jest wy­raź­nie zróż­ni­co­wa­na. Po­wiat w ogó­le nie może pro­wa­dzić ta­kiej dzia­łal­no­ści, na­to­miast wo­je­wódz­two w za­kre­sie czyn­no­ści pro­mo­cyj­nych, edu­ka­cyj­nych, wy­daw­ni­czych oraz te­le­ko­mu­ni­ka­cji słu­żą­cych roz­wo­jo­wi wo­je­wódz­twa, co na tle usta­wo­we­go do­zwo­le­nia na pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej jest do­zwo­le­niem szcząt­ko­wym.

Kształt re­gu­la­cji, w któ­rych dzia­łal­ność obej­mu­ją­ca wy­ko­ny­wa­nie czyn­no­ści ban­ko­wych nie jest trak­to­wa­na jako słu­żą­ca re­ali­za­cji za­dań o cha­rak­te­rze uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej8, prze­są­dza o tym, że pod­miot świad­czą­cy usłu­gi ban­ko­we, w tym i bank ko­mu­nal­ny, de fac­to i de iure mógł­by być je­dy­nie gmin­ną "in­sty­tu­cją ban­ko­wą". Za­ka­zy nor­ma­tyw­ne wy­ra­żo­ne w art. 10 u.g.k. są bo­wiem uchy­la­ne w od­nie­sie­niu do "po­sia­da­nia" przez gmi­nę udzia­łów lub ak­cji spół­ek waż­nych dla roz­wo­ju gmi­ny9, w tym zaj­mu­ją­cych się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi (art. 10 ust. 3 u.g.k.)10.

Ko­lej­ną klu­czo­wą dla pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań kwe­stią jest to, do cze­go w świe­tle art. 10 ust. 3. u.g.k. gmi­ny mają pra­wo. Re­dak­cja tego prze­pi­su wy­wo­łu­je istot­ne wąt­pli­wo­ści i py­ta­nia o za­kres or­ga­ni­za­tor­skich upraw­nień gmi­ny. Cho­dzi tu o pre­cy­zyj­ne usta­le­nie, czy pra­wo­daw­ca po­zwa­la je­dy­nie na przy­stę­po­wa­nie przez gmi­nę do spół­ek pra­wa han­dlo­we­go "zaj­mu­ją­cych się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi", czy rów­nież na ich two­rze­nie.

W dok­try­nie słusz­nie po­ru­sza­ny był kil­ka­krot­nie pro­blem wa­dli­wo­ści uży­cia w oma­wia­nym prze­pi­sie zwro­tu "po­sia­da­nie przez gmi­nę ak­cji lub udzia­łów"11, po­wo­du­ją­ce­go wąt­pli­wo­ści in­ter­pre­ta­cyj­ne. Wy­ni­ka to z fak­tu, że na grun­cie ję­zy­ka praw­ne­go "po­sia­da­nie" jest sta­nem fak­tycz­nym12. Moż­li­wa roz­bież­ność mię­dzy sta­nem wła­sno­ści a sta­nem po­sia­da­nia (po­sia­da­czem ak­cji moż­na być na przy­kład na pod­sta­wie usta­no­wio­ne­go za­sta­wu na ak­cjach) spra­wia, że może po­wsta­wać nie­pew­ność zna­cze­nia tek­stu praw­ne­go. Wy­da­je się, w kon­tek­ście brzmie­nia ca­ło­ści art. 10 ust. 3 u.g.k., że pra­wo­daw­ca ma na uwa­dze wska­za­nie na upraw­nie­nie gmin do ob­ję­cia lub na­by­cia ak­cji/udzia­łów13. Taka re­dak­cja prze­pi­su ro­dzi wszak­że wąt­pli­wość, czy - w związ­ku z tym - nie jest wy­klu­czo­ne two­rze­nie wła­snych spół­ek ban­ko­wych. Część au­to­rów re­pre­zen­tu­je po­gląd, że ter­min "po­sia­da­nie" na­le­ży in­ter­pre­to­wać wą­sko, co w kon­se­kwen­cji ozna­cza wy­łącz­nie moż­li­wość przy­stą­pie­nia gmi­ny do spół­ki w dro­dze na­by­cia lub ob­ję­cia ak­cji/udzia­łów14. Trud­no jed­nak się z tym zgo­dzić, do­ko­nu­jąc wy­kład­ni funk­cjo­nal­nej. Ar­gu­men­tem istot­nym jest tu jed­nak nie wska­zy­wa­na w li­te­ra­tu­rze ła­twość obej­ścia tego prze­pi­su15, choć bez wąt­pie­nia jest on traf­ny, a przede wszyst­kim brak okre­śle­nia li­mi­tu za­an­ga­żo­wa­nia gmin w ak­cje/udzia­ły ta­kich spół­ek. Sko­ro pra­wo­daw­ca nie sprze­ci­wia się "po­sia­da­niu" 100% ak­cji/udzia­łów, a więc sy­tu­acji by była to jed­no­oso­bo­wa spół­ka gmi­ny, to nie po­win­no mieć zna­cze­nia czy na­stę­pu­je to w dro­dze przy­stą­pie­nia do funk­cjo­nu­ją­cej już spół­ki, czy też utwo­rze­nia no­we­go pod­mio­tu. Moż­na na­wet wy­su­nąć tezę, że bar­dziej za­sad­ne jest za­wią­za­nie spół­ki ko­mu­nal­nej, po­nie­waż po­zwa­la to gmi­nie na ukie­run­ko­wa­nie od sa­me­go po­cząt­ku dzia­łal­no­ści pod­mio­tu zgod­nie z po­trze­ba­mi da­nej spo­łecz­no­ści lo­kal­nej. Zgo­dzić się za­tem na­le­ży z tymi przed­sta­wi­cie­la­mi dok­try­ny, któ­rzy uzna­ją, że na pod­sta­wie art. 10 ust. 3 u.g.k. gmi­na może za­rów­no za­ło­żyć spół­kę, jak i przy­stą­pić do już ist­nie­ją­cej16.

Je­śli tak - to po­zo­sta­je od­nieść się do kwe­stii, ja­kie spół­ki pra­wa han­dlo­we­go zaj­mu­ją­ce się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi gmi­ny mogą two­rzyć. Od­wo­łać się trze­ba w tym za­kre­sie do re­gu­la­cji pra­wa ban­ko­we­go. Wy­cho­dząc od ar­ty­ku­łu 5 pr.bank., któ­ry ob­ja­śnia zna­cze­nie ter­mi­nu "czyn­no­ści ban­ko­we", do­ko­nu­je ich po­dzia­łu i prze­są­dza, że dzia­łal­ność go­spo­dar­cza, któ­rej przed­mio­tem są wy­mie­nio­ne w tym ar­ty­ku­le czyn­no­ści, może być wy­ko­ny­wa­na wy­łącz­nie przez ban­ki17, uznać trze­ba, że mogą to być je­dy­nie spół­ki ak­cyj­ne (art. 12 pr.bank.). Trze­ba jed­no­cze­śnie wy­raź­nie pod­kre­ślić, że część czyn­no­ści wska­za­nych w art. 5 pr.bank. może być wy­ko­ny­wa­na poza dzia­łal­no­ścią ban­ko­wą. Ich ka­ta­log obej­mu­je ta­kie czyn­no­ści, jak: udzie­la­nie po­ży­czek pie­nięż­nych, ope­ra­cje cze­ko­we i we­kslo­we oraz ope­ra­cje, któ­rych przed­mio­tem są war­ran­ty, wy­da­wa­nie kart płat­ni­czych oraz wy­ko­ny­wa­nie ope­ra­cji przy ich uży­ciu, ter­mi­no­we ope­ra­cje fi­nan­so­we, na­by­wa­nie i zby­wa­nie wie­rzy­tel­no­ści pie­nięż­nych, prze­cho­wy­wa­nie przed­mio­tów i pa­pie­rów war­to­ścio­wych, udo­stęp­nia­nie skry­tek sej­fo­wych, pro­wa­dze­nie sku­pu i sprze­da­ży war­to­ści de­wi­zo­wych, udzie­la­nie i po­twier­dza­nie po­rę­czeń, wy­ko­ny­wa­nie czyn­no­ści zle­co­nych, zwią­za­nych z emi­sją pa­pie­rów war­to­ścio­wych, po­śred­nic­two w do­ko­ny­wa­niu prze­ka­zów pie­nięż­nych oraz roz­li­czeń w ob­ro­cie de­wi­zo­wym. Jed­nak w przy­pad­ku, gdy wy­żej wska­za­ne czyn­no­ści nie są wy­ko­ny­wa­ne przez bank, nie mają sta­tu­su praw­ne­go "czyn­no­ści ban­ko­wych". Pro­wa­dzi to do wnio­sku, że zwrot z art. 10 ust. 3 u.g.k. "ogra­ni­cze­nia do­ty­czą­ce two­rze­nia spół­ek pra­wa han­dlo­we­go i przy­stę­po­wa­nia przez gmi­nę do nich nie mają za­sto­so­wa­nia do po­sia­da­nia przez gmi­nę ak­cji lub udzia­łów spół­ek zaj­mu­ją­cych się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi" w kon­tek­ście ca­łej re­gu­la­cji na­le­ży ro­zu­mieć w ten spo­sób, że gmi­na może, po pierw­sze, za­ło­żyć bank w for­mie spół­ki ak­cyj­nej18, po wtó­re, przy­stą­pić do nie­go. Wów­czas przed­mio­tem dzia­łal­no­ści ta­kiej in­sty­tu­cji może być każ­da z czyn­no­ści wska­za­nych w art. 5 ust. 1 i 2 pr.bank.19

Na tle ar­ty­ku­łu 10 ust. 3 u.g.k. po­wsta­ją ko­lej­ne istot­ne py­ta­nia. Mia­no­wi­cie - czy gmi­na mo­gła­by po­dej­mo­wać go­spo­dar­czą dzia­łal­ność za­rob­ko­wą w za­kre­sie czyn­no­ści ban­ko­wych w in­nej for­mie poza spół­ką? Na grun­cie prze­pi­sów pol­skie­go pra­wa ban­ko­we­go pro­blem spro­wa­dza się w isto­cie je­dy­nie do kwe­stii, czy może ona być człon­kiem ban­ku spół­dziel­cze­go, przy­stę­pu­jąc do już ist­nie­ją­ce­go20. Dy­le­mat ten po­wsta­je w związ­ku z py­ta­niem o przy­czy­nę po­mi­nię­cia przez nor­mo­daw­cę spół­dziel­ni jako jed­nej z form pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej przez jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, tam gdzie na­le­ża­ło­by się tego spo­dzie­wać, czy­li w re­gu­la­cjach u.g.k. Do­dat­ko­wo pro­blem po­głę­bia brak jed­nej sys­te­mo­wej de­fi­ni­cji sa­mo­rzą­do­wej (ko­mu­nal­nej) oso­by praw­nej21.

Czy moż­na za­tem uznać, że u.g.k. od­no­si się wy­łącz­nie do re­stryk­cji do­ty­czą­cych po­dej­mo­wa­nia dzia­łal­no­ści w for­mie spół­ek? Czy w od­nie­sie­niu do po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści w for­mie spół­dziel­ni ta swo­bo­da jest więk­sza? Czy może prze­ciw­nie, JST je­dy­nie w przy­pad­kach okre­ślo­nych w usta­wach szcze­gó­ło­wych mogą re­ali­zo­wać za­da­nia z za­kre­su go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej w for­mie spół­dziel­ni?

Nie ule­ga wąt­pli­wo­ści, że gmi­ny mają moż­li­wość two­rze­nia oraz przy­stę­po­wa­nia do spół­dziel­ni, a tak­że ich roz­wią­zy­wa­nia i wy­stę­po­wa­nia z nich22. Wy­ni­ka to bez­po­śred­nio z prze­pi­sów kom­pe­ten­cyj­nych za­strze­ga­ją­cych po­dej­mo­wa­nie uchwał w tej spra­wie do wy­łącz­nej wła­ści­wo­ści rady gmi­ny (art. 18 ust. 2 pkt 9 lit. f u.s.g.)23. Wnio­sek taki po­twier­dza tak­że pre­cy­zo­wa­ny, wpraw­dzie je­dy­nie na po­trze­by u.g.n., ter­min "sa­mo­rzą­do­wa oso­ba praw­na". Obej­mu­je on oso­by praw­ne po­wo­ły­wa­ne lub two­rzo­ne przez or­ga­ny jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go bez żad­nych wy­łą­czeń w tej ma­te­rii (art. 4 pkt 9a u.g.n.24). W świe­tle tych po­sta­no­wień oraz po­sta­no­wień art. 2 u.g.k. część przed­sta­wi­cie­li dok­try­ny uzna­je, że JST je­dy­nie w przy­pad­ku wska­za­nym w usta­wach szcze­gó­ło­wych mogą wy­ko­ny­wać za­da­nia z za­kre­su go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej w in­nych for­mach niż wska­za­ne w przy­wo­ła­nym wy­żej art. 2 u.g.k.25 Przy­ję­cie ta­kie­go sta­no­wi­ska wy­klu­cza moż­li­wość nie tyl­ko two­rze­nia ban­ku spół­dziel­cze­go (co wy­ni­ka wprost z prze­pi­sów pr.bank.), ale i sta­nia się przez gmi­nę człon­kiem ban­ku spół­dziel­cze­go w dro­dze przy­stą­pie­nia do już ist­nie­ją­ce­go26. Na­le­ży jed­nak stwier­dzić, że w prak­ty­ce gmi­ny pol­skie - a do­kład­niej, nie­któ­re z nich - po­sia­da­ją udzia­ły w ban­kach spół­dziel­czych. Jest to wy­nik pew­nych za­szło­ści hi­sto­rycz­nych27, ale i de­cy­zji po­dej­mo­wa­nych już w okre­sie obo­wią­zy­wa­nia u.g.k.28

Bio­rąc pod uwa­gę do­tych­cza­so­we usta­le­nia, moż­na stwier­dzić zde­cy­do­wa­nie, że pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez JST jest w świe­tle pol­skich prze­pi­sów pra­wa do­zwo­lo­ne. Krąg pod­mio­tów po­sia­da­ją­cych ku temu sto­sow­ne upo­waż­nie­nie usta­wo­we jest jed­nak wy­zna­czo­ny bar­dzo re­stryk­cyj­nie i pra­wo­daw­ca przy­zna­je upraw­nie­nia w tej ma­te­rii je­dy­nie gmi­nom. Jed­no­cze­śnie ogra­ni­czo­ny zo­stał wy­bór form or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych, w ja­kich dzia­łal­ność ban­ko­wa JST może być pro­wa­dzo­na. Mia­no­wi­cie na grun­cie obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów praw­nych bez­sprzecz­nie moż­li­we jest jej pro­wa­dze­nie w for­mie ban­ko­wej spół­ki ak­cyj­nej. Na­to­miast po­dej­mo­wa­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez JST w for­mie spół­ki ak­cyj­nej, jak i pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej JST w for­mie spół­dziel­ni wy­wo­łu­je licz­ne wąt­pli­wo­ści. Dzie­je się tak dla­te­go, że prze­pi­sy pra­wa ko­mu­nal­ne­go i ban­ko­we­go nie dają pod­staw do jed­no­znacz­ne­go roz­strzy­gnię­cia tych kwe­stii. W związ­ku z tym, że unor­mo­wa­nia od­no­szą­ce się do uczest­nic­twa w przed­się­wzię­ciu, ja­kim jest pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, opie­ra­ją się na ogól­nie wy­ra­żo­nej kom­pe­ten­cji do "po­sia­da­nia" ak­cji "spół­ek zaj­mu­ją­cych się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi", a prze­pi­sy pra­wa w ża­den spo­sób nie ogra­ni­cza­ją ilo­ści ak­cji, jaką może "po­sia­dać" gmi­na (jak­kol­wiek będą mia­ły tu za­sto­so­wa­nie re­gu­ły pr.bank., od­no­szą­ce się do na­by­cia albo ob­ję­cia ak­cji lub pra­wa z ak­cji ban­ku kra­jo­we­go i przy prze­kro­cze­niu usta­wo­wo okre­ślo­nych pro­gów, wy­ma­ga­na bę­dzie zgo­da Ko­mi­sji Nad­zo­ru Fi­nan­so­we­go (KNF)), to moż­li­we jest po­sia­da­nie przez gmi­nę za­rów­no mi­ni­mal­ne­go udzia­łu ka­pi­ta­ło­we­go w spół­ce ban­ko­wej, jak i w 100% wy­so­ko­ści. Pro­wa­dzi to do kon­sta­ta­cji, że pra­wo­daw­ca do­pusz­cza moż­li­wość róż­ne­go za­an­ga­żo­wa­nia JST w dzia­łal­ność ban­ko­wą w za­leż­no­ści od udzia­łu mie­nia ko­mu­nal­ne­go w fun­du­szach wła­snych ban­ku wy­ra­ża­ne­go po­przez ilość na­by­tych ak­cji. Z dru­giej stro­ny, brak od­nie­sień pra­wo­daw­cy do przy­stę­po­wa­nia do spół­dziel­ni wy­ko­nu­ją­cych czyn­no­ści ban­ko­we po­zo­sta­wia otwar­tą kwe­stię moż­li­wo­ści pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej JST w for­mie spół­dziel­ni.

Ist­nie­nie tych nie­jed­no­znacz­nych po­sta­no­wień i luk praw­nych ro­dzi ko­lej­ne dy­le­ma­ty, któ­re będą przed­mio­tem roz­wa­żań w dal­szej czę­ści roz­pra­wy. W tym miej­scu przede wszyst­kim ro­dzi się py­ta­nie, ja­kie wa­run­ki, ja­kie prze­słan­ki będą de­ter­mi­no­wa­ły praw­nie moż­li­wość kwa­li­fi­ko­wa­nia da­ne­go ban­ku jako lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go. Dla po­praw­no­ści dal­szych roz­wa­żań nad kon­cep­cją re­gu­la­cyj­ną i nor­ma­tyw­ną ban­ku lo­kal­ne­go sta­je się nie­wąt­pli­wie nie­odzow­ne uści­śle­nie po­ję­cia "lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny".

6.2.2. Bank z udzia­łem mie­nia ko­mu­nal­ne­go a lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny - usta­le­nia ter­mi­no­lo­gicz­ne

W kon­se­kwen­cji uzna­nia, że gmi­na może pro­wa­dzić dzia­łal­ność ban­ko­wą, na tle pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań na­su­wa się py­ta­nie, czy uza­sad­nio­ne jest po­słu­gi­wa­nie się po­ję­ciem "bank ko­mu­nal­ny" lub "lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny", a tak­że jaki ma być na grun­cie obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów za­kres tych po­jęć.

Ar­ty­kuł 10 ust. 3 u.g.k. po­zwa­la bez wąt­pie­nia przy­jąć, że do­zwo­lo­ne jest ist­nie­nie osób praw­nych (a do­kład­nie spół­ek ak­cyj­nych) zaj­mu­ją­cych się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi z do­wol­nym udzia­łem mie­nia gmin­ne­go. Ma­jąc na uwa­dze ar­gu­men­ty przy­wo­ła­ne w po­przed­nim pod­roz­dzia­le, daje to pod­sta­wę do uzna­nia, że teo­re­tycz­nie moż­li­we jest two­rze­nie ban­ków z czę­ścio­wym bądź cał­ko­wi­tym udzia­łem gmin. Przede wszyst­kim zaś moż­li­we jest na­by­cie przez gmi­nę ak­cji pro­wa­dzą­ce­go już dzia­łal­ność ban­ku, bez wzglę­du na jego struk­tu­rę wła­sno­ścio­wą29.

Każ­dy taki bank moż­na za­sad­nie okre­ślać jako "bank z udzia­łem mie­nia ko­mu­nal­ne­go"30. Sze­ro­ko uję­ty za­kres wła­sno­ścio­wy, po­zwa­la­ją­cy pod­mio­tom o róż­nym sta­tu­sie pu­blicz­nym i pry­wat­nym na­by­wać ak­cje ban­ków (i moż­na za­ło­żyć, do­pusz­cza­ją­cy człon­ko­stwo w ban­ku spół­dziel­czym), spra­wia, że istot­ne sta­je się py­ta­nie, kie­dy bank moż­na uznać za ko­mu­nal­ny. Za­sad­ni­czym pro­ble­mem jest to, iż nie jest moż­li­we na grun­cie praw­nym do­pre­cy­zo­wa­nie wa­run­ków de­cy­du­ją­cych bez­sprzecz­nie o gra­ni­cy mię­dzy tym co ko­mu­nal­ne, a tym, co nie, w przy­pad­ku mie­sza­nej struk­tu­ry wła­sno­ścio­wej. Wy­wo­łu­je to wie­le wąt­pli­wo­ści i nie zo­sta­ło jed­no­znacz­nie roz­strzy­gnię­te ani ju­ry­dycz­nie, ani w dro­dze roz­wa­żań dok­try­nal­nych.

Od­wo­ła­nie się do ję­zy­ka po­tocz­ne­go po­zwa­la je­dy­nie na usta­le­nie pew­nej re­la­cji, któ­rą moż­na okre­ślić jako "na­le­żą­cy" czy "za­leż­ny" od gmi­ny/gmin. Nie­wąt­pli­wie ko­mu­nal­nym bę­dzie bank, któ­re­go wszyst­kie ak­cje (udzia­ły31) są czę­ścią mie­nia ko­mu­nal­ne­go32. Nie ma przy tym zna­cze­nia, czy będą one wła­sno­ścią jed­nej czy kil­ku gmin. Nie jest też istot­na oso­ba po­wo­łu­ją­ce­go lub two­rzą­ce­go bank, al­bo­wiem dla kla­sy­fi­ka­cji jako sa­mo­rzą­do­wej oso­by praw­nej waż­ny jest ak­tu­al­ny stan wła­sno­ścio­wy. Choć to wy­da­wa­ło­by się oczy­wi­ste stwier­dze­nie, kon­fron­to­wa­ne z nie­któ­ry­mi prze­pi­sa­mi może wy­ma­gać uza­sad­nie­nia. Wy­ni­ka to z fak­tu, że pra­wo­daw­ca for­mu­łu­je od­mien­ne nor­ma­tyw­ne prze­słan­ki prze­są­dza­ją­ce o sa­mo­rzą­do­wym, a za­tem i ko­mu­nal­nym cha­rak­te­rze nie­któ­rych pod­mio­tów. Tak jest w przy­pad­ku usta­wy o go­spo­dar­ce nie­ru­cho­mo­ścia­mi, gdzie jako "sa­mo­rzą­do­we" okre­śla się oso­by praw­ne po­wo­ły­wa­ne lub two­rzo­ne przez or­ga­ny jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go (art. 4 pkt 9a u.g.n.). Opar­cie się jed­nak je­dy­nie, jak ma to miej­sce w przy­wo­ła­nej de­fi­ni­cji (czy na­wet do­dat­ko­wo), na kry­te­rium sta­tu­su pod­mio­tu za­ło­ży­ciel­skie­go po­wo­do­wa­ło­by wy­łą­cze­nie z za­kre­su po­ję­cia "bank ko­mu­nal­ny" na przy­kład in­sty­tu­cji, któ­rej wszyst­kie ak­cje (skła­da­ją­ce się na ca­łość ka­pi­ta­łu za­kła­do­we­go) są czę­ścią mie­nia ko­mu­nal­ne­go, ale utwo­rzo­nej po­cząt­ko­wo przez inny pod­miot (inne pod­mio­ty) niż JST, i pro­wa­dzi­ło­by do nie­uza­sad­nio­ne­go za­wę­że­nia tego za­kre­su. Mia­ło­by to swo­je kon­se­kwen­cje w sto­so­wa­niu prze­pi­sów pra­wa, skut­ku­jąc zróż­ni­co­wa­niem sy­tu­acji praw­nej pod­mio­tów, któ­rych ak­cje (udzia­ły) są czę­ścią mie­nia ko­mu­nal­ne­go, w za­leż­no­ści od sta­tu­su oso­by za­ło­ży­cie­la.

Po­wra­ca­jąc do pró­by praw­ne­go uję­cia re­la­cji, któ­rą moż­na okre­ślić jako "na­le­żą­cy" czy "za­leż­ny" od gmi­ny/gmin, moż­na do­strzec dy­le­mat sy­tu­acji, gdy gmi­ny nie są wy­łącz­ny­mi ak­cjo­na­riu­sza­mi spół­ki ban­ko­wej czy człon­ka­mi ban­ku spół­dziel­cze­go. W dys­ku­sji nad wy­zna­cze­niem w tym kon­tek­ście li­nii po­dzia­łu teo­re­tycz­nie po­moc­ne mo­gły­by być kon­cep­cje two­rzo­ne w związ­ku z po­szu­ki­wa­niem za­kre­su po­jęć: "ko­mu­nal­na oso­ba praw­na", "gmin­na oso­ba praw­na", "sa­mo­rzą­do­wa oso­ba praw­na". Po do­głęb­nej ana­li­zie do­cho­dzi się jed­nak do wnio­sku, iż nie dają one osta­tecz­nej od­po­wie­dzi na py­ta­nie o gra­ni­ce zna­cze­nio­we i uka­zu­ją znacz­ne roz­bież­no­ści przy okre­śla­niu re­la­cji mię­dzy stop­niem za­an­ga­żo­wa­nia ma­jąt­ko­we­go JST a do­pusz­czal­no­ścią kwa­li­fi­ka­cji da­ne­go pod­mio­tu jako "ko­mu­nal­ny, "gmin­ny" czy "sa­mo­rzą­do­wy".

Z ak­tu­al­nie gło­szo­nych naj­szer­sza kon­cep­cja za­kła­da, że gmin­ną oso­bą praw­ną jest "każ­da jed­nost­ka or­ga­ni­za­cyj­na po­sia­da­ją­ca oso­bo­wość praw­ną, któ­rej ma­ją­tek przy­najm­niej w czę­ści sta­no­wi mie­nie gmin­ne"33. W po­dob­nym to­nie wy­po­wie­dział się SN, wska­zu­jąc, że "przy­miot­nik "gmin­na" dla oso­by praw­nej i brak jej de­fi­ni­cji w sys­te­mie pra­wa wska­zu­je tu - co naj­mniej se­man­tycz­nie - na za­leż­ność oso­by praw­nej od gmi­ny i od­no­si się nie­wąt­pli­wie do spół­ki z udzia­łem gmi­ny dzia­ła­ją­cej na pod­sta­wie usta­wy o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej"34. W węż­szym uję­ciu przed­sta­wi­cie­le dok­try­ny pre­cy­zyj­nie okre­śla­ją wy­so­kość udzia­łu, wska­zu­jąc, że gmin­ną oso­bą praw­ną jest pod­miot, w któ­re­go mie­niu gmi­na po­sia­da wkład w wy­so­ko­ści przy­najm­niej 50% udzia­łów (ak­cji)35, nie­któ­rzy zaś okre­śla­ją wyż­szy próg (np. 3/4 ka­pi­ta­łu ak­cyj­ne­go36). Istot­nym wy­znacz­ni­kiem jest tu re­al­na moż­li­wość po­dej­mo­wa­nia de­cy­zji w naj­waż­niej­szych kwe­stiach37. W li­te­ra­tu­rze ist­nie­ją rów­nież po­glą­dy, zgod­nie z któ­ry­mi gmin­ny­mi oso­ba­mi praw­ny­mi są wy­łącz­nie jed­no­oso­bo­we spół­ki gmi­ny, któ­rych mie­nie w ca­ło­ści sta­no­wi mie­nie ko­mu­nal­ne38. Zbli­żo­ne sta­no­wi­ska moż­na od­na­leźć w orzecz­nic­twie39. Z po­dob­ny­mi wąt­pli­wo­ścia­mi mie­rzyć się trze­ba i przy okre­śla­niu ko­mu­nal­ne­go cha­rak­te­ru ban­ku.

Wy­da­je się za­sad­ne, wo­bec nie­moż­no­ści do­ko­na­nia bez­spor­nych roz­strzy­gnięć ter­mi­no­lo­gicz­nych, by do­ko­nać pew­nej ka­te­go­ry­za­cji i wy­róż­nić wśród ban­ków z udzia­łem mie­nia ko­mu­nal­ne­go: bank z mniej­szo­ścio­wym udzia­łem mie­nia ko­mu­nal­ne­go (udział ten był­by rów­ny lub niż­szy niż 50%) oraz bank z więk­szo­ścio­wym udzia­łem (któ­ry na pod­sta­wie nie­któ­rych wska­za­nych wy­żej kry­te­riów, moż­na by tak­że okre­ślać mia­nem ko­mu­nal­ne­go)40. Od­ręb­ną, kwa­li­fi­ko­wa­ną ka­te­go­rię ban­ków z więk­szo­ścio­wym udzia­łem sta­no­wić będą ban­ki z wy­łącz­nym udzia­łem mie­nia ko­mu­nal­ne­go gmi­ny. Mogą być one bez­wąt­pie­nia okre­śla­ne mia­nem ko­mu­nal­nych. Ta­kie też ro­zu­mie­nie ban­ku ko­mu­nal­ne­go zo­sta­ło przy­ję­te dla dal­szych roz­wa­żań.

Pró­bu­jąc do­pre­cy­zo­wać istot­ne ce­chy ban­ku ko­mu­nal­ne­go, z punk­tu wi­dze­nia ob­sza­ru te­ry­to­rial­ne­go, na ja­kim może dzia­łać bank ko­mu­nal­ny, moż­na po­sta­wić tezę, że mimo iż pra­wo­daw­ca nie od­no­si się wprost do żad­ne­go typu sa­mo­rzą­do­wych in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych (a więc i ban­ków), to ze spo­so­bu ukształ­to­wa­nia wła­ści­wo­ści te­ry­to­rial­nej oraz przed­mio­to­wej JST, a tak­że za­sad go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej wy­ni­ka, że bank ko­mu­nal­ny na grun­cie pol­skich re­gu­la­cji może funk­cjo­no­wać wy­łącz­nie jako lo­kal­ny. Prze­ma­wia za tym przede wszyst­kim fakt, że je­dy­nym pod­mio­tem upraw­nio­nym do pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej wśród JST jest gmi­na. Ta zaś, jako wspól­no­ta sa­mo­rzą­do­wa po­wo­ła­na do kie­ro­wa­nia i za­rzą­dza­nia za­sad­ni­czą czę­ścią spraw pu­blicz­nych w in­te­re­sie swo­ich miesz­kań­ców, dzia­ła w ra­mach fun­da­men­tal­nej, choć ge­ne­ral­nej kom­pe­ten­cji do za­spo­ka­ja­nia zbio­ro­wych po­trzeb swo­jej spo­łecz­no­ści41 w ob­sza­rze lo­kal­nym42 wy­zna­cza­nym naj­czę­ściej przez te­ry­to­rium ca­łej gmi­ny lub jej czę­ści, a nie­kie­dy te­ry­to­rium kil­ku gmin. Spra­wia to, że wy­zna­cza­ne praw­nie za­da­nia gmi­ny oraz za­sięg prze­strzen­ny ich re­ali­za­cji de­ter­mi­nu­ją za­kres przed­mio­to­wy, pod­mio­to­wy i te­ry­to­rial­ny ban­ku ko­mu­nal­ne­go, gdyż mu­szą one zna­leźć swo­je od­zwier­cie­dle­nie w spo­so­bie pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści przez tego typu sa­mo­rzą­do­wą oso­bę praw­ną. W kon­se­kwen­cji przy­pi­sa­ne po­ję­ciu "bank lo­kal­ny" kom­po­nen­ty tre­ścio­we, jak: ogra­ni­czo­ny ob­szar dzia­ła­nia (miej­sco­wy, lo­kal­ny) oraz ukie­run­ko­wa­nie ak­tyw­no­ści na rzecz lo­kal­ne­go spo­łe­czeń­stwa, mi­sja spo­łecz­na, w peł­ni wy­peł­nia­ją rów­nież treść po­ję­cia "lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny", któ­rą moż­na usta­lić w dro­dze wy­kład­ni na grun­cie obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów pra­wa.

Kon­sta­tu­jąc, lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny był­by rów­no­cze­śnie in­sty­tu­cją sys­te­mu ban­ko­we­go i sys­te­mu sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go (sa­mo­rzą­du lo­kal­ne­go). Two­rzył­by w obu sys­te­mach nową "ja­kość", łą­cząc ce­chy ban­ku i lo­kal­nej in­sty­tu­cji sa­mo­rzą­do­wej (tu w ro­zu­mie­niu wspo­mnia­nych struk­tur sa­mo­rzą­do­wych w imię dzia­ła­nia na rzecz wspól­no­ty), speł­nia­jąc cele pu­blicz­ne w ta­kim za­kre­sie, w ja­kim JST re­ali­zu­je te cele dzia­ła­nia­mi go­spo­dar­czy­mi.

Pró­bu­jąc do­ko­nać usta­leń ter­mi­no­lo­gicz­nych, nie moż­na na ko­niec nie wska­zać na jesz­cze jed­ną kon­se­kwen­cję ogól­ni­ko­wej i frag­men­ta­rycz­nej tre­ści prze­pi­su art. 10 ust. 3 u.g.k. "spół­ka zaj­mu­ją­ca się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi" to nie tyl­ko bank kra­jo­wy, ale rów­nież in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa oraz bank za­gra­nicz­ny w ro­zu­mie­niu prze­pi­sów pr.bank. Trze­ba w związ­ku z tym po­sta­wić py­ta­nie, czy pra­wo­daw­ca do­pusz­cza moż­li­wość na­by­wa­nia ak­cji/udzia­łów we wszyst­kich tych pod­mio­tach. Przyj­mu­jąc, że zgod­nie z art. 7 ust.1 pkt 20 u.s.g. za­da­nia wła­sne obej­mu­ją spra­wy współ­pra­cy ze spo­łecz­no­ścia­mi lo­kal­ny­mi i re­gio­nal­ny­mi in­nych państw, moż­na przy­jąć, że zwłasz­cza gmi­ny przy­gra­nicz­ne mo­gły­by na­by­wać lub obej­mo­wać udzia­ły/ak­cje in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych czy ban­ków za­gra­nicz­nych. W świe­tle pol­skich prze­pi­sów nie moż­na wy­klu­czyć moż­li­wo­ści ist­nie­nia rów­nież in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych z udzia­łem mie­nia ko­mu­nal­ne­go oraz ban­ków za­gra­nicz­nych z ta­kim udzia­łem.

Istot­nym nor­ma­tyw­nie wy­zna­czo­nym kry­te­rium dla uczest­nic­twa w ta­kim przed­się­wzię­ciu jest re­ali­za­cja za­dań wła­snych. Ko­niecz­ne w związ­ku z tym sta­je się roz­strzy­gnię­cie, w ja­kim za­kre­sie moż­na uznać, że ich wy­ko­ny­wa­nie na­stę­pu­je w dro­dze pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez gmi­nę.

6.3. Lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny jako bank jed­no­stek sa­mo­rzą­du lo­kal­ne­go

6.3.1. Za­da­nia wła­sne sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go a dzia­łal­ność lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go

Wy­ty­czo­ne praw­nie za­da­nia JST mogą być re­ali­zo­wa­ne w pew­nym za­kre­sie po­przez dzia­łal­ność go­spo­dar­czą o cha­rak­te­rze ryn­ko­wym, na co nie­wąt­pli­wie ze­zwa­la­ją obec­nie obo­wią­zu­ją­ce prze­pi­sy43. Zdol­ność JST do sa­mo­dziel­ne­go za­rzą­dza­nia swy­mi spra­wa­mi jest w tym wy­mia­rze pod­da­na jed­nak ogra­ni­cze­niom ze wzglę­du na da­ją­cy się wy­pro­wa­dzić z prze­pi­sów Kon­sty­tu­cji RP za­kaz roz­bu­do­wy sek­to­ra pu­blicz­ne­go po­nad umo­ty­wo­wa­ne i ra­cjo­nal­ne po­trze­by44. Po­wo­du­je to, że nie­odzow­ne na grun­cie pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań sta­je się za­da­nie py­ta­nia, czy wśród wy­zna­czo­nych nor­ma­tyw­nie za­dań JST, w szcze­gól­no­ści go­spo­dar­czych, moż­na wska­zać ta­kie, któ­re uza­sad­nia­ją ist­nie­nie lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych. Wy­ma­ga to ana­li­zy ca­ło­kształ­tu re­gu­la­cji, al­bo­wiem brak jest prze­pi­sów sta­no­wią­cych o tym wprost.

Okre­śle­nie za­dań JST na grun­cie pol­skich prze­pi­sów pra­wa na­po­ty­ka jed­nak trud­no­ści. Po pierw­sze, re­kon­struk­cja kon­kret­ne­go, peł­ne­go ich ka­ta­lo­gu nie jest moż­li­wa, po­nie­waż pra­wo­daw­ca po­zo­sta­wia go otwar­tym45. Re­ali­za­cja za­sa­dy sa­mo­rząd­no­ści wy­ma­ga za­pew­nie­nia mar­gi­ne­su swo­bo­dy w okre­śla­niu za­dań przez JST. W związ­ku z tym ko­niecz­ne jest ge­ne­ral­ne ich uję­cie, a usta­wo­wa eg­zem­pli­fi­ka­cja po­win­na mieć miej­sce w tych przy­pad­kach, gdy JST ma obo­wią­zek je wy­ko­ny­wać, w po­zo­sta­łych po­win­na mieć cha­rak­ter je­dy­nie przy­kła­do­wy. Po dru­gie, prze­pi­sy pra­wa nie do­ko­nu­ją roz­róż­nie­nia za­dań z punk­tu wi­dze­nia ich cha­rak­te­ru go­spo­dar­cze­go. Po trze­cie, ze wzglę­du na czę­ste sto­so­wa­nie in­nych okre­śleń obok czy za­miast po­ję­cia "za­da­nia", ko­niecz­ne jest czę­sto od­ko­do­wy­wa­nie za­dań JST w dro­dze wy­kład­ni w opar­ciu zwro­ty usta­wo­we46.

Obec­nie obo­wią­zu­ją­ce prze­pi­sy po­zwa­la­ją bez wąt­pie­nia na uzna­nie, że za­da­nia wy­ko­ny­wa­ne przez JST wy­ni­ka­ją z przy­zna­ne­go im na mocy po­sta­no­wień Kon­sty­tu­cji RP upraw­nie­nia do spra­wo­wa­nia wła­dzy pu­blicz­nej i wy­ko­ny­wa­nia - jak sta­no­wi ogól­nie pra­wo­daw­ca - "istot­nej czę­ści za­dań pu­blicz­nych"47. Z fak­tu, że to wła­śnie za­da­nia wła­sne wy­ko­ny­wa­ne są przez JST sa­mo­dziel­nie48, wy­ni­ka, że klu­czo­wym praw­nym zo­bo­wią­za­niem or­ga­nów JST jest po­dej­mo­wa­nie pro­gra­mo­wych i ce­lo­wych dzia­łań dą­żą­cych do re­ali­za­cji tych po­trzeb. Na­to­miast prze­pi­sy ustaw ustro­jo­wych JST wy­li­cza­ją je je­dy­nie przy­kła­do­wo (i to nie tyle za­da­nia, je­śli opie­rać się na li­te­ral­nym brzmie­niu prze­pi­sów, co spra­wy, ich za­kres bądź cele). W dok­try­nie wska­zu­je się, że za­my­ka­ją się one za­sad­ni­czo w na­stę­pu­ją­cych ob­sza­rach: in­fra­struk­tu­ry tech­nicz­nej, spo­łecz­nej, po­rząd­ku i bez­pie­czeń­stwa pu­blicz­ne­go oraz ładu prze­strzen­ne­go i eko­lo­gicz­ne­go49, co nie wy­klu­cza i in­nych dzia­łań. Wy­ni­ka to wprost z re­gu­la­cji re­le­want­nych ustaw, pre­cy­zu­ją­cych za­da­nia JST50. Jed­nak i one nie po­win­ny być trak­to­wa­ne jako do­my­ka­ją­ce ka­ta­log za­dań51, al­bo­wiem, jak już wska­za­no52, każ­da JST (nie tyl­ko w orien­ta­cji wer­ty­kal­nej, ale i ho­ry­zon­tal­nej) ma inny za­sób spraw, a to spra­wia, że in­a­czej re­ali­zo­wa­ne będą za­da­nia na rzecz spo­łecz­no­ści lo­kal­nej53. Nie­za­prze­czal­ne jest, że to upodmio­to­wio­na wspól­no­ta sa­mo­rzą­do­wa win­na po­trze­by zbio­ro­we nie­usta­ją­co de­fi­nio­wać, kon­fron­tu­jąc ocze­ki­wa­nia miesz­kań­ców w za­kre­sie wa­run­ków ży­cia spo­łecz­ne­go, kul­tu­ral­ne­go, go­spo­dar­cze­go ze swo­imi po­win­no­ścia­mi wy­ni­ka­ją­cy­mi z przy­pi­sy­wa­nych JST w no­wo­cze­snym pań­stwie za­dań, nie­ko­niecz­nie wy­szcze­gól­nio­ny­mi w usta­wach54. Te zaś w co­raz więk­szym stop­niu wią­żą się ze sfe­rą od­dzia­ły­wa­nia na ca­ło­kształt roz­wo­ju spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go JST, kształ­tu­jąc nowe funk­cje i zmie­nia­jąc ogól­ną for­mu­łę kom­pe­ten­cyj­ną (za­da­nio­wą)55. Istot­ną trud­no­ścią jest na­to­miast wy­zna­cze­nie gra­ni­cy mię­dzy tym co ową po­trze­bą jest a tym, co wy­kra­cza poza jej ro­zu­mie­nie. Po­wsta­je w związ­ku z tym py­ta­nie, czy dzia­łal­ność lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go moż­na uznać za za­da­nie wpi­su­ją­ce się w re­ali­za­cję po­trzeb wspól­no­ty sa­mo­rzą­do­wej.

Na pod­sta­wie obec­nie obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów nie­wąt­pli­wie moż­na uznać, że tak. W świe­tle for­mu­ło­wa­nych usta­wo­wo za­dań go­spo­dar­czych i spo­łecz­nych, któ­re mo­gły­by uza­sad­niać ist­nie­nie lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych, na szcze­gól­ną uwa­gę za­słu­gu­je na­ło­że­nie na JST obo­wiąz­ków w za­kre­sie re­ali­za­cji po­li­ty­ki roz­wo­ju. Cho­dzi tu o dzia­ła­nia po­dej­mo­wa­ne i re­ali­zo­wa­ne w celu "za­pew­nie­nia trwa­łe­go i zrów­no­wa­żo­ne­go roz­wo­ju kra­ju, spój­no­ści spo­łecz­no-go­spo­dar­czej, re­gio­nal­nej i prze­strzen­nej, pod­no­sze­nia kon­ku­ren­cyj­no­ści go­spo­dar­ki oraz two­rze­nia no­wych miejsc pra­cy w ska­li kra­jo­wej, re­gio­nal­nej lub lo­kal­nej"56. Da­lej zaś, po­strze­ga­jąc za­da­nia JST przez pry­zmat wy­róż­nia­nych przez dok­try­nę funk­cji or­ga­ni­za­cji usług dla wspól­no­ty sa­mo­rzą­do­wej oraz funk­cji or­ga­ni­zu­ją­cej sto­sun­ki go­spo­dar­cze tej wspól­no­ty, a tak­że jed­ne­go z pod­sta­wo­wych ce­lów, ja­kim jest or­ga­ni­za­cja lo­kal­ne­go ży­cia pu­blicz­ne­go w ob­sza­rze go­spo­dar­czym57, moż­na wska­zać, że JST ob­li­go­wa­ne są do two­rze­nia sprzy­ja­ją­cych wa­run­ków umoż­li­wia­ją­cych dzia­łal­ność go­spo­dar­czą, jak i mają upraw­nie­nie do pro­wa­dze­nia wła­snej dzia­łal­no­ści. Wy­ko­ny­wa­nie za­dań JST może wy­ma­gać - a nie­raz wręcz wy­mu­szać - ak­tyw­ność o cha­rak­te­rze go­spo­dar­czym. Je­śli stwier­dze­nie to ze­sta­wi­my z nor­ma­tyw­nie wy­ty­cza­ny­mi za­da­nia­mi oraz re­ali­zo­wa­ny­mi przez lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne58, jak mię­dzy in­ny­mi: do­star­cza­nie środ­ków fi­nan­so­wych na miej­sco­we po­trze­by (w tym za­pew­nie­nie usług kre­dy­to­wych i po­życz­ko­wych lud­no­ści, pod­mio­tom go­spo­dar­czym oraz sa­mo­rzą­do­wi lo­kal­ne­mu) czy stwa­rza­nie moż­li­wo­ści otwo­rze­nia każ­de­mu za­miesz­ku­ją­ce­mu na ob­sza­rze JST ra­chun­ku ban­ko­we­go, to trud­no nie zgo­dzić się z twier­dze­niem, że umoż­li­wie­nie re­dy­stry­bu­owa­nia środ­ków pie­nięż­nych na po­zio­mie lo­kal­nym, wspar­cie miej­sco­wych przed­się­bior­ców, po­win­ny wpły­wać na po­bu­dza­nie roz­wo­ju go­spo­dar­cze­go w prze­strze­ni lo­kal­nej i re­gio­nal­nej. A co nie mniej waż­ne, sprzy­jać włą­cze­niu spo­łecz­ne­mu. Jest to za­sad­ni­czy ob­szar dzia­łal­no­ści lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych. Przy­kład Nie­miec po­ka­zu­je, iż mogą one peł­nić i inne waż­kie za­da­nia. Mogą choć­by udzie­lać po­rad na rzecz każ­dej oso­by roz­po­czy­na­ją­cej dzia­łal­ność go­spo­dar­czą na ob­sza­rze JST59, wspie­ra­jąc lo­kal­nych przed­się­bior­ców.

Trak­tu­jąc prze­pis art. 7 ust. 1 u.s.g. jako za­wie­ra­ją­cy nor­mę za­da­nio­wą o cha­rak­te­rze klau­zu­li ge­ne­ral­nej60 oraz pa­trząc przez pry­zmat po­zo­sta­łych re­gu­la­cji okre­śla­ją­cych za­da­nia JST, na­le­ży sta­nąć na sta­no­wi­sku, że ko­mu­nal­ne ban­ki lo­kal­ne mogą być jed­nym z "in­stru­men­tów" po­zwa­la­ją­cych na re­ali­za­cję, wy­kra­cza­ją­cych poza sfe­rę uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej, za­dań wła­snych sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Na­le­ży wszak­że ban­ki te po­strze­gać nie jako pod­mio­ty do­star­cza­ją­ce środ­ków pie­nięż­nych na po­trze­by fi­nan­so­we ad­mi­ni­stra­cji na przy­kład gmin­nej, ale na rzecz wspól­no­ty, wspie­ra­ją­ce lo­kal­ną dzia­łal­ność (m.in. go­spo­dar­czą), miesz­kań­ców po­przez do­star­cza­nie im ade­kwat­nych do po­trzeb da­ne­go lo­kal­ne­go ryn­ku usług ban­ko­wych. Jed­no­cze­śnie zgod­nie z ce­lem, jaki sta­wia­ny jest gmi­nom w ra­mach pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści, jej ak­tyw­ność go­spo­dar­cza musi za­wsze ce­cho­wać się "lo­gi­ką za­spo­ka­ja­nia po­trzeb wspól­no­ty" nie zaś "lo­gi­ką zy­sku"61. Ozna­cza to, że i lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny musi w swo­jej dzia­łal­no­ści tę re­gu­łę re­spek­to­wać.

6.3.2. Sta­tus or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ny lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go

Sta­tus praw­ny lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go wa­run­ko­wa­ny jest przez fakt, że jest on for­mą or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ną, któ­rą po­słu­gu­ją się gmi­ny, re­ali­zu­jąc za­da­nia pu­blicz­ne o cha­rak­te­rze lo­kal­nym. Moż­na za­tem iden­ty­fi­ko­wać de­ter­mi­nan­ty sa­mo­rzą­do­we lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go, jak: cel dzia­ła­nia, nie­odzow­ność wy­ko­ny­wa­nia za­dań sa­mo­rzą­do­wych, or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ne for­my dzia­łal­no­ści ko­mu­nal­nej, spo­sób fi­nan­so­wa­nia za­dań pu­blicz­nych. Jed­no­cze­śnie jest on pod­da­ny szcze­gól­nej re­gu­la­cji ze wzglę­du na świad­cze­nie usług ban­ko­wych, a więc wy­ko­ny­wa­nie re­gla­men­to­wa­nej dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej62. Na­stęp­stwem ta­kie­go sta­nu rze­czy jest to, że wy­wo­ły­wa­ne są skut­ki za­rów­no w sfe­rze dzia­łal­no­ści JST, jak i sys­te­mu ban­ko­we­go. Kwe­stią istot­ną sta­je się w związ­ku z tym umiej­sco­wie­nie lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go w struk­tu­rach sek­to­ra sa­mo­rzą­do­we­go (ze wzglę­du na kla­sy­fi­ka­cję pod­mio­to­wą) oraz ban­ko­we­go (ze wzglę­du na kla­sy­fi­ka­cję pod­mio­to­wą i przed­mio­to­wą dzia­łal­no­ści), gdyż ro­dzi to okre­ślo­ne kon­se­kwen­cje praw­ne m.in. w po­sta­ci kon­kret­nych obo­wiąz­ków, ale tak­że za­ka­zów i na­ka­zów, któ­re mu­szą być prze­strze­ga­ne za­rów­no przez JST i ich or­ga­ny, jak i sam bank.

W pierw­szej ko­lej­no­ści roz­wa­żyć trze­ba, jak dzia­ła­ją­cy w cha­rak­te­rze for­mal­nie od­ręb­ne­go od gmi­ny pod­mio­tu lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny był­by z punk­tu wi­dze­nia nor­ma­tyw­ne­go umiej­sca­wia­ny w sek­to­rze sa­mo­rzą­do­wym. Ze wzglę­du na fakt, że prze­pi­sy pra­wa nie sta­no­wią o tym wprost, roz­strzy­gać o tym będą nor­my praw­ne re­gu­lu­ją­ce re­la­cje mię­dzy JST a spół­ka­mi z udzia­łem gmi­ny oraz mię­dzy JST a spół­dziel­nia­mi z udzia­łem gmi­ny, każ­do­ra­zo­wo z uwzględ­nie­niem szcze­gól­ne­go sta­tu­su ban­ków.

Ana­li­zu­jąc to za­gad­nie­nie, wska­zać na­le­ży przede wszyst­kim na za­leż­ność ma­jąt­ko­wą, jaka za­cho­dzi­ła­by mię­dzy gmi­ną a ban­ko­wą spół­ką ak­cyj­ną, a tak­że mię­dzy gmi­ną a ban­kiem spół­dziel­czym.

W przy­pad­ku ban­ko­wej spół­ki ak­cyj­nej wpraw­dzie ma­ją­tek spół­ki z udzia­łem gmi­ny jest wła­sno­ścią spół­ki, jed­nak mię­dzy nią a kreu­ją­cą ją lub przy­stę­pu­ją­cą do niej gmi­ną wy­stę­pu­je sze­reg związ­ków uza­sad­nia­ją­cych twier­dze­nie, że ist­nie­ją mię­dzy nimi po­wią­za­nia ma­jąt­ko­we. Jak wska­zu­je się w li­te­ra­tu­rze, wy­stę­pu­ją one w mo­men­cie utwo­rze­nia spół­ki albo przy­stą­pie­nia do niej (ze wzglę­du na ko­niecz­ność wy­dzie­le­nia z mie­nia ko­mu­nal­ne­go wy­po­sa­że­nia i nie­ru­cho­mo­ści (je­śli będą one bez­po­śred­nio przy­dat­ne w pro­wa­dze­niu dzia­łal­no­ści ban­ko­wej63) oraz środ­ków pie­nięż­nych w celu wnie­sie­nia ka­pi­ta­łu za­ło­ży­ciel­skie­go w for­mie pie­nięż­nej lub wkła­dów nie­pie­nięż­nych bądź środ­ków na na­by­cie ak­cji), w trak­cie jej funk­cjo­no­wa­nia (gmi­na może w róż­ny spo­sób wpły­wać na losy mie­nia, bę­dąc upraw­nio­ną do de­cy­do­wa­nia o spół­ce) oraz po za­koń­cze­niu dzia­łal­no­ści (z chwi­lą li­kwi­da­cji oso­by praw­nej mie­nie po­zo­sta­łe po za­spo­ko­je­niu za­cią­gnię­tych przez nią zo­bo­wią­zań wcho­dzi na po­wrót w skład ma­jąt­ku gmi­ny)64.

Lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny jako spół­kę sa­mo­rzą­do­wą będą łą­czyć z gmi­ną rów­nież róż­no­rod­ne wię­zi or­ga­ni­za­cyj­ne. Po pierw­sze, gmi­ny, two­rząc spół­kę, usta­na­wia­ją jej sta­tut, a przy­stę­pu­jąc do niej, mają moż­li­wość zmia­ny jego za­pi­sów. Przy­ję­te w jego tre­ści po­sta­no­wie­nia wpły­wa­ją na­stęp­nie na spo­sób funk­cjo­no­wa­nia spół­ki m.in. po­przez okre­śle­nie kom­pe­ten­cji or­ga­nów spół­ki. Po dru­gie, or­gan wy­ko­naw­czy gmi­ny może peł­nić funk­cję wal­ne­go zgro­ma­dze­nia65, a co za tym idzie, miał­by kom­pe­ten­cję do wy­zna­cza­nia człon­ków or­ga­nu ban­ku (w od­nie­sie­niu do nie­któ­rych z nich za zgo­dą KNF). Świad­czy to nie­wąt­pli­we o ist­nie­niu wię­zi or­ga­ni­za­cyj­nych, okre­ślo­ne­go władz­twa gmi­ny nad lo­kal­nym ban­kiem ko­mu­nal­nym. In­nym aspek­tem te­goż władz­twa by­ła­by moż­li­wość de­cy­do­wa­nia o by­cie praw­nym lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go oraz do­ko­ny­wa­nia jego prze­kształ­ceń jako oso­by praw­nej na przy­kład pod­ję­cie de­cy­zji o li­kwi­da­cji, po­łą­cze­niu etc.

Zwią­zek lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go z gmi­ną prze­ja­wiał­by się rów­nież w ob­sza­rze pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści (wię­zi funk­cjo­nal­ne). W li­te­ra­tu­rze przyj­mu­je się, że han­dlo­we spół­ki ka­pi­ta­ło­we JST66 "same miesz­czą się w pod­mio­to­wym za­kre­sie po­ję­cia "go­spo­dar­ka ko­mu­nal­na", co ozna­cza, że ich dzia­łal­ność w za­kre­sie za­dań wła­snych na­le­żą­cych do za­kre­su dzia­ła­nia ma­cie­rzy­stych jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go (...) jest prze­ja­wem wy­ko­ny­wa­nia go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej w zna­cze­niu nor­ma­tyw­nym"67. W kon­se­kwen­cji spół­ki te (a więc i lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny) mogą pro­wa­dzić wy­łącz­nie dzia­łal­ność po­le­ga­ją­cą na wy­ko­ny­wa­niu za­dań pu­blicz­nych gmi­ny (por. rów­nież art. 9 ust. 1 u.s.g.68)69. Po­dob­nie by­ło­by w przy­pad­ku spół­dziel­cze­go lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go przy przy­ję­ciu za­ło­że­nia, że lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny mógł­by dzia­łać w for­mie spół­dziel­ni.

Wy­stę­pu­ją­ce wię­zi funk­cjo­nal­ne, or­ga­ni­za­cyj­ne i ma­jąt­ko­we70 po­zwa­la­ją uznać, że lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny był­by sa­mo­rzą­do­wą (ko­mu­nal­ną) oso­bą praw­ną71. Taka kla­sy­fi­ka­cja wy­wo­łu­je dal­sze skut­ki. Pra­wo­daw­ca z ta­kim sta­tu­sem wią­że okre­ślo­ne obo­wiąz­ki, jak i pod­da­je szcze­gól­nym re­gu­łom kon­tro­li oraz nad­zo­ru. Nie moż­na w tym miej­scu po­mi­nąć fak­tu, że choć nie­któ­re z obo­wiąz­ków, jak i re­guł do­ty­czą ge­ne­ral­nie sa­mo­rzą­do­wych (ko­mu­nal­nych) osób praw­nych, jak na przy­kład prze­pis art. 265 Kon­sty­tu­cji RP, to inne od­no­szą się wy­łącz­nie do pew­nych ich ka­te­go­rii na przy­kład gmin­nych osób praw­nych. W związ­ku z tym, uzna­jąc w pro­wa­dzo­nych roz­wa­ża­niach, że lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny jest spół­ką jed­nej lub więk­szej licz­by gmin (spół­dziel­nią, w któ­rej wy­łącz­ny­mi człon­ka­mi są gmi­ny), na­le­ży po­sta­wić py­ta­nie, czy jest on gmin­ną oso­bą praw­ną. A na­stęp­nie czy może być kwa­li­fi­ko­wa­ny jako gmin­na jed­nost­ka or­ga­ni­za­cyj­na?

Uzna­nie go za gmin­ną oso­bę praw­ną po­wo­du­je okre­ślo­ne praw­nie kon­se­kwen­cje. Po­ja­wia­ją się one w sfe­rze obo­wiąz­ków an­ty­ko­rup­cyj­nych (m.in. w sto­sun­ku do osób za­rzą­dza­ją­cych i człon­ków or­ga­nu za­rzą­dza­ją­ce­go gmin­ną oso­bą praw­ną: obo­wią­zek skła­da­nia oświad­czeń (24h u.s.g.), ogra­ni­cze­nia w pro­wa­dze­niu dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej re­gu­lo­wa­ne usta­wą o ogra­ni­cze­niu pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej przez oso­by peł­nią­ce funk­cje pu­blicz­ne72)73 etc. Na­to­miast przy­ję­cie, że lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny jest gmin­ną jed­nost­ką or­ga­ni­za­cyj­ną, prze­są­dza na przy­kład o moż­li­wo­ści kon­tro­li przez radę gmin­ny (art. 18a u.s.g.)74.

Brak de­fi­ni­cji le­gal­nej i moż­li­wość przy­pi­sa­nia róż­nych, od­mien­nych w swej wy­mo­wie tre­ści w ob­rę­bie zna­cze­nia lek­sy­kal­ne­go okre­śle­niu "gmin­na oso­ba praw­na" po­wo­du­je istot­ne trud­no­ści w uzy­ska­niu jed­no­li­tej wy­kład­ni, al­bo­wiem po­ja­wia się tu mar­gi­nes nie­pew­no­ści se­man­tycz­nej75. Na uści­śle­nie tego ter­mi­nu nie po­zwa­la tak­że od­wo­ła­nie się do in­nych, wy­da­wa­ło­by się po­moc­nych w tym za­kre­sie, prze­pi­sów pra­wa, a wręcz po­wo­du­je to po­wsta­nie ko­lej­nych wąt­pli­wo­ści76. Pro­blem po­głę­bia ist­nie­ją­cy na grun­cie dok­try­nal­nym spór co do za­kre­su po­ję­cia "gmin­na oso­ba praw­na" oraz wąt­pli­wo­ści wy­ni­ka­ją­ce z nie­jed­no­li­te­go orzecz­nic­twa. Nie­moż­li­wy do bez­dy­sku­syj­ne­go roz­strzy­gnię­cia na pod­sta­wie obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów kon­flikt77, ma na­tu­ral­nie swo­je kon­se­kwen­cje przy okre­śla­niu sta­tu­su ban­ku ko­mu­nal­ne­go. Choć w świe­tle art. 10 ust. 3 u.g.k. bez­sprzecz­nie przy­jąć moż­na, że do­zwo­lo­ne jest ist­nie­nie osób praw­nych (zaj­mu­ją­cych się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi) z udzia­łem mie­nia ko­mu­nal­ne­go, a rów­nież uzna­nie, że część z nich nie bę­dzie mia­ła cha­rak­te­ru sa­mo­rzą­do­wych osób praw­nych78, to to­czą­ca się po­le­mi­ka na te­mat za­kre­su po­ję­cia gmin­nej oso­by praw­nej nie po­zwa­la rów­nież na jed­no­znacz­ną od­po­wiedź co do kla­sy­fi­ka­cji lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go. Bez za­strze­żeń moż­na uznać, że bank taki, bę­dą­cy jed­no­oso­bo­wą spół­ką ak­cyj­ną gmi­ny, jest gmin­ną oso­bą praw­ną. Co zaś w przy­pad­ku, gdy wy­łącz­ny­mi ak­cjo­na­riu­sza­mi jest kil­ka gmin? Czy taki pod­miot bę­dzie gmin­ną oso­bą praw­ną? Na grun­cie wy­kład­ni prze­pi­sów re­gu­lu­ją­cych dzia­łal­ność pod­mio­tów z udzia­łem JST po­dob­ne wąt­pli­wo­ści wzbu­dza moż­li­wość kwa­li­fi­ka­cji lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go jako gmin­nej jed­nost­ki or­ga­ni­za­cyj­nej. Brak jest zgo­dy co do za­kre­su zna­cze­nio­we­go - a tym sa­mym wza­jem­nych re­la­cji - po­jęć sto­so­wa­nych w u.s.g.: jed­nost­ka or­ga­ni­za­cyj­na, gmin­na oso­ba praw­na, gmin­na jed­nost­ka or­ga­ni­za­cyj­na79. Po­stu­lo­wa­na w dok­try­nie ko­niecz­ność do­kład­ne­go usta­le­nia zna­cze­nia tych ter­mi­nów za­cho­wu­je wciąż swą ak­tu­al­ność. Wpły­nę­ła­by rów­nież na moż­li­wość pre­cy­zyj­ne­go okre­śle­nia sta­tu­su lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go w tym aspek­cie.

Ana­li­zu­jąc szcze­gól­ne re­la­cje, ja­kie za­cho­dzić będą mię­dzy gmi­ną/gmi­na­mi a lo­kal­nym ban­kiem ko­mu­nal­nym, nie moż­na po­mi­nąć fak­tu, że zgod­nie z art. 9 pkt 14 u.f.p.80, na mocy za­war­te­go tam wy­łą­cze­nia, dzia­ła­ją­cy w opar­ciu o mie­nie ko­mu­nal­ne, ale po­sia­da­ją­cy od­ręb­ną oso­bo­wość praw­ną i znacz­ną sa­mo­dziel­ność w po­dej­mo­wa­niu de­cy­zji, lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny nie jest pod­mio­tem sek­to­ra fi­nan­sów pu­blicz­nych81. Nie obej­mu­je go w związ­ku z tym na przy­kład wy­ni­ka­ją­cy z u.f.p. re­żim jaw­no­ści i przej­rzy­sto­ści fi­nan­sów pu­blicz­nych. Z dru­giej zaś stro­ny gmi­ny nie będą mia­ły obo­wiąz­ku uj­mo­wać zo­bo­wią­zań lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go w ra­mach cho­ciaż­by wy­li­czeń za­dłu­że­nia JST, mimo że sy­tu­acja spół­ek z udzia­łem mie­nia ko­mu­nal­ne­go może w zna­czą­cy spo­sób od­dzia­ły­wać (acz­kol­wiek nie bez­po­śred­nio) na sy­tu­ację fi­nan­so­wą wspól­not sa­mo­rzą­do­wych82.

Ana­li­zu­jąc kwe­stie umiej­sco­wie­nia lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go w struk­tu­rach sek­to­ra sa­mo­rzą­do­we­go, nie moż­na po­mi­nąć ko­lej­nych pro­ble­mów praw­nych, ja­kie po­ja­wia­ły­by się przy okre­śle­niu gra­nic do­pusz­czal­no­ści po­mo­cy pu­blicz­nej oraz za­kre­su sto­so­wa­nia prze­pi­sów o za­mó­wie­niach pu­blicz­nych w od­nie­sie­niu do lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych jako sa­mo­rzą­do­wych ban­ko­wych spół­ek ak­cyj­nych czy sa­mo­rzą­do­wych ban­ków spół­dziel­czych.

Jak wska­zy­wa­no w roz­dzia­le II, po pierw­sze, pra­wo unij­ne do­pusz­cza moż­li­wość po­wie­rze­nia wy­ko­na­nia usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym bez sto­so­wa­nia pro­ce­du­ry za­mó­wień pu­blicz­nych w przy­pad­ku tzw. za­mó­wie­nia in hau­se. To zna­czy, gdy moż­na wy­ka­zać okre­ślo­ne po­wią­za­nia mię­dzy po­wie­rza­ją­cym (tzw. "or­gan kon­tro­lu­ją­cy") a wy­ko­naw­cą (tzw. pod­miot we­wnętrz­ny). Po dru­gie, w przy­pad­ku ta­kiej re­la­cji, wy­pła­ty do­ko­ny­wa­ne na rzecz pod­mio­tu we­wnętrz­ne­go nie sta­no­wią po­mo­cy pań­stwa. Po­wsta­je w związ­ku z tym py­ta­nie, czy lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny moż­na kwa­li­fi­ko­wać jako pod­miot we­wnętrz­ny a JST jako or­gan kon­tro­lu­ją­cy.

Istot­ne wa­run­ki, po­zwa­la­ją­ce uznać, że mię­dzy pod­mio­ta­mi ist­nie­je re­la­cja uza­sad­nia­ją­ca po­strze­ga­nie jed­ne­go z nich jako we­wnętrz­ne­go, dru­gie­go zaś jako or­ga­nu kon­tro­lu­ją­ce­go for­mu­ło­wa­ne są w orzecz­nic­twie ETS. Pierw­szym jest spra­wo­wa­nie kon­tro­li "ana­lo­gicz­nej do tej, jaką spra­wu­je nad wła­sny­mi służ­ba­mi"83. Dru­gim wy­ko­ny­wa­nie przez pod­miot prze­wa­ża­ją­cej czę­ści swo­jej dzia­łal­no­ści na rzecz JST, któ­ra ją kon­tro­lu­je84. Kry­te­ria te mu­szą zo­stać speł­nio­ne łącz­nie85. Prze­słan­ką wska­zu­ją­cą na ist­nie­nie kon­tro­li (jak­kol­wiek nie­roz­strzy­ga­ją­cą86) jest stu­pro­cen­to­wy udział "ka­pi­ta­łu ko­mu­nal­ne­go" w spół­ce87. Sam spo­sób spra­wo­wa­nia kon­tro­li nie ma istot­ne­go zna­cze­nia. W orzecz­nic­twie ETS jed­no­znacz­nie okre­śla się, że może ona być spra­wo­wa­na w opar­ciu o upraw­nie­nia wy­ni­ka­ją­ce z pra­wa pry­wat­ne­go lub pu­blicz­ne­go. Cho­dzi tu o do­ko­na­nie oce­ny, czy ist­nie­je moż­li­wość "wy­wie­ra­nia de­cy­du­ją­ce­go wpły­wu za­rów­no na cele stra­te­gicz­ne, jak i na waż­ne de­cy­zje" do­ko­ny­wa­ną w opar­ciu o "ca­ło­kształt prze­pi­sów praw­nych i istot­nych oko­licz­no­ści"88. Jako osła­bie­nie kon­tro­li wska­zu­je się wy­stą­pie­nie tzw. orien­ta­cji ryn­ko­wej i pe­wien mar­gi­nes au­to­no­mii. War­to jed­nak w tym kon­tek­ście zwró­cić uwa­gę, że na brak owej orien­ta­cji może wska­zy­wać ogra­ni­cze­nie za­kre­su: te­ry­to­rial­ne­go (do ob­sza­ru wła­ści­wo­ści JST bę­dą­cej jej wła­ści­cie­lem) oraz przed­mio­to­we­go wy­ko­ny­wa­nej dzia­łal­no­ści89 (gdyż istot­ną prze­słan­ką uzna­nia, że dany pod­miot ma sta­tus we­wnętrz­ne­go, jest, jak wska­za­no, wy­ko­ny­wa­nie przez pod­miot prze­wa­ża­ją­cej czę­ści swo­jej dzia­łal­no­ści na rzecz JST, któ­ra ją kon­tro­lu­je). Po­mi­mo że do­tych­czas nie uda­ło się okre­ślić jed­no­znacz­nych kry­te­riów, po­zwa­la­ją­cych na sfor­mu­ło­wa­nie de­fi­ni­cji po­ję­cia "prze­wa­ża­ją­ca część dzia­łal­no­ści"90, moż­na przy­jąć, że ge­ne­ral­ną wska­zów­ką in­ter­pre­ta­cyj­ną wy­pro­wa­dzo­ną z orze­czeń ETS, jest ta, że o speł­nie­niu tego wy­mo­gu moż­na mó­wić wy­łącz­nie wów­czas, je­że­li dzia­łal­ność pod­mio­tu we­wnętrz­ne­go pro­wa­dzo­na jest w głów­nej mie­rze na rzecz JST91.

Na tym tle po­wsta­je jed­nak sze­reg dy­le­ma­tów i roz­bież­no­ści w po­glą­dach, co spra­wia, że wie­lo­krot­nie osta­tecz­nych roz­strzy­gnięć do­ko­ny­wać mu­siał ETS (obec­nie: Try­bu­nał Spra­wie­dli­wo­ści Unii Eu­ro­pej­skiej). Pod­sta­wo­wym pro­ble­mem jest brak trans­pa­rent­nych wa­run­ków po­zwa­la­ją­cych jed­no­znacz­nie, w spo­sób nie­bu­dzą­cy wąt­pli­wo­ści, kwa­li­fi­ko­wać lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny jako pod­miot we­wnętrz­ny. Rów­nież przed­sta­wi­cie­le pol­skiej dok­try­ny nie są zgod­ni, jak w tym aspek­cie trak­to­wać spół­ki ko­mu­nal­ne92. Nie­któ­rzy wska­zu­ją, że obec­nie w pol­skim sys­te­mie praw­nym (na­wet je­śli cho­dzi o spół­ki, któ­rej wszyst­kie ak­cje, udzia­ły w ka­pi­ta­le za­kła­do­wym na­le­żą do gmi­ny) nie moż­na mó­wić, że spół­ka taka znaj­du­je się pod kon­tro­lą gmi­ny (taką jak w przy­pad­ku we­wnętrz­nych jed­no­stek or­ga­ni­za­cyj­nych). Jako ar­gu­men­ty prze­ma­wia­ją­ce za ta­kim sta­no­wi­skiem po­da­je się (w przy­pad­ku spół­ki ak­cyj­nej), po pierw­sze, brak moż­li­wo­ści wy­da­nia przez or­gan gmi­ny wią­żą­ce­go po­le­ce­nia w sfe­rze pro­wa­dze­nia spraw spół­ki93, po dru­gie, brak od­po­wie­dzial­no­ści za dzia­ła­nia i zo­bo­wią­za­nia ta­kiej spół­ki94. War­to w tym kon­tek­ście wska­zać, że po pierw­sze, za­kaz wy­da­wa­nia wią­żą­cych po­le­ceń nie jest bez­względ­ny. W li­te­ra­tu­rze wska­zu­je się, że w po­sza­no­wa­niu dla za­sa­dy roz­dziel­no­ści ka­pi­ta­łu od za­rzą­dza­nia oraz przy za­cho­wa­niu kon­struk­cji zwią­za­nia kom­pe­ten­cji or­ga­nu z za­kre­sem jego od­po­wie­dzial­no­ści moż­li­we jest jed­nak wy­da­wa­nie ta­kich po­le­ceń wów­czas, gdy wal­ne zgro­ma­dze­nie lub rada nad­zor­cza po­sia­da do tego wy­raź­ną kom­pe­ten­cję wy­ra­żo­ną w usta­wie, ale rów­nież sta­tu­cie spół­ki95. Po dru­gie, jak wy­ni­ka z orzecz­nic­twa ETS, wy­móg ten nie jest ko­niecz­ny. Nie moż­na bo­wiem sta­wiać zna­ku rów­no­ści mię­dzy "wy­wie­ra­niem de­cy­du­ją­ce­go wpły­wu" a wy­da­wa­niem wią­żą­cych po­le­ceń. Przy­jąć w związ­ku z tym na­le­ży, że pra­wo eu­ro­pej­skie i pol­skie po­zwa­la uznać, że na grun­cie obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny był­by pod­mio­tem we­wnętrz­nym. Taka kwa­li­fi­ka­cja ro­dzi wie­le kon­se­kwen­cji praw­nych. Na przy­kład zgod­nie z utrwa­lo­nym już w Pol­sce orzecz­nic­twem nie jest wów­czas ko­niecz­ne za­wie­ra­nie umo­wy i sto­so­wa­nie prze­pi­sów o za­mó­wie­niach pu­blicz­nych, ze wzglę­du na fakt, że art. 4 ust. 1 pkt 2 u.g.k. był­by pod­sta­wą prze­ka­za­nia ta­kie­mu ban­ko­wi wy­ko­ny­wa­nia za­dań pu­blicz­nych o cha­rak­te­rze lo­kal­nym po­przez uchwa­łę rady lub sta­tut spół­ki96.

Jed­no­cze­śnie przyj­mu­jąc, że w tym try­bie (tzw. za­mó­wie­nia in hau­se) or­gan kon­tro­lu­ją­cy może po­wie­rzyć wy­ko­ny­wa­nie usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, to wów­czas, przy za­cho­wa­niu wa­run­ków okre­ślo­nych przez Ko­mi­sję Eu­ro­pej­ską, wy­pła­ty na rzecz ban­ku (pod­mio­tu we­wnętrz­ne­go) z ty­tu­łu re­kom­pen­sa­ty za świad­cze­nie usług pu­blicz­nych nie sta­no­wi­ły­by po­mo­cy pań­stwa97.

Roz­wa­ża­jąc ko­lej­ny aspekt sta­tu­su praw­ne­go lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go trze­ba tak­że wska­zać, że nie­wąt­pli­wie bank taki mu­siał­by być kwa­li­fi­ko­wa­ny jako przed­się­bior­ca pu­blicz­ny w świe­tle prze­pi­sów usta­wy o przej­rzy­sto­ści sto­sun­ków fi­nan­so­wych po­mię­dzy or­ga­na­mi pu­blicz­ny­mi a przed­się­bior­ca­mi pu­blicz­ny­mi oraz o przej­rzy­sto­ści fi­nan­so­wej nie­któ­rych przed­się­bior­ców98. Ob­li­go­wa­ło­by go to do prze­strze­ga­nia za­sad w za­kre­sie pro­wa­dze­nia ksiąg ra­chun­ko­wych i sto­sow­nej do­ku­men­ta­cji do­ty­czą­cej za­rów­no sy­tu­acji praw­nej, jak i eko­no­micz­no-fi­nan­so­wej, tak by po­zwa­la­ło to na przej­rzy­ste uka­za­nie mię­dzy in­ny­mi jego do­ka­pi­ta­li­zo­wa­nia, udzie­la­nia do­ta­cji czy po­ży­czek oraz kre­dy­tów pre­fe­ren­cyj­nych. Wią­że się to rów­nież z obo­wiąz­ka­mi prze­ka­za­nia wła­ści­we­mu or­ga­no­wi nad­zo­ru­ją­ce­mu99 do­ku­men­tów i ma­te­ria­łów do­ty­czą­cych na przy­kład przy­spo­rzeń ze środ­ków pu­blicz­nych i ich wy­ko­rzy­sta­nia oraz po­wią­zań or­ga­ni­za­cyj­nych i fi­nan­so­wych z or­ga­na­mi pu­blicz­ny­mi. Zwol­nio­ne ze wska­za­nych po­win­no­ści zo­sta­ły jed­nak ban­ki w spra­wach do­ty­czą­cych lo­ko­wa­nia przez or­ga­ny pu­blicz­ne środ­ków pu­blicz­nych w tych ban­kach na wa­run­kach nie­odbie­ga­ją­cych od ofe­ro­wa­nych na ryn­ku oraz te z nich, któ­rych suma bi­lan­so­wa w każ­dym z ko­lej­nych dwóch lat ob­ro­to­wych, po­prze­dza­ją­cych rok do­ko­na­nia na ich rzecz przy­spo­rze­nia ze środ­ków pu­blicz­nych, nie prze­kro­czy­ła rów­no­war­to­ści 800 mln euro. Przy speł­nie­niu tych prze­sła­nek lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne wy­łą­czo­ne zo­sta­ły­by w świe­tle obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów z prze­strze­ga­nia wska­za­nych obo­wiąz­ków okre­ślo­nych prze­pi­sa­mi roz­dzia­łu 2 u.p.s.f.

Szcze­gól­ny sta­tus lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go jako przed­się­bior­cy i pod­mio­tu sa­mo­rzą­do­we­go prze­są­dza rów­nież o za­kre­sie kon­tro­li i nad­zo­ru nad jego dzia­łal­no­ścią (jak i gmi­ny oraz jej go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej w tym aspek­cie)100. Pod­le­ga on nie tyl­ko nad­zo­ro­wi we­wnętrz­ne­mu (wła­ści­ciel­skie­mu), ale tak­że kon­tro­li i nad­zo­ro­wi ze­wnętrz­ne­mu.

Lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny wi­nien zo­stać ob­ję­ty nad­zo­rem w ra­mach ogól­ne­go nad­zo­ru wła­ści­ciel­skie­go gmi­ny nad jej spół­ka­mi (me­ry­to­rycz­ne­go, for­mal­ne­go oraz eko­no­micz­no-fi­nan­so­we­go)101. W ban­ku, w imie­niu wła­ści­cie­la, po­win­na go peł­nić rada nad­zor­cza102. Rada nad­zor­cza lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go, po­wo­ły­wa­na przez or­ga­ny wy­ko­naw­cze JST peł­nią­ce funk­cję wal­ne­go zgro­ma­dze­nia103, po­sia­da z mocy pra­wa (k.s.h., pr.bank.) sze­reg kom­pe­ten­cji umoż­li­wia­ją­cych nie tyl­ko bie­żą­cą kon­tro­lę dzia­łal­no­ści ban­ku i jego za­rzą­du, ale rów­nież wpły­wa­nia na ob­sa­dę i dzia­ła­nia te­goż za­rzą­du104.

Ze­wnętrz­ną kon­tro­lę nad sa­mo­rzą­do­wy­mi oso­ba­mi praw­ny­mi zo­bli­go­wa­na jest spra­wo­wać NIK (z punk­tu wi­dze­nia le­gal­no­ści, go­spo­dar­no­ści i rze­tel­no­ści)105, ale na wnio­sek JST rów­nież RIO w za­kre­sie go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej i za­mó­wień pu­blicz­nych (na pod­sta­wie kry­te­rium zgod­no­ści z pra­wem i zgod­no­ści do­ku­men­ta­cji ze sta­nem fak­tycz­nym). W przy­pad­ku kon­tro­li lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych przez RIO po­ja­wia­ją się jed­nak istot­ne trud­no­ści w związ­ku z ob­ję­ciem in­for­ma­cji wraż­li­wych ta­jem­ni­cą ban­ko­wą i bra­kiem pod­sta­wy praw­nej dla jej uchy­le­nia w od­nie­sie­niu do RIO.

Cha­rak­te­ry­zu­jąc sta­tus praw­ny lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go w sys­te­mie ban­ko­wym, na­le­ży czy­nić to w świe­tle re­gu­la­cji ban­ko­wych. Przede wszyst­kim jako bank bę­dzie mu­siał dzia­łać na pod­sta­wie li­cen­cji ban­ko­wej i pod­le­gać nad­zo­ro­wi KNF. Ko­mi­sja Nad­zo­ru Fi­nan­so­we­go bę­dzie jed­nak ów nad­zór spra­wo­wać w zu­peł­nie in­nym celu i w in­nym za­kre­sie. Jego ce­lem w tym przy­pad­ku jest za­pew­nie­nie bez­pie­czeń­stwa środ­ków pie­nięż­nych gro­ma­dzo­nych na ra­chun­kach ban­ko­wych i zgod­no­ści dzia­łal­no­ści ban­ku z prze­pi­sa­mi pra­wa ban­ko­we­go (art. 133 ust. 1 pr.bank.). O ile, jako sa­mo­rzą­do­wa oso­ba praw­na, lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny zo­bli­go­wa­ny jest do wła­ści­we­go wy­ko­rzy­sty­wa­nia środ­ków pu­blicz­nych do re­ali­za­cji za­dań pu­blicz­nych o lo­kal­nym cha­rak­te­rze (co wy­zna­cza za­kres przed­mio­to­wy za­rów­no kon­tro­li, jak i nad­zo­ru), o tyle dla KNF istot­ne są sta­bil­ność ryn­ku fi­nan­so­we­go i wła­ści­we wy­ko­ny­wa­nie zo­bo­wią­zań wo­bec klien­tów ban­ku. Lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny obo­wią­zy­wać będą jed­nak nie tyl­ko re­gu­la­cje do­ty­czą­ce wy­ma­gań ka­pi­ta­ło­wych, go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej, zby­wa­nia ak­cji, or­ga­ni­za­cji we­wnętrz­nej ban­ku, opłat z ty­tu­łu nad­zo­ru ban­ko­we­go. Wią­zać go będą tak­że nor­my od­no­szą­ce się do ob­li­ga­to­ryj­nej przy­na­leż­no­ści do obo­wiąz­ko­we­go sys­te­mu gwa­ran­to­wa­nia de­po­zy­tów, wy­peł­nia­nia zo­bo­wią­zań wy­ni­ka­ją­cych z ak­tów nor­ma­tyw­nych NBP etc. Ozna­cza to, że wy­ko­ny­wa­nie na­ło­żo­nych prze­pi­sa­mi pra­wa obo­wiąz­ków lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go pod­le­ga nie tyl­ko nad­zo­ro­wi KNF, ale rów­nież kon­tro­li in­nych pod­mio­tów (np. BFG106, Pre­ze­sa UOKiK107)108.

Dla po­praw­nej oce­ny ca­ło­ści pro­ble­ma­ty­ki praw­nej dzia­łal­no­ści ban­ko­wej JST trze­ba w tym miej­scu jed­no­znacz­nie pod­kre­ślić, że po­wyż­sze roz­wa­ża­nia do­ty­czy­ły lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go. Znacz­nie wię­cej wąt­pli­wo­ści po­ja­wia się w przy­pad­ku, gdy pró­bu­je się roz­wa­żyć sta­tus praw­ny ban­ku z czę­ścio­wym udzia­łem mie­nia ko­mu­nal­ne­go. Po­cząw­szy od pro­ble­mów wy­ni­ka­ją­cych z uzna­niem go bądź nie za sa­mo­rzą­do­wą (ko­mu­nal­ną) oso­bę praw­ną, po­przez za­sa­dy do­ty­czą­ce udzie­la­nia po­mo­cy pu­blicz­nej, za­mó­wień pu­blicz­nych, na za­kre­sie nad­zo­ru i kon­tro­li koń­cząc.

6.3.3. Za­kres dzia­łal­no­ści lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go

Sła­bość obec­nych roz­wią­zań praw­nych wy­ni­ka­ją­ca z ich nie­przej­rzy­sto­ści i szcząt­ko­wo­ści kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go jest wi­docz­na rów­nież przy pre­cy­zo­wa­niu do­pusz­czal­ne­go praw­nie za­kre­su jego dzia­łal­no­ści. Brak jed­no­znacz­nych roz­strzy­gnięć nor­ma­tyw­nych w tej ma­te­rii wy­mu­sza wy­zna­cze­nie gra­nic dzia­łal­no­ści tego typu ban­ku po­śred­nio, w dro­dze wnio­sko­wa­nia, po­przez po­wią­za­nie cech i isto­ty dzia­łal­no­ści JST z dzia­łal­no­ścią ban­ku.

W świe­tle pol­skie­go pra­wa lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny, ma­jąc od­ręb­ną oso­bo­wość praw­ną, jest pod­mio­tem wła­snych praw i obo­wiąz­ków, ale jed­no­cze­śnie jego dzia­łal­ność go­spo­dar­cza zwią­za­na jest nie­ro­ze­rwal­nie z dzia­łal­no­ścią gmin­ną. Prze­są­dza o tym fakt, że cała dzia­łal­ność go­spo­dar­cza gmin (i in­nych gmin­nych osób praw­nych) mie­ści się bez resz­ty w po­ję­ciu dzia­łal­no­ści gmin­nej109. Nie ob­ja­śnia to jed­nak prze­strzen­nych czy pod­mio­to­wych gra­nic "dzia­łal­no­ści gmin­nej". Po­wsta­je w pierw­szej ko­lej­no­ści py­ta­nie czy trze­ba tę ostat­nią ro­zu­mieć wy­łącz­nie jako "dzia­łal­ność w gmi­nie". Czy też moż­li­we jest wy­kra­cza­nie poza jej ad­mi­ni­stra­cyj­ne gra­ni­ce?

Wy­cho­dząc z za­ło­że­nia, że lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny musi być po­strze­ga­ny jako for­ma pro­wa­dze­nia go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej przez gmi­ny, przy­jąć trze­ba, że de­ter­mi­nan­ta­mi gra­nic jego funk­cjo­no­wa­nia w wy­mia­rze pod­mio­to­wym i przed­mio­to­wym są "za­da­nia wła­sne" JST, "zbio­ro­we po­trze­by wspól­no­ty sa­mo­rzą­do­wej" (art. 2 w związ­ku z art. 1 u.g.k.) oraz "wszyst­kie spra­wy pu­blicz­ne o zna­cze­niu lo­kal­nym" (art. 6 ust. 1 u.s.g.). Nie bu­dzi wąt­pli­wo­ści, że na sa­mo­dziel­ność w wy­zna­cze­niu owych gra­nic dla lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go w spo­sób wią­żą­cy wpły­wa­ją przy­wo­ła­ne prze­pi­sy. Tym sa­mym nie moż­na roz­pa­try­wać do­zwo­lo­ne­go za­kre­su jego dzia­łal­no­ści w ode­rwa­niu od wła­ści­wo­ści te­ry­to­rial­nej, pod­mio­to­wej i przed­mio­to­wej gmi­ny. Na­to­miast fakt, że de­li­mi­ta­cja na­stę­pu­je tu w opar­ciu o po­ję­cia nie­do­okre­ślo­ne praw­nie jest istot­ną trud­no­ścią dla ich jed­no­znacz­ne­go za­kre­śle­nia.

Pierw­szym pro­ble­mem, jaki się wy­ła­nia przy usta­le­niu za­kre­su dzia­łal­no­ści lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go, jest wy­zna­cze­nie do­zwo­lo­ne­go, prze­strzen­ne­go jej ob­sza­ru. Bez­sprzecz­nie po­win­na ist­nieć ści­sła za­leż­ność mię­dzy wła­ści­wo­ścią te­ry­to­rial­ną gmi­ny a te­re­no­wym za­się­giem jego ak­tyw­no­ści. Jed­nak już od­po­wiedź na py­ta­nie, czy ma on się po­kry­wać z gra­ni­ca­mi ad­mi­ni­stra­cyj­ny­mi ma­cie­rzy­stej JST, czy lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny może świad­czyć usłu­gi w in­nym, węż­szym, a zwłasz­cza szer­szym ob­sza­rze geo­gra­ficz­nym, na­strę­cza trud­no­ści. Pro­ble­ma­tycz­na jest tu i kwe­stia wza­jem­nych re­la­cji mię­dzy tymi ob­sza­ra­mi, i moż­li­wość dzia­łal­no­ści gmi­ny oraz jej spół­ek poza nor­ma­tyw­nie okre­ślo­ny­mi gra­ni­ca­mi te­ry­to­rial­ny­mi JST.

Ca­ło­kształt re­gu­la­cji za­sad do­ty­czą­cych ak­tyw­no­ści go­spo­dar­czej gmi­ny prze­są­dza o kon­cen­tra­cji na miej­sco­wych po­trze­bach. Jak wska­za­no wcze­śniej, prze­pi­sy wprost sta­no­wią o ogra­ni­cze­niu jej za­kre­su je­dy­nie do za­dań pu­blicz­nych o cha­rak­te­rze lo­kal­nym (art. 6 ust. 1 u.s.g.). Czy daje to jed­nak pod­sta­wy do sfor­mu­ło­wa­nia za­ka­zu wy­ko­ny­wa­nia dzia­łal­no­ści poza ob­sza­rem gmi­ny? Taki wnio­sek na grun­cie obec­nych prze­pi­sów był­by zbyt da­le­ko idą­cy. Nie­pod­wa­żal­ne jest na­to­miast, że kon­se­kwen­cją tak wy­ra­żo­nych norm praw­nych musi być uzna­nie ko­niecz­no­ści re­spek­to­wa­nia re­gu­ły lo­kal­no­ści i nie­ustan­nej we­ry­fi­ka­cji przy­ję­tym w art. 6 ust. 1 u.s.g. kry­te­rium lo­kal­ne­go zna­cze­nia, lo­kal­nej na­tu­ry.

Na pod­sta­wie tej dy­rek­ty­wy w świe­tle obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów moż­na stwier­dzić, że spra­wa ma nie­wąt­pli­wie zna­cze­nie lo­kal­ne wte­dy, gdy do­ty­czy czę­ści gmi­ny lub te­ry­to­rium ca­łej gmi­ny. Jed­nak - co istot­ne - jed­no­cze­sne wy­klu­cze­nie moż­li­wo­ści pro­wa­dze­nia da­nej dzia­łal­no­ści przez po­wiat (tak jak w przy­pad­ku lo­kal­ne­go ban­ku), któ­ry wy­ko­nu­je okre­ślo­ne usta­wa­mi za­da­nia pu­blicz­ne o cha­rak­te­rze po­nad­gmin­nym, ale rów­nież two­rzy wspól­no­tę lo­kal­ną, może prze­ma­wiać za tym, by przy­jąć, że na­wet w przy­pad­ku prze­kro­cze­nia te­ry­to­rium jed­nej czy kil­ku gmin dzia­łal­ność ta może za­cho­wy­wać lo­kal­ny cha­rak­ter. Pro­wa­dzi to do ogól­nej kon­klu­zji, że spra­wy lo­kal­ne to tak­że za­gad­nie­nia bę­dą­ce przed­mio­tem za­in­te­re­so­wa­nia gmi­ny od­no­szą­ce się do jed­nej lub kil­ku gmin, lecz już - za­sad­ni­czo - nie spra­wy ca­łe­go po­wia­tu, a na pew­no nie wo­je­wódz­twa110.

Ma­jąc to na uwa­dze, trze­ba przy­jąć, że moż­li­we jest pro­wa­dze­nie "dzia­łal­no­ści gmin­nej" poza gra­ni­ca­mi gmi­ny. Trze­ba jed­nak pa­mię­tać, jak wska­zy­wał za­sad­nie Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyj­ny w swo­im orzecz­nic­twie, że za­da­nia JST po­win­ny być za­sad­ni­czo re­ali­zo­wa­ne "w ob­rę­bie wła­ści­wo­ści miej­sco­wej JST"111 i jed­no­cze­śnie przy­czy­niać się do za­spo­ka­ja­nia po­trzeb jej miesz­kań­ców112. W dro­dze in­ter­pre­ta­cji norm kon­sty­tu­cyj­nych moż­na wy­wieść ogól­ną dy­rek­ty­wę dla usta­wo­daw­cy, by po­wie­rza­ne gmi­nie za­da­nia wła­sne wią­za­ły się z za­spo­ko­je­niem po­trzeb jej miesz­kań­ców, a jed­no­cze­śnie mo­gły być re­ali­zo­wa­ne w ob­rę­bie wła­ści­wo­ści miej­sco­wej tej jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go113. To zaś wpły­wa na nor­ma­tyw­ne ukształ­to­wa­nie dzia­łal­no­ści gmin­nej w prze­strze­ni te­ry­to­rial­nej. Jej za­sięg "te­re­no­wy" po­wi­nien być toż­sa­my z gra­ni­ca­mi ad­mi­ni­stra­cyj­ny­mi gmi­ny. Przy­ję­cie ta­kie­go po­glą­du po­zwa­la sfor­mu­ło­wać tezę, że tyl­ko cha­rak­ter da­nej dzia­łal­no­ści, nie­moż­li­wość sku­tecz­ne­go (efek­tyw­ne­go) wy­ko­na­nia za­da­nia przy ści­słym prze­strze­ga­niu gra­nic prze­strzen­nych gmi­ny uza­sad­niać po­win­no wyj­ście poza ad­mi­ni­stra­cyj­nie wy­zna­czo­ny ob­szar geo­gra­ficz­ny JST. Oko­licz­ność taka nie za­cho­dzi w przy­pad­ku lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go. Świad­cze­nie usług ban­ko­wych, pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej nie wy­ma­ga roz­sze­rze­nia poza "te­ry­to­rium" gmi­ny, na przy­kład z punk­tu wi­dze­nia ko­niecz­nej in­fra­struk­tu­ry. Ozna­cza­ło­by to, że na­le­ży wy­ty­czyć, w spo­sób de­cy­du­ją­cy, za­kres te­ry­to­rial­ny dzia­ła­nia lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go, tak by obej­mo­wał on te­ren gmi­ny/gmin bę­dą­cych jego ak­cjo­na­riu­sza­mi czy człon­ka­mi.

W tym miej­scu po­ja­wia się jed­nak kwe­stia, czy po­wią­za­nie dzia­łal­no­ści lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go z kon­kret­nym te­ry­to­rium jest jed­no­znacz­ne z ogra­ni­cze­niem ko­rzy­sta­nia z jego usług do miesz­kań­ców tych gmin/tej gmi­ny. W tym kon­tek­ście po­wsta­je py­ta­nie o pod­mio­to­wy za­kres jego dzia­łal­no­ści. Spe­cy­fi­ka usług ban­ko­wych spra­wia, że cał­ko­wi­te wy­klu­cze­nie moż­li­wo­ści ich świad­cze­nia dla pod­mio­tów spo­za gmi­ny, bę­dą­cej jego ak­cjo­na­riu­szem/człon­kiem, by­ło­by nie­wska­za­ne ze wzglę­du na zna­czą­ce ogra­ni­cze­nie do­stę­pu do po­zy­ski­wa­nia po­wie­rza­nych środ­ków. Mo­gło­by to mieć nie­ko­rzyst­ne kon­se­kwen­cje dla ich do­pły­wu i w re­zul­ta­cie przy­czy­niać się do ko­niecz­ność li­mi­ta­cji czyn­no­ści ban­ko­wych dla miesz­kań­ców (w związ­ku z tym dzia­łal­ność de­po­zy­to­wa nie po­win­na być ogra­ni­cza­na pod­mio­to­wo). Po­szu­ku­jąc wła­ści­we­go roz­wią­za­nia ma­ją­ce­go swo­je opar­cie w obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sach, wyjść na­le­ży od zde­fi­nio­wa­nia za­dań pu­blicz­nych o cha­rak­te­rze lo­kal­nym i od­nieść je do dzia­łal­no­ści ban­ko­wej. W tym ob­sza­rze istot­ne wy­da­ją się w szcze­gól­no­ści dwa z nich. Pierw­sze to za­po­bie­ga­nie wy­klu­cze­niu fi­nan­so­we­mu, dru­gie - do­star­cza­nie środ­ków fi­nan­so­wych na re­ali­za­cję in­we­sty­cji waż­nych dla miesz­kań­ców. Ma­jąc to na uwa­dze, sta­tut lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go po­wi­nien prze­wi­dy­wać dlań obo­wią­zek za­war­cia umo­wy ra­chun­ku ban­ko­we­go z każ­dym miesz­kań­cem (na jego żą­da­nie) - gmi­ny-ak­cjo­na­riu­sza/człon­ka tego ban­ku. W ob­sza­rze czyn­no­ści ak­tyw­nych ban­ku wła­ści­we by­ło­by ogra­ni­cze­nie pod­mio­to­wo-przed­mio­to­we jego dzia­łal­no­ści i wpro­wa­dza­nie moż­li­wo­ści udzie­la­nia po­ży­czek, kre­dy­tów, gwa­ran­cji oraz po­rę­czeń wy­łącz­nie na rzecz miesz­kań­ców gmi­ny oraz przed­się­bior­ców ma­ją­cych sie­dzi­bę na jej te­re­nie. Słu­ży­ło­by to re­ali­za­cji za­da­nia pu­blicz­ne­go, ja­kim jest wpływ na roz­wój gmi­ny po­przez za­pew­nie­nie róż­nych form do­stę­pu do środ­ków fi­nan­so­wych.

W roz­wa­ża­niach nad za­kre­sem pod­mio­to­wym dzia­łal­no­ści lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go po­ja­wia się rów­nież dy­le­mat, czy i na ja­kich za­sa­dach jego klien­tem mo­gła­by być sama gmi­na. Jego źró­dłem jest ogól­na re­gu­ła ogra­ni­cze­nia swo­bo­dy do­bo­ru kon­tra­hen­tów przez pod­mio­ty, któ­re gro­ma­dzą i roz­dy­spo­no­wu­ją środ­ki pu­blicz­ne, ma­ją­ca za­sto­so­wa­nie rów­nież do JST.

Istot­na dla roz­strzy­gnię­cia roz­pa­try­wa­ne­go pro­ble­mu jest ana­li­za norm usta­wy o fi­nan­sach pu­blicz­nych, re­gu­lu­ją­cych za­sa­dy ko­rzy­sta­nia przez JST z usług ban­ko­wych. Nor­my te two­rzą róż­ne re­żi­my praw­ne w tym za­kre­sie. Zgod­nie z art. 264 u.f.p. nie­któ­re z tych usług mogą być świad­czo­ne po do­ko­na­niu wy­bo­ru ban­ku "na za­sa­dach okre­ślo­nych w prze­pi­sach o za­mó­wie­niach pu­blicz­nych" (ban­ko­wa ob­słu­ga bu­dże­tu jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go114), czy też "w try­bie okre­ślo­nym w prze­pi­sach o za­mó­wie­niach pu­blicz­nych" (udzie­le­nie kre­dy­tu JST)115. Do in­nych (tj. lo­ko­wa­nia wol­nych środ­ków bu­dże­to­wych) prze­pi­sów o za­mó­wie­niach pu­blicz­nych nie sto­su­je się116. Pro­wa­dzi to do kon­sta­ta­cji, że lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny może być in­sty­tu­cją fi­nan­so­wą, z któ­rej usług ko­rzy­sta gmi­na (tak­że ta bę­dą­cą jego ak­cjo­na­riu­szem/człon­kiem) z za­strze­że­niem, że speł­nio­ne zo­sta­ną wy­mo­gi okre­ślo­ne w art. 264 u.f.p. Re­dak­cja tego ar­ty­ku­łu spra­wia jed­nak, że ro­dzą się py­ta­nia, ja­kie rze­czy­wi­ście na­le­ża­ło­by sto­so­wać re­gu­ły przy wy­bo­rze ban­ku dla świad­cze­nia okre­ślo­nych usług fi­nan­so­wych i któ­rym ban­kom JST może je po­wie­rzyć, po­nie­waż mię­dzy wy­ni­ka­mi za­sto­so­wa­nia wy­kład­ni ję­zy­ko­wej i usta­le­nia­mi przy­ję­ty­mi przy za­sto­so­wa­niu in­nych dy­rek­tyw in­ter­pre­ta­cyj­nych po­ja­wia­ją się roz­bież­no­ści.

W dok­try­nie zwra­ca się uwa­gę na za­sto­so­wa­ne w art. 264 u.f.p. zwro­ty "w in­nych ban­kach" (w od­nie­sie­niu do lo­ko­wa­nia środ­ków na ra­chun­kach ban­ko­wych) oraz "w wy­bra­nych przez sie­bie ban­kach" (w od­nie­sie­niu do za­cią­ga­nia kre­dy­tów przez JST). Ana­li­za ich zna­cze­nia w świe­tle ca­ło­ści za­pi­sów przy­wo­ła­ne­go ar­ty­ku­łu może pro­wa­dzić do wnio­sku, że JST (a do­kład­niej rzecz uj­mu­jąc jej or­gan wy­ko­naw­czy po uzy­ska­niu upo­waż­nie­nia or­ga­nu sta­no­wią­ce­go) może lo­ko­wać wol­ne środ­ki bu­dże­to­we na ra­chun­kach ban­ko­wych pro­wa­dzo­nych przez inne ban­ki niż bank ob­słu­gu­ją­cy bu­dżet117. Na­to­miast kre­dy­ty or­gan wy­ko­naw­czy JST może za­cią­gać w do­wol­nym ban­ku (za­rów­no w tym wy­bra­nym do ob­słu­gi bu­dże­tu, jak i w każ­dym in­nym ban­ku), co wy­ni­ka z tre­ści art. 264 ust. 4 u.f.p.118 Taka wy­kład­nia pro­wa­dzi­ła­by do wnio­sku, że obec­nie ża­den bank nie może świad­czyć wszyst­kich usług ban­ko­wych na rzecz JST i ko­niecz­ne jest wy­od­ręb­nie­nie co naj­mniej dwóch: jed­ne­go, do ban­ko­wej ob­słu­gi bu­dże­tu, a dru­gie­go do lo­ko­wa­nia wol­nych środ­ków bu­dże­to­wych. Po­prze­sta­jąc na wy­kład­ni ję­zy­ko­wej i przyj­mu­jąc, że zgod­nie z art. 264 u.f.p. JST może lo­ko­wać wol­ne środ­ki bu­dże­to­we na ra­chun­kach ban­ko­wych pro­wa­dzo­nych wy­łącz­nie przez inne ban­ki niż bank ob­słu­gu­ją­cy bu­dżet, na­le­ża­ło­by wy­pro­wa­dzić za­kaz łą­cze­nia obu tych usług (kom­plek­so­wej ob­słu­gi ban­ko­wej JST z lo­ko­wa­niem przez JST wol­nych środ­ków bu­dże­to­wych). Wy­da­je się jed­nak, że w tym przy­pad­ku wła­ści­we jest od­wo­ła­nie się do oko­licz­no­ści two­rzą­cych funk­cjo­nal­ny kon­tekst dla oma­wia­nej tre­ści art. 264 u.f.p. Za­sad­ne jest uzna­nie, że in­ten­cją pra­wo­daw­cy było uchy­le­nie ogól­ne­go wy­mo­gu sto­so­wa­nia re­guł do­ty­czą­cych za­mó­wień pu­blicz­nych w przy­pad­ku lo­ko­wa­nia wol­nych środ­ków bu­dże­to­wych i re­ali­za­cja za­sa­dy go­spo­dar­no­ści po­przez za­pew­nie­nie ela­stycz­no­ści wy­bo­ru ban­ku w opar­ciu o kry­te­rium naj­lep­szej ofer­ty dla krót­ko­ter­mi­no­we­go de­po­no­wa­nia tym­cza­so­wo nie­wy­dat­ko­wa­nych środ­ków bu­dże­to­wych. Aspekt go­spo­dar­czy prze­ma­wia za tym, by moż­li­wy był wy­bór każ­de­go ban­ku (tak­że tego za­pew­nia­ją­ce­go ob­słu­gę ban­ko­wą JST). Je­dy­nym wa­run­kiem pod­le­ga­ją­cym oce­nie przy jego wy­bo­rze by­ło­by uzy­ska­nie od­po­wied­nio wy­so­kie­go opro­cen­to­wa­nia w da­nym okre­sie przy ta­kiej sa­mej do­stęp­no­ści środ­ków119 oraz jed­no­cze­snym za­pew­nie­niu ich bez­pie­czeń­stwa. W opar­ciu o wy­kład­nię funk­cjo­nal­ną uznać na­le­ży, że lo­ko­wa­nie wol­nych środ­ków bu­dże­to­wych może na­stę­po­wać na ra­chun­kach ban­ko­wych pro­wa­dzo­nych przez każ­dy bank (ten ob­słu­gu­ją­cy bu­dżet, jak i inne ban­ki). To zaś daje pod­sta­wę do przy­ję­cia tezy, że lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny mógł­by świad­czyć wszel­kie usłu­gi ban­ko­we na rzecz JST, za­rów­no na za­sa­dach kom­plek­so­wej ob­słu­gi ban­ko­wej (bę­dąc je­dy­nym ban­kiem wy­bra­nym przez JST), jak i w od­nie­sie­niu do wy­bra­nych czyn­no­ści ban­ko­wych.

Po­wsta­je jed­nak wąt­pli­wość, czy lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny mu­siał­by kon­ku­ro­wać na rów­ni z in­ny­mi in­sty­tu­cja­mi fi­nan­so­wy­mi o moż­li­wość świad­cze­nia usług ban­ko­wych. Nie­wąt­pli­we tak. Gdy do­ty­czy to kre­dy­tów, pra­wo­daw­ca wprost sta­no­wi, że wy­bór ban­ku do­ko­ny­wa­ny jest w try­bie okre­ślo­nym w prze­pi­sach o za­mó­wie­niach pu­blicz­nych. W od­nie­sie­niu do ban­ko­wej ob­słu­gi bu­dże­tu JST bank wy­bie­ra­ny jest "na za­sa­dach okre­ślo­nych w prze­pi­sach o za­mó­wie­niach pu­blicz­nych". Wpraw­dzie jed­ną z za­sad jest wy­łą­cze­nie na­ka­zu sto­so­wa­nia pro­ce­du­ry za­mó­wień w przy­pad­ku pod­mio­tu we­wnętrz­ne­go, obej­mu­je to jed­nak tyl­ko sy­tu­acje, gdy pod­miot we­wnętrz­ny wy­ko­nu­je usłu­gi świad­czo­ne w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym. Pro­wa­dzi to do wnio­sku, że na grun­cie obec­nych prze­pi­sów je­dy­nie w przy­pad­ku lo­ko­wa­nia wol­nych środ­ków bu­dże­to­wych moż­li­we by­ło­by nie­sto­so­wa­nie pro­ce­du­ry okre­ślo­nej w prze­pi­sach o za­mó­wie­niach pu­blicz­nych. Nie wy­łą­cza to jed­nak moż­li­wo­ści kon­ku­ro­wa­nia z in­ny­mi ban­ka­mi, al­bo­wiem i w tym przy­pad­ku JST kie­ro­wać się po­win­na ra­cjo­nal­no­ścią go­spo­dar­czą.

Spra­wą dys­ku­syj­ną jest rów­nież za­kres przed­mio­to­wy dzia­łal­no­ści lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych. Prze­pi­sy pra­wa nie sta­no­wią żad­nych ogra­ni­czeń w za­kre­sie wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych okre­ślo­nych w art. 5 pr.bank. oraz usług fi­nan­so­wych wska­za­nych w art. 6 tej usta­wy przez ban­ki. Je­dy­ną dy­rek­ty­wą wy­ra­żo­ną w pra­wie ban­ko­wym jest speł­nie­nie wy­ma­gań obo­wią­zu­ją­cych przy two­rze­niu ban­ków, tak by za­mie­rzo­na dzia­łal­ność ban­ku nie na­ru­sza­ła prze­pi­sów pra­wa, in­te­re­sów klien­tów oraz gwa­ran­to­wa­ła bez­pie­czeń­stwo gro­ma­dzo­nych w ban­ku środ­ków. Oce­nia to KNF, we­ry­fi­ku­jąc, czy speł­nio­ne zo­sta­ły wy­mo­gi zwią­za­ne z pod­ję­ciem i pro­wa­dze­niem dzia­łal­no­ści ban­ko­wej. Jed­nak sta­tus lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go jako sa­mo­rzą­do­wej oso­by praw­nej, któ­ra ma przy­czy­niać się do za­spo­ka­ja­nia po­trzeb lo­kal­nej wspól­no­ty, po­wi­nien wpły­wać na okre­śle­nie za­kre­su przed­mio­to­we­go jego dzia­łal­no­ści i to tak, by jego ak­tyw­ność była ade­kwat­na i ko­he­rent­na z tym za­mie­rze­niem. Ozna­cza to, że na­le­ży ogra­ni­czyć bądź cał­ko­wi­cie wy­klu­czyć moż­li­wość wy­ko­ny­wa­nia czyn­no­ści ban­ko­wych (ta­kich jak na przy­kład ope­ra­cje, któ­rych przed­mio­tem są war­ran­ty, czy ter­mi­no­we ope­ra­cje fi­nan­so­we), któ­re wią­żą się ze znacz­nym ry­zy­kiem, a nie przy­czy­nia­ją się do re­ali­za­cji celu, ja­kim jest za­spo­ka­ja­nie po­trzeb lo­kal­nej wspól­no­ty na usłu­gi ban­ko­we. Nie po­win­ny one rów­nież dzia­łać jako ban­ki hi­po­tecz­ne ze wzglę­du na fakt, że obec­ne wa­run­ki praw­ne, jak i ryn­ko­we nie sprzy­ja­ją funk­cjo­no­wa­niu tego typu in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych.

Kon­klu­du­jąc, lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny po­wi­nien wy­ka­zy­wać pew­ne swo­iste ce­chy wy­ni­ka­ją­ce z przy­pi­sy­wa­nej mu funk­cji. Moż­na ją ująć jako wspar­cie dzia­łal­no­ści pu­blicz­nej w ob­sza­rze re­dy­stry­bu­cji środ­ków na po­zio­mie lo­kal­nym słu­żą­ce, z jed­nej stro­ny, sty­mu­la­cji go­spo­dar­czej i roz­wo­jo­wi da­ne­go (wła­sne­go) re­gio­nu, z dru­giej, dzia­ła­niom na rzecz po­szcze­gól­nych człon­ków, ich grup oraz ca­łej wspól­no­ty w wy­mia­rze spo­łecz­nym (włą­cze­nie fi­nan­so­we, za­pew­nie­nie moż­li­wo­ści bez­piecz­ne­go lo­ko­wa­nia pie­nię­dzy, umoż­li­wie­nie re­ali­za­cji waż­nych lo­kal­nie wspól­nych i in­dy­wi­du­al­nych przed­się­wzięć). Po­win­no to w spo­sób bez­po­śred­ni zna­leźć prze­ło­że­nie na pre­cy­zo­wa­ny w sta­tu­cie lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go te­ry­to­rial­ny, przed­mio­to­wy i pod­mio­to­wy za­kres jego dzia­łal­no­ści.

6.3.4. Utwo­rze­nie i funk­cjo­no­wa­nie lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go

Brak prze­pi­sów re­gu­lu­ją­cych wprost dzia­łal­ność ban­ków ko­mu­nal­nych spra­wia, że w ob­sza­rze two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia tego typu ban­ków ma miej­sce da­le­ko idą­ce od­two­rze­nie kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go z prze­pi­sów do­ty­czą­cych dzia­łal­no­ści gmin, ich spół­ek, spół­dziel­ni oraz ban­ków. W spo­sób nie­unik­nio­ny wią­że się to z pro­ble­mem od­po­wied­nie­go sto­so­wa­nia obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów, nie­odzow­no­ścią nie tyl­ko do­ko­ny­wa­nia wy­kład­ni pra­wa w ści­słym tego sło­wa zna­cze­niu, ale i prze­pro­wa­dza­nia licz­nych wnio­sko­wań wy­mu­sza­nych ist­nie­niem luk w obo­wią­zu­ją­cym pra­wie.

In­te­re­su­ją­ce sta­je się w związ­ku z tym, przede wszyst­kim prze­ana­li­zo­wa­nie tych unor­mo­wań, w któ­rych po­ja­wiać się będą istot­ne wąt­pli­wo­ści, co do tre­ści wy­ra­żo­ne­go pra­wa, a tak­że tych prze­są­dza­ją­cych o od­mien­no­ściach w two­rze­niu i funk­cjo­no­wa­niu lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych, nie zaś prze­pi­sów, któ­re moż­na sto­so­wać do nich wprost (np. do­ty­czą­ce wy­mo­gów ka­pi­ta­ło­wych, per­so­nal­nych i or­ga­ni­za­cyj­nych two­rzo­ne­go ban­ku, mi­ni­ma­li­za­cji ry­zy­ka, szcze­gól­nej ochro­ny środ­ków po­wie­rzo­nych etc.)120.

W ra­mach pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań w pierw­szej ko­lej­no­ści, zgod­nie z po­rząd­kiem wy­ni­ka­ją­cym z chro­no­lo­gii dzia­łań przed­się­bra­nych przy po­dej­mo­wa­niu każ­dej dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, za­sta­no­wić się na­le­ży, ja­kie wa­run­ki mu­szą zo­stać speł­nio­ne by utwo­rzyć lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny.

Od­po­wiedź na tak pod­sta­wio­ne py­ta­nie musi być jed­nak po­prze­dzo­na roz­strzy­gnię­ciem, w ja­kich for­mach or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych mógł­by funk­cjo­no­wać lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny, gdyż prze­kła­da­ją się one na pro­ble­my w okre­śle­niu za­sad jego two­rze­nia, a da­lej i funk­cjo­no­wa­nia. Na grun­cie pro­wa­dzo­nych we wcze­śniej­szych roz­dzia­łach ana­liz trze­ba przy­jąć za nie­wąt­pli­we, że lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny nie może zo­stać utwo­rzo­ny w for­mie spół­dziel­ni, na­to­miast art. 10 u.g.k. w związ­ku z art. 12 pr.bank. daje pod­sta­wy dla two­rze­nia ta­kich ban­ków w for­mie spół­ek ak­cyj­nych.

Ro­dzi to ko­lej­ną wąt­pli­wość, czy sko­ro zgod­nie z brzmie­niem art. 13 ust. 1 pr.bank. za­ło­ży­cie­la­mi ban­ku w for­mie spół­ki ak­cyj­nej mogą być oso­by praw­ne i oso­by fi­zycz­ne, z tym że za­ło­ży­cie­li nie może być mniej niż trzech lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny może zo­stać utwo­rzo­ny w for­mie jed­no­oso­bo­wej spół­ki gmi­ny. Wąt­pli­wość ta była już pod­no­szo­na przy oma­wia­niu utwo­rze­nia ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nych w for­mie spół­ki ak­cyj­nej. Wy­ni­ka ona z fak­tu, że prze­pi­sy k.s.h. roz­róż­nia­ją oso­by bę­dą­ce za­ło­ży­cie­la­mi (pro­mo­to­ra­mi) spół­ki od ak­cjo­na­riu­szy, a choć za­ło­ży­cie­le naj­czę­ściej sta­ją się ak­cjo­na­riu­sza­mi, to nie jest to obo­wią­zu­ją­cą re­gu­łą121. Przy­po­mnieć dla za­cho­wa­nia po­rząd­ku roz­wa­żań moż­na, że zgod­nie z art. 301 § 3 k.s.h. nor­ma­tyw­na iden­ty­fi­ka­cja osób bę­dą­cych za­ło­ży­cie­la­mi spół­ki opie­ra się je­dy­nie na kry­te­rium czyn­no­ści, jaką jest pod­pi­sa­nie sta­tu­tu. Nie wpro­wa­dza on rów­nież żad­nych prze­pi­sów na­ka­zu­ją­cych za­ło­ży­cie­lom ob­ję­cie ak­cji za­kła­da­nej spół­ki. Ma­jąc na uwa­dze oko­licz­ność, że w prze­pi­sach brak jest norm za­ka­zu­ją­cych ob­ję­cia wszyst­kich ak­cji przez gmi­nę oraz zga­dza­jąc się ze stwier­dze­niem, że każ­dy z za­ło­ży­cie­li ban­ko­wej spół­ki ak­cyj­nej jest zo­bli­go­wa­ny, by ob­jąć wska­za­ną we wnio­sku o ze­zwo­le­nie na utwo­rze­nie ban­ku licz­bę ak­cji122 moż­na przy­jąć, że wśród za­ło­ży­cie­li je­dy­nie gmi­na by­ła­by wska­za­na jako pod­miot upraw­nio­ny do ob­ję­cia wszyst­kich ak­cji. Zwłasz­cza że pra­wo­daw­ca zre­zy­gno­wał z obo­wią­zu­ją­cej wcze­śniej nor­my wy­ra­żo­nej w art. 30 ust. 1 lit. a pr.bank.123 za­bra­nia­ją­cej jed­ne­mu za­ło­ży­cie­lo­wi wnie­sie­nia wkła­du pie­nięż­ne­go prze­kra­cza­ją­ce­go po­ło­wę ka­pi­ta­łu za­ło­ży­ciel­skie­go, co jak wska­zu­je się w li­te­ra­tu­rze, było lo­gicz­ną kon­se­kwen­cją wy­mo­gu two­rze­nia ban­ku przez kil­ka pod­mio­tów124. Brak tej re­gu­la­cji oraz wska­za­ne nor­my k.s.h. po­zwa­la­ły­by przy­jąć, że lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny może zo­stać utwo­rzo­ny nie tyl­ko jako spół­ka z udzia­łem in­nych gmin, ale i jako jed­no­oso­bo­wa spół­ka gmi­ny. Taka wy­kład­nia nie stoi w sprzecz­no­ści z re­gu­la­cją art. 13 ust. 3 pr.bank., gdyż moż­na uznać za­sad­ność do­pusz­cze­nia przez pra­wo­daw­cę (w okre­ślo­nych oko­licz­no­ściach) moż­li­wo­ści utwo­rze­nia ban­ku przez jed­ne­go za­ło­ży­cie­la, a w in­nych two­rze­nia przez kil­ku za­ło­ży­cie­li, z któ­rych tyl­ko je­den sta­nie się ak­cjo­na­riu­szem125. Trze­ba jed­nak po­now­nie przy­wo­łać i przy­jąć po­gląd, zgod­nie z któ­rym po­ję­cie za­ło­ży­cie­li sto­so­wa­ne w pr. bank. ma szcze­gól­ną treść, al­bo­wiem pra­wo­daw­ca na jej grun­cie utoż­sa­mił za­ło­ży­cie­li z pierw­szy­mi ak­cjo­na­riu­sza­mi ban­ku126. Pro­wa­dzi to do wnio­sku, że utwo­rze­nie lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go by­ło­by moż­li­we je­dy­nie w dro­dze współ­dzia­ła­nia przy­najm­niej trzech gmin. To zaś może ro­dzić ko­lej­ne py­ta­nie, czy w związ­ku z tym nie by­ło­by za­sad­ne do­pusz­cze­nie moż­li­wo­ści two­rze­nia lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych przez po­sia­da­ją­cy oso­bo­wość praw­ną zwią­zek gmin i uwzględ­nie­nie go wśród in­nych pod­mio­tów wy­mie­nio­nych w art. 13 ust. 3 pr.bank., któ­re mogą jed­no­oso­bo­wo two­rzyć bank.

Pro­ces two­rze­nia lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go, po­śred­nio re­gu­lo­wa­ny prze­pi­sa­mi pra­wa ban­ko­we­go (oraz uchwa­ła­mi KNF127), k.s.h., a tak­że pra­wa ko­mu­nal­ne­go, w ra­mach dzia­łań pro­ce­du­ral­no-or­ga­ni­za­cyj­nych dla jego po­wsta­nia wy­ma­ga uzy­ska­nia ze­zwo­le­nia na utwo­rze­nie ban­ku, a na­stęp­nie na roz­po­czę­cie dzia­łal­no­ści. Przy­na­leż­ność lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go do sek­to­ra sa­mo­rzą­do­we­go wy­ma­ga zaś speł­nie­nia tak­że wy­mo­gów ma­te­rial­nych i for­mal­nych sta­wia­nych przy two­rze­niu sa­mo­rzą­do­wych osób praw­nych. Usta­le­nie ko­lej­no­ści po­dej­mo­wa­nych dzia­łań, a tak­że okre­śle­nie wa­run­ków praw­nych, któ­rych speł­nie­nie jest nie­zbęd­ne dla roz­po­czę­cia wy­ko­ny­wa­nia dzia­łal­no­ści przez bank, nie na­strę­cza trud­no­ści. Za pierw­sze dzia­ła­nia praw­ne po­zwa­la­ją­ce na utwo­rze­nie ban­ku uznać trze­ba pod­ję­cie uchwał przez rady gmin o utwo­rze­niu ban­ku, a na­stęp­nie przyj­mu­jąc, że: zo­sta­ło za­pew­nio­ne wy­po­sa­że­nie ban­ku w fun­du­sze wła­sne; od­po­wied­nie po­miesz­cze­nia; oso­by prze­wi­dzia­ne do ob­ję­cia w ban­ku sta­no­wisk człon­ków za­rzą­du, w tym pre­ze­sa, dają rę­koj­mię ostroż­ne­go i sta­bil­ne­go za­rzą­dza­nia; a rów­nież, że przed­sta­wio­ny przez za­ło­ży­cie­li plan dzia­łal­no­ści ban­ku na okres co naj­mniej trzy­let­ni wska­zu­je, że dzia­łal­ność ta bę­dzie bez­piecz­na dla środ­ków pie­nięż­nych gro­ma­dzo­nych w ban­ku, moż­li­we jest wy­stą­pie­nie o ze­zwo­le­nie do Ko­mi­sji Nad­zo­ru Fi­nan­so­we­go na utwo­rze­nie ban­ku. Po speł­nie­niu wa­run­ków okre­śla­noch w art. 36 pr.bank. za­rząd może wy­stą­pić z wnio­skiem o wy­da­nie ze­zwo­le­nia na roz­po­czę­cie przez bank dzia­łal­no­ści. Nie ro­dzi to żad­nych wąt­pli­wo­ści w za­kre­sie sto­so­wa­nia pra­wa. Klu­czo­wym pro­ble­mem na tym eta­pie sta­je się na­to­miast brak unor­mo­wań spa­ja­ją­cych roz­wią­za­nia pra­wa ko­mu­nal­ne­go z tymi, któ­re przy­ję­to w pra­wie ban­ko­wym. Cho­dzi tu o moż­li­wość po­zba­wie­nia mocy wią­żą­cej uchwa­ły rady gmi­ny o utwo­rze­niu ban­ku i kon­se­kwen­cje dla po­dej­mu­ją­ce­go, a zwłasz­cza pro­wa­dzą­ce­go dzia­łal­ność ban­ku.

Pro­blem ten jest na­stęp­stwem fak­tu, że uchwa­ły rady gmi­ny pod­le­ga­ją we­ry­fi­ka­cji nad­zor­czej z punk­tu wi­dze­nia le­gal­no­ści128. Stan nie­zgod­no­ści z pra­wem (w za­leż­no­ści od do­ko­na­nej przez or­ga­nu nad­zo­ru jego kwa­li­fi­ka­cji w ka­te­go­riach "istot­no­ści" bądź "nie­istot­no­ści"), po­wo­du­je nie­waż­ność uchwa­ły albo ne­ga­tyw­ną oce­nę le­gal­no­ści aktu bez po­zba­wie­nia go mocy wią­żą­cej129. Ze wzglę­du na to, że stwier­dze­nie sta­nu nie­zgod­no­ści z pra­wem jest roz­strzy­gnię­ciem ex post, a sama dys­kwa­li­fi­ka­cja ta­kiej uchwa­ły może na­stą­pić nie tyl­ko w ter­mi­nie trzy­dzie­sto­dnio­wym, ja­kim dys­po­nu­je wo­je­wo­da na wy­da­nie roz­strzy­gnię­cia nad­zor­cze­go, ale i w dłuż­szym okre­sie, po­przez jej za­skar­że­nie do sądu ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go130, za­sad­ne jest ocze­ki­wa­nie, by przed wy­stą­pie­niem o ze­zwo­le­nie na utwo­rze­nie ban­ku do KNF uchwa­ła rady gmi­ny była po­zy­tyw­nie zwe­ry­fi­ko­wa­na pod ką­tem le­gal­no­ści. Zwłasz­cza że w przy­pad­ku stwier­dze­nia nie­waż­no­ści skut­ki po­wsta­ją ex tunc - z mocą wstecz­ną, trak­tu­je się ją bo­wiem wów­czas jak­by nie zo­sta­ła pod­ję­ta131. Przy obec­nym sta­nie praw­nym istot­nym pro­ble­mem jest za­pew­nie­nie nie­pod­wa­żal­no­ści le­gal­no­ści uchwa­ły rady gmi­ny o utwo­rze­niu ban­ku po pod­da­niu jej we­ry­fi­ka­cji pod ką­tem le­gal­no­ści i wy­da­niu de­cy­zji przez KNF w przed­mio­cie ze­zwo­le­nia na utwo­rze­nie ban­ku, a na­stęp­nie roz­po­czę­cia przez bank dzia­łal­no­ści.

Za­sa­dy pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny nie od­bie­ga­ły­by od tych, któ­re pra­wo prze­wi­du­je dla in­nych ban­ków. Wy­ko­nu­jąc czyn­no­ści ban­ko­we, mu­siał­by on w swo­jej dzia­łal­no­ści prze­strze­gać ta­jem­ni­cy ban­ko­wej, wszel­kich na­kła­da­nych nań obo­wiąz­ków wy­ni­ka­ją­cych z ko­niecz­no­ści za­pew­nie­nia pra­wi­dło­we­go funk­cjo­no­wa­nia sys­te­mu ban­ko­we­go i bez­pie­czeń­stwa po­wie­rzo­nych mu środ­ków, mógł­by ko­rzy­stać z przy­wi­le­jów ban­ko­wych i in­nych szcze­gól­nych upraw­nień. W swo­jej dzia­łal­no­ści wi­nien on uwzględ­niać ogra­ni­cze­nia jej za­kre­su (co naj­mniej w aspek­cie te­ry­to­rial­nym), a tak­że re­ali­za­cję spo­łecz­nej mi­sji. Ozna­cza to, że choć jego dzia­łal­ność mu­sia­ła­by być za­rob­ko­wa, to nie po­win­na być wy­łącz­nie dzia­łal­no­ścią do­cho­do­wą, po­nie­waż bank ten ma re­ali­zo­wać swo­iste cele spo­łecz­no-go­spo­dar­cze na po­zio­mie lo­kal­nym.

W za­kre­sie funk­cjo­no­wa­nia ban­ków po­ja­wia się po­now­nie pro­blem, czy lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne mo­gły­by pro­wa­dzić dzia­łal­ność jako spół­dziel­nie. Sto­jąc na sta­no­wi­sku, że w ra­mach pro­wa­dzo­nej go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej do­pusz­czal­ne jest pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści w for­mie spół­dziel­ni, a tym sa­mym gmi­ny mogą do­ko­ny­wać wpłat na udzia­ły, sta­jąc się człon­ka­mi ban­ków spół­dziel­czych, moż­li­we sta­je się prze­kształ­ce­nie ist­nie­ją­ce­go ban­ku spół­dziel­cze­go w lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny. Spół­dziel­czy, lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny pod­le­gał­by re­gu­la­cjom u.f.b.s. i pr.spół., a tym sa­mym obo­wiąz­kom do­ty­czą­cym zrze­sza­nia się, lu­stra­cji, kon­tro­li ze stro­ny ban­ku zrze­sza­ją­ce­go etc. Ze wzglę­du na po­sta­no­wie­nia art. 5 ust. 1a u.f.b.s. nie wszyst­kie gmi­ny, na­wet z tych są­sia­du­ją­cych ze sobą mo­gły­by być jego człon­ka­mi. W prze­pi­sie tym for­mu­ło­wa­ny jest wy­móg, by bank spół­dziel­czy po­sia­da­ją­cy fun­du­sze wła­sne wyż­sze niż rów­no­war­tość 1 000 000 euro, lecz niż­sze niż rów­no­war­tość 5 000 000 euro, pro­wa­dził dzia­łal­ność na te­re­nie wo­je­wódz­twa, w któ­rym znaj­du­je się jego sie­dzi­ba oraz na te­re­nie po­wia­tów, w któ­rych znaj­du­ją się jego pla­ców­ki wy­ko­nu­ją­ce czyn­no­ści ban­ko­we, o któ­rych mowa w art. 6 ust. 1 i 3 u.f.b.s. Ogra­ni­cze­nia te­ry­to­rial­ne w za­kre­sie dzia­łal­no­ści pro­wa­dzo­nej przez bank spół­dziel­czy oraz te, któ­rym pod­le­ga­ją JST w związ­ku z pro­wa­dzo­ną dzia­łal­no­ścią po­wo­du­ją, że nie­odzow­ne jest "po­kry­cie się" obu ob­sza­rów te­ry­to­rial­nych.

Szcze­gól­na sy­tu­acja przed­się­bior­ców pu­blicz­nych wy­ma­ga wska­za­nia pew­nych od­mien­nych re­guł, ja­kie obo­wią­zy­wać będą lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne. Mimo, że jest on od­ręb­ną oso­bą praw­ną, to przez cały okres pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści ist­nie­je zwią­zek mię­dzy JST a ban­kiem, co musi kształ­to­wać wza­jem­ne re­la­cje (m.in. uwzględ­nie­nie za­ka­zu uprzy­wi­le­jo­wa­ne­go do­stę­pu132, za­sad do­ty­czą­cych po­mo­cy pu­blicz­nej w przy­pad­ku do­ka­pi­ta­li­zo­wa­nia etc.)133. W li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu pod­kre­śla się na przy­kład, że sa­mo­rzą­do­wym pod­mio­tom go­spo­dar­czym od­mó­wić trze­ba pra­wa do swo­bod­ne­go prze­miesz­cza­nia ewen­tu­al­nych zy­sków z pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści na cele nie­zwią­za­ne z za­spo­ka­ja­niem po­trzeb sa­mo­rzą­do­wych134. W związ­ku z tym i lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny mu­siał­by prze­zna­czać je zgod­nie z ce­lem wy­zna­cza­nym jego sta­tu­sem, jako pod­mio­tu na­le­żą­ce­go do sek­to­ra sa­mo­rzą­do­we­go. Z dru­giej stro­ny, moż­li­we by­ło­by prze­ka­zy­wa­nie środ­ków pie­nięż­nych lo­kal­ne­mu ban­ko­wi ko­mu­nal­ne­mu jako re­kom­pen­sa­ty z ty­tu­łu usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym.

Pew­ne od­mien­no­ści funk­cjo­no­wa­nia lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go do­ty­czy­ły­by rów­nież po­zy­cji uję­tych w ra­mach fun­du­szy wła­snych. Wska­zać tu trze­ba przede wszyst­kim na ko­niecz­ność re­spek­to­wa­nia za­ka­zu za­li­cza­nia do fun­du­szy wła­snych gwa­ran­cji otrzy­ma­nych od pań­stwa lub władz lo­kal­nych.

Oce­nia­jąc inne aspek­ty funk­cjo­no­wa­nia lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych trze­ba za­dać py­ta­nie, w ja­kim za­kre­sie za­sto­so­wa­nie zna­la­zły­by prze­pi­sy re­gu­lu­ją­ce za­sa­dy zrze­sza­nia, łą­cze­nia się i po­dzia­łu ban­ków. Nie­wąt­pli­wie po­wsta­je pro­blem we­ry­fi­ka­cji nad­zor­czej uchwał rad gmi­ny z punk­tu wi­dze­nia le­gal­no­ści, po­dob­nie jak w przy­pad­ku uchwał rad gmi­ny o utwo­rze­niu lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go, po­nie­waż zgod­nie z art. 18 ust. 2 pkt 9 u.s.g., li­kwi­da­cja i re­or­ga­ni­za­cja przed­się­biorstw rów­nież wy­ma­ga pod­ję­cia uchwa­ły przez radę gmi­ny. Ozna­cza to, że tak­że i w tym przy­pad­ku de­cy­zja o nie­waż­no­ści uchwa­ły może za­paść w póź­niej­szym ter­mi­nie niż trzy­dzie­sto­dnio­wy. Stwier­dze­nie nie­waż­no­ści uchwa­ły rady gmi­ny na przy­kład o po­łą­cze­niu lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych mo­gło­by wpły­wać de­sta­bi­li­za­cyj­nie na sys­tem ban­ko­wy.

Ko­lej­nym pro­ble­mem po­ja­wia­ją­cym się przy łą­cze­niu ban­ków by­ło­by za­cho­wa­nie ich lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru. Wy­ma­ga­ło­by to, jak się wy­da­je, usta­no­wie­nia obiek­tyw­nych kry­te­riów, któ­re prze­są­dza­ły­by o moż­li­wo­ści oce­ny, czy po­łą­cze­nie mię­dzy ban­ka­mi po­zwo­li na za­cho­wa­nie przez bank przej­mu­ją­cy ce­chy lo­kal­no­ści, czy dzia­łal­ność ta bę­dzie nadal po­wią­za­na z wła­ści­wo­ścią te­ry­to­rial­ną gmi­ny i wy­ko­ny­wa­ny­mi przez nią za­da­nia­mi pu­blicz­ny­mi.

Obec­na re­gu­la­cja dzia­łal­no­ści ban­ko­wej nie­uwzględ­nia­ją­ca w za­kre­sie za­rzą­du przy­mu­so­we­go, li­kwi­da­cji czy upa­dło­ści ban­ku sta­tu­su wła­ści­cie­li, opar­ta jest na roz­wią­za­niach słu­żą­cych za­pew­nie­niu sta­bil­no­ści sys­te­mu fi­nan­so­we­go i bez­pie­czeń­stwu de­po­zy­tów. Tak­że i w tym za­kre­sie mo­gły­by w prak­ty­ce po­wsta­wać róż­no­rod­ne pro­ble­my praw­ne. Tym bar­dziej, że obec­nie wska­zu­je się w dok­try­nie135 sze­reg wąt­pli­wo­ści co do wy­kład­ni nie­któ­rych prze­pi­sów do­ty­czą­cych unor­mo­wań sa­na­cyj­nych ban­ków bez uwzględ­nia­nia ich ko­mu­nal­ne­go cha­rak­te­ru.

Kon­klu­du­jąc, trze­ba stwier­dzić, że wska­za­ne pro­ble­my nie wy­czer­pu­ją pro­ble­ma­ty­ki two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych. Jed­nak uzna­no, że szcze­gó­ło­wa ana­li­za wszyst­kich mo­gą­cych po­ja­wiać się trud­no­ści w sto­so­wa­niu pra­wa nie wy­da­je się ko­niecz­na, gdyż z jed­nej stro­ny, re­flek­sje te mają cha­rak­ter wy­łącz­nie teo­re­tycz­ny ze wzglą­du na brak ban­ków ko­mu­nal­nych w pol­skim sys­te­mie ban­ko­wym, z dru­giej, dla osią­gnię­cia za­sad­ni­cze­go celu ba­daw­cze­go, ja­kim jest usta­le­nie, czy w pol­skim sys­te­mie praw­nym moż­na iden­ty­fi­ko­wać kon­struk­cję re­gu­la­cyj­ną ban­ku lo­kal­ne­go oraz czy ist­nie­je jego kon­cep­cja nor­ma­tyw­na, prze­pro­wa­dzo­ne ana­li­zy są wy­star­cza­ją­ce.

6.4. Uwa­gi pod­su­mo­wu­ją­ce

Prze­pro­wa­dzo­ne roz­wa­ża­nia pro­wa­dzą do kon­klu­zji, że ist­nie­ją­ce ru­dy­men­tar­ne re­gu­la­cje, choć nie wy­klu­cza­ją moż­li­wo­ści pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez JST, to na­le­ża­ło­by je ra­czej kwa­li­fi­ko­wać jako nie­prze­my­śla­ne, bar­dziej teo­re­tycz­ne, a na­wet ilu­zo­rycz­ne, nie zaś peł­ne (kom­plek­so­we), prak­tycz­ne i sku­tecz­ne. W obec­nym ich kształ­cie po­wo­du­ją zbyt wie­le wąt­pli­wo­ści co do ewen­tu­al­ne­go za­kre­su dzia­łal­no­ści, spo­so­bu zoo­r­ga­ni­zo­wa­nia i sta­tu­su praw­ne­go ban­ków ko­mu­nal­nych, by moż­na je było uzna­wać za da­ją­ce w prak­ty­ce pod­sta­wy do re­ali­za­cji za­dań JST w tej for­mie.

Przede wszyst­kim razi spo­sób nor­ma­tyw­ne­go uję­cia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej JST w pol­skim sys­te­mie pra­wa. Pra­wo­daw­ca nie sta­no­wi o niej wprost i nie od­no­si się do ban­ków ko­mu­nal­nych, a wpro­wa­dza nie­ja­sny prze­pis o moż­li­wo­ści "po­sia­da­nia przez gmi­nę ak­cji lub udzia­łów spół­ek zaj­mu­ją­cych się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi". Pró­ba re­kon­struk­cji nor­my praw­nej z tak wy­ra­żo­nej jed­nost­ki re­dak­cyj­nej usta­wy na­po­ty­ka znacz­ne trud­no­ści w usta­le­niu osta­tecz­nej tre­ści pra­wa. Jak po­ka­za­ła do­tych­cza­so­wa ana­li­za, już samo od­czy­ta­nie prze­pi­su ro­dzi dy­le­mat w płasz­czyź­nie ję­zy­ko­wej, ja­kie zna­cze­nie nadać okre­śle­niu "po­sia­da­nie". Tak­że od­wo­ła­nie się do in­nych re­guł wy­kład­ni (po­za­ję­zy­ko­wych) nie po­zwa­la na jed­no­znacz­ne roz­strzy­gnię­cie wie­lu kwe­stii. Po­ja­wia­ją się bo­wiem py­ta­nia, po pierw­sze, jaki jest osta­tecz­nie za­kres kom­pe­ten­cji gmi­ny (czy w opar­ciu o brzmie­nie art. 10 ust. 3 u.g.k. moż­li­we jest wy­łącz­nie na­by­wa­nie (obej­mo­wa­nie) ak­cji już ist­nie­ją­cych ban­ków czy też ich two­rze­nie); po dru­gie, czy od­nie­sie­nie się na grun­cie u.g.k. wy­łącz­nie do spół­ek zaj­mu­ją­cych się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi jest jed­no­cze­śnie wy­ra­zem woli pra­wo­daw­cy, by gmi­ny nie mo­gły sta­wać się człon­ka­mi ban­ków spół­dziel­czych; po trze­cie, jaki jest sta­tus praw­ny ban­ku z udzia­łem mie­nia ko­mu­nal­ne­go - w ja­kim za­kre­sie sto­so­wać doń prze­pi­sy pra­wa ko­mu­nal­ne­go, o za­mó­wie­niach pu­blicz­nych, po­mo­cy pań­stwa.

Przyj­mu­jąc jako wska­zów­kę in­ter­pre­ta­cyj­ną umiej­sco­wie­nie ana­li­zo­wa­nej nor­my praw­nej wśród prze­pi­sów re­gu­lu­ją­cych go­spo­dar­kę ko­mu­nal­ną, wnio­sko­wać trze­ba, że "po­sia­da­nie ak­cji spół­ek zaj­mu­ją­cych się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi" jako spół­ek waż­nych dla roz­wo­ju gmi­ny, ma słu­żyć wy­ko­ny­wa­niu przez JST za­dań wła­snych w celu za­spo­ko­je­nia zbio­ro­wych po­trzeb wspól­no­ty sa­mo­rzą­do­wej. Po­wsta­je py­ta­nie, w jaki spo­sób po­wią­zać świad­czo­ne przez bank usłu­gi ban­ko­we z ak­tyw­no­ścią na rzecz lo­kal­nej spo­łecz­no­ści. Czy cho­dzi tu pra­wo­daw­cy o bez­po­śred­nie za­spo­ka­ja­nie po­trzeb, czy też bank może być na­rzę­dziem po­śred­nim za po­mo­cą, któ­re­go za­da­nia te będą fi­nan­so­wa­ne. In­ny­mi sło­wy, czy za­kres jego dzia­łal­no­ści obej­mo­wać ma tyl­ko czyn­no­ści ban­ko­we i usłu­gi fi­nan­so­we wy­ko­ny­wa­ne na rzecz wspól­no­ty w uję­ciu pod­mio­to­wym (miesz­kań­ców, lo­kal­nych przed­się­bior­ców), czy też rów­nież władz lo­kal­nych (jak np. ob­słu­ga ban­ko­wa JST) i na ja­kich wa­run­kach. Jak po­go­dzić dy­rek­ty­wę za­spo­ko­je­nia zbio­ro­wych po­trzeb wspól­no­ty sa­mo­rzą­do­wej z po­sia­da­niem mniej­szo­ścio­we­go udzia­łu w ban­ku? Ma­jąc na uwa­dze, że przy­stą­pie­nie sa­mo­rzą­du gmin­ne­go do spół­ek dzia­ła­ją­cych poza sfe­rą uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej w świe­tle ogra­ni­czeń wy­ni­ka­ją­cych z art. 10 ust. 1-3 u.g.k. do­pusz­czal­ne jest je­dy­nie, gdy re­ali­zu­ją one przy­pi­sa­ne gmi­nom usta­wo­wo za­da­nia pu­blicz­ne136, za­sta­na­wia do­pusz­cze­nie moż­li­wo­ści po­sia­da­nia nie­wiel­kie­go udzia­łu ka­pi­ta­ło­we­go w spół­ce ak­cyj­nej, któ­ra ze swej isto­ty na­sta­wio­na jest na zysk, i trud­no dziś wska­zać na ban­ki ak­cyj­ne jako in­sty­tu­cje o ogra­ni­czo­nym do kil­ku gmin czy po­wia­tów ob­sza­rze dzia­ła­nia i za­an­ga­żo­wa­nych w spra­wy miej­sco­we, na­to­miast nie od­no­si się do moż­li­wo­ści na­by­wa­nia udzia­łów w ban­kach spół­dziel­czych, któ­re w znacz­nej mie­rze kształ­to­wa­ne były i są jako lo­kal­ne. Wię­cej na­wet, pra­wo­daw­ca nie prze­wi­du­je moż­li­wo­ści, by gmi­na/gmi­ny były za­ło­ży­cie­la­mi ban­ku spół­dziel­cze­go, co jak wska­zy­wa­no w dok­try­nie, i co do któ­re­go po­glą­du na­le­ży wy­ra­zić peł­ną apro­ba­tę, spra­wia, że nie uwzględ­nia on "w do­sta­tecz­nym stop­niu spe­cy­fi­ki tych ban­ków (lo­kal­ny za­sięg, re­ali­zo­wa­nie głów­nie lo­kal­nych po­trzeb) i nie po­ma­ga w re­ali­za­cji in­te­re­sów sa­mych gmin a tym sa­mym, ich miesz­kań­ców"137.

W pol­skim sys­te­mie praw­nym brak jest kom­plek­so­we­go unor­mo­wa­nia, któ­re uwzględ­nia­ło­by szcze­gól­ne za­da­nia lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych i spe­cy­fi­kę dzia­łal­no­ści wy­ma­ga­ją­cą swo­istych roz­wią­zań w za­kre­sie two­rze­nia, łą­cze­nia, li­kwi­da­cji, kon­tro­li i nad­zo­ru. Ist­nia­ło ono w Pol­sce mię­dzy­wo­jen­nej, a tak­że ist­nie­je dziś w nie­któ­rych z państw UE. Dzie­je się tak, po­mi­mo że w li­te­ra­tu­rze wska­zy­wa­no na bra­ku­ją­cą re­gu­la­cję ban­ko­wo­ści ko­mu­nal­nej138 i pro­po­zy­cje ta­kich ure­gu­lo­wań po­ja­wia­ły się w okre­sie for­mo­wa­nia obec­ne­go kształ­tu sa­mo­rzą­du139.

Idea i po­trze­ba po­wo­ła­nia tego typu in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych (ban­ków ko­mu­nal­nych) jest obec­na nie tyl­ko w sfe­rze roz­wa­żań na­uko­wych, ale i prak­ty­ce140. Gmi­ny, po­mi­mo tak szcząt­ko­wych i nie­ja­snych re­gu­la­cji za­rów­no, przy­stę­po­wa­ły do ist­nie­ją­cych ban­ków, jak i po­dej­mo­wa­ły pró­by utwo­rze­nia ban­ków ko­mu­nal­nych. In­te­re­su­ją­ce jest to, że o ile w okre­sie trans­for­ma­cji sys­te­mu ban­ko­we­go i kształ­to­wa­nia się sa­mych sa­mo­rzą­dów ini­cja­ty­wy te były na­kie­ro­wa­ne na po­wo­ła­nie ban­ków w for­mie spół­ek ak­cyj­nych, to obec­nie wi­docz­na jest skłon­ność do przy­stę­po­wa­nia do ban­ków spół­dziel­czych141. Nie jest to zja­wi­sko po­wszech­ne, a ra­czej mar­gi­nal­ne. Na­le­ży wszak­że pod­kre­ślić, iż JST czy­nią to po­mi­mo fak­tu, że trud­no jed­no­znacz­nie prze­są­dzić na grun­cie obec­nych re­gu­la­cji, czy na­by­wa­nie udzia­łów w ban­kach spół­dziel­czych przez JST jest w ogó­le do­pusz­czal­ne. Przy­czy­ną in­cy­den­tal­ne­go cha­rak­te­ru ta­kich dzia­łań może być w związ­ku z tym mię­dzy in­ny­mi brak pew­no­ści praw­nej.

Ana­li­za ca­łe­go ze­spo­łu norm od­no­szą­cych się do za­sad pro­wa­dze­nia go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej, po­mi­mo ich nie­pre­cy­zyj­no­ści i wie­lu nie­ja­sno­ści, po­zwa­la uznać, że ist­nie­ją­ce roz­wią­za­nia dają jed­nak pod­sta­wę do twier­dze­nia, że ist­nie­je pew­na kon­cep­cja nor­ma­tyw­na lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go w pol­skich prze­pi­sach pra­wa. Jest ona ułom­na, nie­spój­na i nie­upo­rząd­ko­wa­na, tym nie­mniej w obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sach moż­na wska­zać na nor­my, któ­re prze­są­dza­ją o moż­li­wo­ści pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przed JST, jak i nada­niu jej lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru. Moż­na zi­den­ty­fi­ko­wać kom­po­nen­ty tre­ścio­we ban­ku lo­kal­ne­go ma­ją­ce cha­rak­ter re­gu­la­tyw­ny, nor­ma­tyw­ny.

Przede wszyst­kim pra­wo­daw­ca wpro­wa­dza re­gla­men­ta­cję pod­mio­to­wą, przy­zna­jąc pra­wo do by­cia ak­cjo­na­riu­szem spół­ki zaj­mu­ją­cej się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi wy­łącz­nie gmi­nie. W kon­se­kwen­cji przy­zwa­la na funk­cjo­no­wa­nie ban­ku sa­mo­rzą­do­we­go, z jed­nej stro­ny, z dru­giej zaś, de­cy­du­ją­co wpły­wa na za­kres jego dzia­łal­no­ści na­da­jąc jej cha­rak­ter lo­kal­ny. O ska­li i ukie­run­ko­wa­niu dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej ban­ku de­cy­do­wać bo­wiem będą ce­chy ustro­jo­we gmi­ny oraz za­sa­dy jej go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej. Jak­kol­wiek po­le­mi­zo­wać moż­na, gdzie osta­tecz­nie wy­zna­czo­ne są gra­ni­ce geo­gra­ficz­ne, pod­mio­to­we i przed­mio­to­we dzia­łal­no­ści ta­kie­go ban­ku, to nie­za­prze­czal­ne jest, że musi na­stę­po­wać po­wią­za­nie ob­sza­ru jego dzia­ła­nia z wła­ści­wo­ścią te­ry­to­rial­ną gmi­ny. Nad­to jego ce­lem go­spo­dar­czym jest nie zysk a za­spo­ka­ja­nie po­trzeb lo­kal­nej wspól­no­ty sa­mo­rzą­do­wej, gdyż cała go­spo­dar­ka ko­mu­nal­na gmin nie ma celu za­rob­ko­we­go142, ale ma słu­żyć re­ali­za­cji za­dań pu­blicz­nych o cha­rak­te­rze lo­kal­nym. Ca­ło­kształt re­gu­la­cji dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej gmin, w tym zwłasz­cza od­no­szą­cej się do tej jej czę­ści, któ­ra wy­ko­ny­wa­na jest poza sfe­rą uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej, na­ka­zu­ją­cych kon­cen­tra­cję na za­da­niach usta­wo­wych oraz chro­nią­cych przed nie­bez­pie­czeń­stwem zmo­no­po­li­zo­wa­nia ryn­ku143, prze­ma­wia za uzna­niem, że spół­ki pra­wa han­dlo­we­go, za­rów­no te two­rzo­ne przez gmi­ny, jak i te, do któ­rych one przy­stę­pu­ją, mu­szą ob­li­ga­to­ryj­nie pro­wa­dzić wy­łącz­nie taką dzia­łal­ność, któ­ra mie­ści się w za­kre­sie za­dań wła­snych (bądź zle­co­nych) na­ło­żo­nych na ich ma­cie­rzy­ste gmi­ny144. Jed­no­cze­śnie w od­nie­sie­niu do spół­ki zaj­mu­ją­cej się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi pra­wo­daw­ca wpro­wa­dza jesz­cze jed­no kry­te­rium istot­ne dla oce­ny praw­nej dzia­łań gmi­ny: waż­no­ści dla jej roz­wo­ju, co spra­wia, że do­dat­ko­wo ogra­ni­cza­ne są kom­pe­ten­cje or­ga­nów tych JST. Gmi­na (się­ga­jąc do ar­gu­men­ta­cji ak­sjo­lo­gicz­nej) musi wy­ka­zać ko­niecz­ny zwią­zek mię­dzy dzia­łal­no­ścią ban­ko­wej spół­ki ak­cyj­nej a jej za­da­nia­mi w kon­tek­ście wzro­stu po­ten­cja­łu go­spo­dar­cze­go, po­pra­wy stan­dar­dów ży­cia miesz­kań­ców czy wzro­stu kon­ku­ren­cyj­no­ści. W spo­sób po­śred­ni de­ter­mi­nu­je to za­kres dzia­łal­no­ści lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go, któ­ry musi cha­rak­te­ry­zo­wać się lo­kal­nym za­się­giem oraz ukie­run­ko­wa­niem na lo­kal­ny roz­wój.

Wy­ka­za­nie, że z prze­pi­sów obo­wią­zu­ją­ce­go pra­wa moż­na wy­in­ter­pre­to­wać nor­my kształ­tu­ją­ce bank ko­mu­nal­ny jako lo­kal­ny, nie wpły­wa na osta­tecz­ną, ne­ga­tyw­ną oce­nę ist­nie­ją­cej kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej. Spo­sób unor­mo­wa­nia tej sfe­ry dzia­łal­no­ści ko­mu­nal­nej spra­wia, że przy­zna­ne gmi­nom kom­pe­ten­cje mają ra­czej cha­rak­ter ilu­zo­rycz­ny ze wzglę­du na swą ogól­ni­ko­wość, frag­men­ta­rycz­ność i nie­ja­sność.

Prze­pro­wa­dzo­na w ni­niej­szym roz­dzia­le ana­li­za do­gma­tycz­na i przed­sta­wio­ne wnio­ski de lege lata skła­nia­ją rów­nież do sfor­mu­ło­wa­nia po­stu­la­tów de lege fe­ren­da.

Dzia­łal­ność JST jest dzia­łal­no­ścią ko­mu­nal­ną i jako taka jest prze­ja­wem ak­tyw­no­ści sek­to­ra pu­blicz­ne­go. Prze­są­dza to o po­trze­bie spe­cy­ficz­ne­go jej unor­mo­wa­nia. Ma­jąc na uwa­dze, że i pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej musi być przed­mio­tem szcze­gól­nej re­gu­la­cji ze wzglę­du na ko­niecz­ność za­pew­nie­nia sta­bil­no­ści i bez­pie­czeń­stwa sys­te­mu ban­ko­we­go, uznać trze­ba, po pierw­sze, że nie­odzow­ne jest do­ko­na­nie przez pra­wo­daw­cę roz­strzy­gnięć uwzględ­nia­ją­cych spe­cy­fi­kę obu ro­dza­jów dzia­łal­no­ści (ko­mu­nal­nej i ban­ko­wej) do­ty­czą­cych two­rze­nia ban­ków ko­mu­nal­nych, po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia przez nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, usta­na­wia­jąc od­po­wied­nie w tym za­kre­sie ramy praw­ne, bądź z niej zre­zy­gno­wać. Po dru­gie, ko­niecz­ne jest roz­wa­że­nie moż­li­wo­ści przy­stę­po­wa­nia do funk­cjo­nu­ją­cych ban­ków w in­nych niż spół­ka ak­cyj­na for­mach or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych i ure­gu­lo­wa­nia za­sad funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych, w któ­rych więk­szo­ścio­wym udzia­łow­cem by­ła­by gmi­na/gmi­ny.

Przyj­mu­jąc, że zmia­ny usta­wo­daw­cze zmie­rzać będą do do­pusz­cze­nia dzia­łal­no­ści ban­ków ko­mu­nal­nych, roz­wa­żyć na­le­ży stwo­rze­nie sto­sow­nych re­gu­la­cji praw­nych umoż­li­wia­ją­cych po­wo­ła­nie dwo­ja­kie­go ich ro­dza­ju: ban­ku ko­mu­nal­ne­go - jako in­sty­tu­cji wspie­ra­ją­cej dzia­łal­ność JST oraz lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych - jako pod­mio­tów słu­żą­cych przede wszyst­kim lo­kal­nej spo­łecz­no­ści. Za­uwa­żyć trze­ba, że za­po­trze­bo­wa­nie na usłu­gi ban­ko­we wspól­no­ty sa­mo­rzą­do­wej i władz lo­kal­nych moż­na po­dzie­lić na dwie gru­py. Po pierw­sze, jest ono zwią­za­ne z trze­ma za­sad­ni­czy­mi sfe­ra­mi po­trzeb miej­sco­wej spo­łecz­no­ści: do­star­cze­nia miesz­kań­com środ­ków pie­nięż­nych na bie­żą­ce po­trze­by, ko­niecz­no­ści pod­ję­cia dzia­łań słu­żą­cych włą­cze­niu spo­łecz­ne­mu (w tym przy­pad­ku w aspek­cie fi­nan­so­wym) oraz wspie­ra­niu in­we­sty­cyj­nej dzia­łal­no­ści lo­kal­nych przed­się­bior­ców. Po dru­gie, wią­że się z nie­odzow­no­ścią za­pew­nie­nia JST ob­słu­gi ban­ko­wej, udo­stęp­nia­nia ni­sko opro­cen­to­wa­nych kre­dy­tów lub po­ży­czek na fi­nan­so­wa­nie czy­nio­nych przez nią na­kła­dów na roz­wój go­spo­dar­czy, in­fra­struk­tu­rę etc., a tak­że umoż­li­wie­nie ko­rzyst­ne­go lo­ko­wa­nia cza­so­wo wol­nych środ­ków pie­nięż­nych.

Re­gu­la­cje na po­zio­mie kra­jo­wym i unij­nym prze­są­dza­ją obec­nie o tym, że trud­no jest w peł­ni łą­czyć w jed­nym ban­ku ko­mu­nal­nym obie te sfe­ry ak­tyw­no­ści. Wo­bec ist­nie­ją­cych na ryn­ku unij­nym za­sad do­ty­czą­cych kon­ku­ren­cji, za­ka­zu uprzy­wi­le­jo­wa­ne­go do­stę­pu do usług ban­ko­wych wy­da­je się wła­ści­we po­wo­ła­nie spe­cja­li­stycz­nej in­sty­tu­cji (bank ko­mu­nal­ny), któ­rej ce­lem dzia­ła­nia by­ło­by udzie­la­nie kre­dy­tu wza­jem­ne­go na ba­zie środ­ków lo­ko­wa­nych przez JST po­sia­da­ją­ce nad­wyż­ki fi­nan­so­we. Dzia­łał­by on poza sfe­rą ryn­ko­wą145, bę­dąc spe­cja­li­stycz­ną in­sty­tu­cją fi­nan­so­wą po­zwa­lał­by JST gro­ma­dzić i po­zy­ski­wać środ­ki na wy­ko­ny­wa­nie za­dań wła­snych po niż­szych kosz­tach, nie wcho­dząc w ob­szar kon­ku­ren­cji na ryn­ku fi­nan­so­wym. Po­zwa­la­ło­by to na speł­nie­nie okre­śla­nych pra­wem unij­nym za­rów­no wy­mo­gów w za­kre­sie kon­ku­ren­cji, jak i za­sad do­stę­pu JST do usług ban­ko­wych. Wy­ma­ga to jed­nak usta­no­wie­nia od­po­wied­nich prze­pi­sów. Dru­gą ka­te­go­rią ban­ków ko­mu­nal­nych mo­gły­by być na­to­miast lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne, któ­rych two­rze­nie jest teo­re­tycz­nie moż­li­we na grun­cie już ist­nie­ją­cych prze­pi­sów.

Roz­wa­żyć na­to­miast na­le­ży, czy w świe­tle obec­nej struk­tu­ry sys­te­mu ban­ko­we­go, wy­ma­gań sta­wia­nych in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym za­sad­ne jest kre­owa­nie roz­wią­zań słu­żą­cych po­wsta­wa­niu no­wych lo­kal­nych ban­ków, czy ra­czej wła­ści­we by­ło­by wpro­wa­dze­nie zmian usta­wo­daw­czych da­ją­cych jed­no­znacz­ne pod­sta­wy dla człon­ko­stwa gmin w ban­kach spół­dziel­czych. Po­nad­to pod­da­nia pod roz­wa­gę pra­wo­daw­cy wy­ma­ga, czy w przy­pad­ku do­pusz­cze­nia na­by­wa­nia ak­cji ban­ko­wych spół­ek ak­cyj­nych lub ich obej­mo­wa­nia nie by­ło­by słusz­ne usta­le­nie pew­ne­go mi­ni­mal­ne­go pro­gu za­an­ga­żo­wa­nia gmin w ka­pi­ta­le ak­cyj­nym spół­ki. Wy­ni­ka to z fak­tu, że w przy­pad­ku spół­ek ak­cyj­nych moż­li­wość de­cy­do­wa­nia o jej dzia­łal­no­ści jest bez­po­śred­nio zwią­za­na z udzia­łem w jej ka­pi­ta­le, w od­róż­nie­niu od spół­dziel­ni, gdzie każ­dy czło­nek ma je­den głos. W związ­ku z tym, o ile w ban­ku spół­dziel­czym za­an­ga­żo­wa­nie ka­pi­ta­ło­we nie od­gry­wa więk­sze­go zna­cze­nia, a po­zwa­la na udział wraz z in­ny­mi człon­ka­mi ban­ku (któ­rzy w więk­szo­ści wy­wo­dzą się z lo­kal­nej spo­łecz­no­ści i są z nią zwią­za­ni) w usta­la­niu istot­ne­go dla re­gio­nu kie­run­ku dzia­łal­no­ści, o tyle w spół­ce ak­cyj­nej pew­na pro­por­cja mię­dzy ka­pi­ta­łem ak­cyj­nym i udzia­łem w nim mie­nia ko­mu­nal­ne­go po­zwa­la bądź nie, na uzy­ska­nie przez JST wpły­wu na de­cy­zje wła­ści­ciel­skie. Na­to­miast za­rów­no w przy­pad­ku ban­ków spół­dziel­czych, jak i ban­ko­wych spół­ek ak­cyj­nych wska­za­ne by­ło­by szcze­gó­ło­we okre­śle­nie zmian sta­tu­su ban­ku sko­re­lo­wa­nych ze wzro­stem udzia­łu mie­nia ko­mu­nal­ne­go w fun­du­szach wła­snych ban­ku (cho­dzi tu mie­dzy in­ny­mi o okre­śle­nie ich cha­rak­te­ru z punk­tu wi­dze­nia kwa­li­fi­ka­cji jako sa­mo­rzą­do­wych czy gmin­nych osób praw­nych).

W przy­pad­ku zmian le­gi­sla­cyj­nych, któ­re mia­ły­by jed­nak da­wać pod­sta­wę dla re­sty­tu­cji lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych, za nie­zbęd­ne uznać na­le­ży stwo­rze­nie ko­he­rent­nej, ca­ło­ścio­wej re­gu­la­cji do­ty­czą­cej two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia ta­kich ban­ków. Pra­wo­daw­ca wi­nien jed­no­znacz­nie okre­ślić pod­mio­ty upraw­nio­ne w tym za­kre­sie (gmi­nę, gmi­ny czy też po­wiat), za­kres pod­mio­to­wy, przed­mio­to­wy i te­ry­to­rial­ny dzia­łal­no­ści, sta­tus praw­ny oraz za­sa­dy do­ty­czą­ce nad­zo­ru, łą­cze­nia, po­dzia­łu i za­koń­cze­nia dzia­łal­no­ści (li­kwi­da­cji, upa­dło­ści). Nie jest ko­niecz­ne, by na­stą­pi­ło to w jed­nym ak­cie praw­nym, ale by two­rzy­ło spój­ny sys­tem norm po­zwa­la­ją­cych na pra­wi­dło­we i efek­tyw­ne funk­cjo­no­wa­nie lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych. Mo­gło­by to da­wać pod­sta­wy dla two­rze­nia pod­mio­tów nie tyl­ko o sta­tu­sie ban­ków kra­jo­wych, ale rów­nież in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych. Moż­na za­ło­żyć, że dal­sza ewo­lu­cja współ­pra­cy mię­dzy JST w da­nym re­gio­nie geo­gra­ficz­nym mo­gła­by do­pro­wa­dzić do po­wsta­nia lo­kal­nej in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej dzia­ła­ją­cej trans­gra­nicz­nie.

Wnioski

Stu­dium nad in­sty­tu­cją ban­ku lo­kal­ne­go uka­zu­je całą zło­żo­ność pro­ble­mu jego wła­ści­we­go unor­mo­wa­nia w pol­skim po­rząd­ku praw­nym. Zło­żo­ność ta jest kon­se­kwen­cją wie­lu czyn­ni­ków. Wśród naj­waż­niej­szych wska­zać moż­na brak swo­bo­dy le­gi­sla­cyj­nej pra­wo­daw­cy pol­skie­go wy­ni­ka­ją­cy z ko­niecz­no­ści uwzględ­nia­nia norm pra­wa Unii Eu­ro­pej­skiej, po­trze­bę wzię­cia pod uwa­gę od­mien­no­ści po­dej­mo­wa­nia oraz pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści przez lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne i ban­ki spo­łecz­no­ści lo­kal­nych, a tak­że nie­odzow­ność wpro­wa­dza­nia roz­wią­zań za­po­bie­ga­ją­cych de­sta­bi­li­za­cji sys­te­mu ban­ko­we­go. Jed­no­cze­śnie na­le­ży­te uję­cie w prze­pi­sach pra­wa za­sad funk­cjo­no­wa­nia ban­ku lo­kal­ne­go jest moż­li­we je­dy­nie przy speł­nie­niu wy­mo­gu, by re­gu­la­cja ban­ku lo­kal­ne­go od­po­wia­da­ła wa­run­kom, ja­kie wy­ni­ka­ją z for­mal­nych cech sys­te­mu pra­wa, a więc zu­peł­no­ści i spój­no­ści. Na­ka­zu­je to ocze­ki­wać, że przy­ję­ty przez pra­wo­daw­cę ze­spół norm bę­dzie ko­he­rent­ny i po­zba­wio­ny luk. Pa­trząc z tej per­spek­ty­wy, od­two­rzo­na kon­struk­cja re­gu­la­cyj­na ban­ku lo­kal­ne­go po­win­na mieć cha­rak­ter kom­plek­so­wy, a nie ru­dy­men­tar­ny. Jed­no­cze­śnie iden­ty­fi­ka­cja ta­kiej ca­ło­ścio­wej kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej, moż­li­wość roz­po­zna­nia ze­spo­łu zgod­nych ze sobą norm, po­wią­za­nych spa­ja­ją­cy­mi wię­zia­mi, obej­mu­ją­cych ca­łość za­gad­nień two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia ban­ku lo­kal­ne­go, po­zwa­la na uzna­nie, że pra­wo­daw­ca nie tyl­ko two­rzy kon­struk­cję re­gu­la­cyj­ną ban­ku lo­kal­ne­go, ale tak­że, że ist­nie­je jego kon­cep­cja nor­ma­tyw­na. Pro­wa­dzo­ne w tym kon­tek­ście roz­wa­ża­nia (nad moż­li­wo­ścią od­two­rze­nia kom­plek­so­wej czy tyl­ko szcząt­ko­wej kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej, a tym sa­mym wska­za­nia bądź nie, kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej ban­ku lo­kal­ne­go) w opar­ciu o do­ko­na­ną wy­kład­nię tre­ści ak­tów praw­nych, tak­że ana­li­zy w płasz­czyź­nie praw­no­po­rów­naw­czej, po­zwo­li­ły na we­ry­fi­ka­cję przy­ję­tych we wstę­pie roz­pra­wy hi­po­tez ba­daw­czych i umoż­li­wi­ły sfor­mu­ło­wa­nie osta­tecz­nych kon­klu­zji.

Po­szu­ku­jąc od­po­wie­dzi na py­ta­nia ba­daw­cze do­ty­czą­ce kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej i kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej ban­ku lo­kal­ne­go, w pierw­szej ko­lej­no­ści do­ko­na­no usta­leń ter­mi­no­lo­gicz­nych i zi­den­ty­fi­ko­wa­no ce­chy ban­ku świad­czą­ce o moż­li­wo­ści kwa­li­fi­ko­wa­nia go jako lo­kal­ne­go. Dało to pod­sta­wy uję­cia ana­li­zo­wa­nej pro­ble­ma­ty­ki w ra­mach jego kon­cep­cji dok­try­nal­nej. Sko­ro do­wie­dzio­no, że na grun­cie prze­pi­sów pra­wa okre­śle­nie "lo­kal­ny" wią­za­ne jest nie tyl­ko z ogra­ni­czo­nym ob­sza­rem dzia­ła­nia, ale tak­że dzia­ła­niem uwzględ­nia­ją­cym miej­sco­we po­trze­by, wa­run­ki, to uzna­no, że rów­nież w od­nie­sie­niu do ban­ku wy­miar lo­kal­ny musi być od­naj­dy­wa­ny w aspek­cie te­ry­to­rial­nym i spo­łecz­nym da­ją­cych się ująć praw­nie. Przyj­mu­jąc, że "lo­kal­ność" ban­ku może być wa­run­ko­wa­na nor­ma­tyw­nie, usta­lo­no ce­chy ban­ku lo­kal­ne­go, któ­re mogą być kształ­to­wa­ne po­przez prze­pi­sy pra­wa. Za ce­chy kon­sty­tu­tyw­ne ban­ku lo­kal­ne­go uzna­no: ogra­ni­czo­ny te­ry­to­rial­nie, do lo­kal­ne­go, za­sięg pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści (uwa­run­ko­wa­nie te­ry­to­rial­ne); ukie­run­ko­wa­nie w świad­cze­niu usług ban­ko­wych na wspól­no­tę, spo­łecz­ność lo­kal­ną (ban­ki "zo­rien­to­wa­ne" lo­kal­nie; uwa­run­ko­wa­nie spo­łecz­no-te­ry­to­rial­ne), mi­sję spo­łecz­ną (uwa­run­ko­wa­nie spo­łecz­ne). Na­to­miast za ce­chy do­peł­nia­ją­ce, umac­nia­ją­ce "lo­kal­ność" ban­ku, przy­ję­to: niż­sze fun­du­sze wła­sne oraz ogra­ni­czo­ny za­kres przed­mio­to­wy dzia­łal­no­ści. Jed­no­cze­śnie nie ma wąt­pli­wo­ści, że ce­chy ban­ku lo­kal­ne­go mogą być de­ter­mi­no­wa­ne praw­nie bądź iden­ty­fi­ko­wa­ne w opar­ciu o ele­men­ty po­za­nor­ma­tyw­ne i funk­cjo­na­le. W jed­nym i dru­gim przy­pad­ku nor­my sta­no­wio­ne­go pra­wa są jed­nak pod­sta­wą dla roz­po­zna­nia moż­li­wo­ści funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych w da­nym sys­te­mie ban­ko­wym. W pierw­szym przy­pad­ku, po­przez moż­li­wość od­two­rze­nia, przy­najm­niej w ja­kimś stop­niu, kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go, a na­wet kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej. W dru­gim, po­przez moż­li­wość roz­po­zna­nia norm prze­są­dza­ją­cych o in­dy­fe­rent­nym sto­sun­ku usta­wo­daw­cy do in­sty­tu­cji ban­ku lo­kal­ne­go. Wów­czas two­rzo­na na szcze­blu usta­wo­wym ra­mo­wa kon­struk­cja ban­ku może być uzu­peł­nia­nia w taki spo­sób, że w tre­ści prze­pi­sów za­war­tych w ak­cie nor­ma­tyw­nym o cha­rak­te­rze kor­po­ra­cyj­nym (sta­tu­cie) moż­na od­naj­dy­wać pod­sta­wy dla kształ­to­wa­nia ban­ku jako lo­kal­ne­go.

Z pro­wa­dzo­nych ba­dań wy­wie­dzio­no tak­że wnio­sek, że do­ko­ny­wa­na nie­kie­dy w li­te­ra­tu­rze kwa­li­fi­ka­cja pew­nych ban­ków jako lo­kal­nych w opar­ciu o for­mę or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ną, a pre­cy­zyj­niej, utoż­sa­mia­nie ban­ków lo­kal­nych ze spół­dziel­czy­mi, nie jest uza­sad­nio­na. Dzię­ki ana­li­zie do­gma­tycz­nej wy­ka­za­no, że for­ma ta nie prze­są­dza o lo­kal­nym cha­rak­te­rze ban­ku. Stwier­dzo­no, że ist­nia­ły i ist­nie­ją ban­ki lo­kal­ne dzia­ła­ją­ce w in­nych for­mach or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych (m.in. spół­ki ak­cyj­nej, za­kła­du pra­wa pu­blicz­ne­go), że są ban­ki spół­dziel­cze pro­wa­dzą­ce dzia­łal­ność ogól­no­kra­jo­wą, nie lo­kal­ną. Ob­ser­wa­cja ta po­czy­nio­na i po­twier­dzo­na na grun­cie roz­wią­zań po­szcze­gól­nych państw UE jest ade­kwat­na i dla pol­skie­go po­rząd­ku praw­ne­go. Jak­kol­wiek trud­no jesz­cze obec­nie wska­zać pol­ski bank spół­dziel­czy dzia­ła­ją­cy na te­re­nie ca­łe­go kra­ju, to obec­ne unor­mo­wa­nia świad­czą o tym, że na­stę­pu­je ewo­lu­cja ku zwięk­sza­niu za­się­gu te­ry­to­rial­ne­go dzia­ła­nia ban­ku spół­dziel­cze­go. W kon­se­kwen­cji roz­sze­rza­nia tego za­się­gu na­stę­pu­je po­zba­wie­nie nor­ma­tyw­ne­go opar­cia jed­nej z cech ban­ków lo­kal­nych (lo­kal­no­ści w aspek­cie te­ry­to­rial­nym). War­to też pod­kre­ślić, że od­cho­dze­nie od ogra­ni­czeń te­ry­to­rial­nych ma miej­sce nie tyl­ko w prze­pi­sach sta­no­wio­nych przez pol­skie­go pra­wo­daw­cę. Zmia­ny te mają swo­je źró­dło w re­gu­la­cjach do­ko­ny­wa­nych na po­zio­mie UE. Ak­ta­mi pra­wa unij­ne­go wpro­wa­dzo­no roz­wią­za­nia praw­ne ma­ją­ce słu­żyć po­dej­mo­wa­niu i pro­wa­dze­niu dzia­łal­no­ści przez ban­ki w for­mie SCE, ma­ją­cej ze swej isto­ty cha­rak­ter po­nadna­ro­do­wy. Wy­ma­ga­ło to do­sto­so­wa­nia i pol­skich prze­pi­sów nor­mu­ją­cych po­dej­mo­wa­nie i pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści przez ban­ki spół­dziel­cze. Na grun­cie pol­skie­go pra­wa teza, że for­ma or­ga­ni­za­cyj­no-praw­na nie prze­są­dza o kwa­li­fi­ka­cji da­ne­go ban­ku jako lo­kal­ne­go, znaj­du­je po­twier­dze­nie tak­że i przez to, że nie ma też prze­szkód praw­nych, by lo­kal­ne ban­ki po­wsta­wa­ły w opar­ciu o inne for­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ne.

Ko­lej­ne usta­le­nia, słu­żą­ce od­two­rze­niu kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej oraz kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej ban­ku lo­kal­ne­go, do­ko­na­no na pod­sta­wie wy­kład­ni prze­pi­sów Kon­sty­tu­cji RP, wy­cho­dząc z za­ło­że­nia, że za­sad­ność i po­trze­ba sta­no­wie­nia prze­pi­sów nor­mu­ją­cych po­dej­mo­wa­nie i pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści przez bank lo­kal­ny może mieć źró­dło w Kon­sty­tu­cji RP, sta­no­wiąc pod­sta­wę za­rów­no dla kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej, jak kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej. W pierw­szej ko­lej­no­ści sta­ra­no się od­po­wie­dzieć na py­ta­nie, czy moż­na wska­zać pod­sta­wę praw­ną (nor­mę ogól­ną) uza­sad­nia­ją­cą two­rze­nie szcze­gól­nych re­gu­la­cji de­dy­ko­wa­nych ban­kom lo­kal­nym. Roz­wa­ża­nia nad prze­pi­sa­mi usta­wy za­sad­ni­czej do­pro­wa­dzi­ły do wnio­sku, że prze­strzeń praw­ną dla funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych mu­szą de­fi­nio­wać ta­kie iden­ty­fi­ko­wa­ne w teo­rii pra­wa cele pra­wa jak mak­sy­ma­li­za­cja do­bro­by­tu spo­łecz­ne­go (efek­tyw­ność eko­no­micz­na) i mak­sy­ma­li­za­cja ko­rzy­ści spo­łecz­nych (re­ali­za­cja spo­łecz­nych in­te­re­sów), a któ­re moż­na do­strzec w for­mu­ło­wa­nej w Kon­sty­tu­cji RP, ale i Trak­ta­tach, idei spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej. Prze­pi­sy kon­sty­tu­cyj­ne, nor­mu­jąc or­ga­ni­za­cję ustro­ju go­spo­dar­cze­go i spo­łecz­ne­go, prze­sa­dza­ją o wy­mo­gach, ja­kie sta­wia­ne są przed­się­bior­com, jed­nost­kom sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go i spo­łe­czeń­stwu, za­wsze ak­cen­tu­jąc po­trze­bę sa­mo­rząd­no­ści, so­li­dar­no­ści oraz wspar­cia, by jed­nost­ka mo­gła sama dzia­łać (po­moc­ni­czo­ści). Kom­ple­men­tar­ne dzia­ła­nia upodmio­to­wio­nej wspól­no­ty (jaką jest jed­nost­ka sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go) oraz jej człon­ków mają po­zwa­lać na moż­li­wie naj­peł­niej­sze uczest­nic­two każ­de­go we wszyst­kich dzie­dzi­nach ży­cia, prze­ciw­dzia­łać alie­na­cji, mar­gi­na­li­za­cji, wy­klu­cze­niu człon­ków spo­łecz­no­ści. Wy­wo­dzić stąd trze­ba obo­wią­zek dla usta­wo­daw­cy zwy­kłe­go two­rze­nia roz­wią­zań praw­nych umoż­li­wia­ją­cych funk­cjo­no­wa­nie róż­nych struk­tur oby­wa­tel­skich oraz form re­ali­za­cji za­dań pu­blicz­nych przez jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Przyj­mu­jąc na­stęp­nie, że ce­chy ban­ku lo­kal­ne­go jako in­sty­tu­cji zwią­za­nej z lo­kal­ną spo­łecz­no­ścią funk­cjo­nal­nie (po­przez świad­cze­nie usług na rzecz tej spo­łecz­no­ści) i or­ga­ni­za­cyj­nie (po­przez po­wią­za­nie z JST bądź lo­kal­ną spo­łecz­no­ścią, bę­dą­cych człon­ka­mi lub ak­cjo­na­riu­sza­mi ta­kie­go ban­ku) spra­wia­ją, że w jego dzia­łal­no­ści spo­jo­ne zo­sta­ją istot­ne dla pra­wo­daw­cy war­to­ści. Uzna­jąc sa­mo­rząd­ność, so­li­dar­ność oraz po­moc­ni­czość za wy­raz po­żą­da­nej w de­mo­kra­tycz­nym pań­stwie ak­tyw­no­ści wspól­no­ty. Do­strze­ga­jąc, że ban­ki lo­kal­ne dzia­ła­ją zgod­nie z za­sa­dą sub­sy­diar­no­ści, po­zwa­la­jąc na re­ali­za­cję po­trzeb jed­no­stek czy to jako in­sty­tu­cja spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go (ban­ki spo­łecz­no­ści lo­kal­nych), gdzie swój wy­raz może mieć wza­jem­na so­li­dar­ność człon­ków lo­kal­nej spo­łecz­no­ści i sa­mo­po­moc, czy jako in­sty­tu­cja struk­tu­ry sa­mo­rzą­do­wej (lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny), czy­ni to uza­sad­nio­nym twier­dze­nie, że nor­my kon­sty­tu­cyj­ne dają le­gi­ty­mi­za­cję dla re­gu­la­cji ban­ków lo­kal­nych. Wska­za­ne za­leż­no­ści mię­dzy nor­ma­mi kon­sty­tu­cyj­ny­mi i wy­ko­rzy­sta­nie ich dla moż­li­wo­ści kon­struk­cji ban­ku lo­kal­ne­go nie były wcze­śniej przed­mio­tem roz­wa­żań przed­sta­wi­cie­li na­uki pra­wa ryn­ku fi­nan­so­we­go. Wy­da­je się jed­nak, że jest to nie tyl­ko moż­li­we, ale i po­żą­da­ne.

Tym bar­dziej usta­le­nie to czy­ni­ło umo­ty­wo­wa­nym dal­sze ana­li­zy kon­cen­tru­ją­ce się na py­ta­niach o unij­ne i pol­skie (kra­jo­we) ramy praw­ne wy­zna­cza­ją­ce za­kres i za­sa­dy dzia­łal­no­ści ban­ków lo­kal­nych oraz o gra­ni­ce swo­bo­dy le­gi­sla­cyj­nej pra­wo­daw­cy pol­skie­go. Prze­pi­sy Kon­sty­tu­cji RP, wy­zna­cza­jąc ramy dla dzia­łal­no­ści ban­ków, nie­wąt­pli­wie czy­nią to i w od­nie­sie­niu do ban­ków lo­kal­nych. W przy­pad­ku lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych cho­dzi tu o unor­mo­wa­nia re­gu­lu­ją­ce kwe­stie do­pusz­czal­nych gra­nic ak­tyw­no­ści go­spo­dar­czej jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, któ­re pra­wo­daw­ca za­kre­śla w opar­ciu o re­ali­za­cję za­sa­dy zrów­no­wa­żo­ne­go roz­wo­ju, nada­nia spo­łecz­ne­go wy­mia­ru go­spo­dar­ce ryn­ko­wej, za­cho­wa­nia kon­ku­ren­cji, a tak­że pod­da­je wy­mo­gom okre­ślo­nym za­sa­da­mi pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Na­to­miast w przy­pad­ku ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych ramy te po­strze­gać na­le­ży w płasz­czyź­nie za­pew­nia­nej kon­sty­tu­cyj­nie wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, wol­no­ści zrze­sza­nia, de­cen­tra­li­za­cji spo­łe­czeń­stwa (opar­cia na wspól­no­cie). Osta­tecz­nie to jed­nak usta­wo­daw­ca zwy­kły, re­spek­tu­jąc za­sa­dy i war­to­ści kon­sty­tu­cyj­ne, de­cy­du­je o za­kre­sie i for­mach pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, tak­że ban­ko­wej, roz­strzy­ga­jąc o za­sa­dach jej po­dej­mo­wa­nia i wy­ko­ny­wa­nia przez pod­mio­ty pu­blicz­ne oraz pry­wat­ne.

Na po­zio­mie Unii Eu­ro­pej­skiej swo­ista me­to­da nor­mo­wa­nia pra­wo­daw­cy unij­ne­go wy­ni­ka­ją­ca z za­kła­da­nych ce­lów spo­łecz­no-go­spo­dar­czych UE i przy­zna­ne­go mu węż­sze­go za­kre­su kom­pe­ten­cji niż kra­jo­we­mu, spra­wia, jak usta­lo­no, że znacz­na część prze­pi­sów do­ty­czą­cych po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści przez ban­ki lo­kal­ne sta­no­wio­na jest na szcze­blu kra­jo­wym. Nie ozna­cza to jed­nak, że two­rzo­na w pra­wie kra­jo­wym kon­struk­cja re­gu­la­cyj­na ban­ku lo­kal­ne­go jest po­zba­wio­na wpły­wu pra­wa Unii Eu­ro­pej­skiej. Wy­mo­gi sta­bil­no­ści ryn­ku fi­nan­so­we­go spra­wia­ją, że w co­raz szer­szym za­kre­sie na­stę­pu­je na nim in­ge­ren­cja unij­nej le­gi­sla­ty­wy. Za­uwa­żal­ne jest po­głę­bia­nie har­mo­ni­za­cji ma­te­rii nad­zor­czej i prze­pi­sów od­no­szą­cych się do go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej ban­ków, co wi­docz­ne jest tak­że w obec­nie przy­ję­tych: roz­po­rzą­dze­niu CRR i dy­rek­ty­wie CRD IV. Dla ban­ków lo­kal­nych ozna­cza to ko­niecz­ność wy­peł­nia­nia co­raz su­row­szych unij­nych norm ade­kwat­no­ści ka­pi­ta­ło­wej, lecz tak­że pod­le­ga­nia nie tyl­ko nad­zo­ro­wi kra­jo­we­mu, ale i nad­zo­ro­wi unij­ne­mu.

Inną płasz­czy­zną od­dzia­ły­wa­nia pra­wa unij­ne­go na dzia­łal­ność ban­ku lo­kal­ne­go bę­dzie ta do­ty­czą­ca unor­mo­wa­nia po­mo­cy pań­stwa oraz za­sad do­stę­pu do usług fi­nan­so­wych władz lo­kal­nych. W pierw­szym przy­pad­ku pra­wo­daw­ca unij­ny, uzna­jąc po­moc pu­blicz­ną za nie­zgod­ną z ryn­kiem we­wnętrz­nym, wpro­wa­dza re­stryk­cyj­ne re­gu­ły jej udzie­la­nia, trak­tu­jąc ją jako wy­ją­tek od ogól­nej za­sa­dy za­ka­zu sprzy­ja­nia nie­któ­rym se­lek­tyw­nie wy­bra­nym przed­się­bior­stwom. Kon­se­kwen­cją przy­ję­cia za­sa­dy nie­zgod­no­ści jest ogra­ni­czo­na moż­li­wość wpro­wa­dza­nia roz­wią­zań praw­nych wspie­ra­ją­cych funk­cjo­no­wa­nie ban­ków lo­kal­nych, gdyż pań­stwo musi każ­do­ra­zo­wo, sta­no­wiąc okre­ślo­ne prze­pi­sy, do­ko­ny­wać oce­ny, czy wpro­wa­dza­ne nimi roz­wią­za­nie nie sta­no­wi po­mo­cy, któ­ra za­kłó­ca lub gro­zi za­kłó­ce­niem kon­ku­ren­cji, wpły­wa­jąc na wy­mia­nę han­dlo­wą mię­dzy pań­stwa­mi na­le­żą­cy­mi do UE. W dru­gim, ist­nie­ją­cy za­kaz uprzy­wi­le­jo­wa­nia władz lo­kal­nych w do­stę­pie do usług fi­nan­so­wych wy­ma­ga wni­kli­we­go roz­wa­ża­nia spo­so­bu kształ­to­wa­nia w prze­pi­sach kra­jo­wych sto­sun­ków mię­dzy pu­blicz­ny­mi in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi, ja­ki­mi są lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne, a wła­dza­mi lo­kal­ny­mi.

W obu przy­pad­kach re­gu­la­cje pra­wa unij­ne­go wy­zna­cza­ją gra­ni­ce swo­bo­dy le­gi­sla­cyj­nej pra­wo­daw­cy kra­jo­we­go. Do­ko­na­ne usta­le­nia wska­zu­ją, że bar­dzo trud­no jest je jed­nak uchwy­cić, pre­cy­zyj­nie wy­zna­czyć zwłasz­cza w za­kre­sie po­mo­cy pu­blicz­nej. Swo­ista otwar­ta tek­sto­wość wła­ści­wa prze­pi­som unij­nym po­wo­du­je, że istot­ne zna­cze­nie przy in­ter­pre­ta­cji prze­pi­sów ma wy­kład­nia do­ko­ny­wa­na w opar­ciu o cel i in­ten­cje, a jej wy­nik na szcze­blu kra­jo­wym i unij­nym nie­jed­no­krot­nie był roz­bież­ny. Moż­na kwe­stio­no­wać traf­ność pew­ne­go spo­so­bu wy­kład­ni pra­wa unij­ne­go, w któ­rej przed­kła­da się kon­ku­ren­cję nad roz­wią­za­nia sprzy­ja­ją­ce roz­wo­jo­wi lo­kal­ne­mu, spo­łecz­ne­mu. Sto­su­jąc sze­ro­ką wy­kład­nię prze­pi­su art. 107 TFUE i przyj­mu­jąc, że aspekt wpły­wu na wy­mia­nę han­dlo­wą mię­dzy pań­stwa­mi człon­kow­ski­mi UE jest nie­za­leż­ny od tego, czy świad­czo­na usłu­ga ma za­sięg lo­kal­ny ani też od za­się­gu prze­strzen­ne­go pro­wa­dzo­nej dzia­łal­no­ści, tym sa­mym wy­raź­nie or­ga­ny UE dają wy­raz za­wę­ża­niu ob­sza­ru do­pusz­czal­nej ak­tyw­no­ści ko­mu­nal­nych ban­ków lo­kal­nych. Prze­strzeń ta sta­ła się tak wą­ska, że wła­ści­wie nie ist­nie­je. Wy­wo­dzić stąd trze­ba wnio­sek, że bar­dzo trud­no jest bez na­ra­że­nia się na za­rzut na­ru­sze­nia prze­pi­sów pra­wa UE kształ­to­wać kon­struk­cję re­gu­la­cyj­ną lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych. Do­dat­ko­wo ob­ser­wo­wa­na la­bil­ność wy­kład­ni do­ko­ny­wa­nej przez same or­ga­ny unij­ne w od­nie­sie­niu do okre­śla­nia za­sad re­kom­pen­sa­ty z ty­tu­łu usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym, sta­no­wi istot­ną trud­ność w sta­no­wie­niu pra­wa kra­jo­we­go w zgo­dzie z pra­wem unij­nym. W przy­pad­ku Pol­ski pro­wa­dzi to do sy­tu­acji, że wpraw­dzie prze­pi­sy praw­ne sta­no­wio­ne na szcze­blu UE są trans­po­no­wa­ne przez pra­wo­daw­cę kra­jo­we­go w stop­niu ko­niecz­nym, wy­ma­ga­nym pra­wem, jed­nak wszę­dzie tam, gdzie pol­skie­mu pra­wo­daw­cy przy­słu­gu­je swo­bo­da wy­bo­ru po­dej­mo­wa­nia dzia­łań pra­wo­daw­czych, brak jest nie­zbęd­nych roz­strzy­gnięć, na przy­kład po­zwa­la­ją­cych na ko­rzy­sta­nie z po­mo­cy pań­stwa w for­mie re­kom­pen­sa­ty z ty­tu­łu usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym w przy­pad­ku usług ban­ko­wych.

Pro­blem wła­ści­we­go ukształ­to­wa­nia sys­te­mu ban­ko­we­go jest nie­zwy­kle do­nio­słym za­gad­nie­niem spo­łecz­nym, eko­no­micz­nym i praw­nym. Cele sta­wia­ne w róż­nych ob­sza­rach ży­cia spo­łecz­ne­go wy­ma­ga­ją, by był on efek­tyw­ny, kon­ku­ren­cyj­ny, wspie­ra­ją­cy go­spo­dar­kę i spo­łe­czeń­stwo, a jed­no­cze­śnie sta­bil­ny i bez­piecz­ny. W tym kon­tek­ście py­ta­nia o opty­mal­ną or­ga­ni­za­cję ryn­ku fi­nan­so­we­go po­sia­da­ją­ce swój wy­miar hi­sto­rycz­ny nadal za­cho­wu­ją swo­ją ak­tu­al­ność i zna­cze­nie. Dziś, tak jak wcze­śniej, wciąż nie­roz­wią­za­ne są dy­le­ma­ty, jak prze­ciw­dzia­łać zja­wi­skom alie­na­cji, mar­gi­na­li­za­cji ca­łych grup spo­łecz­nych, jak za­pew­nić im do­stęp do usług ban­ko­wych, jak sku­tecz­nie re­dy­stry­bu­ować środ­ki, wzmac­nia­jąc przed­się­bior­czość, za­pew­niać zhar­mo­ni­zo­wa­ny roz­wój a rów­no­cze­śnie za­pew­nić sta­bil­ność in­sty­tu­cji świad­czą­cych usłu­gi ban­ko­we. W tej per­spek­ty­wie moż­na i trze­ba ana­li­zo­wać prze­pi­sy in­nych eu­ro­pej­skich państw, po­szu­ku­jąc roz­wią­zań, któ­re mo­gły­by sta­no­wić wzo­rzec dla pol­skie­go pra­wo­daw­cy w tym za­kre­sie, a na­wet być re­cy­po­wa­ne. Ma­jąc to na uwa­dze, do­ko­na­no ana­liz praw­no­po­rów­naw­czych roz­wią­zań funk­cjo­nu­ją­cych w po­rząd­kach wy­bra­nych państw w celu udzie­le­nia od­po­wie­dzi na po­sta­wio­ne py­ta­nia ba­daw­cze, czy ban­ki lo­kal­ne są czę­ścią sys­te­mów ban­ko­wych in­nych państw człon­ków UE i czy po­ję­cie "bank lo­kal­ny" słu­ży opi­sa­niu pew­nej ka­te­go­rii in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych mo­gą­cych spro­stać współ­cze­snym wy­ma­ga­niom spo­łecz­nym i praw­nym, dzia­ła­jąc na kra­jo­wym ryn­ku tych państw.

Nie­wąt­pli­wie wy­ka­za­no, że in­sty­tu­cje, któ­re okre­śla się w li­te­ra­tu­rze mia­nem ban­ków lo­kal­nych sta­no­wią kom­po­nent ryn­ku fi­nan­so­we­go UE, a tak­że, że są one pod­mio­ta­mi wpi­su­ją­cy­mi się w kon­cep­cję spo­łecz­no-go­spo­dar­czą UE opar­tej na idei spo­łecz­nej, otwar­tej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej. Stwier­dzo­no na­stęp­nie, że nie­za­leż­nie od pro­ble­mów ter­mi­no­lo­gicz­nych, ja­kie po­ja­wia­ją się w związ­ku z róż­nym stop­niem po­praw­no­ści im­ple­men­ta­cji ak­tów pra­wa unij­ne­go do kra­jo­wych po­rząd­ków praw­nych i wy­ni­ka­ją­cym stąd pro­ble­mem sta­tu­su, jaki mają okre­ślo­ne in­sty­tu­cje kre­dy­to­we na grun­cie pra­wa kra­jo­we­go i unij­ne­go, w dok­try­nie pra­wa róż­nych państw eu­ro­pej­skich (choć nie tyl­ko) wy­od­ręb­nia się pew­ną ka­te­go­rię in­sty­tu­cji świad­czą­cych usłu­gi ban­ko­we okre­śla­ną jako ban­ki lo­kal­ne. I mimo że sam ter­min praw­ny "bank" jest co­raz wy­raź­niej za­stę­po­wa­ny w kra­jo­wych po­rząd­kach praw­nych stwo­rzo­nym z po­trze­by do­ko­na­nia wspól­nej ka­te­go­ry­za­cji pod­mio­tów świad­czą­cych usłu­gi ban­ko­we na ryn­ku fi­nan­so­wym UE ter­mi­nem "in­sty­tu­cja kre­dy­to­wa", to okre­śle­nie "bank lo­kal­ny" nie jest wy­pie­ra­ne. Jest to za­tem po­ję­cie w pew­nym stop­niu au­to­no­micz­ne. Nadal, po­mi­mo ist­nie­nia no­wej ter­mi­no­lo­gii, wła­ści­wie od­da­je isto­tę in­sty­tu­cji opi­sy­wa­nych tym okre­śle­niem. W dok­try­nie po­ję­ciu "bank lo­kal­ny" na­da­je się kon­kret­ną treść i mimo róż­nic w uję­ciach nor­ma­tyw­nych w po­szcze­gól­nych pań­stwach moż­li­we jest wy­zna­cze­nie po­nadna­ro­do­we­go zna­cze­nia po­ję­cia "bank lo­kal­ny". Istot­nym wnio­skiem prze­pro­wa­dzo­nych ba­dań jest moż­li­wość wy­od­ręb­nie­nia i nada­nia tre­ści ma­te­rial­nych temu po­ję­ciu i wska­za­nia na pew­ne ce­chy wspól­ne wszyst­kich in­sty­tu­cji dzia­ła­ją­cych na ryn­ku ban­ko­wym UE okre­śla­nych w dok­try­nie po­ję­ciem "bank lo­kal­ny". Po­zwo­li­ło to na po­zy­tyw­ną we­ry­fi­ka­cję przy­ję­tych w ni­niej­szych roz­wa­ża­niach za­ło­żeń co do praw­nie de­ter­mi­no­wa­nych cech ban­ku lo­kal­ne­go po­przez wy­ka­za­nie, że mogą być one tak­że iden­ty­fi­ko­wa­ne w prze­pi­sach in­nych państw.

Ob­ser­wa­cje po­czy­nio­ne w kon­tek­ście praw­no­po­rów­naw­czym uza­sad­nia­ją do­ko­na­ne w pra­cy wy­róż­nie­nie sa­mo­rzą­do­wych ban­ków o spe­cjal­nych za­da­niach pu­blicz­nych w sfe­rze re­dy­stry­bu­cji środ­ków pie­nięż­nych na po­zio­mie lo­kal­nym (lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne) oraz ban­ków, bę­dą­cych wy­ra­zem sa­mo­or­ga­ni­za­cji spo­łe­czeń­stwa dą­żą­ce­go do za­spo­ka­ja­nia po­trzeb in­dy­wi­du­al­nych lub wspól­no­ty, czę­sto przy współ­udzia­le jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go (ban­ki spo­łecz­no­ści lo­kal­nych). Kon­sta­ta­cja ta wy­ni­ka z wy­raź­nie roz­róż­nial­ne­go przed­mio­tu i za­kre­su re­gu­la­cji obu ka­te­go­rii ban­ków lo­kal­nych. Ana­li­za prze­pro­wa­dzo­na od­ręb­nie dla lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych i ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych po­zwo­li­ła roz­wa­żyć nie tyl­ko wspól­ne ban­kom lo­kal­nym po­szcze­gól­nych ty­pów ce­chy, ale dała tak­że pod­sta­wy, by uznać, że za­uwa­żal­ne jest od­cho­dze­nie od do­tych­cza­so­wych kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nych w sek­to­rze lo­kal­nych ban­ków pu­blicz­nych. Pod wpły­wem pra­wa unij­ne­go na­wet w tych pań­stwach UE, gdzie lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne mia­ły dłu­go­let­nią hi­sto­rię, pra­wo­daw­cy kra­jo­wi do­ko­nu­ją zmian or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych, ma­ją­cych za­pew­nić prze­strze­ga­nie unij­nych za­sad pra­wa kon­ku­ren­cji, w szcze­gól­no­ści re­guł do­ty­czą­cych po­mo­cy pań­stwa. Po­wo­du­je to, że w wie­lu z państw ban­ki lo­kal­ne tra­cą swój pu­blicz­ny, ko­mu­nal­ny cha­rak­ter, w dro­dze prze­kształ­ceń sta­jąc się pod­mio­ta­mi pry­wat­ny­mi, bądź koń­czą dzia­łal­ność. W pierw­szym przy­pad­ku po­przez zmia­ny w kra­jo­wych po­rząd­kach praw­nych jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go mogą nie­jed­no­krot­nie nadal w okre­ślo­nym stop­niu wy­wie­rać wpływ na dzia­łal­ność ta­kich ban­ków mię­dzy in­ny­mi par­ty­cy­po­wać w udzia­łach/ak­cjach ta­kich in­sty­tu­cji w spo­sób po­śred­ni (po­przez pod­miot trze­ci) bądź wpływ jed­no­stek sa­mo­rzą­du prze­ja­wiać się może na przy­kład po­przez or­ga­ny za­rzą­dza­ją­ce, jed­nak prze­sta­ją być one lo­kal­ny­mi ban­ka­mi ko­mu­nal­ny­mi. W dru­gim, ban­ki koń­czą swój byt praw­ny. Ob­ser­wo­wa­ne zja­wi­sko wy­da­je się swo­istym pa­ra­dok­sem. Po­moc­ni­czość (sta­no­wią­ca pod­sta­wę dzia­ła­nia UE, roz­dzia­łu nor­mo­wa­nej ma­te­rii praw­nej i spo­so­bu sta­no­wie­nia pra­wa) ob­ser­wo­wa­na przede wszyst­kim w re­la­cji pań­stwo - Unia Eu­ro­pej­ska, ale mo­gą­ca być iden­ty­fi­ko­wa­na rów­nież w re­gu­la­cjach po­twier­dza­ją­cych zna­cze­nie sa­mo­rzą­du, do­ty­czą­cych roz­sze­rza­nia sa­mo­dziel­no­ści i sa­mo­rząd­no­ści re­gio­nów, a tak­że lo­kal­nych jed­no­stek te­ry­to­rial­nych i przy­zna­wa­ne­go pierw­szeń­stwo wy­ko­ny­wa­nia za­da­nia naj­niż­szej moż­li­wej struk­tu­rze, ustę­pu­je pod wpły­wem za­sad kon­ku­ren­cji i sze­ro­kie­go poj­mo­wa­nia "sprzy­ja­nia nie­któ­rym, se­lek­tyw­nie wy­bra­nym przed­się­bior­stwom". Może to ro­dzić py­ta­nia o zgod­ność ta­kiej wy­kład­ni z ce­la­mi UE i po­praw­ność da­wa­nia pierw­szeń­stwa tym, a nie in­nym war­to­ściom. Osta­tecz­nie za­cho­wa­nie lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych w sys­te­mie ban­ko­wym czy ban­ków tra­cą­cych sta­tus ko­mu­nal­nych, ale za­cho­wu­ją­cych lo­kal­ny cha­rak­ter moż­li­we jest tyl­ko tam, gdzie do­sto­so­wa­nie kra­jo­wych prze­pi­sów pra­wa do­ko­ny­wa­ne jest w spo­sób świa­do­mie zmie­rza­ją­cy do utrzy­ma­nia lo­kal­nych ban­ków w sys­te­mie ban­ko­wym.

Ko­lej­ne wnio­ski do­ty­czą bez­po­śred­nio roz­wa­żań nad kon­struk­cją re­gu­la­cyj­ną i kon­cep­cją nor­ma­tyw­ną ban­ku lo­kal­ne­go w Pol­sce. Od­no­szą się one w pierw­szej ko­lej­no­ści do re­kon­stru­owa­nych na grun­cie obo­wią­zu­ją­cych w Pol­sce prze­pi­sów pra­wa za­sad pra­wa ban­ko­we­go i wy­zna­cze­nia ram praw­nych dla dzia­łal­no­ści ban­ków lo­kal­nych w ob­sza­rze lex ge­ne­ra­lis pra­wa ban­ko­we­go. Na ich pod­sta­wie uzna­no, że sys­tem ban­ko­wy, z punk­tu wi­dze­nia nor­ma­tyw­ne­go, może być pod­mio­to­wo róż­no­rod­ny i ma war­tość kreu­ją­cą nowe typy ban­ków. Two­rzy to wa­run­ki dla po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści przez ban­ki lo­kal­ne. Na­stęp­nie do­ko­na­no ana­li­zy obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów pod ką­tem szcze­gól­nych roz­wią­zań do­ty­czą­cych ban­ków lo­kal­nych. Do­pro­wa­dzi­ło to do kon­sta­ta­cji, że kon­struk­cja re­gu­la­cyj­na ban­ku lo­kal­ne­go w pol­skim po­rząd­ku praw­nym jest ułom­na ze wzglę­du na jej frag­men­ta­rycz­ność i szcząt­ko­wy cha­rak­ter.

Moż­li­wość bez­po­śred­niej re­kon­struk­cji z norm praw­nych istot­nych cech ban­ku lo­kal­ne­go ist­nie­je je­dy­nie w przy­pad­ku ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych or­ga­ni­zo­wa­nych w for­mie spół­dziel­ni. Bank taki jest pod­mio­tem o usta­wo­wo ogra­ni­czo­nym ob­sza­rze dzia­ła­nia za­rów­no w aspek­cie te­ry­to­rial­nym (wła­ści­wość te­ry­to­rial­na), jak pod­mio­to­wo-przed­mio­to­wym. Moż­na w związ­ku z tym bez­po­śred­nio w prze­pi­sach pra­wa wska­zać na nor­ma­tyw­nie wa­run­ko­wa­ne ce­chy, a iden­ty­fi­ko­wa­ne w ni­niej­szej roz­pra­wie jako ce­chy kon­sty­tu­tyw­ne ban­ku lo­kal­ne­go, jak wła­ści­wość te­ry­to­rial­na i orien­ta­cja lo­kal­na. Trze­ba jed­nak od razu pod­kre­ślić, że pra­wo­daw­ca nie przy­pi­su­je tym ban­kom jed­ne­go, sta­łe­go ob­sza­ru dzia­ła­nia. Każ­dy z ban­ków spół­dziel­czych pro­wa­dzi dzia­łal­ność na te­re­nie so­bie wła­ści­wym nie­po­wią­za­nym sztyw­no z po­dzia­łem ad­mi­ni­stra­cyj­nym pań­stwa. Jest on kształ­to­wa­ny in­dy­wi­du­al­nie w gra­ni­cach wy­zna­cza­nych art. 5 u.f.b.s., a usta­la­nym osta­tecz­nie w dro­dze de­cy­zji or­ga­nu nad­zo­ru (KNF). Li­mi­ta­cja pod­mio­to­wo-przed­mio­to­wa do­ty­czy zaś nie­któ­rych czyn­no­ści ban­ko­wych. Zgod­nie z art. 6 u.f.b.s. ban­ki spół­dziel­cze mogą wy­ko­ny­wać je­dy­nie w ra­mach tak de­ter­mi­no­wa­ne­go ob­sza­ru czyn­no­ści an­ga­żu­ją­ce fak­tycz­nie (kre­dy­ty, po­życz­ki) albo po­ten­cjal­nie (udzie­la­nie i po­twier­dza­nie gwa­ran­cji ban­ko­wych) zgro­ma­dzo­ne, w ra­mach dzia­łal­no­ści de­po­zy­to­wej ban­ku, środ­ki pie­nięż­ne. Unor­mo­wa­nie to ma po­dwój­ny cha­rak­ter, po­nie­waż prze­są­dza rów­nież o orien­ta­cji lo­kal­nej. Tyl­ko pod­mio­ty za­miesz­ku­ją­ce na te­re­nie dzia­ła­nia ban­ku spół­dziel­cze­go, przed­się­bior­cy pro­wa­dzą­cy przed­się­bior­stwo na te­re­nie dzia­ła­nia ban­ku spół­dziel­cze­go (oso­by fi­zycz­ne) albo ma­ją­cy sie­dzi­bę lub jed­nost­ki or­ga­ni­za­cyj­ne na te­re­nie dzia­ła­nia ban­ku spół­dziel­cze­go (oso­by praw­ne, jed­nost­ki or­ga­ni­za­cyj­ne nie­po­sia­da­ją­ce oso­bo­wo­ści praw­nej, a po­sia­da­ją­ce zdol­ność praw­ną) mogą za­wrzeć z ban­kiem spół­dziel­czym umo­wę kre­dy­to­wą, umo­wę o po­życz­kę etc. Pra­wo­daw­ca wy­ma­ga za­tem, by gro­ma­dzo­ne przez bank spół­dziel­czy środ­ki wy­ko­rzy­sty­wa­ne były przez człon­ków lo­kal­nej spo­łecz­no­ści.

Na­to­miast mi­sja ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej w for­mie spół­dziel­ni od­czy­ty­wa­na być musi z prze­pi­sów re­gu­lu­ją­cych dzia­łal­ność spół­dziel­ni. W ra­mach pra­wa spół­dziel­cze­go cel ten moż­na uj­mo­wać jako dzia­łal­ność w in­te­re­sie człon­ków, a tak­że dzia­łal­ność spo­łecz­ną i oświa­to­wo-kul­tu­ral­ną na ich rzecz i ich śro­do­wi­ska. Jest on umac­nia­ny nie­wy­ra­żo­ny­mi w prze­pi­sach pra­wa, ale uzna­wa­ny­mi za jed­ne ze spół­dziel­czych za­sad re­gu­ła­mi dzia­ła­nia na rzecz śro­do­wi­ska lo­kal­ne­go oraz nie dla zy­sku. Uzna­no to za de­ter­mi­no­wa­ną za­rów­no praw­nie, jak i po­za­nor­ma­tyw­nie, ostat­nią z wy­ma­ga­nych cech kon­sty­tu­tyw­nych ban­ku lo­kal­ne­go.

In­a­czej jest w przy­pad­ku ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nych w for­mie spół­ki ak­cyj­nej, któ­ry nie pod­le­ga żad­nej od­ręb­nej re­gu­la­cji praw­nej. Nie ule­ga wąt­pli­wo­ści, że może on hi­po­te­tycz­nie funk­cjo­no­wać. Ogra­ni­cze­nie te­ry­to­rial­ne dzia­łal­no­ści, orien­ta­cja lo­kal­na i mi­sja mogą wy­ni­kać z de­cy­zji za­ło­ży­cie­li, a na­stęp­nie ak­cjo­na­riu­szy ban­ku. Wy­zna­cza­ne praw­nie gra­ni­ce swo­bo­dy or­ga­ni­za­cyj­nej ban­ku nie sto­ją na prze­szko­dzie, by w jej ra­mach nadać ban­ko­wi ce­chy swo­iste ban­ku lo­kal­ne­go. Jed­nak brak prze­pi­sów kształ­tu­ją­cych wy­róż­nio­ny w roz­pra­wie typ ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej w for­mie spół­ki ak­cyj­nej prze­są­dza o nie­moż­no­ści re­kon­struk­cji istot­nych cech ban­ku lo­kal­ne­go z prze­pi­sów po­wszech­nie obo­wią­zu­ją­ce­go pra­wa.

W od­nie­sie­niu do dru­gie­go wy­róż­nio­ne­go w roz­pra­wie typu ban­ku lo­kal­ne­go - lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go moż­li­we jest od­two­rze­nie kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej je­dy­nie w dro­dze sze­ro­kiej wy­kład­ni i wnio­sko­wań praw­ni­czych. Ze­zwo­le­nie w art. 10 ust. 3 u.g.k. na "po­sia­da­nie" przez gmi­nę ak­cji spół­ek zaj­mu­ją­cych się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi po­zwo­li­ło na uzna­nie, że gmi­na może pro­wa­dzić dzia­łal­ność ban­ko­wą w ra­mach go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej przy za­ło­że­niu, po­wszech­nie przyj­mo­wa­nym w dok­try­nie, że owo "po­sia­da­nie" ozna­cza upraw­nie­nie gmin do ob­ję­cia lub na­by­cia ak­cji. Jed­no­cze­sny brak li­mi­ta­cji gra­ni­cy za­an­ga­żo­wa­nia gmi­ny prze­są­dza o moż­li­wo­ści wy­stą­pie­nia sy­tu­acji, w któ­rej dana gmi­na bę­dzie wy­łącz­nym ak­cjo­na­riu­szem ban­ku. Tym sa­mym nie­wąt­pli­wie moż­na uznać do­pusz­czal­ność pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez lo­kal­ny (gmin­ny) bank ko­mu­nal­ny na grun­cie pra­wa ko­mu­nal­ne­go. Prze­pi­sy pra­wa nie ze­zwa­la­ją na­to­miast na ob­ję­cie lub na­by­cie ak­cji ak­cyj­nej spół­ki ban­ko­wej ani człon­ko­stwo w ban­ku spół­dziel­czym in­nym niż gmi­ny jed­nost­kom sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go.

Brak ja­kich­kol­wiek prze­pi­sów od­no­szą­cych się wprost do lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych jest jed­nym z czyn­ni­ków wpły­wa­ją­cych na ułom­ność kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej tego typu ban­ku w aspek­cie ma­te­rial­nym i for­mal­nym, któ­ra prze­ja­wia się w jej zrę­bo­wo­ści i frag­men­ta­rycz­no­ści. Nie­do­sta­tecz­ność re­gu­la­cyj­na jest rów­nież w znacz­nej mie­rze wy­ni­kiem luk wy­stę­pu­ją­cych na po­gra­ni­czu obu ze­spo­łów norm pra­wa, to jest ban­ko­we­go i ko­mu­nal­ne­go. Mimo iż, jak wska­za­no, nor­my pra­wa ban­ko­we­go po­zwa­la­ją na kre­ację róż­nych ty­pów ban­ków, róż­no­rod­ność pod­mio­to­wą sys­te­mu ban­ko­we­go, to w przy­pad­ku ban­ków ko­mu­nal­nych prze­pi­sy spo­za pra­wa ryn­ku fi­nan­so­we­go, wła­ści­we pra­wu ko­mu­nal­ne­mu, dzia­ła­ją ha­mu­ją­co, utrud­nia­ją, z punk­tu wi­dze­nia nor­ma­tyw­ne­go, two­rze­nie tego typu ban­ków i pro­wa­dze­nie przez nie dzia­łal­no­ści. Trze­ba wy­raź­nie pod­kre­ślić, że jak­kol­wiek usta­no­wie­nie prze­pi­su za­war­te­go w art. 10 ust. 3 u.g.k. może być wią­za­ne z chę­cią re­sty­tu­cji ban­ko­wo­ści ko­mu­nal­nej, to w prak­ty­ce prze­pis ten oka­zał się nie­wy­star­cza­ją­cy dla po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez ban­ki ko­mu­nal­ne, rów­nież lo­kal­ne.

Ta kry­tycz­na uwa­ga nie stoi na prze­szko­dzie, by moż­na było wska­zać de­ter­mi­no­wa­ne praw­nie ce­chy kon­sty­tu­tyw­ne lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go. Mogą być one wy­wie­dzio­ne po­śred­nio z cech i isto­ty dzia­łal­no­ści jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Moż­na je okre­ślić, ana­li­zu­jąc cele, za­da­nia i ob­szar dzia­ła­nia gmi­ny. Nie ule­ga wąt­pli­wo­ści, że pra­wo­daw­ca, prze­są­dza­jąc, iż gmi­ny mają re­ali­zo­wać za­da­nia pu­blicz­ne słu­żą­ce za­spo­ka­ja­niu po­trzeb wspól­no­ty sa­mo­rzą­do­wej w okre­ślo­nym (po­dzia­łem ad­mi­ni­stra­cyj­nym pań­stwa) ob­sza­rze te­ry­to­rial­nym, jed­no­cze­śnie roz­strzy­ga po­śred­nio o celu i za­kre­sie pod­mio­to­wym, przed­mio­to­wym i te­ry­to­rial­nym go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej gmi­ny. Lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny, na­le­żąc do sys­te­mu sa­mo­rzą­do­we­go, musi wpi­sy­wać się w ten nor­ma­tyw­nie two­rzo­ny wzo­rzec. Po­zwo­li­ło to zi­den­ty­fi­ko­wać jego wła­ści­wość te­ry­to­rial­ną (za­sad­ni­czo ob­szar gmi­ny-ak­cjo­na­riu­sza/gmin-ak­cjo­na­riu­szy), cel dzia­ła­nia i mi­sję (za­spo­ka­ja­nie po­trzeb wspól­no­ty sa­mo­rzą­do­wej, dzia­łal­ność nie­na­sta­wio­na na zysk). Tak do­ko­ny­wa­na wy­kład­nia po­zo­sta­wia jed­nak wie­le nie­ja­sno­ści. Nie moż­na jed­no­znacz­nie roz­strzy­gnąć, czy lo­kal­ny bank ko­mu­nal­ny może, a je­śli tak, to w ja­kim za­kre­sie, dzia­łać poza ad­mi­ni­stra­cyj­nie wy­ty­cza­ny­mi gra­ni­ca­mi gmi­ny. Po­zo­sta­je nie­roz­strzy­gnię­te py­ta­nie, czy moż­na uzna­wać, że wy­ko­nu­jąc czyn­no­ści ban­ko­we z pod­mio­ta­mi spo­za ob­sza­ru dzia­ła­nia lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go nadal za­spo­ka­ja po­trze­by wspól­no­ty sa­mo­rzą­do­wej. W świe­tle obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów pra­wa wąt­pli­wo­ści po­zo­sta­ją przy osta­tecz­nym wy­zna­cze­niu za­kre­su pod­mio­to­we­go, przed­mio­to­we­go i te­ry­to­rial­ne­go dzia­ła­nia ban­ku lo­kal­ne­go. Ist­nie­nie luk te­tycz­nych, nie­pre­cy­zyj­ność prze­pi­sów, po­wo­du­je brak moż­li­wo­ści do­ko­na­nia jed­no­znacz­nych roz­strzy­gnięć przy za­sto­so­wa­niu re­guł in­ter­pre­ta­cji i re­guł wnio­sko­wań praw­ni­czych. Do­dat­ko­we trud­no­ści, wy­ni­ka­ją­ce z umiej­sco­wie­nia w struk­tu­rach sek­to­ra sa­mo­rzą­do­we­go lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go, po­ja­wia­ły­by się przy roz­strzy­ga­niu jego sta­tu­su. Nie­moż­ność osta­tecz­ne­go roz­strzy­gnię­cia tych kwe­stii im­pli­ku­je pro­ble­my praw­ne, ja­kie po­ja­wia­ły­by się przy okre­śle­niu gra­nic do­pusz­czal­no­ści po­mo­cy pu­blicz­nej, za­kre­su sto­so­wa­nia prze­pi­sów o za­mó­wie­niach pu­blicz­nych, za­kre­su kon­tro­li i nad­zo­ru nad jego dzia­łal­no­ścią.

Po po­rów­na­niu obu ty­pów wy­róż­nio­nych w ni­niej­szej roz­pra­wie ban­ków lo­kal­nych (lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go i ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nych) do­ko­na­ne usta­le­nia i przy­ję­te wnio­ski pro­wa­dzą­cą do za­sad­ni­czej kon­klu­zji, że choć ułom­na, nie­kom­plet­na i nie­spój­na, to pew­na kon­struk­cja re­gu­la­cyj­na ban­ku lo­kal­ne­go może być od­twa­rza­na z obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów pra­wa. Z ko­lei w kon­tek­ście do­ko­na­nych usta­leń moż­na jed­nak za­sad­nie twier­dzić, że ja­kość i za­kres tre­ści norm praw­nych świad­czy o bra­ku kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej ban­ku lo­kal­ne­go.

Ar­gu­men­ta­mi umac­nia­ją­cy­mi słusz­ność ta­kie­go twier­dze­nia są, po pierw­sze, do­strze­ga­ne nie­kon­se­kwen­cje obec­nych unor­mo­wań. W przy­pad­ku ban­ków spół­dziel­czych utrzy­ma­nie wie­lu roz­wią­zań praw­nych, któ­re wią­za­ły się z lo­kal­nym cha­rak­te­rem, obec­nie przy­pi­sy­wa­nych jest po pro­stu ban­kom spół­dziel­czym. Nie ma tu zna­cze­nia ob­szar czy ukie­run­ko­wa­nie dzia­łal­no­ści (lu­stra­cja, wy­ma­ga­nia sta­wia­ne człon­kom za­rzą­du w od­nie­sie­niu do ich kwa­li­fi­ka­cji). Pra­wo­daw­ca pol­ski stop­nio­wo do­ko­nu­je zmian le­gi­sla­cyj­nych w za­kre­sie funk­cjo­no­wa­nia tego typu ban­ków spra­wia­jąc, że tra­cą opar­cie praw­ne te ce­chy, któ­re de­ter­mi­no­wa­ły ich lo­kal­ny cha­rak­ter (roz­luź­nie­nie za­sa­dy lo­kal­no­ści w aspek­cie te­ry­to­rial­nym, zmia­ny w de­fi­nio­wa­niu celu dzia­ła­nia spół­dziel­ni), a cel wie­lu prze­pi­sów wpro­wa­dza­ją­cych od­mien­no­ści w po­dej­mo­wa­niu i pro­wa­dze­niu dzia­łal­no­ści ban­ków spół­dziel­czych trud­no wy­ja­śnić (jak: wy­łą­cze­nie osób praw­nych z gro­na za­ło­ży­cie­li, za­kaz po­dzia­łu).

Ko­lej­ną sła­bo­ścią pol­skich prze­pi­sów jest brak roz­strzy­gnię­cia co do moż­li­wo­ści człon­ko­stwa jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w ban­ku spół­dziel­czym. W dok­try­nie trwa spór od­no­śnie do moż­li­wo­ści i ewen­tu­al­ne­go za­kre­su przy­stę­po­wa­nia gmin do spół­dziel­ni, tym sa­mym wo­bec bra­ku od­ręb­nych prze­pi­sów nie moż­na prze­są­dzić osta­tecz­nie o do­pusz­czal­no­ści przy­stę­po­wa­nia do ban­ku lo­kal­ne­go. Trze­ba zgło­sić wy­raź­ny po­stu­lat ure­gu­lo­wa­nia tej kwe­stii przez pra­wo­daw­cę. Wie­lo­let­ni stan nie­pew­no­ści praw­nej w tej ma­te­rii musi być oce­nia­ny jako na­gan­ny. Z punk­tu wi­dze­nia speł­nie­nia za­sad gwa­ran­cji pań­stwa praw­ne­go i za­sad przy­zwo­itej le­gi­sla­cji po­stu­lo­wa­ny był­by taki stan, w któ­rym pra­wo­daw­ca wy­raź­nie prze­są­dza tę kwe­stię.

Po­twier­dze­niem kon­sta­ta­cji o bra­ku kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej ban­ku lo­kal­ne­go jest na­stęp­nie fakt, że trud­no wska­zać ze­spół norm skła­da­ją­cych się na kom­plek­so­wą i spój­ną kon­struk­cję re­gu­la­cyj­ną lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go. Upraw­nie­nie dla gmin do "po­sia­da­nia" ak­cji spół­ek zaj­mu­ją­cych się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wym, ja­kie moż­na wy­wo­dzić z art. 10 u.g.k. jest w isto­cie nie­spre­cy­zo­wa­ne i nie­jed­no­znacz­ne. Przy­zna­ne prze­pi­sa­mi pra­wa spro­wa­dzić moż­na je­dy­nie do po­sia­da­nia ak­cji spół­ek zaj­mu­ją­cych się czyn­no­ścia­mi ban­ko­wy­mi (a w związ­ku z tym i ban­ku w for­mie spół­ki ak­cyj­nej) albo roz­sze­rzyć o kom­pe­ten­cję do na­by­cia i ob­ję­cia ak­cji tak da­le­ce, by moż­na było uznać, że moż­li­we jest two­rze­nie lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych w for­mie spół­ki ak­cyj­nej. Taka szer­sza wy­kła­da­nia daje pod­sta­wy dla wy­zna­cza­nia re­guł po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej przez gmi­ny w ra­mach okre­ślo­nych pra­wem ko­mu­nal­nym za­sad pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej przez jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go i pra­wem ban­ko­wym - dzia­łal­no­ści ban­ków. Jed­nak brak ko­he­rent­no­ści mię­dzy nor­ma­mi, ist­nie­nie ob­sza­rów nie­ure­gu­lo­wa­nych, licz­ne wąt­pli­wo­ści w za­kre­sie po­praw­no­ści do­ko­ny­wa­nej wy­kład­ni prze­są­dza­ją, że kom­pe­ten­cje gmin są w tym za­kre­sie bar­dziej teo­re­tycz­ne, nie zaś prak­tycz­ne i sku­tecz­ne. Dla utwo­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych ko­niecz­ne są prze­pi­sy w spo­sób wy­czer­pu­ją­cy nor­mu­ją­ce ich dzia­łal­ność, uwzględ­nia­ją­ce szcze­gól­ne za­da­nia lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych, ich spe­cy­fi­kę i swo­iste wy­mo­gi sta­wia­ne pu­blicz­nym pod­mio­tom go­spo­dar­czym. Nie jest przy tym ko­niecz­ne wpro­wa­dza­nie no­wych form or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych ban­ków (np. za­kła­du pra­wa pu­blicz­ne­go na wzór roz­wia­zań nie­miec­kich). Lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne mo­gły­by bo­wiem po­dej­mo­wać i pro­wa­dzić dzia­łal­ność w opar­ciu o for­my obec­nie do­pusz­czo­ne dla dzia­łal­no­ści ban­ko­wej (spół­kę ak­cyj­ną, spół­dziel­nię).

For­mu­łu­jąc wnio­ski de lege fe­ren­da i de lege lata, trze­ba przede wszyst­kim wska­zać na ob­szar unor­mo­wań do­ty­czą­cych ban­ko­wo­ści ko­mu­nal­nej. Nie ule­ga wąt­pli­wo­ści, że po­dej­mo­wa­nie i pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści przez ban­ki ko­mu­nal­ne wy­ma­ga re­gu­la­cji kom­plek­so­wej. Jed­nak trze­ba po­sta­wić py­ta­nie, czy dziś ist­nie­je moż­li­wość (m.in. ze wzglę­du na unij­ne prze­pi­sy pra­wa) i po­trze­ba (z punk­tu za­in­te­re­so­wa­nia taką ak­tyw­no­ścią jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go) sta­no­wie­nia prze­pi­sów umoż­li­wia­ją­cych two­rze­nie lub funk­cjo­no­wa­nie lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych. Moż­na sta­wiać py­ta­nia, czy współ­cze­śnie jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go są za­in­te­re­so­wa­ne dzia­łal­no­ścią ban­ko­wą pro­wa­dzo­ną w celu re­dy­stry­bu­owa­nia środ­ków pie­nięż­nych na szcze­blu lo­kal­nym, czy taką, któ­ra po­zwa­la­ła­by za­spo­ka­jać po­trze­by upodmio­to­wio­nej wspól­no­ty. Wy­da­je się, że jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go po­szu­ku­ją przede wszyst­kim moż­li­wo­ści go­spo­dar­ne­go lo­ko­wa­nia wol­nych środ­ków i moż­li­wie ta­nich źró­deł fi­nan­so­wa­nia swo­ich przed­się­wzięć po­dej­mo­wa­nych w celu re­ali­za­cji za­dań pu­blicz­nych. Trze­ba pod­dać w wąt­pli­wość, czy jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go na­wet przy wła­ści­wej, spój­nej i kom­plek­so­wej re­gu­la­cji dzia­łal­no­ści lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych nie tyl­ko by­ły­by za­in­te­re­so­wa­ne, ale i czy mia­ły­by moż­li­wo­ści (or­ga­ni­za­cyj­ne, per­so­nal­ne, ka­pi­ta­ło­we), by two­rzyć lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne. Ozna­cza­ło­by to, że pra­wo­daw­ca wi­nien ra­czej dą­żyć do two­rze­nia roz­wią­zań, po­zwa­la­ją­cych na funk­cjo­no­wa­nie in­sty­tu­cji, któ­ra przy­czy­nia­ła­by się do za­spo­ka­ja­nia po­trzeb fi­nan­so­wych sa­mo­rzą­dów, niż sta­no­wić prze­pi­sy, któ­rych ce­lem by­ło­by od­two­rze­nie sek­to­ra ko­mu­nal­nej ban­ko­wo­ści lo­kal­nej. Po­czy­nio­ne spo­strze­że­nia, wy­kra­cza­ją­ce nie­co poza głów­ne cele ba­daw­cze przy­ję­te w ni­niej­szej roz­pra­wie, skła­nia­ją do uzna­nia, że za­kre­ślić moż­na nowy in­te­re­su­ją­cy ob­szar ba­dań, wy­ma­ga­ją­cy do­ko­na­nia dal­szej po­głę­bio­nej ana­li­zy na­uko­wej. Cho­dzi tu o pod­da­nie pod roz­wa­gę moż­li­wo­ści utwo­rze­nia pod­mio­tu, któ­re­go za­da­niem by­ło­by za­pew­nie­nie wspar­cia fi­nan­so­we­go jed­nost­kom sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Mo­gła­by to być in­sty­tu­cja dzia­ła­ją­ca poza ryn­kiem fi­nan­so­wym (nie­ma­ją­ca sta­tu­su ban­ku, in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej) na wzór duń­skie­go Kom­mu­ne­Kre­dit bądź ma­ją­ca sta­tus in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej jak szwedz­ki Kom­mu­ni­nvest i Sve­ri­ge AB czy fiń­ski Kun­ta­ra­ho­itus Oyj. Roz­wią­za­nia funk­cjo­nu­ją­ce w in­nych pań­stwach eu­ro­pej­skich po­ka­zu­ją, że moż­li­we jest wpro­wa­dze­nie róż­no­rod­nych kontr­uk­cji re­gu­la­cyj­nych, w opar­ciu o róż­ne for­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ne (sto­wa­rzy­sze­nia, spół­ki), słu­żą­cych ra­cjo­nal­ne­mu wspar­ciu sa­mo­rzą­dów lo­kal­nych. Skła­nia to do re­flek­sji nad moż­li­wo­ścią re­cy­po­wa­nia do pol­skie­go po­rząd­ku praw­ne­go ist­nie­ją­cych w pań­stwach eu­ro­pej­skich roz­wią­zań i nie­wąt­pli­wie nad ko­niecz­no­ścią wpro­wa­dze­nia zmian pra­wo­daw­czych, po­zwa­la­ją­cych na efek­tyw­ne po­zy­ski­wa­nie środ­ków na fi­nan­so­wa­nie sa­mo­rzą­do­wych za­dań pu­blicz­nych. Spo­strze­że­nia te, sta­no­wią­ce istot­ny kom­ple­men­tar­ny wnio­sek ba­daw­czy uzu­peł­nić moż­na jesz­cze o jed­ną uwa­gę. Wpi­su­jąc się w przy­szły nurt roz­wa­żań nad tą pro­ble­ma­ty­ką, moż­na za­pro­po­no­wać, aby in­sty­tu­cja taka dzia­ła­ła jako bank ko­mu­nal­ny świad­czą­cy usłu­gi fi­nan­so­we wy­łącz­nie na rzecz jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Wy­ma­ga­ło­by to jed­nak od­po­wied­nich zmian w obo­wią­zu­ją­cym pra­wie.

Wska­za­ne czyn­ni­ki, utrud­nia­ją­ce utwo­rze­nie sek­to­ra lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych w Pol­sce, a jed­no­cze­śnie do­strze­ga­ne ko­rzy­ści pły­ną­ce z ist­nie­nia ban­ków lo­kal­nych czy­nią uza­sad­nio­nym po­stu­lat usta­no­wie­nia prze­pi­sów po­zwa­la­ją­cych na uczest­nic­two jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w dzia­łal­no­ści ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych. W tym ob­sza­rze wnio­skiem de lege lata by­ło­by wy­raź­ne unor­mo­wa­nie za­sad człon­ko­stwa jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w ban­kach spół­dziel­czych, któ­re dzia­ła­ją jako lo­kal­ne. Dru­gim po­stu­la­tem do­ty­czą­cym zmian obo­wią­zu­ją­ce­go pra­wa jest zmia­na tre­ści art. 10 u.g.k. An­ga­żo­wa­nie się gmin w dzia­łal­ność ban­ko­wą musi mieć trans­pa­rent­ne za­sa­dy i wy­raź­nie wy­zna­cza­ne gra­ni­ce. Pra­wo­daw­ca, ma­jąc na uwa­dze cel uczest­nic­twa gmin w ta­kiej dzia­łal­no­ści, któ­ry musi być ko­he­rent­ny z kon­cep­cją za­dań, roli i funk­cji sa­mo­rzą­dów te­ry­to­rial­nych, wi­nien jed­no­znacz­nie okre­ślić za­sa­dy, na ja­kich mo­gły­by one być ak­cjo­na­riu­sza­mi ban­ków. Ko­niecz­ne by­ło­by roz­wa­że­nie, kie­dy i w ja­kim za­kre­sie wła­ści­ciel­skie za­an­ga­żo­wa­nie jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go by­ło­by za­sad­ne.

W od­nie­sie­niu do ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych, ma­jąc na uwa­dze, że współ­cze­śnie nie tyle uwa­run­ko­wa­nia praw­ne (choć i one w pew­nym stop­niu też, jak np. wy­so­kie wy­mo­gi sta­wia­ne przy two­rze­niu ban­ków), co bar­dziej wzglę­dy spo­łecz­ne i go­spo­dar­cze (brak wy­kształ­co­nych świa­do­mych po­staw oby­wa­tel­skich, brak bez­po­śred­nich ko­rzy­ści z uczest­nic­twa w ist­nie­ją­cych ban­kach lo­kal­nych) wpły­wa­ją na brak za­in­te­re­so­wa­nia two­rze­niem ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nej, wska­za­ne by­ło­by przede wszyst­kim (ze wzglę­du na ko­rzy­ści wy­ni­ka­ją­ce z dzia­łal­no­ści ban­ków lo­kal­nych dla lo­kal­nej spo­łecz­no­ści i sta­bi­li­za­cji ryn­ku fi­nan­so­we­go) przy­ję­cie re­gu­la­cji wzmac­nia­ją­cych te ban­ki i ich lo­kal­ny cha­rak­ter. Ko­niecz­ne jest zna­le­zie­nie for­mu­ły po­zwa­la­ją­cej na za­cho­wa­nie i roz­wój ban­ków lo­kal­nych w pol­skim sys­te­mie ban­ko­wym. Po­stu­lo­wać moż­na usta­wo­we zde­fi­nio­wa­nie celu dzia­łal­no­ści ban­ków spół­dziel­czych, je­dy­nych funk­cjo­nu­ją­cych jako lo­kal­ne. Po­zwo­li­ło­by to na ugrun­to­wa­nie ich toż­sa­mo­ści i iden­ty­fi­ka­cję w lo­kal­nej spo­łecz­no­ści. Tak­że, po­stu­lo­wa­ne już, uwzględ­nie­nie moż­li­wo­ści uczest­nic­twa jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w ban­kach spół­dziel­czych sprzy­ja­ło­by umac­nia­niu po­zy­cji ban­ków lo­kal­nych na ryn­ku lo­kal­nym i wpły­wa­ło­by na ukie­run­ko­wa­nie jego dzia­łal­no­ści na po­trze­by lo­kal­ne. By­ły­by one bo­wiem roz­po­zna­wa­ne i na po­zio­mie sa­mych człon­ków spo­łecz­no­ści, i władz lo­kal­nych. Ko­lej­nym po­stu­la­tem jest wpro­wa­dze­nie roz­wią­zań praw­nych po­zwa­la­ją­cych na pro­wa­dze­nie sta­bil­nej go­spo­dar­ki fi­nan­so­wej ban­ku bez po­trze­by speł­nia­nia zbyt wy­gó­ro­wa­nych norm ade­kwat­no­ści ka­pi­ta­ło­wej.

Usta­le­nie skut­ków wy­wie­ra­nych przez do­tąd obo­wią­zu­ją­ce nor­my, ob­sza­rów, gdzie ist­nie­ją­ce unor­mo­wa­nia są nie­ade­kwat­ne, nie­tran­spa­rent­ne, nie­spój­ne, może sta­no­wić pod­sta­wę dla dal­szych dys­ku­sji i ba­dań nad przy­szłym kształ­tem struk­tu­ry kra­jo­we­go sys­te­mu ban­ko­we­go, re­al­no­ścią utrzy­ma­nia idei po­moc­ni­czo­ści w sek­to­rze ban­ko­wym, po­trze­bą i moż­li­wo­ścią za­cho­wa­nia ban­ków lo­kal­nych. Nie­wąt­pli­wie pra­wo­daw­ca po­wi­nien świa­do­mie pod­jąć de­cy­zję, czy roz­bu­do­wy­wać, czy je­dy­nie za­cho­wy­wać sek­tor ban­ków lo­kal­nych, czy może two­rzyć nowe al­ter­na­tyw­ne roz­wią­za­nia. Wo­bec ak­tu­al­nej w Eu­ro­pie de­ba­ty nad wpły­wem róż­nych ty­pów ban­ków lo­kal­nych na sta­bil­ność sys­te­mu ban­ko­we­go i jego bez­pie­czeń­stwo, a tak­że nad rolą ta­kich in­sty­tu­cji w roz­wo­ju lo­kal­nym, po­szu­ki­wa­niem środ­ków dla re­ali­za­cji idei spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, sa­mo­rząd­no­ści, wy­da­je się, że ta­kie prze­my­śle­nia i oce­ny win­ny być do­ko­na­ne rów­nież z punk­tu wi­dze­nia za­kła­da­nej struk­tu­ry pol­skie­go sek­to­ra ban­ko­we­go.

134 Zob. w za­łącz­ni­ku Ta­be­la nr 1. For­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ne lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w wy­bra­nych pań­stwach UE.

135 Ter­min "ban­ki oszczęd­no­ścio­wy" jest za­tem sto­so­wa­ny dla okre­śle­nia for­my praw­nej ban­ku i pew­ne­go typu ban­ku, któ­re­go dzia­łal­ność cha­rak­te­ry­zo­wa­na jest przez trzy ce­chy de­ta­licz­ność (usłu­gi dla pry­wat­nych klien­tów, ma­łych przed­się­biorstw i władz lo­kal­nych), re­gio­nal­ność (ope­ra­cje do­ko­ny­wa­ne są przez zde­cen­tra­li­zo­wa­ną sieć za­pew­nia­jąc za­sięg re­gio­nal­ny/lo­kal­ny i bli­skość usług) i od­po­wie­dzial­ność spo­łecz­ną nie­za­leż­nie od for­my praw­nej, przy czym mogą być to za­rów­no ban­ki o za­się­gu kra­jo­wym (m.in. w Pol­sce ban­kiem oszczęd­no­ścio­wym o za­się­gu kra­jo­wym or­ga­ni­zo­wa­nym w for­mie spół­ki ak­cyj­nej jest PKO SA, w Sło­we­nii ban­kiem oszczęd­no­ścio­wym o za­się­gu kra­jo­wym or­ga­ni­zo­wa­nym w for­mie spół­ki ak­cyj­nej (del­ni­ške dru­žbe) jest: De­la­vska hra­nil­ni­ca d.d.), jak i lo­kal­nym (m.in. Ta­ka­rék­szövet­ke­ze­tek na Wę­grzech).

136 Pa­ra­graf 2 usta­wy o ban­kach oszczęd­no­ścio­wych (28.12.2001/1502, säästöpank­ki­la­ki) sta­no­wi, że ban­ki oszczęd­no­ścio­we w for­mie spół­ek mogą być two­rzo­ne przez spe­cjal­ne fun­da­cje (säästöpank­ki­sääti­öt).

137 Tzw. Spar­kas­se­nve­re­inen zgod­nie z § 3 Bun­des­ge­setz vom 24. Jän­ner 1979 über die Ord­nung des Spar­kas­sen­we­sens (Spar­kas­sen­ge­setz - SpkG), BGB1.Nr.64/1979.

138 Tzw. Spar­banks­sti­ftel­ser zgod­nie z po­sta­no­wie­nia­mi usta­wy o ban­kach oszczęd­no­ścio­wych (SFS nr: 1987:619, Spar­bank­slag).

139 Jak po­ka­zu­ją ba­da­nia jest to ce­cha wspól­na ban­ków spół­dziel­czych w ca­łej Eu­ro­pie (mimo wy­stę­pu­ją­cych róż­nic, wy­ni­ka­ją­cych z od­mien­nych tra­dy­cji i re­gu­la­cji praw­nych). Zob.: Co-ope­ra­ti­ve banks in Eu­ro­pe: va­lu­es and prac­ti­ces to pro­mo­te de­ve­lop­ment, Eu­ro­pe­an As­so­cia­tion of Co-ope­ra­ti­ve Banks 2004, s. 5, http://www.glo­bal­cu­be.net/clients/eacb/con­tent/me­dias/pu­bli­ca­tions/eac­b_stu­dies/co­ope­ra­ti­ve­_bank­s_i­n_eu­ro­pe­_va­lu­es_an­d_prac­ti­ce­s_to­_pro­mo­te­_de­ve­lop­ment.pdf [do­stęp: 4.09.2013]; C.  Gia­gno­ca­vo, S. Ge­rez, J. Sfo­rzi, Co­ope­ra­ti­ve Bank Stra­te­gies for So­cial-eco­no­mic Pro­blem So­lving: Sup­por­ting So­cial En­ter­pri­se and Lo­cal De­ve­lop­ment, An­nals of Pu­blic and Co­ope­ra­ti­ve Eco­no­mics 2012, t. 83, nr 3, s. 16.

140 H. Cioch, Za­rys pra­wa spół­dziel­cze­go, War­sza­wa 2007, s. 20; J. Bir­chall, Co-ope­ra­ti­ve va­lu­es and prin­ci­ples: a com­men­ta­ry, Jo­ur­nal of Co-ope­ra­ti­ve Stu­dies 1997, t. 90, s. 42-69.

141 D. Ba­chet, La ba­nque co­opéra­ti­ve peut-elle de­ve­nir une al­ter­na­ti­ve a la fi­nan­ce ca­pi­ta­li­ste?, La Re­vue des Scien­ces de Ge­stion, Di­rec­tion et Ge­stion- Fi­nan­ce 2012, nr 255-256, s. 98-102. W li­te­ra­tu­rze wska­zu­je się, że cele spół­dziel­cze za­wsze sta­wia­ne są w jed­nym rzę­dzie z zy­skiem i efek­tyw­no­ścią (M. Ław­ry­no­wicz, Toż­sa­mość or­ga­ni­za­cyj­na ban­ków spół­dziel­czych w Pol­sce. Uję­cie in­sty­tu­cjo­nal­ne, War­sza­wa 2013, s. 186).

142 Na przy­kład we Fran­cji jest ona wpro­wa­dza­na przez gru­py ban­ko­we i uj­mo­wa­na w sta­tu­sie (w przy­pad­ku nie­któ­rych ro­dza­jów ban­ków wy­ni­ka to z po­sta­no­wień fran­cu­skie­go ko­dek­su pie­nięż­ne­go i fi­nan­so­we­go (code mo­néta­ire et fi­nan­cier), w ban­kach spół­dziel­czych w Niem­czech jest to efekt lo­kal­ne­go ukie­run­ko­wa­nia dzia­łal­no­ści, in­dy­wi­du­al­nych po­ro­zu­mień i prak­tyk.

143 Za­sa­da ta jest w róż­ny spo­sób na­zy­wa­na w opra­co­wa­niach na­uko­wych, jed­nak mimo jej od­mien­nych okre­śleń za­wsze w swej tre­ści wy­ra­ża zwią­za­nie dzia­łal­no­ści ban­ku lo­kal­ne­go z ogra­ni­czo­nym ob­sza­rem geo­gra­ficz­nym (da­ją­cym się ująć jako lo­kal­ny).

144 S. Raab, P. We­nzel, The Eco­no­mics of Re­gio­nal De­mar­ca­tion in Ban­king, Schma­len­bach Bu­si­ness Re­view 2011, t. 11, z. 2, s. 125 i przy­wo­ła­na tam li­te­ra­tu­ra. Wska­za­ni au­to­rzy w przy­wo­ła­nej pu­bli­ka­cji sze­ro­ko ana­li­zu­ją pro­blem wpły­wu za­sa­dy re­gio­nal­no­ści na kon­ku­ren­cyj­ność w sek­to­rze ban­ko­wym. Pod­kre­śla­ją oni mię­dzy in­ny­mi, że in­ten­syw­ność kon­ku­ren­cji w nie­miec­kim sek­to­rze ban­ko­wym jest po­rów­ny­wal­na z tą we Wło­szech czy Hisz­pa­nii i bar­dziej in­ten­syw­na niż we Fran­cji.

145 W przy­pad­ku nie­miec­kich ban­ków spół­dziel­czych za­sa­da te­ry­to­rial­no­ści sto­so­wa­na jest nie w kon­se­kwen­cji po­sta­no­wień praw­nych, a jest efek­tem kon­cen­tra­cji na re­gio­nie, in­dy­wi­du­al­nych po­ro­zu­mień ban­ków i uzgod­nio­nej prak­ty­ki; za: Re­port on the re­ta­il ban­king sec­tor in­qu­iry, Com­mis­sion Staff Wor­king Do­cu­ment ac­com­pa­ny­ing the Com­mu­ni­ca­tion from the Com­mis­sion - Sec­tor In­qu­iry un­der Art 17 of Re­gu­la­tion 1/2003 on re­ta­il ban­king (Fi­nal Re­port) [COM(2007) 33 fi­nal], SEC(2007) 106, 31 Ja­nu­ary 2007, s. 40.

146 F. Bat­ta­glia (et al.), The ef­fi­cien­cy of co­ope­ra­ti­ve banks: the im­pact of envi­ron­men­tal eco­no­mic con­di­tions, Ap­plied Fi­nan­cial Eco­no­mics 2010, nr 20, s. 1363-1376.

147 Wła­dze Nie­miec wie­lo­krot­nie po­dej­mo­wa­ły sta­ra­nia słu­żą­ce utrzy­ma­niu sys­te­mu ban­ków oszczęd­no­ścio­wych, po­dob­nie w Hisz­pa­nii (moż­na za­cy­to­wać pre­am­bu­łę hisz­pań­skiej usta­wy nor­mu­ją­cej za­sa­dy dzia­łal­no­ści i or­ga­ni­za­cji kas oszczęd­no­ścio­wych (Real De­cre­to-ley 11/2010, de 9 de ju­lio, de ór­ga­nos de go­bier­no y otros aspec­tos del régi­men ju­rídi­co de las Ca­jas de Ahor­ros, BOE núm. 169, de 13 de ju­lio de 2010, pági­nas 61427 a 61457), w któ­rej stwier­dza się, że "hisz­pań­skie ban­ki oszczęd­no­ścio­we speł­nia­ją za­sad­ni­czą rolę w na­szym sys­te­mie fi­nan­so­wym i na­szej struk­tu­rze spo­łecz­nej. Z eko­no­micz­ne­go punk­tu wi­dze­nia, były w ca­łej na­szej hi­sto­rii mo­to­rem wzro­stu pro­mu­ją­cym oszczęd­no­ści, mo­bi­li­zu­ją­cym za­so­by i słu­ży­ły fi­nan­so­wej in­te­gra­cji wszyst­kich oby­wa­te­li. (...) Dzia­ła­ją tak­że w in­te­re­sie pu­blicz­nym speł­nia­jąc funk­cje spo­łecz­ne").

148 W Bel­gii po­łą­cze­nia i kon­so­li­da­cje ist­nie­ją­cych wcze­śniej grup ban­ków spół­dziel­czych (Ba­cob, Cera) do­pro­wa­dzi­ły do za­nik­nię­cia struk­tur spół­dziel­czych, rów­nież ko­mu­nal­ne ban­ki (Ge­me­en­te­spa­ar­kas­sen) prze­sta­ły ist­nieć. W Wiel­kiej Bry­ta­nii np. nie jest obec­nie do­pusz­czo­ne nor­ma­tyw­nie two­rze­nie tzw. mu­ni­ci­pal banks.

149 ECB, EU Ban­king Struc­tu­res, Frank­furt am Main, Sep­tem­ber 2010. Pod­kre­śla się rów­nież wprost sta­bi­li­zu­ją­cą rolę ban­ków spół­dziel­czych: L. Chia­ra­mon­te, F. Poli, M. Oria­ni, Are co­ope­ra­ti­ve banks le­ver for pro­mo­ting Bank Sta­bi­li­ty? Evi­den­ces from the Re­cent Fi­nan­cial Cri­sis in OECD Co­un­tries, http://www.wbi­con­pro.com/325-Lau­ra.pdf [do­stęp: 30.09.2013]; Eu­ro­pe­an Co-ope­ra­ti­ve Banks in the Fi­nan­cial and Eco­no­mic Tur­mo­il, First As­ses­sments, Eu­ro­pe­an As­so­cia­tion of Co-ope­ra­ti­ve Banks 2010, http://www.glo­bal­cu­be.net/clients/eacb/con­tent/me­dias/pu­bli­ca­tions/eac­b_stu­dies/eac­b_2010_re­se­ar­ch_pa­pe­r_co­ope­ra­ti­ve­_bank­s_i­n_the­_fi­nan­cia­l_an­d_e­co­no­mi­c_tur­mo­il.pdf [do­stęp: 4.12.2012]; H. Gro­ene­veld, Eu­ro­pe­an Co­ope­ra­ti­ve banks and the fu­tu­re fi­nan­cial sys­tem, (w:) The Ama­zing Po­wer of Co­ope­ra­ti­ves. Te­xts se­lec­ted from the in­ter­na­tio­nal call for pa­per pro­po­sals, In­ter­na­tio­nal Sum­mit of Co­ope­ra­ti­ves, M. J. Bras­sard, E. Mo­li­na (red.), Qu­ebec 2012, s. 163-168; E. Gurt­ner, M. Ja­eger, J.-N. Ory, Le sta­tut de co­opéra­ti­ve est-il so­ur­ce d'ef­fi­ca­ci­té dans le sec­teur ban­ca­ire?, Re­vue d'Eco­no­mie Fi­nan­ci­?re 2002, nr 67, s. 133-163; H. Hes­se, M. Či­hák, Co-ope­ra­ti­ve Banks and Fi­nan­cial Sta­bi­li­ty, IMF Wor­king Pa­pers 2007, WP/07/02, Wa­shing­ton, D.C.: IMF; Y. Lem­ze­ri, M. Ja­eger, J-N. Ory, Les ba­nqu­es a sta­tut co­opéra­tif ont-el­les plus de ca­pa­ci­té a rési­ster a la cri­se fi­nan­ci­?re et a la sur­mon­ter, (w:) The Ama­zing Po­wer of Co­ope­ra­ti­ves. Te­xts se­lec­ted from the in­ter­na­tio­nal call for pa­per pro­po­sals, In­ter­na­tio­nal Sum­mit of Co­ope­ra­ti­ves, M. J. Bras­sard, E. Mo­li­na (red.), Qu­ebec 2012, s. 220. In­a­czej: W. Fon­tey­ne, Co­ope­ra­ti­ve Banks in Eu­ro­pe - Po­li­cy Is­su­es (July 2007), IMF Wor­king Pa­per 2007, t. 159, nr 7, s. 1-68.

Trze­ba jed­nak pod­kre­ślić, że mimo iż ban­ki spół­dziel­cze mają swo­iste ce­chy, któ­re mogą pro­mo­wać sta­bil­ność, to wy­stę­pu­ją rów­nież znacz­ne róż­ni­ce mię­dzy nimi w po­szcze­gól­nych pań­stwach i ich sta­bil­ność za­le­ży od sta­bil­no­ści ca­łe­go sys­te­mu go­spo­dar­cze­go i fi­nan­so­we­go (zob. Co­ope­ra­ti­ve banks in the spo­tli­ghts, Spe­cial Re­port 2011/12, Ra­bo­bank, s. 226, http://www.glo­bal­cu­be.net/clients/eacb/con­tent/me­dias/pu­bli­ca­tions/exter­na­l_stu­dies/Spe­cia­l_Re­por­t_Ra­bo­ban­k_2011_12_C­B_spo­tli­ghts.pdf [do­stęp: 4.12.2012]). Przy­wo­łać war­to w tym miej­scu myśl Jean-Noël Ory i Yasmin Lem­ze­ri, że to nie spół­dziel­cza for­ma praw­na jest ochro­ną przed kry­zy­sem, tyl­ko sek­tor ban­ko­wo­ści de­ta­licz­nej i tra­dy­cyj­ne­go fi­nan­so­wa­nia przed­się­biorstw (po­przez kre­dyt), a po­nie­waż ban­ko­wość de­ta­licz­na i tra­dy­cyj­ne fi­nan­so­wa­nie MŚP są ser­cem biz­ne­su dla lo­kal­nych/re­gio­nal­nych ban­ków spół­dziel­czych, mogą one być trak­to­wa­ne jako istot­ny skład­nik sta­bi­li­zu­ją­cy (J.-N. Ory, Y. Lem­ze­ri, Ef­fi­cien­cy and Hy­bri­di­za­tion in Co­ope­ra­ti­ve Ban­king: The French Case, An­nals of Pu­blic and Co­ope­ra­ti­ve Eco­no­mics 2012, t. 83, nr 2, s. 234). Wy­da­je się za­tem wła­ści­we szer­sze uję­cie, wska­zu­ją­ce, że nie­za­leż­nie od for­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej ban­ki lo­kal­ne są ele­men­tem sta­bi­li­zu­ją­cym sys­tem (zob. np. na te­mat sta­bi­li­zu­ją­cej roli ban­ków oszczęd­no­ścio­wych i spół­dziel­czych: M. Ste­fan­cic, N. Ka­thit­zio­tis, An Eva­lu­ation Of Ita­lian Banks In The Pe­riod Of Fi­nan­cial Di­stress, In­ter­na­tio­nal Bu­si­ness & Eco­no­mics Re­se­arch Jo­ur­nal 2011, t. 10, nr 10, s. 111), a tak­że, że kwe­stia sta­bil­no­ści fi­nan­so­wej jest ści­śle zwią­za­na z wy­stę­po­wa­niem róż­nych mo­de­li biz­ne­so­wych (H. Gro­ene­veld, Eu­ro­pe­an Co­ope­ra­ti­ve banks and the fu­tu­re fi­nan­cial sys­tem, (w:) The Ama­zing Po­wer of Co­ope­ra­ti­ves. Te­xts se­lec­ted from the in­ter­na­tio­nal call for pa­per pro­po­sals, In­ter­na­tio­nal Sum­mit of Co­ope­ra­ti­ves, M. J. Bras­sard, E. Mo­li­na (red.), Qu­ebec 2012, s. 167). Na­to­miast na sta­bi­li­zu­ją­cą rolę ban­ków spół­dziel­czych i ban­ków oszczęd­no­ścio­wych wska­zu­je: S. Raab, P. We­nzel, The Eco­no­mics..., s. 121; M. Ste­fan­cic, N. Ka­thit­zio­tis, An Eva­lu­ation..., s. 111.

150 A. Kon­to­la­imou, Are co­ope­ra­ti­ves the we­akest link in Eu­ro­pe­an ban­king? A non-pa­ra­me­tric me­ta­fron­tier ap­pro­ach, Jo­ur­nal of Ban­king & Fi­nan­ce 2010, t. 34, z. 8, s. 1946-1957.

151 Re­port on the re­ta­il ban­king sec­tor in­qu­iry, Com­mis­sion Staff Wor­king Do­cu­ment ac­com­pa­ny­ing the Com­mu­ni­ca­tion from the Com­mis­sion - Sec­tor In­qu­iry un­der Art 17 of Re­gu­la­tion 1/2003 on re­ta­il ban­king (Fi­nal Re­port) [COM(2007) 33 fi­nal], SEC(2007) 106, 31 Ja­nu­ary 2007.

152 Tak w od­nie­sie­niu do ban­ków spół­dziel­czych: W. Fon­tey­ne, Co­ope­ra­ti­ve Banks..., s. 1-68; oraz ban­ków re­gio­nal­nych: H. Ha­ke­nes, I. Schna­bel, The Thre­at of Ca­pi­tal Dra­in: A Ra­tio­na­le for Re­gio­nal Banks?, Jo­ur­nal of In­sti­tu­tio­nal Eco­no­mics 2010, nr 166, s. 662-689; A. Kon­to­la­imou, Are co­ope­ra­ti­ves..., s. 1946-1957; S. Raab, P. We­nzel, The Eco­no­mics..., s. 124.

153 Zob. wy­ni­ki ba­dań m.in.: C. Gia­gno­ca­vo, S. Ge­rez, J. Sfo­rzi, Co­ope­ra­ti­ve Bank Stra­te­gies for So­cial-eco­no­mic Pro­blem So­lving: Sup­por­ting So­cial En­ter­pri­se and Lo­cal De­ve­lop­ment, An­nals of Pu­blic and Co­ope­ra­ti­ve Eco­no­mics 2012, t. 83, nr 3, 281-315; Eu­ro­pe­an As­so­cia­tion of Co-ope­ra­ti­ve Banks, Co-ope­ra­ti­ve banks: ca­ta­ly­sts for eco­no­mic and so­cial co­he­sion in Eu­ro­pe 2007; R. Ay­adi (et al.), In­ve­sti­ga­ting Di­ver­si­ty...; Eu­ro­pe­an Co-ope­ra­ti­ve Banks in the Fi­nan­cial and Eco­no­mic Tur­mo­il, First As­ses­sments, Eu­ro­pe­an As­so­cia­tion of Co-ope­ra­ti­ve Banks 2010.

154 C. Gia­gno­ca­vo, S. Ge­rez, J. Sfo­rzi, Co­ope­ra­ti­ve Bank... , s. 313.

155 Moż­na tu na przy­kład wska­zać, że przed kry­zy­sem fi­nan­so­wym, ban­ki spół­dziel­cze były mniej lub bar­dziej oskar­ża­ne o "psu­cie wa­run­ków ryn­ko­wych" w od­róż­nie­niu od in­nych ban­ków (PA Con­sul­ting Gro­up (2003), Mu­tu­al­ly as­su­red de­struc­tion?, PA Con­sul­ting, Lon­don, za: H. Gro­ene­veld, Eu­ro­pe­an Co­ope­ra­ti­ve..., s. 163). Inni au­to­rzy wska­zy­wa­li, że zmia­ny za­cho­dzą­ce na ryn­ku do­pro­wa­dzą do za­stą­pie­nia mo­de­lu eu­ro­pej­skie­go (w któ­rym obok spół­ek ak­cyj­nych na ryn­ku ban­ko­wym funk­cjo­nu­ją pod­mio­ty o al­ter­na­tyw­nym sys­te­mie eko­no­micz­nym) bar­dziej efek­tyw­nym opar­tym wy­łącz­nie na spół­kach ak­cyj­nych, zob. M. Al­bert, Ca­pi­ta­li­sme con­tre ca­pi­ta­li­sme, Pa­ris 1991; H. Han­smann, R. Kra­ak­man, To­ward a Sin­gle Mo­del of Co­ope­ra­ti­ve Law?, 2001, http://www.law.yale.edu/do­cu­ments/pdf/Fa­cul­ty/Han­sman­n­to­war­da­sin­gle­mo­del.pdf [do­stęp: 30.09.2013]; M. O'Sul­li­van, Le rôle du mar­ché bo­ur­sier dans les sy­st?mes na­tio­naux de gou­ver­nan­ce, Re­vue Fra­nça­ise de Ge­stion 2002, n 141; za: J.-N. Ory, Y. Lem­ze­ri, The French Co-ope­ra­ti­ve Ban­king Gro­up Mo­del: Too Good to be True?, XI­Xe­me Con­fe­ren­ce de l'AIMS (As­so­cia­tion In­ter­na­tio­na­le de Ma­na­ge­ment Stra­te­gi­que), 1-4 juin 2010, Lu­xem­bo­urg. http://www.stra­te­gie-aims.com/events/con­fe­ren­ces/2-xi­xe­me-con­fe­ren­ce-de-l-aims/com­mu­ni­ca­tions/2-the-french-co-ope­ra­ti­ve-ban­king-gro­up-mo­del-too-good-to-be-true/do­wn­lo­ad [do­stęp: 30.09.2013].

156 A. Po­ur­chet, Hy­bri­da­tion du mo­d?le d'af­fa­ire et gou­ver­nan­ce: l'ar­ri­vée des ac­tion­na­ires dans le gro­upe Crédit Agri­co­le, (w:) The Ama­zing Po­wer of Co­ope­ra­ti­ves. Te­xts se­lec­ted from the in­ter­na­tio­nal call for pa­per pro­po­sals, In­ter­na­tio­nal Sum­mit of Co­ope­ra­ti­ves, M. J. Bras­sard, E. Mo­li­na (red.), Qu­ebec 2012, s. 443.

157 Zob. sze­rzej ko­lej­ny pod­roz­dział ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

158 Zob. sze­rzej: H. Ha­kens, I. Schna­bel, The Thre­at of Ca­pi­tal Dra­in: A Ra­tio­na­le for Re­gio­nal Pu­blic Banks?, Jo­ur­nal of In­sti­tu­tio­nal and The­ore­ti­cal Eco­no­mics 2010, t. 166, nr 4, s. 662-689.

159 Dla przy­kła­du moż­na wska­zać na Li­twie (art. 3. 3. Ban­k? ?sta­ty­mas, 2004 m. kovo 30 d. Nr. IX-2085), w Buł­ga­rii (art. 7.1. Закон за кредитните институции, 13 юли 2006 г., Държавен вестник бр. 59 от 21 юли 2006 г.), w Fin­lan­dii 1501/2001 Laki lii­ke­pan­ke­ista ja mu­ista osa­keyh­ti­ömu­oto­isi­sta lu­ot­to­la­itok­si­sta.

160 Dla przy­kła­du moż­na wska­zać na Li­twie tzw. užda­ro­ji ak­ci­n? ben­dro­v? (art. 3. 3. Ban­k? ?sta­ty­mas), w Niem­czech za­kła­dy pra­wa pu­blicz­ne­go (An­stal­ten öf­fen­tli­chen Rechts).

161 Przy­kła­dem bar­dzo zło­żo­ne­go struk­tu­ral­nie sys­te­mu ban­ko­we­go może być nie­miec­ki sek­tor, gdzie, jak wska­zu­je się w dok­try­nie, wy­stę­pu­ją trzy za­sad­ni­cze jego fi­la­ry: ban­ki spół­dziel­cze (uni­wer­sal­ne ban­ki pry­wat­ne, zo­rien­to­wa­ne na człon­ków, o lo­kal­nym i re­gio­nal­nym za­się­gu dzia­ła­nia), ban­ki oszczęd­no­ścio­we (pu­blicz­ne ban­ki uni­wer­sal­ne, funk­cjo­nu­ją­ce na za­sa­dach non pro­fit o lo­kal­nym i re­gio­nal­nym za­się­gu dzia­ła­nia) i tzw. ban­ki kre­dy­to­we (uni­wer­sal­ne ban­ki pry­wat­ne, zo­rien­to­wa­ne na ry­nek, o re­gio­nal­nym, kra­jo­wym i mię­dzy­na­ro­do­wym za­się­gu dzia­ła­nia) oraz ban­ki spe­cja­li­stycz­ne (m.in. ban­ki hi­po­tecz­ne, to­wa­rzy­stwa bu­dow­la­ne (Bau­spar­kas­sen)), S. Götzl, J. Gros, Re­gio­nal Banks for 160 Years: Co­ope­ra­ti­ve Banks in Ger­ma­ny, Cha­rac­te­ri­stics, Struc­tu­res, Be­ne­fits, Wies­ba­den 2010, s. 13, http://www.gv-bay­ern.de/Ar­ti­kel/Pro­fil/Da­te­ien/2009/re­gio­nal­ban­ke­n_en­gli­sch_2009.pdf [do­stęp: 4.05.2013].

162 W pań­stwach UE ist­nie­je znacz­ne zróż­ni­co­wa­nie w za­kre­sie nor­ma­tyw­ne­go wy­zna­cze­nia pod­mio­tów upraw­nio­nych do two­rze­nia, a tak­że na­by­wa­nia udzia­łów w lo­kal­nych in­sty­tu­cjach kre­dy­to­wych. Moż­li­we jest ogra­ni­cze­nie ich krę­gu wy­łącz­nie do osób fi­zycz­nych (np. w Pol­sce za­ło­ży­cie­la­mi ban­ku spół­dziel­cze­go mogą być wy­łącz­nie oso­by fi­zycz­ne) lub jego roz­sze­rze­nie (np. w Fin­lan­dii za­ło­ży­cie­la­mi lub człon­ka­mi są nie tyl­ko oso­by fi­zycz­ne, mogą to być rów­nież inne pod­mio­ty (zob. 1504/2001, Laki osu­uspan­ke­ista ja mu­ista osu­uskun­ta­mu­oto­isi­sta lu­ot­to­la­itok­si­sta i 1488/2001; Osu­uskun­ta­la­ki). Moż­li­we jest jed­no­cze­śnie usta­no­wie­nie od­mien­nych wy­mo­gów w od­nie­sie­niu do za­ło­ży­cie­li a od­mien­nych dla człon­ków/udzia­łow­ców (np. w Pol­sce wpraw­dzie za­ło­ży­cie­la­mi ban­ku spół­dziel­cze­go mogą być wy­łącz­nie oso­by fi­zycz­ne, jed­nak w przy­pad­ku człon­ków krąg ten zo­sta­je roz­sze­rzo­ny obej­mu­jąc tak­że oso­by praw­ne).

163 Na przy­kład we Wło­szech zgod­nie z art. 34 ust. 2 Te­sto uni­co del­le leg­gi in ma­te­ria ban­ca­ria e cre­di­ti­zia (GU n. 230 del 30-9-1993 z późn. zm.), by zo­stać człon­kiem ban­ku (ban­che di cre­di­to co­ope­ra­ti­vo) trze­ba za­miesz­ki­wać, pra­co­wać lub pro­wa­dzić dzia­łal­ność na te­ry­to­rium ob­ję­tym "wła­ści­wo­ścią te­ry­to­rial­ną" ban­ku.

164 Na przy­kład:

- w Gre­cji zgod­nie z art. art. 5 ust. 3 ????? 3601/2007 (??? A'178) bank spół­dziel­czy świad­czy usłu­gi wy­łącz­nie swo­im człon­kom, jak­kol­wiek do­pusz­czal­ne jest rów­nież do­ko­ny­wa­nie trans­ak­cji z in­ny­mi in­sty­tu­cja­mi kre­dy­to­wy­mi i pań­stwem grec­kim (wy­jąt­ko­wo je­śli trans­ak­cja do­ko­ny­wa­na jest przy współ­udzia­le człon­ka ban­ku spół­dziel­cze­go, może być do­ko­na­na z oso­bą inną niż czło­nek je­śli speł­nio­ne są wy­mo­gi praw­ne okre­ślo­ne dla tego typu trans­ak­cji);

- we Wło­szech zgod­nie z art. 35 ust. 1 Te­sto uni­co del­le leg­gi in ma­te­ria ban­ca­ria e cre­di­ti­zia bank spół­dziel­czy (ban­che di cre­di­to co­ope­ra­ti­vo) udzie­la kre­dy­tów głów­nie swo­im człon­kom (od­stęp­stwa od tej za­sa­dy są moż­li­we po speł­nie­niu sto­sow­nych wy­mo­gów prze­pi­sów pra­wa). Po­nad­to nie mniej niż 95% dzia­łal­no­ści o zwięk­szo­nym ry­zy­ku (kre­dy­ty, po­życz­ki) musi być umiej­sco­wio­ne w ob­sza­rze wła­ści­wo­ści te­ry­to­rial­nej ban­ku. (por. C. Gia­gno­ca­vo, S. Ge­rez, J. Sfo­rzi, Co­ope­ra­ti­ve Bank..., s. 289). Wspo­mnieć jed­nak na­le­ży, że ogra­ni­cze­nia do­ty­czą tyl­ko ban­che di cre­di­to co­ope­ra­ti­vo, na­to­miast do ban­che po­po­la­ri (tak­że bank spół­dziel­czy) się one nie od­no­szą; - w Hisz­pa­nii zgod­nie z prze­pi­sa­mi re­gu­lu­ją­cy­mi dzia­łal­ność ban­ków spół­dziel­czych (Co­ope­ra­ti­vas de crédi­to) mogą one ofe­ro­wać wszyst­kie ro­dza­je usług ban­ko­wych, ale przy­zna­ją pierw­szeń­stwo za­spo­ko­je­niu po­trzeb swo­ich człon­ków w za­kre­sie fi­nan­so­wa­nia.

165 Na przy­kład w Gre­cji zgod­nie z ak­tem praw­nym wy­da­nym przez Pre­ze­sa Ban­ku Grec­kie­go (??????? ????????: ??/?? 2471/10.4.2001 oraz ??????? ????????: ??/?? 2258/2.11.1993) lo­ka­li­za­cja i za­sięg geo­gra­ficz­ny są ogra­ni­cza­ne praw­nie i de­ter­mi­no­wa­ne wy­so­ko­ścią fun­du­szy wła­snych. Bank spół­dziel­czy może być ban­kiem pre­fek­tu­ral­nym (dzia­ła­ją­cym na te­re­nie jed­ne­go lub kil­ku no­mos), re­gio­nal­nym lub kra­jo­wym. Po­dob­nie jest w Hisz­pa­nii, w któ­rej, zgod­nie z art. 3 ust. 1 Real De­cre­to 84/1993, de 22 de ene­ro. Re­gla­men­to de De­sar­rol­lo de la Ley 13/1989, de 26 de mayo, de Co­ope­ra­ti­vas de Crédi­to (BOE de 19 de fe­bre­ro), za­sięg te­ry­to­rial­ny ban­ku spół­dziel­cze­go (Co­ope­ra­ti­vas de crédi­to) de­ter­mi­no­wa­ny jest wy­so­ko­ścią jego ka­pi­ta­łu. W za­leż­no­ści od po­sia­da­nych fun­du­szy ban­ki mogą dzia­łać w gmi­nach nie­prze­kra­cza­ją­cych okre­ślo­nej licz­by miesz­kań­ców (lo­kal­nie), re­gio­nach lub po­nadre­gio­nal­nie. Rów­nież w Pol­sce wy­stę­pu­je ten spo­sób ogra­ni­cze­nia dzia­łal­no­ści ban­ków spół­dziel­czych.

166 Zgod­nie z fran­cu­skim pra­wem sieć kas oszczęd­no­ścio­wych an­ga­żu­je się w re­ali­za­cję za­dań so­li­dar­no­ści i włą­cze­nia spo­łecz­ne­go. W szcze­gól­no­ści do­ty­czy to pro­mo­wa­nia i gro­ma­dze­nia oszczęd­no­ści, fo­re­si­gh­tin­gu na rzecz po­trzeb spo­łecz­no­ści i ro­dzi­ny. Jej za­da­niem jest rów­nież przy­czy­nia­nie się do fi­nan­so­wa­nia bu­dow­nic­twa so­cjal­ne­go, po­pra­wy lo­kal­ne­go i re­gio­nal­ne­go roz­wo­ju go­spo­dar­cze­go i wal­ka z wy­klu­cza­niem fi­nan­so­wym, art. L512-85 code mo­néta­ire et fi­nan­cier.

167 W Luk­sem­bur­gu ban­ki spół­dziel­cze są zo­bli­go­wa­ne usta­wo­wo, by część środ­ków prze­zna­cza­ły na wspie­ra­nie lo­kal­nych pro­jek­tów o re­al­nej war­to­ści spo­łecz­nej, kul­tu­ro­wej lub śro­do­wi­sko­wej.

168 Na przy­kład ban­ki spół­dziel­cze w czę­ści państw funk­cjo­nu­ją na pod­sta­wie prze­pi­sów re­gu­lu­ją­cych dzia­łal­ność ban­ko­wą oraz dzia­łal­ność spół­dziel­ni (np. w Niem­czech na pod­sta­wie Ge­setz be­tref­fend die Er­werbs- und Wirt­scha­fts­ge­nos­sen­scha­ften (Ge­nos­sen­scha­fts­ge­setz - GenG) vom 16. Okto­ber 2006, (BGBl. I S. 2230 z późn. zm.) oraz Kre­di­twe­sen­ge­setz (Ge­setz über das Kre­di­twe­sen (Kre­di­twe­sen­ge­setz) 5. Dez­em­ber 1934, (RGBI. I S. 1203; Neu­be­kan­nt­ma­chung vom: 9. Sep­tem­ber 1998 (BGBl. I S. 2776) z późn. zm.), w in­nych ist­nie­ją obok wspo­mnia­nych szcze­gól­ne re­gu­la­cje od­no­szą­ce się do ban­ków spół­dziel­czych (Fin­lan­dia: 1504/2001 Laki osu­uspan­ke­ista ja mu­ista osu­uskun­ta­mu­oto­isi­sta lu­ot­to­la­itok­si­sta (usta­wa o ban­kach spół­dziel­czych), Pol­ska: usta­wa o funk­cjo­no­wa­niu ban­ków spół­dziel­czych). Jed­nak nie­za­leż­nie od spo­so­bu re­gu­la­cji opra­cie na spół­dziel­czej for­mie de­ter­mi­nu­je od­wo­ła­nie do spo­łecz­ne­go celu dzia­łal­no­ści lo­kal­nej, spół­dziel­czej in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej i tak np. w Fin­lan­dii ce­lem głów­nym dzia­łal­no­ści każ­dej spół­dziel­ni (a za­tem i ban­ku spół­dziel­cze­go) jest wspól­ne osią­gnię­cie ide­olo­gicz­ne­go celu, pro­mo­wa­nie eko­no­micz­nych i go­spo­dar­czych in­te­re­sów swo­ich człon­ków w dro­dze re­ali­za­cji dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej (art. 2 1488/2001: Osu­uskun­ta­la­ki).

169 Jest to w nie­któ­rych pań­stwach po­chod­ną hi­sto­rycz­ne­go ufor­mo­wa­nia sek­to­ra ban­ko­we­go (m.in. Niem­cy, Au­stria, Pol­ska), w in­nych okre­ślo­nych, współ­cze­snych dzia­łań pra­wo­daw­czych wspie­ra­ją­cych (m.in. ban­ki spół­dziel­cze w Gre­cji) bądź wy­mu­sza­ją­cych (ca­is­ses d'épar­gne - Fran­cja) dzia­ła­nie in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych jako spół­dziel­ni (w Gre­cji ban­ki spół­dziel­cze za­czę­ły być two­rzo­ne do­pie­ro w la­tach dzie­więć­dzie­sią­tych XX w.; in­nym przy­kła­dem jest Fran­cja, gdzie ukształ­to­wa­ne jako in­sty­tu­cje pu­blicz­ne kasy oszczęd­no­ścio­wo-po­życz­ko­we (ca­is­se d'épar­gne et de prévoy­an­ce), na sku­tek przy­ję­tych w 1999 r. zmian le­gi­sla­cyj­nych (Usta­wa nr 99-532 z dnia 25 czerw­ca w spra­wie oszczęd­no­ści i bez­pie­czeń­stwa fi­nan­so­we­go, Loi no 99-532 du 25 juin 1999 re­la­ti­ve a l'épar­gne et a la sécu­ri­té fi­nan­ci­?re, JORF n° 148 du 29 juin 1999, s. 9487) zo­sta­ły prze­kształ­co­ne w spół­dziel­nie, w któ­rej to for­mie or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej dzia­ła­ją obec­nie. Na­tu­ral­nie przy­ję­cie tej for­my praw­nej nie prze­są­dza o lo­kal­nym cha­rak­te­rze. Ist­nie­ją bo­wiem w nie­któ­rych z państw UE ban­ki or­ga­ni­zo­wa­ne w for­mie spół­dziel­ni re­ali­zu­ją­ce inne cele i za­da­nia (np. na Li­twie Lie­tu­vos cen­tri­n? kre­di­to uni­ja dzia­ła­ją­cy z mocy pra­wa jako spół­dziel­nia (Cen­tri­n?s kre­di­to uni­jos ?sta­ty­mo, Nr. VIII-1682 ze zmia­ną Cen­tri­n?s kre­di­to uni­jos ?sta­ty­mo pa­ke­iti­mo, Val­sty­b?s ži­nios, 2004-04-27, Nr. 61-2181) peł­nią­cy rolę ban­ku li­tew­skich unii kre­dy­to­wych).

170 Zgod­nie z da­ny­mi po­da­wa­ny­mi przez Ko­mi­sję Eu­ro­pej­ską ban­ki spół­dziel­cze po­sia­da­ją znacz­ne udzia­ły w sek­to­rze ban­ko­wym np. 50% we Fran­cji, 37% na Cy­prze, 35% w Fin­lan­dii, 31% w Au­strii, 21% w Niem­czech, http://ec.eu­ro­pa.eu/en­ter­pri­se/po­li­cies/sme/pro­mo­ting-en­tre­pre­neur­ship/so­cial-eco­no­my/co-ope­ra­ti­ves/in­de­x_en.htm [do­stęp: 30.09.2009].

171 Zob. w za­łącz­ni­ku Ta­be­la nr 1. For­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ne lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w wy­bra­nych pań­stwach UE.

172 H. Gro­ene­veld, Mo­ra­li­ty and In­te­gri­ty in Co­ope­ra­ti­ve Ban­king, Ethi­cal Per­spec­ti­ves 2011, t. 18, nr 4, s. 515.

173 Jak stwier­dza­ją na przy­kład Ja­co­po Mat­tei, Fe­de­ri­ca Mi­gliet­ta i Ste­fa­nia Sy­los La­bi­ni "ob­szer­na li­te­ra­tu­ra teo­re­tycz­na i em­pi­rycz­na po­twier­dza klu­czo­wą rolę ban­ków spół­dziel­czych w pro­mo­cji roz­wo­ju lo­kal­ne­go", J. Mat­tei, F. Mi­gliet­ta, S. S. La­bi­ni, An Ana­ly­sis of the Be­ha­vio­ur of Co­ope­ra­ti­ve and Jo­int Stock Banks in Ita­ly, In­ter­na­tio­nal Re­se­arch Jo­ur­nal of Fi­nan­ce and Eco­no­mics 2011, z. 71, s. 175.

174 W nie­któ­rych pań­stwach (Bel­gii, Buł­ga­rii, Gre­cji, Hisz­pa­nii, na Mal­cie, w Por­tu­ga­lii czy Wło­szech) uzna­nie spo­łecz­nej roli spół­dziel­ni, a tak­że two­rze­nie re­gu­la­cji praw­nych pro­mu­ją­cych ich dzia­łal­ność ma wy­miar kon­sty­tu­cyj­ny (zob. np. art. 45 kon­sty­tu­cji wło­skiej, Co­sti­tu­zio­ne del­la Re­pub­bli­ca Ita­lia­na, GU n. 298 del 27-12-1947, edi­zio­ne stra­or­di­na­ria).

175 Na przy­kład we Fran­cji więk­szo­ścio­wy­mi udzia­łow­ca­mi ca­is­se d'épar­gne et de prévoy­an­ce są tzw. lo­kal­ne spół­dziel­nie oszczęd­no­ścio­we so­ci­étés lo­ca­les d'épar­gne - SLA (udział ten wy­no­si 80%, na­to­miast po­zo­sta­łe 20% po­przez tzw. spół­dziel­cze cer­ty­fi­ka­ty in­we­sty­cyj­ne (pa­pie­ry war­to­ścio­we, któ­re nie dają pra­wa gło­su, ale któ­re sta­no­wią pra­wa ma­jąt­ko­we zwią­za­ne z udzia­łem w ka­pi­ta­le) po­sia­da Na­ti­xis). Człon­ka­mi SLA mogą zo­stać oso­by fi­zycz­ne i praw­ne bę­dą­ce klien­ta­mi ca­is­se d'épar­gne et de prévoy­an­ce, a tak­że, w wiel­ko­ści nie­prze­kra­cza­ją­cej 20% ka­pi­ta­łu da­nej kasy, sa­mo­rzą­dy lo­kal­ne, re­gio­nal­ne oraz za­kła­dy pu­blicz­ne współ­dzia­ła­nia mię­dzyg­min­ne­go (Éta­blis­se­ments pu­blics de co­opéra­tion in­ter­com­mu­na­le - EPCI; na te­mat te­ry­to­rial­nych za­kła­dów pu­blicz­nych, zob. np. M. Ofiar­ska, For­my pu­blicz­no­praw­ne współ­dzia­ła­nia jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, War­sza­wa 2008, s. 555-556) zgod­nie z wła­ści­wo­ścią te­ry­to­rial­ną da­nej kasy oszczęd­no­ścio­wo-po­życz­ko­wej, sta­jąc się w ten spo­sób po­śred­nio jej człon­ka­mi (art. L512-93 code mo­néta­ire et fi­nan­cier).

176 A. Ka­ta­ra­chia, So­cial re­spon­si­bi­li­ty and cu­sto­mer sa­tis­fac­tion in co­ope­ra­ti­ve ban­king, 2nd In­ter­na­tio­nal CI­RIEC Re­se­arch Con­fe­ren­ce on the So­cial Eco­no­my, Swe­den, Octo­ber 2009.

177 We Fran­cji w Ba­nque Po­pu­la­ire dzia­ła­ją np. Agen­ces So­li­da­ri­té, w któ­rych klien­ci ban­ku zma­ga­ją­cy się z trud­no­ścia­mi zdro­wot­ny­mi czy fi­nan­so­wy­mi, otrzy­mu­ją na dwa lata wspar­cie spe­cjal­nych pra­cow­ni­ków ban­ku i moż­li­wość ko­rzy­sta­nia z ich wie­dzy i do­świad­cze­nia dla umoż­li­wie­nia wyj­ścia z trud­nej sy­tu­acji, par­ty­cy­pu­ją w ADIE, a tak­że po­dej­mu­ją z nim lo­kal­ną współ­pra­cę w celu udzie­la­nia mi­kro­kre­dy­tów. Człon­ko­wie ban­ku oraz pra­cow­ni­cy na za­sa­dzie wo­lon­ta­ria­tu pro­wa­dzą szko­le­nia dla lu­dzi po­szu­ku­ją­cych pra­cy. Po­dob­nie w Gro­upe Crédit Agri­co­le dzia­ła­ją Po­ints pas­se­rel­les, gdzie klient może otrzy­mać po­moc od człon­ków ban­ku i pra­cow­ni­ków ma­ją­cą po­zwo­lić na wyj­ście z trud­nej sy­tu­acji, po­nad­to bank po­dej­mu­je dzia­ła­nia ma­ją­ce na celu po­moc oso­bom po­szu­ku­ją­cym pra­cy w two­rze­niu wła­snych przed­się­biorstw oraz inne dzia­ła­nia do­star­cza­ją­ce środ­ków i wspar­cia do­świad­czo­ne­go per­so­ne­lu (m.in. pro­jekt NE­CRE, Cre­ave­nir), na­to­miast Cre­dit Mu­tu­el na­wią­zał po­nad 100 róż­nych form współ­pra­cy z lo­kal­ny­mi or­ga­ni­za­cja­mi dys­try­bu­ują­cy­mi mi­kro­kre­dy­ty, a tak­że w ra­mach ADIE. Ban­ki mają też spe­cjal­ne for­my po­mo­cy dla swo­ich człon­ków, za­rów­no osób pry­wat­nych jak przed­się­biorstw, do­świad­cza­ją­cych trud­no­ści fi­nan­so­wych (gru­pa BCC-CR, OP-Po­hjo­la Gro­up).

178 Jak­kol­wiek brak jest ca­ło­ścio­wych ba­dań nad ban­ka­mi lo­kal­nym, to włą­cza­ją­ca rola lo­kal­nych ban­ków spół­dziel­czych zo­sta­ła udo­wod­nio­na em­pi­rycz­nie w li­te­ra­tu­rze przez ba­da­nia kon­se­kwen­cji ich obec­no­ści na da­nym na ob­sza­rze na dłu­go­ter­mi­no­wy wzrost, np. zob. lata 1973-1990 S. Usai, M. Van­ni­ni, Ban­king struc­tu­re and re­gio­nal eco­no­mic growth: les­sons from Ita­ly, Cen­tro Ri­cer­che Eco­no­mi­che Nord Sud Wor­king Pa­pers 2004, nr 17. Tak­że naj­now­sze ba­da­nia po­ka­zu­ją, że obec­ność ban­ków lo­kal­nych wpły­wa na roz­wój re­gio­nal­ny, w bliż­szej i dal­szej per­spek­ty­wie, zob. np. R. Ay­adi (et al.), In­ve­sti­ga­ting Di­ver­si­ty...; na ten fakt wska­zu­je rów­nież Eu­ro­pej­ski Bank Cen­tral­ny w: Re­port on EU Ban­king Struc­tu­re, No­vem­ber 2004, s. 15, http://www.ecb.int/pub/pdf/other/eu­ban­king­struc­tu­re­2004en.pdf [do­stęp: 30.09.2013]; Re­port on EU Ban­king Struc­tu­re, No­vem­ber 2007, http://www.ecb.int/pub/pdf/other/eu­ban­king­struc­tu­re­s2007en.pdf [do­stęp: 30.09.2013].

179 W Au­strii ban­ki spół­dziel­cze an­ga­żu­ją się w re­no­wa­cję za­byt­ków (OGV), ban­ki z Gro­upe Crédit Agri­co­le wno­szą wkład w lo­kal­ny Fun­dusz Roz­wo­ju, jak po­ka­zu­ją dane, ban­ki te w 2008 r. sfi­nan­so­wa­ły 8000 pro­jek­tów (środ­ki prze­zna­czo­no na oży­wie­nie go­spo­dar­cze i spo­łecz­ne na lo­kal­nym ryn­ku (38%), so­li­dar­ność spo­łecz­ną (37%), na lo­kal­ny roz­wój go­spo­dar­czy (16%) oraz na ochro­nę śro­do­wi­ska i dzie­dzic­twa na szcze­blu lo­kal­nym (9%)). CSR Re­port, Eu­ro­pe­an As­so­cia­tion of Co-ope­ra­ti­ve Banks.

180 Wpro­wa­dza­nie pro­duk­tów fi­nan­so­wych pro­mu­ją­cych za­cho­wa­nia słu­żą­ce ochro­nie śro­do­wi­ska (fi­nan­so­wa­nie go­spo­dar­ki ni­sko­emi­syj­nej, ener­gii od­na­wial­nej, w tym farm so­lar­nych, po­przez uprzy­wi­le­jo­wa­ne kre­dy­ty (np. w gru­pach Crédit Mu­tu­el's, Ra­bo­bank). Ra­bo­bank pro­po­nu­je ra­chu­nek oszczęd­no­ścio­wy dla ho­len­der­skich wła­ści­cie­li firm, któ­rzy chcą wspie­rać lo­kal­ne re­zer­wa­ty przy­ro­dy.

181 M.in. Gro­upe Crédit Agri­co­le sek­tor rol­ny (spe­cial agri­cul­tu­re sup­port plan), DZ Bank.

182 Zob. sze­ro­ką ana­li­zę tego za­gad­nie­nia m.in.: Sa­vings Banks, Key Play­ers for Lo­cal Eco­no­mic De­ve­lop­ment, (w:) Sa­vings Banks' So­cial­ly Re­spon­si­ble Ac­ti­vi­ties, a We­alth of Expe­rien­ce, April 2006, Re­port Eu­ro­pe­an Sa­vings Banks Gro­up, s. 11-18, http://www.esbg.eu/uplo­aded­Fi­les/ESBG/CSR_Ac­ti­vi­ties/re­port 3 for scre­enview.pdf [do­stęp: 23.11.2012].

183 C. Gia­gno­ca­vo, S. Ge­rez, L. Pe­rez, Pro­ac­ti­ve Co­ope­ra­ti­ve Banks In Lo­cal De­ve­lop­ment: so­cio-eco­no­mic pro­blem so­lving, growth and com­mu­ni­ty bu­il­ding, Uni­ted Na­tions expert gro­up me­eting "Co­ope­ra­ti­ves and So­cial De­ve­lop­ment", Ułan Ba­tor, Mon­go­lia 3-6 Maj 2011, s. 8, http://www.un.org/esa/soc­dev/so­cial/me­etings/eg­m11/do­cu­ments/Gia­gno­ca­vo-Pro­ac­ti­ve Co­ope­ra­ti­ve Banks.pdf [do­stęp: 30.09.2012]. Trze­ba jed­nak do­dać, że opar­cie je­dy­nie na tym kry­te­rium ogra­ni­czo­ne­go ob­sza­ru dzia­ła­nia i re­ali­za­cji okre­ślo­nych war­to­ści, ro­dzi nie­bez­pie­czeń­stwo zbyt sze­ro­kie­go uję­cia ban­ku lo­kal­ne­go. Trze­ba mieć świa­do­mość ist­nie­nia spe­cy­ficz­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, nie­mo­gą­cych być jed­nak kwa­li­fi­ko­wa­nych jako ban­ki lo­kal­ne, mimo moż­li­wo­ści iden­ty­fi ka­cji obu wska­za­nych cech. Przy­kła­dem mogą być funk­cjo­nu­ją­ce w Niem­czech ban­ki, któ­rych wła­ści­cie­la­mi są w więk­szo­ści ko­ściel­ne in­sty­tu­cje cha­ry­ta­tyw­ne, związ­ki wy­zna­nio­we, dia­ko­nie oraz do­stoj­ni­cy ka­to­lic­kie­go bądź pro­te­stanc­kie­go ko­ścio­ła (A. Ma­chau­er, S. Schie­reck, Church-ba­sed Cre­dit Co­ope­ra­ti­ves in Ger­ma­ny, An­nals of Pu­blic and Co­ope­ra­ti­ve Eco­no­mics 2004, t. 75, nr 2, s. 320), tzw. Kir­chen­ban­ken [za­rów­no ka­to­lic­kie (LIGA Spar und Kre­dit­ge­nos­sen­schaft eG Re­gens­burg, Bank für Kir­che und Ca­ri­tas eG w Pa­der­born), jak i ewan­ge­lic­kie (m.in. Evan­ge­li­sche Dar­lehns­ge­nos­sen­schaft eG w Kiel, Evan­ge­li­sche Kre­dit­ge­nos­sen­schaft eG w Kas­sel, Bank für Kir­che und Dia­ko­nie eG w Du­is­bur­gu)]. Dzia­ła­ją one w for­mie spół­dziel­ni (ein­ge­tra­ge­nen Ge­nos­sen­schaft mit be­schränk­ter Ha­ftung, eG) i przed­sta­wia­ją sie­bie jako bank dla spo­łecz­no­ści, wspól­no­ty ("Bank für die Ge­me­in­schaft", zob. np. SKB Spar- und Kre­dit­bank des Bun­des Fre­ier evan­ge­li­scher Ge­me­in­den). W rze­czy­wi­sto­ści, jak po­ka­zu­ją ba­da­nia, nie są to ban­ki tak lo­kal­nie zo­rien­to­wa­ne jak inne ban­ki w Niem­czech (A. Ma­chau­er, S. Schie­reck, Church-ba­sed Cre­dit..., s. 319-337), ob­szar ich dzia­ła­nia obej­mu­je czę­sto znacz­ną część kra­ju (na przy­kład naj­star­szy i naj­więk­szy bank funk­cjo­nu­ją­cy w opar­ciu o ko­ściół LIGA Spar und Kre­dit­ge­nos­sen­schaft eG Re­gens­burg pro­wa­dzi dzia­łal­ność na ca­łym te­re­nie po­łu­dnio­wych Nie­miec, w die­ce­zji dreź­nień­skiej oraz Gör­litz a tak­że na te­ry­to­rium Au­strii) a usłu­gi kie­ro­wa­ne są do człon­ków ban­ków bę­dą­cych jed­no­cze­śnie człon­ka­mi wspól­no­ty wy­zna­nio­wej. Usłu­gi tych ban­ków są tak­że w spo­sób zna­czą­cy do­sto­so­wa­ne do po­trzeb osób du­chow­nych. Nie zmie­nia to fak­tu, że w du­żej mie­rze an­ga­żu­ją się one w fi­nan­so­wa­nie sa­mo­rzą­du po­przez udzie­la­nie kre­dy­tów jed­nost­kom sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go oraz na­by­wa­nie ob­li­ga­cji ko­mu­nal­nych. Po­dob­ne­go typu in­sty­tu­cje funk­cjo­nu­ją rów­nież w Au­strii. W pań­stwie tym Ko­ściół ka­to­lic­ki ma na przy­kład więk­szość ak­cji pry­wat­ne­go ban­ku Ban­khaus Schel­ham­mer & Schat­te­ra.

184 Na przy­kład zgod­nie ze sta­tu­tem BCC-CR po­zo­sta­ły zysk net­to (po wpła­cie na obo­wiąz­ko­we re­zer­wy itd.) musi być prze­zna­cza­ny na cele cha­ry­ta­tyw­ne lub wspól­ne pro­jek­ty. W Ban­che Po­po­la­ri 4% do­cho­dów net­to prze­ka­zy­wa­ne jest dla ini­cja­tyw na rzecz spo­łecz­no­ści.

185 Na przy­kład zgod­nie ze sta­tu­tem BCC-CR co naj­mniej 95% kre­dy­tów musi być udzie­la­nych przez BCC-CR na te­ry­to­rium, na któ­rym dzia­ła.

186 Na przy­kład fiń­ski OP-Po­hjo­la Gro­up's do­fi­nan­so­wu­je szko­ły (w tym fiń­skie uni­wer­sy­te­ty).

187 Cho­dzi tu o za­sa­dę świad­cze­nia usług wy­łącz­nie człon­kom da­nej spół­dziel­ni.

188 D. Ga­ra­biol, La mo­d?le de la ba­nque mu­tu­ali­ste : La cr?a­tion de va­leur au b?n?fi­ce des clients?, Re­vue d'éco­no­mie fi­nan­ci­?re 2012, nr 106, Sy­st?me fi­nan­cier et créa­tion de va­leur, s. 120 i n.

189 Loi n° 92-643 du 13 ju­il­let 1992 re­la­ti­ve a la mo­der­ni­sa­tion des en­tre­pri­ses co­opéra­ti­ves, JORF n° 162 du 14 jull­let 1992, s. 9450.

190 R. A. Mar­tín, J. M. M. Se­vil­la­no, Co­ope­ra­ti­ve and sa­vings banks in Eu­ro­pe: Na­tu­re, chal­len­ges and per­spec­ti­ves, Es­ta­bi­li­dad Fi­nan­cie­ra 2011, nr 20, s. 42-44; J.-N. Ory, Y. Lem­ze­ri, Ef­fi­cien­cy and Hy­bri­di­za­tion..., s. 239.

191 G. Fer­ri, G. Pe­sce, Re­gu­la­tion and the Via­bi­li­ty of Co­ope­ra­ti­ve Banks, (w:) The Ama­zing Po­wer of Co­ope­ra­ti­ves. Te­xts se­lec­ted from the in­ter­na­tio­nal call for pa­per pro­po­sals, In­ter­na­tio­nal Sum­mit of Co­ope­ra­ti­ves, M. J. Bras­sard, E. Mo­li­na (red.), Qu­ebec 2012, s. 326.

192 W Niem­czech w 1970 r. było 7096 ban­ków spół­dziel­czych, pod­czas gdy w 2012 r. już tyl­ko 1121 (zob. http://www.bvr.de/p.nsf/4BA­FA­F4A­D2D59318C12577C00045E­9D2/$FILE/En­twic­klung­se­it1970Map­pe1.pdf [do­stęp: 22.11.2012].

193 Po­ję­cie ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych jest róż­nie de­fi­nio­wa­ne i nie ma usta­lo­ne­go za­kre­su. W tym miej­scu sto­so­wa­ne jest dla okre­śle­nia in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, któ­re ze wzglę­du na wię­zi ma­jąt­ko­we, or­ga­ni­za­cyj­ne i funk­cjo­nal­ne z sa­mo­rzą­dem te­ry­to­rial­nym moż­na kwa­li­fi­ko­wać jako ko­mu­nal­ne.

In­a­czej np. au­to­rzy ra­por­tu Pu­blic Fi­nan­cial In­sti­tu­tions in Eu­ro­pe, w któ­rym de­fi­niu­je się je jako ban­ki i inne in­sty­tu­cje (agen­cje, sto­wa­rzy­sze­nia) ma­ją­ce sta­tus in­sty­tu­cji pu­blicz­nych, któ­rych ce­lem jest re­duk­cja kosz­tów ka­pi­ta­łu dla władz lo­kal­nych (M. Schmit (et al.), Pu­blic Fi­nan­cial..., s. 88). Wów­czas w ra­mach ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych moż­na, z punk­tu wi­dze­nia struk­tu­ry wła­sno­ścio­wej, wy­róż­nić róż­ne ka­te­go­rie pod­mio­tów: bę­dą­ce wła­sno­ścią pań­stwa, jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go bądź współ­wła­sno­ścią jed­nych i dru­gich. Na przy­kład w Au­strii 98,78% udzia­łu w ka­pi­ta­le Kom­mu­nal­kre­dit Au­stria AG ma pań­stwo, a 0,22% sto­wa­rzy­sze­nia gmin (Öster­re­ichi­scher Ge­me­in­de­bund), w Ho­lan­dii 50% udzia­łu w ka­pi­ta­le Bank Ne­der­land­se Ge­me­en­ten (BNG) ma pań­stwo i 50% gmi­ny (ge­me­en­ten), pro­win­cje (pro­vin­cies) oraz re­gio­nal­ne wła­dze wod­ne (ho­oghe­em­ra­ad­schap), w Szwe­cji gmi­ny utwo­rzy­ły sto­wa­rzy­sze­nie go­spo­dar­cze Kom­mu­ni­nvest (może do nie­go przy­stą­pić każ­da ze szwedz­kich gmin), któ­re­go wła­sno­ścią jest bank w for­mie spół­ki ak­cyj­nej Kom­mu­ni­nvest i Sve­ri­ge AB. W za­leż­no­ści od przy­ję­te­go kry­te­rium do ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych moż­na za­li­czyć na przy­kład: duń­ski Kom­mu­ne­Kre­dit, buł­gar­ski Oбщинска Банка АД (Bank Mu­ni­cy­pal­ny) czy fiń­ski Kun­ta­ra­ho­itus Oyj.

Kom­mu­ne­Kre­dit jest in­sty­tu­cją świad­czą­cą usłu­gi kre­dy­to­we dla lo­kal­nych i re­gio­nal­nych władz oraz inne cele lo­kal­ne (w tym dru­gim przy­pad­ku pod wa­run­kiem jed­nak, że jed­na lub wię­cej władz lo­kal­nych lub re­gio­nal­nych udzie­li gwa­ran­cji na kwo­tę po­życz­ki, lub że kre­dy­ty są udzie­la­ne przed­się­bior­stwom, w któ­rym jed­na lub wię­cej gmin (lub re­gio­nów) jest part­ne­rem lub udzia­łow­cem, § 2 Lov om kre­dit­fo­re­nin­gen af kom­mu­ner og re­gio­ner i Dan­mark, LOV nr 383 af 3. maj 2006, Lo­vti­den­de A 2006, nr 383). Jak­kol­wiek człon­ko­stwo w Kom­mu­ne­Kre­dit jest do­bro­wol­ne, przy czym ogra­ni­czo­ne do duń­skich gmin i re­gio­nów (lo­kal­nych i re­gio­nal­nych władz), to obec­nie wszyst­kie wła­dze lo­kal­ne są jej człon­ka­mi (dane na dzień 1 wrze­śnia 2013 r. za: http://kom­mu­ne­kre­dit.com/Abo­ut-Kom­mu­ne­Kre­dit/One-Pa­ger.aspx [do­stęp: 30.09.2013]). In­sty­tu­cja ta, w za­mie­rze­niu, przy­czy­niać się ma do za­spo­ka­ja­nia po­trzeb fi­nan­so­wych sa­mo­rzą­dów i roz­wo­ju spo­łecz­no­ści lo­kal­nych. Jed­nak Kom­mu­ne­Kre­dit nie jest uzna­wa­ny za in­sty­tu­cję kre­dy­to­wą w ro­zu­mie­niu dy­rek­ty­wy 2006/48/WE na mocy wy­łą­cze­nia (tak też w dy­rek­ty­wie CRD IV). Po­dob­ne funk­cje peł­ni utwo­rzo­ny w 1996 r. w Buł­ga­rii po upad­ku lo­kal­ne­go sek­to­ra ban­ko­we­go, Общинска Банка АД (Bank Mu­ni­cy­pal­ny) bę­dą­cy, w od­róż­nie­niu od Kom­mu­ne­Kre­dit, in­sty­tu­cją kre­dy­to­wą, jed­nak jest on nie tyl­ko wła­sno­ścią gmin. Jest to spół­ka ak­cyj­na gmin oraz pry­wat­nych i gmin­nych spół­ek. W Fin­lan­dii Mu­ni­ci­pa­li­ty Fi­nan­ce Plc (Kun­ta­ra­ho­itus Oyj) jest je­dy­ną in­sty­tu­cją kre­dy­to­wą w po­sia­da­niu sek­to­ra pu­blicz­ne­go w tym kra­ju (m.in. gmin). Mu­ni­ci­pa­li­ty Fi­nan­ce Plc do­star­cza środ­ków dla in­we­sty­cji ko­mu­nal­nych, w tym sub­sy­dio­wa­nych ze środ­ków pu­blicz­nych.

194 W li­te­ra­tu­rze wska­zu­je się na przy­kład na inny, an­glo­sa­ski mo­del, w któ­rym w sek­to­rze fi­nan­so­wym wy­stę­pu­je nie­wiel­kie za­an­ga­żo­wa­nie pu­blicz­ne; M. Schmit, L. Ghe­era­ert, T. De­nu­it, C. War­ny, Pu­blic Fi­nan­cial..., s. 61.

195 W Szwe­cji ban­ki/kasy oszczęd­no­ścio­we funk­cjo­nu­ją na za­sa­dzie non pro­fit w okre­ślo­nym re­gio­nie, a ich za­ło­ży­cie­la­mi są pod­mio­ty o róż­nym sta­tu­sie (sam bank jest oso­bą praw­ną o cha­rak­te­rze fun­da­cji dzia­ła­ją­cą w celu pro­mo­wa­nia oszczęd­no­ści (§ 1 roz­dzia­łu 1 1987:619 Spar­bank­slag). Jak wska­zu­je się w li­te­ra­tu­rze, "w rze­czy­wi­sto­ści sto­wa­rzy­sze­nio­wa for­ma ban­ku oszczęd­no­ścio­we­go może być uzna­na za ro­dzaj ide­owo pu­blicz­nie ukie­run­ko­wa­nej fun­da­cji nie­re­ali­zu­ją­cej żad­ne­go in­te­re­su przy­no­szą­ce­go pry­wat­ne ko­rzy­ści", C. Thu­man, K. Erics­son, Bank­mark­na­der i förvan­dling, Stu­den­tlit­te­ra­tur, Lund 1990, za: G. Ber­gen­dahl, T. Lind­blom, Eva­lu­ating the per­for­man­ce of Swe­dish sa­vings banks ac­cor­ding to se­rvi­ce ef­fi­cien­cy, Eu­ro­pe­an Jo­ur­nal of Ope­ra­tio­nal Re­se­arch 2008, nr 185, s. 1663.

War­to też pod­kre­ślić, że obec­nie ban­ki oszczęd­no­ścio­we w Szwe­cji są zróż­ni­co­wa­ne. Część z nich dzia­ła zgod­nie z pier­wot­ny­mi za­ło­że­nia­mi ru­chu i jest or­ga­ni­zo­wa­na w for­mie baku oszczęd­no­ścio­we­go (są ban­ka­mi oszczęd­no­ścio­wy­mi w sen­sie praw­nym), ale część zo­sta­ła prze­kształ­co­na w spół­ki ak­cyj­ne (są one w po­sia­da­niu lo­kal­nych fun­da­cji ban­ków oszczęd­no­ścio­wych (lo­kal spar­banks­sti­fte­le­se) czy rów­nież Swed­bank) bądź dzia­ła w for­mie tzw. me­dlems­banks (bank opar­ty na ba­zie spół­dziel­ni). Choć nie­któ­re z nich pro­wa­dzą sze­ro­ką geo­gra­ficz­nie dzia­łal­ność to wszyst­kie te ban­ki nadal są spo­łecz­nie za­an­ga­żo­wa­ne, re­ali­zu­jąc róż­ne pro­jek­ty o zna­cze­niu lo­kal­nym (zgod­nie z § 1 roz­dzia­łu 1 1987:619 Spar­bank­slag), bank oszczęd­no­ścio­wy może dzia­łać jako: bank człon­ków (me­dlems­bank), bank oszczęd­no­ścio­wy (spar­bank), bank spół­ka ak­cyj­na (ban­kak­tie­bo­lag))

196 W Niem­czech, ze wzglę­du na spe­cy­fi­kę nie­miec­kie­go sys­te­mu praw­ne­go, w któ­rym nie tyl­ko wła­dza fe­de­ral­na ma kom­pe­ten­cje do sta­no­wie­nia pra­wa, sta­tus pod­mio­tu pu­blicz­ne­go (tj. za­kła­du pra­wa pu­blicz­ne­go) uzy­sku­ją na mocy prze­pi­sów po­szcze­gól­nych kra­jów związ­ko­wych, zob. m.in. kraj związ­ko­wy: Ba­wa­ria: Art. 3 Ge­setz über die öf­fen­tli­chen Spar­kas­sen (Spar Ge­setz über die öf­fen­tli­chen Spar­kas­sen (Spar­kas­sen­ge­setz - bay­SpkG) (BayRS 2025-1-I); Ber­lin: § 3 (1) Ge­setz über die Ber­li­ner Spar­kas­se und die Umwan­dlung der Lan­des­bank Ber­lin - Gi­ro­zen­tra­le - in eine Ak­tien­ge­sel­l­schaft (Ber­li­ner Spar­kas­sen­ge­setz - ber­SpkG) vom 28. Juni 2005 (GVBl. S. 346); Bran­den­bur­gia: § 1 Bran­den­bur­gi­sches Spar­kas­sen­ge­setz (Bbg­SpkG) vom 26. Juni 1996 (GVBl. I S. 210 z późn. zm.); Bre­ma: § 1 Spar­kas­sen­ge­setz für öf­fen­tlich-rech­tli­che Spar­kas­sen im Lan­de Bre­men (Bre­mi­sches Spar­kas­sen­ge­setz, brem­SpkG) vom 12. Octo­ber 2005 (BREM.GBL. S. 555 z późn. zm.); Dol­na Sak­so­nia: § 3 Nie­der­säch­si­sches Spar­kas­sen­ge­setz (ndSpkG) vom 14. Dez­em­ber 2004, (Nds. GVBl. S. 609 z późn. zm.); He­sja: § 1 Hes­si­sches Spar­kas­sen­ge­setz (hess­SpkG) vom 10. No­vem­ber 1954 (GVBl. S. 197 z późn. zm.); Me­klem­bur­gia-Po­mo­rze Przed­nie: § 1 Spar­kas­sen­ge­setz des Lan­des Mec­klen­burg-Vor­pom­mern (mvSpkG) vom 26. Juli 1994; 2023-4, GVOBl. M-V S. 761 z późn. zm.; Nad­re­nia-Pół­noc­na West­fa­lia: § 1 Spar­kas­sen­ge­setz Nor­dr­he­in-West­fa­len (Spar­kas­sen­ge­setz - nwSpkG) vom 18. No­vem­ber 2008, (GV. NRW. S. 696 z późn. zm.; Nad­re­nia-Pa­la­ty­nat: § 1 (1) Spar­kas­sen­ge­setz (rhp­fSpkG) vom 1. April 1982 (GVBl S. 113 z późn. zm.); Sa­ara: § 1 (1) Sa­ar­län­di­sches Spar­kas­sen­ge­setz (sa­ar­SpkG) vom 17. Dez­em­ber 1964, (Amtsbl. S. 662 z późn. zm.); Sak­so­ni: § 1 Ge­setz über die öf­fen­tlich-rech­tli­chen Kre­di­tin­sti­tu­te im Fre­ista­at Sach­sen und die Sach­sen-Fi­nan­zgrup­pe (Sächs­SpkG), (Sächs­GVBl. S. 333 z późn. zm.); Sak­so­nia-An­halt: § 1 (2) Spar­kas­sen­ge­setz des Lan­des Sach­sen-An­halt (SpkG-LSA) vom 13. Juli 1994 (GVBI. LSA S. 823 z późn. zm.); Szle­zwik-Holsz­tyn: § 1 (1) Spar­kas­sen­ge­setz für das Land Schle­swig-Hol­ste­in (Spar­kas­sen­ge­setz - shSpkG) (GVOBl. Schl.-H. S. 372, z późn. zm.); Tu­ryn­gia: § 1 (1) Spar­kas­sen­ge­setz (Thür­SpkG) vom 19. Juli 1994 (GVBl S. 911 z późn. zm.). Wy­jąt­kiem są tzw. wol­ne Spar­kas­sen bę­dą­ce spół­ka­mi ak­cyj­ny­mi (Ham­bur­ger Spar­kas­se AG, Bor­de­shol­mer Spar­kas­se AG, Spar­kas­se Bre­men AG, Spar- und Le­ih­kas­se Bredt­stedt AG, Spar­kas­se Lübeck AG, Spar­kas­se Mit­tel­hol­ste­in AG).

197 M. Schmit (et al.), Pu­blic Fi­nan­cial..., s. 65. Tak jest w przy­pad­ku kas kre­dy­tu miej­skie­go we Fran­cji (ca­is­ses de crédit mu­ni­ci­pal), nie­miec­kich Lan­des­ban­ken (ban­ków re­gio­nal­nych) i Spar­kas­sen, au­striac­kich ban­ków oszczęd­no­ścio­wych.

198 Na przy­kład zgod­nie z § 17. Abs. 8 au­striac­kiej Spar­kas­sen­ge­setz rada gmin­ne­go ban­ku oszczęd­no­ści (Spar­kas­sen­rat) jest wy­bie­ra­na przez radę gmi­ny (Ge­me­in­de­rat). Prze­wod­ni­czą­cym rady (Spar­kas­sen­rat) jest czło­nek rady gmi­ny (za­zwy­czaj bur­mistrz (Bür­ger­me­ister)). We Fran­cji (art. L514-2 code mo­néta­ire et fi­nan­cier) kasy są za­rzą­dza­ne przez dy­rek­to­ra po­wo­ły­wa­ne­go przez mera gmi­ny, a kon­tro­lo­wa­ne przez radę ds. orien­ta­cji i nad­zo­ru (con­se­il d'orien­ta­tion et de su­rve­il­lan­ce), w skład, któ­rej wcho­dzą m.in. mer gmi­ny, w któ­rej kasa ma swo­ją sie­dzi­bę i w rów­nej licz­bie, człon­ko­wie wy­bra­ni spo­śród rad­nych gmi­ny, w któ­rej pla­ców­ka ma swo­ją sie­dzi­bę, jak rów­nież człon­ko­wie wy­zna­cze­ni przez bur­mi­strza gmi­ny, sie­dzi­by pla­ców­ki, zgod­nie z ich kom­pe­ten­cja­mi w dzie­dzi­nie fi­nan­so­wej lub w dzie­dzi­nie ban­ko­wej. Szwedz­ka usta­wa o ban­kach oszczęd­no­ścio­wych na­ka­zu­je, by w or­ga­nie ban­ku, ja­kim jest zgro­ma­dze­nie ban­ku oszczęd­no­ścio­we­go (Spar­banks­stäm­ma) po­ło­wa człon­ków była po­wo­ła­na przez lo­kal­ną radę gmi­ny (kom­mun­ful­l­mäk­ti­ge) bądź radę re­gio­nu (land­stings­ful­l­mäk­ti­ge) (§ 3 roz­dzia­łu 4 1987:619 Spar­bank­slag).

199 Zob. np. w An­da­lu­zji: art. 3.1. Lay 15/1999 de 16 de di­ciem­bre, de Ca­jas de Ahor­ros de An­da­lu­cía (BOJA núm. 150 de 28 de di­ciem­bre de 1999 z późn. zm.), w Kan­ta­brii: art. 3.1. Ley 4/2002, de 24 de ju­lio, de Ca­jas de Ahor­ros de Can­ta­bria (BOC. núm. 147 de 1 de ago­sto de 2002 z późn. zm.), w Ka­ta­lo­nii: art. 3.1. De­cre­to Le­gi­sla­ti­vo 1/2008, de 11 de ma­rzo, por el que se apru­eba el Te­xto re­fun­di­do de la Ley de ca­jas de ahor­ros de Ca­ta­lu­?a (DOGC núm. 5090 de 13 de Ma­rzo de 2008 z późn. zm.).

200 Zob. np. § 5 Ge­setz über die öf­fen­tlich-rech­tli­chen Kre­di­tin­sti­tu­te im Fre­ista­at Sach­sen und die Sach­sen-Fi­nan­zgrup­pe (Sächs­SpkG). W li­te­ra­tu­rze: W. Schmitt-Wel­l­brock, Fre­ie Spar­kas­sen und Re­gio­nal­prin­zip: Zu­gle­ich ein Be­itrag zur Rechts­stel­lung der Fre­ien Spar­kas­sen als fre­ige­me­in­wirt­scha­ftli­che Unter­neh­men, Unter­su­chun­gen über das Spar-, Giro- und Kre­di­twe­sen, Ab­te­ilung B: Recht­swis­sen­schaft, 1979, t. 20; E. Wi­dho­fer-Moh­nen, Re­gio­na­les Spar­kas­sen­we­sen und kom­mu­na­le Ge­biet­sre­form: zum Re­gio­nal­prin­zip nach dem nor­dr­he­in-west­fäli­schen Spar­kas­sen­recht, Köln 1979; M. Gim­ple, Das Re­gio­nal­prin­zip der deut­schen kom­mu­na­len Spar­kas­sen bei der Zwe­ig­stel­le­ner­rich­tung im EG-Au­sland, Har­tung-Gor­re 1990.

201 Nie­miec­kie Spar­kas­sen są jed­nak eko­no­micz­nie nie­za­leż­ne od JST i pro­wa­dzą dzia­łal­ność jako od­ręb­ne, sa­mo­dziel­ne pod­mio­ty; zob. sze­rzej. m.in. In­si­de the Sa­vings Banks Fi­nan­se Gro­up, Fi­nan­zgrup­pe Deut­scher Spar­kas­sen- und Gi­ro­ver­band, s. 5, http://www.dsgv.de/_down­lo­ad_gal­le­ry/En­glisch/DSGV_Au­slands­bro­schu­ere­_fi­nal.pdf [do­stęp: 30.09.2013]; The Ger­man Spar­kas­sen (Sa­vings Banks). A Com­men­ta­ry and Case Stu­dy, Simp­son As­so­cia­tes, s. 16, http://www.ci­vi­tas.org.uk/eco­no­my/Simp­son­Spar­kas­sen.pdf [do­stęp: 30.09.2013].

202 Zob. np. § 2 Spar­kas­sen­ge­setz des Lan­des Mec­klen­burg-Vor­pom­mern (mvSpkG) vom 26. Juli 1994, za: A. Za­lce­wicz, Ban­ki sa­mo­rzą­dów lo­kal­nych w Niem­czech (Spar­kas­sen) jako pod­mio­ty pu­blicz­ne - uwa­run­ko­wa­nia praw­ne dzia­łal­no­ści wo­bec wy­zwań ryn­ku fi­nan­so­we­go oraz roz­wo­ju lo­kal­ne­go i re­gio­nal­ne­go w XXI w., (w:) Pra­wo fi­nan­so­we sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, J. Gli­niec­ka, E. Juch­nie­wicz, T. So­wiń­ski, M. Wró­blew­ska (red.), War­sza­wa 2013, s. 297.

203 Na dzień 30.06.2013 r. ist­nia­ło 18 kas.

204 Ar­ty­kuł L514-1.I. code mo­néta­ire et fi­nan­cier.

205 Pod­le­ga­ją­cym usta­wie z dnia 1-go lip­ca 1901r. o umo­wie w przed­mio­cie zrze­sze­nia się (Loi du 1er ju­il­let 1901 re­la­ti­ve au con­trat d'as­so­cia­tion dont l'ac­ti­vi­té s'exer­ce, ver­sion in­i­tia­le: JORF du 2 ju­il­let 1901 page 4025, Ver­sion con­so­li­dée au 24 mars 2012 z późn zm.).

206 Zob. sze­rzej pod­roz­dział II.3.2 ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

207 Zob. np. § 2 Sta­tu­ten für den Spar­kas­se­nve­re­in der Spar­kas­se der Stadt Feld­kirch, http://www.fma.gv.at/ty­po­3conf/ext/da­m_down­lo­ad/se­cu­re.php?u=0&file=2332&t=1357635005&hash=21495b7204a­fb­d4d­fe­6b7a­218681e­b29 [do­stęp: 30.09.2013].

208 Na przy­kład licz­ba ban­ków oszczęd­no­ścio­wych od 1980 r. do 2005 r. spa­dła z: 451 do 31 we Fran­cji, z po­nad 1000 do 463 w Niem­czech, z 90 do 46 we Wło­szech i z 8124 do 46 w Hisz­pa­nii (O. But­zbach, Eu­ro­pe­an Sa­vings Banks and the Fu­tu­re of Pu­blic Ban­king In Ad­ven­ced Eco­no­mies. The Case of Fran­ce, Ger­ma­ny, Ita­ly and Spa­in, (w:) Go­vern­ment Ban­king, New Per­spec­ti­ves on Su­sta­ina­ble De­ve­lop­ment and So­cial In­c­lu­sion from Eu­ro­pe and So­uth Ame­ri­ca, K. von Met­ten­he­im, M. A. Del Te­de­sco Lins (red.), Rio de Ja­ne­rio, Ber­lin 2008, s. 91-92).

Jak­kol­wiek na­le­ży za­zna­czyć, że roz­wią­za­nia or­ga­ni­za­cyj­ne i wła­sno­ścio­we były róż­no­rod­ne, np. w przy­pad­ku Włoch i Fran­cji aż do 1980 r. sta­tus ban­ków oszczęd­no­ścio­wych był nie­jed­no­znacz­ny (O. But­zbach, Eu­ro­pe­an Sa­vings..., s. 97).

209 Zob. np. P.-M. Zottl, Fi­nan­zmarkt­sta­bi­li­sie­rung und Wet­t­be­werbs­schutz im Lich­te jüng­ster En­twic­klun­gen des Eu­ro­päi­schen Be­ihil­fen­rechts. Die Ge­neh­mi­gung­spra­xis der Kom­mis­sion zu sta­atli­chen Be­ihil­fen für Ban­ken in der Kri­se, Wie­deń 2010, http://othes.uni­vie.ac.at/10062/1/2010-03-17_0202103.pdf. [do­stęp: 30.09.2013].

210 Zmia­ny te za­cho­dzi­ły i za­cho­dzą w sek­to­rze hisz­pań­skich caja de ahor­ros, o czym mowa była już wcze­śniej.

211 Ist­nie­ją­cy w Bel­gii sek­tor lo­kal­nych ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych w ostat­nim stu­le­ciu nie był znacz­ny i już w la­tach 30 ubie­głe­go stu­le­cia funk­cjo­no­wa­ło tyl­ko kil­ka ma­łych ko­mu­nal­nych ban­ków oszczęd­no­ścio­wych. Zob. sze­rzej m.in. R. Ay­adi (et al.), In­ve­sti­ga­ting Di­ver­si­ty..., s. 155-173.

212 Na przy­kład w Au­strii Spar­kas­sen do 1970 r. ko­rzy­sta­ły ze zwol­nień po­dat­ko­wych, po­dob­ne prze­pi­sy ist­nia­ły w Hisz­pa­nii.

213 Zob. sze­rzej: A. Za­lce­wicz, Ban­ki sa­mo­rzą­dów..., s. 297-306 i przy­wo­ła­na tam li­te­ra­tu­ra.

214 Zob. np. R. Ay­adi (et al.), In­ve­sti­ga­ting Di­ver­si­ty..., s. 144-145.

215 Sta­no­wi­sko Ko­mi­sji Eu­ro­pej­skiej z dnia 8.05.2001 r. uzna­ją­ce, że nie­miec­ki sys­tem gwa­ran­cji pań­stwo­wych dla pu­blicz­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych jest nie­zgod­ny z za­sa­da­mi po­mo­cy pań­stwa za­war­tych w Trak­ta­cie WE (art. 88 (1) Trak­ta­tu WE).

216 W ra­mach tzw. praw na­by­tych zo­bo­wią­za­nia, dla któ­rych okres za­pa­dal­no­ści jest nie póź­niej­szy niż 31.12.2015 r. są do tej daty nadal ob­ję­te gwa­ran­cja­mi (tzn. Ge­währ­träger­ha­ftung).

217 Jak­kol­wiek w sto­sun­ku do czę­ści gwa­ran­cji usta­lo­no, że będą one obo­wią­zy­wać nie dłu­żej niż do 30 wrze­śnia 2017 r. (zob. Po­moc pu­blicz­na, Ko­mi­sja Eu­ro­pej­ska: Sta­atli­che Be­ihil­fe E 8/2002 - Öster­re­ich, Aus­fal­l­sha­ftung des Bun­des, der Län­der und der Ge­me­in­den in Öster­re­ich für be­stim­m­te Kre­di­tin­sti­tu­te (Lan­de­shy­po­the­ken­ban­ken und Spar­kas­sen), Bruk­se­la 30.04.2003, C (2003)1329 fi­nal, http://ec.eu­ro­pa.eu/eu­_law/sta­te­_a­ids/comp-2002/e008-02.pdf [do­stęp: 30.11.2012], de­cy­zja nr C(2003) 1329 wer­sja osta­tecz­na przy­ję­ta przez Au­strię pi­smem z dnia 15 maja 2003 r.; Bun­des­ge­setz, mit dem ein Pfand­brie­fstel­le-Ge­setz - PfBr­StG er­las­sen wird so­wie das Spar­kas­sen­ge­setz und das Ge­setz be­tref­fend fun­dier­te Bank­schul­dver­schre­ibun­gen ge­än­dert wer­den, BGBl I Nr.45/2004.

218 Od 2007 r. od­po­wie­dzial­ność so­li­dar­na Spar­kas­sen.

219 W Au­strii sek­tor Spar­kas­sen już wcze­śniej miał cha­rak­ter pry­wat­no-pu­blicz­ny, jed­nak obec­nie dzia­ła­ją już je­dy­nie dwa lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne w for­mie tzw. Ge­me­in­de­spar­kas­se (to jest Spar­kas­se der Stadt Kit­zbühel oraz Spar­kas­se Ried im In­n­kre­is-Haag am Hau­sruck, dane na: 30.06.2013, EBA Re­gi­ster of Cre­dit In­sti­tu­tions (as of 30.06.2013), s. 69 i 71, http://www.eba.eu­ro­pa.eu/do­cu­ments/10180/16160/IPE­BA­FI­R_201303_SOR­TED.PDF/1e­b1b0d7-4ec5-416b-a36a-3b5532c­fa­d63 [do­stęp: 30.09.2013]). Zna­czą­ce zmia­ny w sek­to­rze roz­po­czę­ło przy­ję­cie no­wej usta­wy re­gu­lu­ją­cej dzia­łal­ność ban­ków oszczęd­no­ścio­wych w 1979 r. (Spar­kas­sen­ge­setz BGBI.Nr.64/1979). Znie­sio­no wów­czas spe­cjal­ne roz­wią­za­nia praw­ne obo­wią­zu­ją­ce w od­nie­sie­niu do ban­ków oszczęd­no­ścio­wych, w szcze­gól­no­ści: praw­ny obo­wią­zek dzia­ła­nia kas oszczęd­no­ścio­wych w pu­blicz­nym in­te­re­sie, re­stryk­cje w za­kre­sie ob­sza­ru pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści (za­sa­da te­ry­to­rial­no­ści), od­mien­ne roz­wią­za­nia w za­kre­sie opo­dat­ko­wa­nia. Utrzy­ma­no jed­nak, w sto­sun­ku do ko­mu­nal­nych Spar­kas­sen, pu­blicz­ne gwa­ran­cje. Ko­lej­ne zmia­ny prze­pi­sów (w la­tach 1987, 1994, 1999) spo­wo­do­wa­ły, że obec­nie ban­ki oszczęd­no­ścio­we mogą pro­wa­dzić dzia­łal­ność w for­mie: kla­sycz­nych Spar­kas­sen albo w for­mie spół­ki ak­cyj­nej (w tym dru­gim przy­pad­ku dzia­łal­ność ta może być pro­wa­dzo­na przez od­ręb­ną, nie­za­leż­ną in­sty­tu­cją ad­mi­ni­stru­ją­cą - (An­te­il­sver­wal­tungs­spar­kas­se - bądź bez niej, moż­li­we jest rów­nież, by An­te­il­sver­wal­tungs­spar­kas­se za­stą­pio­na zo­sta­ła przez fun­da­cję - Spar­kas­sen-Sti­ftung). Zob. m.in. K. Ku­gler (et al.), The Se­pa­ra­tion of Owner­ship and Con­trol: An Au­strian Per­spec­ti­ve, http://ecgr.org/re­se­arch/con­tro­l_eu­ro­pe/do­cu­ments/au­stria.pdf [do­stęp: 30.09.2013]).

We Wło­szech wpro­wa­dzo­ne zmia­ny praw­ne (zob. Leg­ge 30 lu­glio 1990, n. 218, Di­spo­si­zio­ni in ma­te­ria di ri­strut­tu­ra­zio­ne e in­te­gra­zio­ne pa­tri­mo­nia­le de­gli isti­tu­ti di cre­di­to di di­rit­to pu­bli­co, GU n. 182 del 6-8-1990) do­pro­wa­dzi­ły do pry­wa­ty­za­cji ban­ków oszczęd­no­ścio­wych (Cas­se di Ri­spar­mio), co wy­ni­ka­ło z prze­kształ­ce­nia kas oszczęd­no­ścio­wych w spół­ki ak­cyj­ne i prze­ka­za­nia dzia­łal­no­ści spo­łecz­nej fun­da­cjom, któ­re po­cząt­ko­wo były trak­to­wa­ne jako fun­da­cje pu­blicz­ne (były one rów­nież wła­ści­cie­la­mi ban­ków oszczęd­no­ścio­wych, gdyż ka­pi­tał ban­ków zo­stał prze­nie­sio­ny na te fun­da­cje). Z cza­sem jed­nak na sku­tek ko­lej­nych zmian le­gi­sla­cyj­nych (zob. Leg­ge 30 lu­glio 1994, n. 474 Co­nver­sio­ne in leg­ge, con mo­di­fi­ca­zio­ni, del de­cre­to-leg­ge 31 mag­gio 1994, n. 332, re­can­te nor­me per l'ac­ce­le­ra­zio­ne del­le pro­ce­du­re di di­smis­sio­ne di par­te­ci­pa­zio­ni del­lo Sta­to e de­gli enti pub­bli­ci in so­cie­ta' per azio­ni, GU n. 177 del 30-7-1994 z późn. zm.) fun­da­cje zby­ły swo­je ak­cje. Re­for­my te do­pro­wa­dzi­ły do spad­ku udzia­łów ak­ty­wów ban­ko­wych bę­dą­cych w rę­kach pod­mio­tów pu­blicz­nych z 68% w 1992 r. do 9% w 2003 r. Zob. sze­rzej: B. Ale­man­ni, The Co­nver­sion Pro­cess from a Sta­te En­ter­pri­se into Pu­blic Com­pa­ny, (w:) Ban­king Pri­va­ti­sa­tion in Eu­ro­pe: The Pro­cess and the Con­se­qu­en­ces on Stra­te­gies and Or­ga­ni­za­tio­nal Struc­tu­res, R. Ru­ozi, L. An­der­lo­ni (red.), He­idel­berg 1999, s. 26-29; E. Car­let­ti, H. Ha­ne­nes, I. Schna­bel, The Pri­va­ti­za­tion of Ita­lian Sa­vings Banks - A Role Mo­del for Ger­ma­ny?, Vier­tel­jahr­she­fte zur Wirt­scha­fts­for­schung 2005, t. 74, z. 4, s. 32-50; The Non­pro­fit Sec­tor in Ita­ly, G. P. Bar­bet­ta (red.), Man­che­ster 1997, s. 39-40. Ban­ki oszczęd­no­ścio­we we Wło­szech prze­kształ­ca­ły się we­dług trzech róż­nych wzor­ców. W pierw­szym, po­wsta­ły kra­jo­we gru­py ban­ko­we (po­wią­za­nie du­że­go ban­ku oszczęd­no­ścio­we­go z in­nym ban­kiem pu­blicz­nym, np. Uni­Cre­di­to). W dru­gim, po­wsta­ły re­gio­nal­ne gru­py ban­ko­we o sil­nej pod­sta­wie te­ry­to­rial­nej czę­sto współ­dzia­ła­ją­ce z Ban­che po­po­la­ri (np. CA­RI­GE Gro­up, Cas­sa di for­me­da­ro­und the Ban­ca Ri­spar­mio di Ge­no­va SpA (CA­RI­GE)). W trze­cim, ist­nie­ją małe lo­kal­ne ban­ki oszczęd­no­ścio­we, któ­re są nie­za­leż­ne lub two­rzą nie­wiel­ką gru­pę, O. But­zbach, Eu­ro­pe­an Sa­vings..., s. 96.

We Fran­cji kasy oszczęd­no­ścio­wo-po­życz­ko­we (ca­is­se d'épar­gne et de prévoy­an­ce), ukształ­to­wa­ne jako in­sty­tu­cje pu­blicz­ne (ko­mu­nal­ne kasy oszczęd­no­ści), na sku­tek przy­ję­tych w 1999 r. zmian le­gi­sla­cyj­nych (usta­wa nr 99-532 z dnia 25 czerw­ca 1999 r. w spra­wie oszczęd­no­ści i bez­pie­czeń­stwa fi­nan­so­we­go (Loi no 99-532 du 25 juin 1999 re­la­ti­ve a l'épar­gne et a la sécu­ri­té fi­nan­ci­?re, JORF n°148 du 29 juin 1999, s. 9487 z późn. zm.) zo­sta­ły prze­kształ­co­ne w spół­dziel­nie, w któ­rej to for­mie or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej dzia­ła­ją obec­nie. Ich więk­szo­ścio­wy­mi udzia­łow­ca­mi są tzw. lo­kal­ne spół­dziel­nie oszczęd­no­ścio­we (so­ci­étés lo­ca­les d'épar­gne).

220 Na te­mat kształ­to­wa­nia się sys­te­mu ban­ko­we­go w Hisz­pa­nii zob. np. G. Pa­lu­szak, Har­mo­ni­za­cja hisz­pań­skie­go pra­wa ban­ko­we­go w Unii Eu­ro­pej­skiej - wy­bra­ne za­gad­nie­nia, http://www.kpsw.edu.pl/menu/po­bierz/RE3/9Pa­lu­szak.pdf [do­stęp: 26.07.2013]; P. Pli­zga, Sys­tem ban­ko­wy w Hisz­pa­nii w la­tach 1974-2000. Za­rys ewo­lu­cji, Ma­te­ria­ły i Stu­dia NBP 2003, z. 160.

221 Por. np. art. 3.1. De­cre­to Le­gi­sla­ti­vo 1/2008, de 11 de ma­rzo, por el que se apru­eba el Te­xto re­fun­di­do de la Ley de ca­jas de ahor­ros de Ca­ta­lu­?a, na­to­miast np. w prze­pi­sach an­da­lu­zyj­skich cel ten uj­mo­wa­ny jest bar­dziej szcze­gó­ło­wo. Zgod­nie z art. 3.1. Lay 15/1999 de 16 de di­ciem­bre, de Ca­jas de Ahor­ros de An­da­lu­cía ban­ki oszczęd­no­ścio­we mają skon­cen­tro­wać swo­je dzia­ła­nia na rzecz osią­gnię­cia ce­lów in­te­re­su pu­blicz­ne­go, ta­kich jak wspie­ra­nie za­trud­nie­nia, wspar­cie dla sek­to­rów pro­duk­cyj­nych, ochro­ny i po­pra­wy sta­nu śro­do­wi­ska, dzie­dzic­twa kul­tu­ro­we­go i hi­sto­rycz­ne­go, w celu przy­czy­nie­nia się do roz­wo­ju spo­łecz­ne­go i go­spo­dar­cze­go An­da­lu­zji i jej zrów­no­wa­żo­ne­go roz­wo­ju.

222 Por. np. art. 3.2. Lay 15/1999 de 16 de di­ciem­bre, de Ca­jas de Ahor­ros de An­da­lu­cía.

223 W Hisz­pa­nii ogól­ny­mi prze­pi­sa­mi re­gu­lu­ją­cy­mi za­sa­dy funk­cjo­no­wa­nia or­ga­nów kas jest Ley 31/1985, de 2 de ago­sto, so­bre Re­gu­la­ción de Nor­mas Bási­cas de Ór­ga­nos Rec­to­res de las Ca­jas de Ahor­ros (BOE núm. 190, de 9 de ago­sto de 1985, pági­nas 25243 a 25248 z późn. zm.). Jed­nak wła­dze re­gio­nal­ne mo­gły do­tych­czas wpro­wa­dzać zmia­ny wpły­wa­jąc na skład or­ga­nów za­rzą­dza­ją­cych. Czy­ni­ły to głów­nie po­przez wpro­wa­dza­nie przed­sta­wi­cie­li władz wspól­not au­to­no­micz­nych, co bu­dzi­ło licz­ne kon­tro­wer­sje. Ze wzglę­du na ostat­ni kry­zys, jaki na­stą­pił w sek­to­rze hisz­pań­skich ban­ków oszczęd­no­ścio­wych, w no­wych prze­pi­sach (Real De­cre­to-ley 11/2010, de 9 de ju­lio, de ór­ga­nos de go­bier­no y otros aspec­tos del régi­men ju­rídi­co de las Ca­jas de Ahor­ros, BOE núm. 169, de 13 de ju­lio de 2010, pági­nas 61427 a 61457) zmie­nio­no struk­tu­rę or­ga­nów oraz wpro­wa­dzo­no ogra­ni­cze­nia w od­nie­sie­niu do re­pre­zen­ta­cji władz pu­blicz­nych oraz in­sty­tu­cji pra­wa pu­blicz­ne­go (obec­nie nie może ona prze­kro­czyć 40% ogól­nej licz­by gło­sów, pod­czas gdy wcze­śniej było to 50%, a po­nad­to znie­sio­no moż­li­wość usta­na­wia­nia człon­kiem rady nad­zor­czej (Co­mi­sión de Con­trol) przed­sta­wi­cie­la Wspól­not Au­to­no­micz­nych. Po­wo­ła­no tak­że nowe or­ga­ny (Ko­mi­tet Wy­na­gro­dzeń i No­mi­na­cji, Co­mi­sio­nes de Re­tri­bu­cio­nes y Nom­bra­mien­tos y de la Obra So­cial) oraz Ko­mi­sję Zgod­no­ści Pro­jek­tów Po­mo­cy Spo­łecz­nej (Co­mi­sión de la Obra So­cial). Człon­kiem tej ko­mi­sji może być przed­sta­wi­ciel Wspól­no­ty Au­to­no­micz­nej, w któ­rej caja de ahor­ros ma swo­ją sie­dzi­bę sta­tu­to­wą, a po­nad­to przed­sta­wi­ciel każ­de­go in­ne­go re­gio­nu, w któ­rym bank oszczęd­no­ścio­wy po­zy­skał wię­cej niż 10% ca­ło­ści de­po­zy­tów. War­to rów­nież pod­kre­ślić, że jako naj­wyż­szy or­gan de­cy­zyj­ny usta­no­wio­no wal­ne zgro­ma­dze­nie (asam­blea ge­ne­ral). Re­pre­zen­tu­je ono wszyst­kie gru­py spo­łecz­ne zwią­za­ne z daną caja de ahor­ros (są to: de­po­nen­ci, przed­sta­wi­cie­le władz lo­kal­nych te­ry­to­rium, na któ­rym dzia­ła, in­sty­tu­cje za­ło­ży­ciel­skie i inne in­sty­tu­cje kul­tu­ral­ne, na­uko­we, cha­ry­ta­tyw­ne, oby­wa­tel­skie etc., oraz przed­sta­wi­cie­le pra­cow­ni­ków), a pra­wo okre­śla do­kład­ny pro­cent udzia­łu każ­dej z nich.

224 Licz­ba ban­ków oszczęd­no­ścio­wych w Hisz­pa­nii od 1980 r. do 2005 r. spa­dła z 8124 do 46, na ko­niec 2012 r. po­zo­sta­ło 15 kas. Zgod­nie z pro­gno­za­mi z 43 kas, któ­re ist­nia­ły przed pro­ce­sa­mi re­struk­tu­ry­za­cji (lata 2010-2013) po­zo­stać ma 14 kas. Ten ostat­ni spa­dek jest wy­ni­kiem fu­zji i two­rze­nia grup skon­so­li­do­wa­nych w ra­mach Sys­te­mu Ochro­ny In­sty­tu­cjo­nal­nej (SIP); z czę­ści kas po­wsta­ły nowe pod­mio­ty i zmie­ni­ła się ich for­ma praw­na. SIP ma po­zwa­lać na gru­po­wa­nie kas (przy kon­tro­li or­ga­nu nad­zo­ru - Ban­ku Cen­tral­ne­go Hisz­pa­nii) z za­cho­wa­niem nie­za­leż­no­ści pod­mio­tów (zob. Ley 13/1985, de 25 de mayo, de Co­efi­cien­tes de In­ver­sión, Re­cur­sos Pro­pios y Ob­li­ga­cio­nes de In­for­ma­ción de los In­ter­me­dia­rios Fi­nan­cie­ros (BOE de 28 de mayo de 1985 z późn. zm.), Real De­cre­to-ley 11/2010, de 9 de ju­lio, de ór­ga­nos de go­bier­no y otros aspec­tos del régi­men ju­rídi­co de las Ca­jas de Ahor­ros.

Na sku­tek prze­kształ­ceń po­wsta­ła np. kasa oszczęd­no­ścio­wa UN­NIM (for­ma praw­na: Caja de ahor­ros, w związ­ku z de­cy­zją z dnia 21.07.2009 r. o po­łą­cze­niu: CA­IXA MANL­LEU, CA­IXA SA­BA­DELL, CA­IXA TER­RAS­SA). UN­NIM zo­sta­ła jed­nak zna­cjo­na­li­zo­wa­na po­przez Fun­dusz na Rzecz Upo­rząd­ko­wa­nej Re­struk­tu­ry­za­cji Sek­to­ra Ban­ko­we­go (Fon­do de Re­estruc­tu­ra­ción Or­de­na­da Ban­ca­ria, FROB), a na­stęp­nie prze­ję­ta przez Ban­co Bil­bao Viz­caya Ar­gen­ta­ria (BBVA). W gru­pach skon­so­li­do­wa­nych w ra­mach SIP za­czę­ły funk­cjo­no­wać: BAN­CA CI­VI­CA (Bur­gos + Na­var­ra + Ca­na­rias + Ca­ja­sol (Gu­ada­la­ja­ra)); BAN­KIA (Ma­drid + Ban­ca­ja + Lay­eta­na + Avi­la + Se­go­via + Rio­ja + In­su­lar); CAJA 3 (CAI + CC Bur­gos + Ba­da­joz); BAN­CO MARE NO­STRUM (Mur­cia + Pe­ne­des + Ca­na­rias + Sa No­stra); KU­TXA­BANK (BBK + Ku­txa + Vi­tal) oraz LI­BER­BANK (Ca­ja­stur (CCM) + Can­ta­bria + Extre­ma­du­ra). Na dzień 26 czerw­ca 2012 r. (zgod­nie da­ny­mi FROB, http://www.ugtb­bva.org/re­est­cah.pdf [do­stęp: 30.11.2012] w ra­mach sek­to­ra funk­cjo­no­wa­ły: Ca­ixa­bank (+ Ban­ca Ci­vi­ca); Iber­ca­ja Ban­co + Ban­co Caja 3 + Li­ber­bank; Ban­kia (zna­cjo­na­li­zo­wa­na 9.05.2012); Ban­co CAM (przej­mo­wa­ny przez Ban­co Sa­ba­dell); Ku­txa­bank; BMN; Un­nim Banc (przej­mo­wa­ny przez BBVA); Uni­ca­ja Ban­co + Ban­co de CE­ISS; Ca­ta­lu­nya Banc. (zna­cjo­na­li­zo­wa­na 30.09.2011); NCG Ban­co (zna­cjo­na­li­zo­wa­na 30.09.2011); Ca­ixa On­ti­ny­ent; Co­lo­nya Ca­ixa Pol­le­nÇa oraz CECA. (z dniem 25.07.2012 prze­kształ­co­na na: CE­CA­BANK). W związ­ku z de­cy­zja­mi w spra­wie re­struk­tu­ry­za­cji hisz­pań­skie­go sek­to­ra fi­nan­so­we­go pod­ję­ty­mi w dniu 20 grud­nia 2012 r. w sek­to­rze tym do­cho­dzi do dal­szych prze­kształ­ceń zwią­za­nych m.in. z przy­zna­niem po­mo­cy pu­blicz­nej (de­cy­zja Ko­mi­sji z dnia 20 grud­nia 2012 r. w spra­wie po­mo­cy pu­blicz­nej na re­struk­tu­ry­za­cję Ban­co Gru­po Ca­ja­tres, S.A (SA.35489 (2012/N) - Spa­in), ko­mu­ni­kat o za­twier­dze­niu po­mo­cy pań­stwa zgod­nie z art. 107 i 108 TFUE, Dz.Urz. UE C 138 z 17.5.2013, s. 4) i ko­lej­ny­mi po­łą­cze­nia­mi (m.in. w dniu 23 maja 2013 r. Iber­ca­ja Ban­co i Caja 3 pod­pi­sa­ły umo­wę o fu­zji i 25 lip­ca 2013 r. Iber­ca­ja Ban­co na­był sto pro­cent Gru­py Ban­ku Ca­ja3; oba pod­mio­ty będą współ­ist­nieć cza­so­wo, aż do za­koń­cze­nia fu­zji w 2014 r. i prze­ję­cia Ban­ku Ca­ja3 przez Iber­ca­ja Ban­co Gro­up).

225 Por. M. Schmit, L. Ghe­era­ert, T. De­nu­it, C. War­ny, Pu­blic Fi­nan­cial..., s. 65.

226 F. Hüf­ner, The Ger­man Ban­king Sys­tem: Les­sons from the Fi­nan­cial Cri­sis, OECD Eco­no­mics De­part­ment Wor­king Pa­pers (2010), nr 788, s. 8.

227 Ibi­dem, s. 9.

228 Na przy­kład zgod­nie z Ge­setz über die Lan­des­bank Ba­den-Würt­tem­berg Lan­des­bank­ge­setz - LBWG vom 11. No­vem­ber 1998 (GBl. S. 589), Lan­des­bank Ba­den-Würt­tem­berg, jest za­kła­dem pu­blicz­nym (An­stalt des öf­fen­tli­chen Rechts), któ­ry świad­czy usłu­gi fi­nan­so­we dla lud­no­ści, go­spo­dar­ki i sek­to­ra pu­blicz­ne­go (§1 (1) oraz § 2 (2) LBWG) oraz jest ban­kiem cen­tra­lą dla ban­ków oszczęd­no­ścio­wych w Ba­de­nii-Wir­tem­ber­gii (§ 2 (4) LBWG), acz­kol­wiek może on dzia­łać świad­cząc peł­ne spek­trum usług ban­ko­wych tak­że na ryn­ku mię­dzy­na­ro­do­wym ((§2 (3) i §2 (4) LBWG). Po­dob­nie, zgod­nie z Ge­setz über die Bay­eri­sche Lan­des­bank (Bay­eri­sches Lan­des­bank-Ge­setz - BayLBG) in der Fas­sung der Be­kan­nt­ma­chung vom 1. Fe­bru­ar 2003 (GVBl S. 54, S. 316 z późn. zm.) Bay­ernLB jest za­kła­dem pu­blicz­nym (An­stalt des öf­fen­tli­chen Rechts) (art. 1 BayLBG), któ­re­go za­da­niem jest, za­pew­nie­nie do­stę­pu do usług pie­nięż­nych i kre­dy­to­wych w celu wspie­ra­nia roz­wo­ju go­spo­dar­cze­go, w tym szcze­gól­nie dla kla­sy śred­niej. Re­gio­nal­nie kon­cen­tru­je się na Ba­wa­rii i są­sia­du­ją­cych re­gio­nach. Ma rów­nież wspie­rać wła­dze lo­kal­ne i kasy oszczęd­no­ścio­we w wy­ko­ny­wa­niu za­dań pu­blicz­nych. Jest też ban­kiem cen­tra­lą dla ban­ków oszczęd­no­ścio­wych (ob­słu­gu­jąc ich trans­ak­cje oraz świad­cząc im usłu­gi musi, na mocy prze­pi­sów pra­wa, brać pod uwa­gę ich in­te­res) oraz ban­kiem Wol­ne­go Pań­stwa Ba­wa­rii. W swo­jej dzia­łal­no­ści re­ali­zu­je za­sa­dy ko­mer­cyj­ne w zgo­dzie z mi­sją pu­blicz­ną (art. 2 BayLBG).

229 Zob. de­cy­zja Ko­mi­sji 2006/736/WE z dnia 20 paź­dzier­ni­ka 2004 r. w spra­wie przy­zna­nia przez Niem­cy po­mo­cy na rzecz Lan­des­bank Ber­lin - Gi­ro­zen­tra­le (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(2004) 3924) Dz.Urz. UE L 307 z 7.11.2006 r., s. 1; de­cy­zja Ko­mi­sji 2006/737/WE z dnia 20 paź­dzier­ni­ka 2004 r. do­ty­czą­ca po­mo­cy pań­stwa udzie­lo­nej przez Niem­cy na rzecz We­st­deut­sche Lan­des­bank - Gi­ro­zen­tra­le, obec­nie We­stLB AG (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(2004) 3925), Dz.Urz. UE L 307 z 7.11.2006 r., s. 22; de­cy­zja Ko­mi­sji 2006/738/WE z dnia 20 paź­dzier­ni­ka 2004 r. w spra­wie po­mo­cy pań­stwa udzie­lo­nej przez Niem­cy na rzecz Nord­deut­sche Lan­des­bank - Gi­ro­zen­tra­le (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(2004) 3926), Dz.Urz. UE L 307 z 7.11.2006 r., s. 58; de­cy­zja Ko­mi­sji 2006/740/WE z dnia 20 paź­dzier­ni­ka 2004 r. w spra­wie przy­zna­nia przez Niem­cy po­mo­cy na rzecz Ham­bur­gi­sche Lan­des­bank - Gi­ro­zen­tra­le, obec­nie HSH Nord­bank AG (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(2004) 3928), Dz.Urz. UE L 307 z 7.11.2006 r., s. 110; de­cy­zja Ko­mi­sji 2006/741/WE z dnia 20 paź­dzier­ni­ka 2004 r. w spra­wie po­mo­cy pań­stwa udzie­lo­nej przez Niem­cy na rzecz Lan­des­bank Schle­swig-Hol­ste­in Gi­ro­zen­tra­le, obec­nie HSH Nord­bank AG (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(2004) 3930), Dz.Urz. UE L 307 z 7.11.2006 r., s. 134; de­cy­zja Ko­mi­sji 2006/742/WE z dnia 20 paź­dzier­ni­ka 2004 r. w spra­wie przy­zna­nia przez Niem­cy po­mo­cy na rzecz Lan­des­bank Hes­sen-Thürin­gen - Gi­ro­zen­tra­le (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(2004) 3931), Dz.Urz. UE L 307 z 7.11.2006 r., s. 159; de­cy­zja Ko­mi­sji 2009/971/WE z dnia 12 maja 2009 r. w spra­wie po­mo­cy pań­stwa, któ­rej Niem­cy za­mie­rza­ją udzie­lić w celu re­struk­tu­ry­za­cji We­stLB AG (C43/08 (ex N 390/08) (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(2009) 3900), Dz.Urz. UE L 345 z 23.12.2009 r., s. 1; de­cy­zja Ko­mi­sji 2010/395/UE z dnia 15 grud­nia 2009 r. w spra­wie po­mo­cy pań­stwa C 17/09 (ex N 265/09), któ­rej Niem­cy za­mie­rza­ją udzie­lić w celu re­struk­tu­ry­za­cji Lan­des­bank Ba­den-Würt­tem­berg (no­ty­fi­ko­wa­na jako do­ku­ment nr C(2009) 9955), Dz.Urz. UE L 188 z 21.7.2010 r., s. 1. Ko­mi­sja w róż­ny spo­sób roz­strzy­ga­ła o moż­li­wo­ści sto­so­wa­nia po­mo­cy pań­stwa. Na przy­kład uzna­ła śro­dek po­mo­cy dla re­struk­tu­ry­za­cji We­stLB AG za po­moc zgod­ną z za­sa­da­mi wspól­ne­go ryn­ku i za­twier­dzi­ła go (Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji - Wy­tycz­ne wspól­no­to­we do­ty­czą­ce po­mo­cy pań­stwa w celu ra­to­wa­nia i re­struk­tu­ry­za­cji za­gro­żo­nych przed­się­biorstw, Dz.Urz. UE C 244 z 1.10.2004 r., s. 2). In­a­czej było w spra­wie przy­zna­nia przez Niem­cy po­mo­cy na rzecz Lan­des­bank Hes­sen-Thürin­gen - Gi­ro­zen­tra­le (w kon­se­kwen­cji zło­żo­na zo­sta­ła skar­ga o stwier­dze­nie nie­waż­no­ści de­cy­zji Ko­mi­sji 2006/742/WE z dnia 20 paź­dzier­ni­ka 2004 r. w spra­wie przy­zna­nia przez Niem­cy po­mo­cy na rzecz Lan­des­bank Hes­sen-Thürin­gen - Gi­ro­zen­tra­le, jed­nak na mocy wy­ro­ku Sądu Pierw­szej In­stan­cji z dnia 3 mar­ca 2010 r. w spra­wie T-163/05 Bun­de­sver­band deut­scher Ban­ken prze­ciw­ko Ko­mi­sji (Dz.Urz. UE C 100 z 17.4.2010 r., s. 36-36) zo­sta­ła ona od­da­lo­na.

230 Na przy­kład na mocy umo­wy mię­dzy kra­ja­mi związ­ko­wy­mi (Sta­at­sver­trag zwi­schen der Fre­ien und Han­se­stadt Ham­burg und dem Land Schle­swig-Hol­ste­in über die Ver­sch­mel­zung der Lan­des­bank Schle­swig-Hol­ste­in Gi­ro­zen­tra­le und der Ham­bur­gi­schen Lan­des­bank - Gi­ro­zen­tra­le - auf eine Ak­tien­ge­sel­l­schaft, Hmb­GVBl. 2003, S. 119) do­tych­cza­so­we ban­ki Lan­des­bank Schle­swig-Hol­ste­in Gi­ro­zen­tra­le (LB Kiel) i Ham­bur­gi­schen Lan­des­bank - Gi­ro­zen­tra­le zo­sta­ły prze­kształ­co­ne z dniem 2 czerw­ca 2003 r. w spół­kę ak­cyj­ną HSH Nord­bank AG (HSH für ham­bur­gisch-schle­swig-hol­ste­ini­sche).

231 Na przy­kład plan re­struk­tu­ry­za­cji LBBW prze­wi­dy­wał grun­tow­ne zmia­ny mo­de­lu dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Mię­dzy in­ny­mi jej pod­sta­wę ma sta­no­wić sku­pie­nie się na re­gio­nal­nym sek­to­rze dzia­łal­no­ści.

232 Na przy­kład w Lan­des-Hy­po­the­ken­bank Ste­ier­mark 25% udzia­łów po­sia­da kraj związ­ko­wy Sty­ria, HYPO NOE Lan­des­bank AG jest w ca­ło­ści wła­sno­ścią lan­du Dol­na Au­stria. Na­to­miast Hypo Alpe-Ad­ria-Bank AG zo­stał zna­cjo­na­li­zo­wa­ny.

233 Przy­kła­dem ta­kiej in­sty­tu­cji ban­ko­wej jest Lan­des­bank Saar (Sa­arLB), któ­ry jest nie­miec­kim za­kła­dem pra­wa pu­blicz­ne­go (An­stalt des öf­fen­tli­chen Rechts, § 32 (1) Ge­setz Nr. 807 - Sa­ar­län­di­sches Spar­kas­sen­ge­setz (SSpG)), sta­no­wiąc współ­wła­sność kra­ju związ­ko­we­go, Bay­eri­sche Lan­des­bank i Spar­kas­se­nver­band Saar (§ 32 (2) SSpG). Zgod­nie z prze­pi­sa­mi pra­wa jest on ban­kiem ko­mu­nal­nym i ban­kiem kra­ju związ­ko­we­go oraz cen­tra­lą fi­nan­so­wą dla Spar­kas­sen (§ 32 (2) SSpG) jed­nak okre­śla się jako nie­miec­ko-fran­cu­ski bank re­gio­nal­ny pro­wa­dząc dzia­łal­ność w Niem­czech oraz we Fran­cji (http://www.sa­arlb.de/run­ti­me/cms.run/doc/Deutsch/220/Fir­men­kun­de­n_Fran­kre­ich.html [do­stęp: 22.11.2012]).

234 Por. np. M. Schro­oten, Lan­des­ban­ken: Zu­kunft unge­wiss, Wirt­scha­fts­dienst 2009, nr 10, s. 669.

235 E. No­wot­ny, Re­struc­tu­ring for a more su­sta­ina­ble eco­no­mic fu­tu­re: A role for pu­blic banks?, http://www.ci­riec.ulg.ac.be/fr/te­le­char­ge­ments/Ber­lin/ple­n_2/ENo­wot­ny-txt-en.pdf [do­stęp: 30.09.2013].

236 Zgod­nie z wy­łą­cze­niem za­war­tym w dy­rek­ty­wie 2006/48/WE nie mają one sta­tu­su in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej.

237 An Act to make new pro­vi­sion for re­gu­la­ting the ac­cep­tan­ce of de­po­sits in the co­ur­se of a bu­si­ness, for pro­tec­ting de­po­si­tors and for re­gu­la­ting the use of ban­king na­mes and de­scrip­tions; to amend sec­tion 187 of the Con­su­mer Cre­dit Act 1974 in re­la­tion to ar­ran­ge­ments for the elec­tro­nic trans­fer of funds; to cla­ri­fy the po­wers con­fer­red by sec­tion 183 of the Fi­nan­cial Se­rvi­ces Act 1986; and for pur­po­ses con­nec­ted with tho­se mat­ters, 15th May 1987, tzw. Ban­king Act 1987 (HMSO 1987, c 22). Obec­nie za­stą­pio­na usta­wą An Act to make pro­vi­sion abo­ut ban­king, 12th Fe­bru­ary 2009, tzw. Ban­king Act 2009 (HMSO 2009, c 1).

238 Zob. H. Kahn, D. Jo­nes, Mu­ni­ci­pal banks in Sco­tland:Po­ten­tial To Sup­port Fi­nan­cial In­c­lu­sion & Eco­no­mic Re­ge­ne­ra­tion, Re­port So­cial En­ter­pri­se In­sti­tu­te, Her­riot-Watt In­sti­tu­te Edin­burgh 2001.

239 Ibi­dem.

240 Przede wszyst­kim usta­wa Hoiu-la­enu­ühi­stu se­adus, 09.02.1999. RT I 1999.

241 Re­gu­lo­wa­ne przez usta­wę Cre­dit Union Act 1997 (15/1997, Irish Sta­tu­te Book z późn. zm.), któ­ra do­pusz­cza dla okre­śle­nia na­zwy tego typu pod­mio­tów nie tyl­ko sto­so­wa­nie an­giel­skie­go okre­śle­nia cre­dit union, ale i ir­landz­kie­go com­har cre­idm­he­asa.

242 Usta­wa Cre­dit Unions Act 1979.

243 Przede wszyst­kim usta­wa Le­gea Nr.122/16 octom­brie 1996 pri­vind re­gi­mul ju­ri­dic al ca­se­lor de aju­tor re­ci­proc, cu mo­di­fi­ca­ri­le si com­ple­ta­ri­le ul­te­rio­are, M. Of. 262/25.10.1996.

244 Usta­wa Kr?ja­iz­de­vu sa­bie­dr?bu li­kums ("LV", 60 (2447) oraz usta­wa Ko­ope­ra­t?vo sa­bie­dr?bu li­kums ("LV", 48/49 (1109/1110)).

245 Usta­wa Kre­di­to uni­j? ?sta­ty­mas nr I-796, Žin., 1995, Nr. 26-578.

246 Tak­że w Gre­cji funk­cjo­nu­ją unie kre­dy­to­we, jed­nak dzia­ła­nia pań­stwa zmie­rza­ją do zmia­ny ich sta­tu­su w ban­ki spół­dziel­cze, zob. S. Ka­ra­fo­las, G. Kon­te­os, Lo­cal fi­nan­cial fac­tors in­flu­en­cing ac­ti­vi­ties of Gre­ek Co­ope­ra­ti­ve Banks, http://www.ucm.es/info/re­ve­sco/txt/RE­VE­SCO N 103.3 Si­me­on KA­RA­FO­LAS y Geo­r­ge KON­TE­OS.htm [do­stęp: 30.09.2013].

247 http://www.cre­di­tu­nion­ne­twork.eu [do­stęp: 22.11.2012].

248 Le­gi­sla­ti­ve Re­form (In­du­strial & Pro­vi­dent So­cie­ties and Cre­dit Unions) Or­der 2011 (LRO), któ­ra we­szła w ży­cie 8 stycz­nia 2012 r.

249 Zob. m.in. opi­nia Eu­ro­pej­skie­go Ban­ku Cen­tral­ne­go z dnia 26 kwiet­nia 2006 r. do­ty­czą­ca pro­jek­tu dy­rek­ty­wy w spra­wie usług płat­ni­czych w ra­mach ryn­ku we­wnętrz­ne­go (CON/2006/21), Dz.Urz. UE C 109 z 9.05.2006 r., s. 10; opi­nia Eu­ro­pej­skie­go Ban­ku Cen­tral­ne­go z dnia 5 grud­nia 2008 r. do­ty­czą­ca pro­jek­tu dy­rek­ty­wy w spra­wie po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści przez in­sty­tu­cje pie­nią­dza elek­tro­nicz­ne­go oraz nad­zo­ru ostroż­no­ścio­we­go nad ich dzia­łal­no­ścią (CON/2008/84), Dz.Urz. UE C 30 z 6.02.2009 r., s. 1; orze­cze­nie ETS w spra­wie C-366/97, Mas­si­mo Ro­ma­nel­li i Pa­olo Ro­ma­nel­li, ECR [1999] s. I-0085, pkt 17.

250 W. Sro­kosz, In­sty­tu­cje pa­ra­ban­ko­we..., s. 72.

251 Zob. art. 44(1) i 45 Zákon č. 284/2009 Sb., o pla­teb­ním sty­ku.

252 Zob. Lov om be­ta­ling­stje­ne­ster og elek­tro­ni­ske pen­ge § 38.

253 Zob. Mak­se­asu­tu­ste ja e-raha asu­tu­ste se­adus, 17.12.2009. RT I 2010

254 Zob. sze­rzej: A. Za­lce­wicz, Biu­ro usług płat­ni­czych na tle obo­wią­zu­ją­cych re­gu­la­cji praw­nych, PUG 2012, nr 3, s. 4-10.

255 Zob. Pay­ment Se­rvi­ces Re­gu­la­tions 2009, SI 2009/209, HMSO No. 209.

256 Zob. H.-P. Schwin­tow­ski, The Com­mon Good, Pu­blic Sub­si­sten­ce and the Func­tions of Pu­blic Un­der­ta­kings in the Eu­ro­pe­an In­ter­nal Mar­ket, Eu­ro­pe­an Bu­si­ness Or­ga­ni­za­tion Law Re­view 2003, t. 4, s. 372, Trak­tat o funk­cjo­no­wa­niu..., LEX 2012.

257 Moż­na pod­kre­ślić, że ban­ki lo­kal­ne wpi­su­ją się w obec­ną kon­cep­cję roz­wo­ju UE sfor­mu­ło­wa­ną w stra­te­gii Eu­ro­pa 2020 (Ko­mu­ni­kat Ko­mi­sji z dnia 3 mar­ca 2010 r. Eu­ro­pa 2020: Stra­te­gia na rzecz in­te­li­gent­ne­go i zrów­no­wa­żo­ne­go roz­wo­ju sprzy­ja­ją­ce­go włą­cze­niu spo­łecz­ne­mu (COM (2010) 2020) wer­sja osta­tecz­na - http://eur-lex.eu­ro­pa.eu/Le­xU­ri­Serv/Le­xU­ri­Serv.do?uri=COM:2010:2020:FIN:PL:PDF [do­stęp: 30.09.2013]), w któ­rej jako prio­ry­te­to­we okre­śla się m.in. wzrost sprzy­ja­ją­cy włą­cze­niu spo­łecz­ne­mu, wspie­ra­nie go­spo­dar­ki cha­rak­te­ry­zu­ją­cej się wy­so­kim po­zio­mem za­trud­nie­nia i za­pew­nia­ją­cym spój­ność go­spo­dar­czą, spo­łecz­ną i te­ry­to­rial­ną.

258 Jak wska­zu­je ra­port OECD w przy­pad­ku kra­jów EOG prze­pi­sy UE o neu­tral­no­ści kon­ku­ren­cyj­nej mają za­sto­so­wa­nie do wszyst­kich przed­się­biorstw, nie­za­leż­nie od wła­sno­ści, w tym i pry­wat­nych, któ­rym po­wie­rzo­no obo­wią­zek uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej (tj. usług w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym) i ko­rzy­sta­ją­cych z praw spe­cjal­nych lub wy­łącz­nych, Com­pe­ti­ti­ve Neu­tra­li­ty. Na­tio­nal Prac­ti­ces, OECD 2012, http://www.oecd.org/daf/cor­po­ra­te­af­fa­irs/50250966.pdf [do­stęp: 4.09.2013].

259 Na pro­ble­my w za­kre­sie sto­so­wa­nia i zro­zu­mie­nia prze­pi­sów do­ty­czą­cych po­mo­cy pu­blicz­nej wska­zy­wał m.in. Par­la­ment Eu­ro­pej­ski ape­lu­jąc do KE by in­stru­men­ty praw­ne były "bar­dziej zro­zu­mia­łe, prost­sze, pro­por­cjo­nal­niej­sze i sku­tecz­niej­sze", Re­for­ma za­sad UE do­ty­czą­cych po­mo­cy pań­stwa w od­nie­sie­niu do usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym - Re­zo­lu­cja Par­la­men­tu Eu­ro­pej­skie­go z dnia 15 li­sto­pa­da 2011 r. w spra­wie re­for­my za­sad UE do­ty­czą­cych po­mo­cy pań­stwa w od­nie­sie­niu do usług świad­czo­nych w ogól­nym in­te­re­sie go­spo­dar­czym (2011/2146(INI), Dz.Urz. UE C 153E z 31.5.2013 r., s. 51.

260 O. But­zbach, Eu­ro­pe­an Sa­vings..., s. 86.

261 Na przy­kład aż do 1990 r. głów­nym ce­lem wło­skich re­gu­la­cji ban­ko­wych było wspie­ra­nie roz­wo­ju lo­kal­ne­go i za­pew­nie­nie sta­bil­no­ści fi­nan­so­wej, E. Car­let­ti, H. Ha­ne­nes, I. Schna­bel, The Pri­va­ti­za­tion...

262 D. Ba­chet, La ba­nque..., s. 100.

263 Zob. sze­rzej np. K. Cza­prac­ka, Ak­sjo­lo­gicz­ne ramy unij­ne­go pra­wa kon­ku­ren­cji, (w:) Kon­sty­tu­cja go­spo­dar­cza Unii Eu­ro­pej­skiej. Ak­sjo­lo­gia, A. No­wak-Far (red.), War­sza­wa 2010, s. 122 i n.

264 M. Ste­fan­cic, N. Ka­thit­zio­tis, An Eva­lu­ation..., s. 105.

Wprowadzenie

Do pod­ję­cia re­flek­sji na­uko­wej na te­mat ban­ku lo­kal­ne­go w pol­skim sys­te­mie praw­nym skła­nia kil­ka po­wo­dów. Mają one za­rów­no cha­rak­ter teo­re­tycz­ny, jak i - co w przy­pad­ku in­sty­tu­cji o tak do­nio­słym spo­łecz­nie wy­dźwię­ku rów­nie waż­ne - prak­tycz­ny.

W aspek­cie prag­ma­tycz­nym za­in­te­re­so­wa­nie pro­ble­ma­ty­ką ban­ko­wo­ści lo­kal­nej i kon­cep­cją ban­ku lo­kal­ne­go wią­zać moż­na z pró­bą po­szu­ki­wa­nia roz­wią­zań ak­tu­al­nych pro­ble­mów go­spo­dar­czych w co naj­mniej dwóch ob­sza­rach. Po pierw­sze, za­pew­nie­nia sta­bil­no­ści ryn­ku fi­nan­so­we­go (w tym w szcze­gól­no­ści sek­to­ra ban­ko­we­go) i, po wtó­re, lo­kal­ne­go i re­gio­nal­ne­go roz­wo­ju spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go.

W kon­tek­ście wy­da­rzeń ostat­nich lat, w spo­sób nie­unik­nio­ny po­strze­ga­nych przez pry­zmat kry­zy­su fi­nan­so­we­go, po­wsta­ją przede wszyst­kim istot­ne py­ta­nia o pra­wi­dło­wość or­ga­ni­za­cji sys­te­mu ban­ko­we­go. In­ter­wen­cjo­nizm pań­stwo­wy w po­sta­ci ogrom­nej po­mo­cy pu­blicz­nej, wspie­ra­nie in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych środ­ka­mi po­cho­dzą­cy­mi od rzą­dów czy ban­ków cen­tral­nych, zmia­ny wła­sno­ścio­we pro­wa­dzą­ce do upań­stwo­wie­nia nie­któ­rych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych (a więc czę­ści sys­te­mu ban­ko­we­go) w pań­stwach UE po­sta­wi­ły pod zna­kiem za­py­ta­nia do­tych­cza­so­we kon­cep­cje de­re­gu­la­cji i wol­ne­go ryn­ku. Uka­za­ły sła­bo­ści da­le­ko idą­cej li­be­ra­li­za­cji ryn­ków fi­nan­so­wych. Jak­kol­wiek w pol­skim sys­te­mie ban­ko­wym ta­kie in­ter­wen­cje pu­blicz­ne nie mia­ły miej­sca, a ban­ki kra­jo­we nie były be­ne­fi­cjen­ta­mi po­mo­cy pu­blicz­nej w tym okre­sie, to jed­nak do­świad­cze­nia in­nych państw skła­nia­ją do re­flek­sji na te­mat za­gro­żeń, ja­kie nie­sie ze sobą taka a nie inna struk­tu­ra sys­te­mu ban­ko­we­go. Ma­jąc na uwa­dze, że w Pol­sce (tak jak i w wie­lu in­nych pań­stwach) w cza­sie kry­zy­su to wła­śnie ban­ki okre­śla­ne mia­nem lo­kal­nych oka­za­ły się in­sty­tu­cja­mi sta­bil­ny­mi fi­nan­so­wo, w na­tu­ral­ny spo­sób po­ja­wia się py­ta­nie o ich zna­cze­nie dla sta­bil­no­ści sys­te­mu fi­nan­so­we­go, da­lej zaś o rolę pra­wa w kształ­to­wa­niu ich dzia­łal­no­ści i za­sad funk­cjo­no­wa­nia.

Dru­gą, in­spi­ro­wa­ną wzglę­da­mi prak­tycz­ny­mi, istot­ną przy­czy­ną pod­ję­cia ba­dań nad in­sty­tu­cją ban­ku lo­kal­ne­go jest jego po­ten­cjal­ne zna­cze­nie dla lo­kal­ne­go i re­gio­nal­ne­go roz­wo­ju spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go. Cho­ciaż­by wciąż nie­roz­wią­za­ny pro­blem wy­klu­cze­nia fi­nan­so­we­go za­rów­no na po­zio­mie kra­jo­wym, jak i UE, wska­zy­wa­nie li­kwi­da­cji ubó­stwa i roz­war­stwie­nia spo­łecz­ne­go jako za­da­nia pu­blicz­ne­go skła­nia do po­szu­ki­wa­nia roz­wią­zań - w tym in­sty­tu­cjo­nal­nych - mo­gą­cych przy­czy­niać się do za­pew­nia­nia środ­ków pie­nięż­nych nie­zbęd­nych dla roz­wo­ju jed­no­stek, ale rów­nież wspól­not lo­kal­nych i miej­sco­wych przed­się­biorstw. W tym kon­tek­ście ro­dzi się py­ta­nie, ja­kie­go typu in­sty­tu­cje świad­czą­ce usłu­gi fi­nan­so­we mo­gły­by efek­tyw­nie taką rolę speł­niać Czy mo­gły­by być nimi ban­ki lo­kal­ne? Nie­wąt­pli­wie ban­ki dzia­ła­ją­ce glo­bal­nie, zo­rien­to­wa­ne na osią­ga­nie zy­sku, oka­za­ły się wy­raź­nie nie­sku­tecz­ne spo­łecz­nie. Na­ra­zi­ły ogół oby­wa­te­li na nie­uza­sad­nio­ne z ich punk­tu wi­dze­nia kosz­ty. Do­pro­wa­dzi­ły do kry­zy­su za­ufa­nia oraz spo­wo­do­wa­ły ero­zję wia­ry w me­cha­ni­zmy ryn­ko­we1. Wiel­ką war­tość spo­łecz­ną mają w obec­nych cza­sach te pod­mio­ty go­spo­dar­cze, w któ­rych ren­tow­ność i efek­tyw­ność go­dzo­ne są z dzia­łal­no­ścią pro­spo­łecz­ną i ukie­run­ko­wa­niem na so­li­dar­ność spo­łecz­ną. Wy­da­rze­nia i prze­mia­ny, ja­kie mają obec­nie miej­sce w go­spo­dar­ce świa­to­wej, oraz zja­wi­ska za­cho­dzą­ce w po­szcze­gól­nych pań­stwach wy­mu­sza­ją re­wi­zję wie­lu po­glą­dów, do­tąd uzna­nych za nie­pod­wa­żal­ne, a do­ty­czą­cych or­ga­ni­za­cji sek­to­ra ban­ko­we­go, miej­sca w nim i zna­cze­nia ban­ków lo­kal­nych. Pro­wo­ku­je to do po­dej­mo­wa­nia de­ba­ty nad po­ję­ciem spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej w kon­tek­ście efek­tyw­no­ści eko­no­micz­nej, przy­czyn wy­stę­pu­ją­cych nie­spra­wie­dli­wo­ści i de­for­ma­cji. Na­ka­zem tak­że, a może przede wszyst­kim dla na­uki pra­wa fi­nan­so­we­go sta­je się re­flek­sja na te­mat spo­łecz­nej od­po­wie­dzial­no­ści ban­ków i nor­ma­tyw­nych in­stru­men­tów od­dzia­łu­ją­cych na jej wzmoc­nie­nie. Ran­gi tego ro­dza­ju stwier­dze­nia nie da się prze­ce­nić. Zwłasz­cza w kon­tek­ście za­sad ustro­ju wy­ra­żo­nych w pol­skiej Kon­sty­tu­cji2, a w szcze­gól­no­ści kom­po­nen­tu za­sa­dy wy­ra­żo­nej w jej ar­ty­ku­le dru­gim, ja­kim jest spra­wie­dli­wość spo­łecz­na. Spo­łecz­ny ele­ment jest wy­raź­nie ak­cen­to­wa­ny w pol­skiej usta­wie za­sad­ni­czej, jako na­da­ją­cy nową ja­kość nor­ma­tyw­ną okre­śle­niom "spra­wie­dli­wość" czy "go­spo­dar­ka ryn­ko­wa". Jest wy­ra­zem szcze­gól­nej aten­cji pra­wo­daw­cy, by w sta­no­wio­nym pra­wie (jak i przy jego sto­so­wa­niu) uwzględ­nia­ny był aspekt spo­łecz­ny. Ko­niecz­ne sta­je się w związ­ku z tym po­szu­ki­wa­nie kon­struk­tyw­nych spo­so­bów dzia­ła­nia po­zwa­la­ją­cych wpro­wa­dzić wy­móg urze­czy­wist­nie­nia, rów­nież po­przez pra­wo, kom­po­nen­tu spo­łecz­ne­go. Sta­no­wi­ło­by to jed­no­cze­śnie o do­sko­na­le­niu sys­te­mu praw­ne­go, któ­ry po­wi­nien być ukie­run­ko­wa­ny na kon­tekst spo­łecz­ny. War­to roz­wa­żać roz­wią­za­nia praw­ne, or­ga­ni­za­cyj­ne czy spo­łecz­ne, któ­re po­zwa­la­ją go­dzić nowe za­da­nia pu­blicz­ne i ocze­ki­wa­nia spo­łecz­ne w sek­to­rze ban­ko­wym3. Pły­nie stąd po­stu­lat, by pro­po­no­wać roz­wią­za­nia in­sty­tu­cjo­nal­ne sa­nu­ją­ce nie­wy­dol­ne do­tąd ob­sza­ry spo­łecz­nie od­po­wie­dzial­nej re­dy­stry­bu­cji środ­ków pie­nięż­nych na po­zio­mie lo­kal­nym. Dla osią­gnię­cia tego za­mie­rze­nia po­moc­ne może być prze­nie­sie­nie na grunt pra­wa ban­ko­we­go for­mu­ło­wa­nej w pol­skiej dok­try­nie praw­nej kon­cep­cji "przed­się­bior­cy spo­łecz­nie wraż­li­we­go". W kon­cep­cji tej przed­się­bior­ca re­ali­zu­je cele wy­kra­cza­ją­ce poza te o cha­rak­te­rze ko­mer­cyj­nym, w swo­jej dzia­łal­no­ści uwzględ­nia­jąc rów­nież ta­kie, któ­re są zgod­ne z po­stu­la­ta­mi mo­ral­ny­mi, ma­jąc po­czu­cie od­po­wie­dzial­no­ści przed spo­łe­czeń­stwem4. Do­peł­nie­nie oczy­wi­stych cech cha­rak­te­ry­zu­ją­cych pod­mio­ty go­spo­dar­cze o ta­kie, jak dba­łość o lo­kal­ną wspól­no­tę, so­li­dar­ność spo­łecz­na etc., pro­wa­dzi do po­wsta­nia no­wej ja­ko­ści - ban­ku zo­rien­to­wa­ne­go nie tyl­ko na wła­sną ko­rzyść, ale i na re­ali­za­cję war­to­ści etycz­nych.

W tym kon­tek­ście nie moż­na nie od­wo­łać się do kon­cep­cji for­mu­ło­wa­nych na grun­cie teo­rii pra­wa do­ty­czą­cych wzro­stu wy­ma­gań praw­nych wo­bec spo­łe­czeń­stwa, a tak­że spo­strze­żeń, że pra­wo kła­dzie co­raz więk­szy na­cisk na za­cho­wa­nia zgod­ne z ra­cja­mi spo­łe­czeń­stwa jako ca­ło­ści, na po­dej­mo­wa­nie dzia­łań spo­łecz­nie uży­tecz­nych5. Trze­ba za­tem za­dać py­ta­nie, czy ta­kim wy­mo­giem nie sta­je się, aby ak­tyw­ność oby­wa­te­li i ich dzia­ła­nia rów­nież w sfe­rze go­spo­dar­czej wy­zna­cza­ła spo­łecz­na od­po­wie­dzial­ność. Wy­da­je się rów­nież słusz­ne, by re­fleks ustro­jo­wej za­sa­dy de­cen­tra­li­za­cji czy sub­sy­diar­no­ści od­naj­dy­wać na grun­cie pra­wa ban­ko­we­go. W tym kon­tek­ście oży­wa idea ban­ku lo­kal­ne­go. Ule­ga ona - co oczy­wi­ste - prze­obra­że­niom w związ­ku z prze­mia­na­mi, ja­kie za­cho­dzą na ryn­ku usług fi­nan­so­wych. Kształ­tu­ją ją tak­że zmia­ny za­cho­dzą­ce w spo­łe­czeń­stwie. Jed­nak oba te czyn­ni­ki nie osła­bia­ją, ale wręcz prze­ciw­nie, wzmac­nia­ją prze­ko­na­nie o za­sad­no­ści funk­cjo­no­wa­nia w sys­te­mach ban­ko­wych ban­ków lo­kal­nych.

Upa­try­wa­nie w ban­kach lo­kal­nych pod­mio­tów mo­gą­cych peł­nić wska­za­ne role uza­sad­nia­ją ba­da­nia em­pi­rycz­ne. Ban­ki te mają wie­lo­let­nią tra­dy­cję w wie­lu pań­stwach UE6 i - jak po­ka­zu­ją ana­li­zy ich do­ty­czą­ce - wkom­po­no­wa­nie w sys­tem fi­nan­so­wy roz­wią­zań umoż­li­wia­ją­cych funk­cjo­no­wa­nie ban­ków lo­kal­nych przy­no­si wie­le ko­rzy­ści7. In­sty­tu­cje tego typu sta­ją się wła­śnie mię­dzy in­ny­mi sta­bi­li­za­to­rem dla sys­te­mu ban­ko­we­go, re­dy­stry­bu­ują środ­ki pie­nięż­ne w spo­sób bar­dziej od­po­wie­dzial­ny spo­łecz­nie, wspie­ra­jąc miej­sco­wą zbio­ro­wość i przed­się­bior­ców, przy­czy­nia­ją się do wzro­stu spój­no­ści spo­łecz­nej i roz­wo­ju go­spo­dar­ki lo­kal­nej, a tak­że do efek­tyw­niej­sze­go wy­ko­ny­wa­nia za­dań pu­blicz­nych w związ­ku z po­dej­mo­wa­ną prze­zeń współ­pra­cą z wła­dza­mi lo­kal­ny­mi. Im­pli­ku­je to wnio­sek, że są one ele­men­tem po­żą­da­nym. Już ta kon­sta­ta­cja mo­gła­by wy­star­czyć za uza­sad­nie­nie pod­ję­cia pro­ble­ma­ty­ki ban­ku lo­kal­ne­go. Je­śli pra­wi­dło­we są usta­le­nia od­no­szą­ce się do ko­rzy­ści pły­ną­cych z funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych w sys­te­mach ryn­ko­wych wie­lu kra­jów, to w na­tu­ral­ny spo­sób ro­dzi się py­ta­nie, jak na tym tle pre­zen­tu­ją się pol­skie ban­ki lo­kal­ne.

W tym miej­scu po­ja­wia się pro­blem kwa­li­fi­ka­cji kra­jo­wych ban­ków do gru­py ban­ków lo­kal­nych w świe­tle pol­skich prze­pi­sów. Brak bez­po­śred­nie­go usta­wo­we­go przy­pi­sa­nia im ce­chy "lo­kal­no­ści" wy­mu­sza roz­wa­że­nie tych kwe­stii przez dok­try­nę. Wy­ma­ga za­da­nia py­tań o kry­te­ria prze­są­dza­ją­ce o ich przy­po­rząd­ko­wa­niu do tej ka­te­go­rii in­sty­tu­cji. Tym­cza­sem za­gad­nie­nie ban­ków lo­kal­nych w pol­skiej li­te­ra­tu­rze praw­ni­czej pod­no­szo­ne jest sto­sun­ko­wo rzad­ko. Za­in­te­re­so­wa­nie tą te­ma­ty­ką w ostat­nich la­tach oży­wa­ło głów­nie w cza­sie de­bat nad moż­li­wo­ścią re­sty­tu­cji ban­ków ko­mu­nal­nych i w mo­men­tach in­ge­ren­cji pra­wo­daw­cy w struk­tu­ry spół­dziel­cze­go sek­to­ra ban­ko­we­go. Na­to­miast kwe­stia wy­od­ręb­nie­nia wy­zna­cza­nych praw­nie cech kon­sty­tu­tyw­nych ta­kich in­sty­tu­cji i stwo­rze­nia ca­ło­ścio­wej kon­cep­cji re­gu­la­cji sprzy­ja­ją­cych two­rze­niu i funk­cjo­no­wa­niu ban­ków lo­kal­nych nie była przed­mio­tem szer­sze­go dys­kur­su na­uko­we­go. Ro­dzi to prze­świad­cze­nie o ist­nie­ją­cej po­trze­bie teo­re­tycz­ne­go opra­co­wa­nia in­sty­tu­cji ban­ku lo­kal­ne­go w na­ukach praw­nych i ana­li­zy jego kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej. Prze­ko­na­nie to uza­sad­nia rów­nież fakt, że ter­min "bank lo­kal­ny" bez wąt­pie­nia na­le­ży do ję­zy­ka praw­ni­cze­go, choć nie praw­ne­go, a do­tych­cza­so­we pró­by opi­sa­nia tej ka­te­go­rii trud­no uznać za kom­plet­ne, wy­czer­pu­ją­ce czy za­do­wa­la­ją­ce. Brak w tek­stach pol­skie­go pra­wa okre­śle­nia "bank lo­kal­ny" pro­wa­dzi na­tu­ral­nie do po­wsta­nia dy­le­ma­tów me­to­do­lo­gicz­nych wy­ni­ka­ją­cych z nie­moż­no­ści jego ana­li­zy i in­ter­pre­ta­cji jako ter­mi­nu praw­ne­go. Nie­mniej moż­na przy­jąć, że iden­ty­fi­ko­wa­ny przez dok­try­nę pra­wa przy­miot tzw. "lo­kal­no­ści" czy lo­kal­ne­go cha­rak­te­ru na­ka­zu­je uznać, że musi on mieć opar­cie w kon­struk­cjach praw­nych. To wy­raź­ne "sko­do­wa­nie" do­gma­tycz­ne - czy ra­czej "do­gma­ty­zu­ją­ce" - nie za­my­ka bez­względ­nie pola wnio­sko­wań gra­ni­ca­mi pra­wa po­zy­tyw­ne­go. Mu­szą one wszak­że wy­zna­czać pod­sta­wę oraz ramy wnio­sko­wań praw­ni­czych i roz­wa­żań dok­try­ny pra­wa. Zwłasz­cza tam, gdzie przyj­mu­jąc ja­kąś for­mu­łę praw­nych cech ban­ku lo­kal­ne­go re­kon­stru­owa­nych z norm praw­nych, ro­dzą się pro­po­zy­cje for­mu­ło­wa­nia jego opi­so­wej i po­stu­lo­wa­nej po­sta­ci. Nie­wąt­pli­wie wska­za­ne czyn­ni­ki utrud­nia­ją wy­zna­cza­nie cech nor­ma­tyw­nych ban­ku lo­kal­ne­go i być może w pew­nym stop­niu uza­sad­nia­ją brak szer­szych opra­co­wań pro­ble­ma­ty­ki ban­ku lo­kal­ne­go.

Do pod­ję­cia po­głę­bio­nych sys­te­mo­wych roz­wa­żań nad ure­gu­lo­wa­niem in­sty­tu­cji ban­ku lo­kal­ne­go w Pol­sce, co nie mia­ło do­tych­czas miej­sca w żad­nej z mo­no­gra­fii praw­ni­czych, mo­ty­wu­je w związ­ku z tym za­rów­no po­win­ność na­uko­wa, jak i uka­za­ne wzglę­dy prag­ma­tycz­ne. Wspól­nie dają one asumpt do do­ko­na­nia ana­li­zy do­rob­ku dok­try­ny w celu iden­ty­fi­ka­cji kon­sty­tu­tyw­nych kom­po­nen­tów ban­ku lo­kal­ne­go w kon­cep­cji dok­try­nal­nej, jak i prze­pi­sów pra­wa dla re­kon­struk­cji jego kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej w pol­skim po­rząd­ku praw­nym, cze­mu słu­ży sfor­mu­ło­wa­nie hi­po­tez i za­ło­żeń na­uko­wo-ba­daw­czych, któ­re pod­po­rząd­ko­wa­ne zo­sta­ły głów­ne­mu ce­lo­wi ni­niej­szej roz­pra­wy, ja­kim jest roz­wa­że­nie, po raz pierw­szy w li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu, w spo­sób kom­plek­so­wy kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go w pol­skim sys­te­mie praw­nym oraz jego kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej. Dą­że­niem na­uko­wym w ni­niej­szej roz­pra­wie sta­je się za­tem re­kon­struk­cja norm kształ­tu­ją­cych swo­iste ce­chy, szcze­gól­ną or­ga­ni­za­cję czy spo­sób funk­cjo­no­wa­nia ban­ku lo­kal­ne­go (in­ny­mi sło­wy, iden­ty­fi­ka­cja jego kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej) oraz ca­ło­ścio­wa oce­na od­two­rzo­ne­go ze­spo­łu po­wią­za­nych ze sobą tre­ścio­wo norm z punk­tu wi­dze­nia kom­plet­no­ści oraz spój­no­ści przy­ję­tych roz­wią­zań praw­nych. Po­zwo­li to na do­ko­na­nie osą­du, czy w Pol­sce moż­na mó­wić o ist­nie­niu kon­cep­cji nor­ma­tyw­nej ban­ku lo­kal­ne­go. Czy po­dob­nie jak ma to miej­sce w nie­któ­rych pań­stwach Unii Eu­ro­pej­skiej8 pol­ski pra­wo­daw­ca two­rzy wła­ści­we roz­wią­za­nia praw­ne dla funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych?

W tym kon­tek­ście po­ja­wia­ją się pierw­sze kwe­stie pro­ble­ma­tycz­ne od­no­szą­ce się do za­sto­so­wa­nej ter­mi­no­lo­gii. Do­ty­czą one sto­so­wa­nia na grun­cie pro­wa­dzo­nych ba­dań po­ję­cia kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej za­miast nor­ma­tyw­nej. Nie­wąt­pli­wie fakt, że za­mie­rze­niem na­uko­wym bę­dzie od­two­rze­nie kon­struk­cji ban­ku lo­kal­ne­go okre­ślo­nej nor­ma­mi pra­wa, czy­ni da­le­ce za­sad­ne po­słu­że­nie się po­ję­ciem "kon­struk­cja nor­ma­tyw­na" jako naj­bar­dziej ade­kwat­nym. Jed­nak za­stą­pie­nie okre­śle­nia "nor­ma­tyw­na" sy­no­ni­micz­nym okre­śle­niem "re­gu­la­cyj­na" znaj­du­je swo­je głę­bo­kie uza­sad­nie­nie w uję­ciu pro­ble­ma­ty­ki i za­kre­sie pro­wa­dzo­nych ba­dań. Zwa­żyw­szy, że rów­no­le­gle do roz­wa­żań nad kon­struk­cją pro­wa­dzo­ne są re­flek­sje nad kon­cep­cją nor­ma­tyw­ną ban­ku lo­kal­ne­go, wska­za­ne sta­je się wy­raź­ne za­ak­cen­to­wa­nie, tak­że po­przez od­po­wied­ni do­bór apa­ra­tu po­ję­cio­we­go, do­ko­na­ne­go roz­róż­nie­nia mię­dzy od­czy­ty­wa­ną z norm pra­wa kon­cep­cją a kon­struk­cją. Skła­nia to do po­szu­ki­wa­nia wła­ści­we­go od­po­wied­ni­ka dla okre­śle­nia "nor­ma­tyw­ny". Wy­da­je się, że stać się nim może przy­miot­nik "re­gu­la­cyj­ny", któ­ry po­dob­nie jak "nor­ma­tyw­ny", wią­za­ny jest zna­cze­nio­wo z uj­mo­wa­niem w nor­my praw­ne. Sta­ra­jąc się za­tem za­pew­nić peł­ną po­praw­ność ter­mi­no­lo­gicz­ną, a jed­no­cze­śnie trans­pa­rent­ność do­ko­ny­wa­nych ana­liz i pro­wa­dzo­nych ba­dań, osta­tecz­nie przy­ję­to, że w ni­niej­szej roz­pra­wie sto­so­wa­ne będą po­ję­cia "kon­struk­cja re­gu­la­cyj­na" oraz "kon­cep­cja nor­ma­tyw­na".

Sku­pia­jąc uwa­gę już bez­po­śred­nio na za­gad­nie­niu ban­ku lo­kal­ne­go i sfor­mu­ło­wa­niu pro­ble­mów ba­daw­czych, stwier­dzić trze­ba, że obec­nie w Pol­sce ban­ki lo­kal­ne ko­ja­rzo­ne są z funk­cjo­nu­ją­cy­mi na kra­jo­wym ryn­ku fi­nan­so­wym ban­ka­mi spół­dziel­czy­mi. Po­wsta­je w związ­ku z tym z jed­nej stro­ny py­ta­nie, czy obo­wią­zu­ją­ce ak­tu­al­nie ramy praw­ne unie­moż­li­wia­ją two­rze­nie ban­ków lo­kal­nych opar­tych o inną for­mę or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ną, z dru­giej zaś, na ile ban­ki spół­dziel­cze są ban­ka­mi lo­kal­ny­mi i czy jako ta­kie wła­śnie kształ­tu­ją je obec­ne re­gu­la­cje praw­ne. Jed­no­cze­śnie wnik­nię­cie w pro­ble­ma­ty­kę wy­zna­cza­ną te­ma­tem pra­cy po­zwa­la na do­strze­że­nie, że okre­śle­nie "bank lo­kal­ny" i kon­cep­cje dok­try­nal­ne ban­ku lo­kal­ne­go wła­ści­we są nie tyl­ko pol­skiej li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu, ale mają wy­miar swo­iście uni­wer­sal­ny. Ter­min "bank lo­kal­ny" sto­so­wa­ny jest przy tym za­zwy­czaj dla okre­śle­nia pew­ne­go typu ban­ków9 funk­cjo­nu­ją­cych w róż­nych pań­stwach. Po­ja­wia się on w na­uko­wych opra­co­wa­niach teo­re­tycz­nych au­to­rów z wie­lu kra­jów10. In­sty­tu­cja ta pod­da­wa­na jest ana­li­zie w aspek­cie mię­dzy­na­ro­do­wym11, a tak­że w róż­ne­go ro­dza­ju ra­por­tach i pro­gra­mach12. Moż­na po­wie­dzieć, że ter­min "bank lo­kal­ny" słu­ży opi­sa­niu pew­nej ka­te­go­rii in­sty­tu­cji fi­nan­so­wych dzia­ła­ją­cych na kra­jo­wym ryn­ku, a jed­no­cze­śnie wy­stę­pu­ją­cych w ska­li glo­bal­nej. W wie­lu pań­stwach pod­mio­ty opi­sy­wa­ne ter­mi­nem "bank lo­kal­ny" są sta­łym ele­men­tem sek­to­ra ban­ko­we­go. Pod­kre­ślić przy tym na­le­ży, że w nie­któ­rych z nich okre­śle­nie to ma zde­cy­do­wa­nie wy­miar nor­ma­tyw­ny. Prze­pi­sy sta­tu­ują in­sty­tu­cje okre­śla­ne tym mia­nem expres­sis ver­bis13. Istot­ny jest rów­nież fakt, że trak­to­wa­nie da­ne­go ban­ku jako lo­kal­ne­go za­le­ży od wie­lu czyn­ni­ków spo­łecz­nych, eko­no­micz­nych, a i w znacz­nej mie­rze od jego funk­cjo­no­wa­nia w prze­strze­ni te­ry­to­rial­nej. Otwie­ra to ob­szar re­flek­sji nad moż­li­wą ty­po­lo­gią ka­te­go­rii (po­jęć) in­sty­tu­cji pra­wa ban­ko­we­go oraz uzna­nie, że bank lo­kal­ny za­li­cza­ny musi być do ka­te­go­rii (po­jęć) in­sty­tu­cji "po­nad­kra­jo­wych". Ta kon­sta­ta­cja na­ka­zu­je do­ko­ny­wa­nie sze­ro­kich ba­dań praw­no­po­rów­naw­czych - a przy­najm­niej zde­cy­do­wa­nie uwzględ­nia­ją­cych kon­tekst kom­pa­ra­ty­stycz­ny. Po dru­gie, wy­mu­sza re­flek­sję, czy usta­la­jąc gra­ni­ce po­ję­cio­we (okre­śle­nie praw­ne) ban­ku lo­kal­ne­go w kon­kret­nym sys­te­mie praw­nym, na­le­ży to czy­nić w ode­rwa­niu od in­nych sys­te­mów i obo­wią­zu­ją­cych w nich re­gu­la­cji. Dla wszech­stron­nej ana­li­zy pro­ble­ma­ty­ki po­ru­sza­nej w roz­pra­wie nie­zbęd­ne jest do­ko­na­nie sze­ro­kich ba­dań mię­dzy­sys­te­mo­wych, zwłasz­cza tam, gdzie pro­po­no­wa­ne będą wła­sne kon­cep­cje i pro­po­zy­cje ure­gu­lo­wa­nia po­zy­cji praw­nej ban­ku lo­kal­ne­go w pol­skim pra­wie.

Już tych kil­ka po­czy­nio­nych uwag po­zwa­la nie tyl­ko za­ry­so­wać ob­szar ba­daw­czy sze­rzej niż je­dy­nie re­gu­la­cje kra­jo­we, ale rów­nież sfor­mu­ło­wać hi­po­te­zę, że moż­li­we jest wy­zna­cze­nie wspól­ne­go dla wszyst­kich państw, po­nadna­ro­do­we­go zna­cze­nia po­ję­cia "bank lo­kal­ny". Wska­zu­jąc jego ce­chy szcze­gól­ne, trze­ba czy­nić to za­wsze przez pry­zmat funk­cjo­no­wa­nia kon­kret­nych jego po­sta­ci dzia­ła­ją­cych na ryn­kach kra­jo­wych, gdyż to kra­jo­we re­gu­la­cje (w znacz­nym stop­niu, jak nie wy­łącz­nie) wła­ści­we da­ne­mu re­gio­no­wi, pań­stwu, oprócz czyn­ni­ków po­za­nor­ma­tyw­nych, kształ­tu­ją i osta­tecz­nie prze­są­dza­ją o moż­li­wo­ści za­ist­nie­nia i funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych. Ta­kie uję­cie i sze­ro­kie ba­da­nia mię­dzy­sys­te­mo­we nie były do­tych­czas po­dej­mo­wa­ne w li­te­ra­tu­rze przed­mio­tu.

Prze­pro­wa­dze­niu po­głę­bio­nej re­flek­sji na­uko­wej nad nor­ma­tyw­ną kon­cep­cją ban­ku lo­kal­ne­go w pol­skim sys­te­mie praw­nym słu­ży sfor­mu­ło­wa­nie dal­szych, bar­dziej szcze­gó­ło­wych py­tań pro­ble­mo­wych: jaka jest ak­tu­al­na treść nor­ma­tyw­na po­ję­cia "bank lo­kal­ny" w pol­skim po­rząd­ku praw­nym, czy moż­na wska­zać pod­sta­wę praw­ną (nor­mę ogól­ną) uza­sad­nia­ją­cą two­rze­nie szcze­gól­nych re­gu­la­cji de­dy­ko­wa­nych ban­kom lo­kal­nym, ja­kie są unij­ne i pol­skie (kra­jo­we) ramy praw­ne wy­zna­cza­ją­ce za­kres i za­sa­dy dzia­łal­no­ści ban­ków lo­kal­nych, gdzie są gra­ni­ce swo­bo­dy le­gi­sla­cyj­nej pra­wo­daw­cy pol­skie­go, po­strze­ga­ne nie tyl­ko po­przez pry­zmat ogól­nych re­guł do­ty­czą­cych po­praw­nej le­gi­sla­cji (pań­stwa praw­ne­go) etc., ale w spe­cy­ficz­nej ma­te­rii pra­wa ban­ko­we­go i ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go od­no­szą­ce się do ban­ków lo­kal­nych, ja­kie­go typu ban­ki lo­kal­ne mogą po­dej­mo­wać i pro­wa­dzić dzia­łal­ność w Pol­sce?

Po­wyż­sze py­ta­nia, sta­ły się pod­sta­wą dla stwo­rze­nia głów­nej hi­po­te­zy ba­daw­czej, sta­no­wią­cej za­sad­ni­czy przed­miot roz­wa­żań w ni­niej­szej dy­ser­ta­cji. Na ba­zie wstęp­nych usta­leń uzna­no, że jak­kol­wiek prze­pi­sy Kon­sty­tu­cji RP oraz pra­wa unij­ne­go dają pod­sta­wę do kre­owa­nia roz­wią­zań praw­nych po­zwa­la­ją­cych na two­rze­nie oraz funk­cjo­no­wa­nie ban­ków lo­kal­nych, to w Pol­sce re­gu­la­cje bez­po­śred­nio do­ty­czą­ce tego typu in­sty­tu­cji mają cha­rak­ter frag­men­ta­rycz­ny. Przy­ję­to, że pra­wo­daw­ca pol­ski stop­nio­wo do­ko­nu­je zmian le­gi­sla­cyj­nych spra­wia­ją­cych, że tra­cą za­ko­rze­nie­nie nor­ma­tyw­ne te ce­chy, któ­re spra­wia­ły, że okre­ślo­ne ban­ki po­strze­ga­ne były jako lo­kal­ne. Mimo to nie ule­ga wąt­pli­wo­ści, że obo­wią­zu­ją­ce prze­pi­sy po­zwa­la­ją na pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej na nie­wiel­kim ob­sza­rze i o róż­nym pro­fi­lu spo­łecz­ne­go ukie­run­ko­wa­nia, w tym tak­że o ukie­run­ko­wa­niu lo­kal­nym (lo­kal­nej orien­ta­cji).

Dla udzie­le­nia od­po­wie­dzi na przed­sta­wio­ne py­ta­nia oraz dą­żąc do we­ry­fi­ka­cji tak sfor­mu­ło­wa­nych hi­po­tez, za po­trzeb­ne i za­sad­ne uzna­no sze­ro­kie uję­cie pra­cy ma­ją­ce roz­pa­try­wać za­gad­nie­nie ban­ku lo­kal­ne­go nie tyl­ko w od­nie­sie­niu do ist­nie­ją­cych re­gu­la­cji do­ty­czą­cych ban­ków spół­dziel­czych (uzna­wa­nych w li­te­ra­tu­rze za lo­kal­ne), a to ze wzglę­du na ich cząst­ko­wy cha­rak­ter z punk­tu wi­dze­nia pod­sta­wo­wej ka­te­go­rii, tj. lo­kal­no­ści, ale znacz­nie sze­rzej. Ana­li­zą praw­ną ob­ję­to w związ­ku z tym nie tyl­ko unor­mo­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ków spół­dziel­czych, ale pod­ję­to kom­plek­so­we ba­da­nia, po­szu­ku­jąc tak­że in­nych roz­wią­zań le­gi­sla­cyj­nych da­ją­cych pod­sta­wy funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych. Sta­wia­jąc py­ta­nia o re­la­cje w prze­strze­ni nor­ma­tyw­nej i funk­cjo­nal­nej mię­dzy dzia­łal­no­ścią ban­ko­wą a jej lo­kal­nym cha­rak­te­rem, przy­ję­to, jako ko­lej­ną hi­po­te­zę, że nie tyle for­ma or­ga­ni­za­cyj­no-praw­na prze­są­dzać bę­dzie o kwa­li­fi­ka­cji da­ne­go ban­ku jako lo­kal­ne­go, ale pew­ne "ma­te­rial­ne" wła­ści­wo­ści ban­ków. Już tyl­ko to twier­dze­nie czy­ni umo­ty­wo­wa­nym po­sze­rze­nie ana­liz i nie­ogra­ni­cze­nie ich wy­łącz­nie do ban­ków spół­dziel­czych. In­te­re­su­ją­ce i za­sad­ne sta­je się do­dat­ko­wo prze­ana­li­zo­wa­nie obec­nie obo­wią­zu­ją­cych pol­skich prze­pi­sów pod ką­tem moż­li­wo­ści two­rze­nia ban­ków lo­kal­nych rów­nież w in­nych do­zwo­lo­nych pra­wem for­mach or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych, co nie było do­tych­czas przed­mio­tem roz­wa­żań pol­skiej dok­try­ny. Za­uwa­żyć jed­no­cze­śnie trze­ba i to, że spo­sób or­ga­ni­za­cji, cele i funk­cje pod­mio­tów pro­wa­dzą­cych dzia­łal­ność go­spo­dar­czą, a więc tak­że i ban­ków, de­ter­mi­nu­je rów­nież pod­miot wła­ści­ciel­ski, w tym zna­cze­niu, że w przy­pad­ku pod­mio­tów pu­blicz­nych ko­niecz­ne jest uwzględ­nie­nie tego szcze­gól­ne­go sta­tu­su wła­ści­cie­li i nie­co in­ne­go po­dej­ścia re­gu­la­cyj­ne­go, co skła­nia do ich od­ręb­nej ka­te­go­ry­za­cji. Wpraw­dzie w Pol­sce nie ma dziś ban­ków okre­śla­nych mia­nem ko­mu­nal­nych, jed­nak moż­li­we i nie­odzow­ne jest prze­ana­li­zo­wa­nie roz­wią­zań praw­nych pod ką­tem moż­li­wo­ści or­ga­ni­zo­wa­nia lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych w Pol­sce. Do­strze­ga­jąc róż­no­rod­ność za­dań pu­blicz­nych współ­cze­snych sa­mo­rzą­dów lo­kal­nych z po­wo­dze­niem re­ali­zo­wa­nych w wie­lu pań­stwach Eu­ro­py przy współ­udzia­le ko­mu­nal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych (m.in. w Niem­czech, Au­strii), w tym urze­czy­wist­nia­nie roz­wo­ju re­gio­nal­ne­go, któ­re tak­że w Pol­sce na­le­ży trak­to­wać jako usta­wo­we za­da­nie pu­blicz­ne14, nie moż­na nie pod­jąć się po­szu­ki­wa­nia od­po­wie­dzi na py­ta­nie, czy na na­szym ro­dzi­mym ryn­ku wła­dze lo­kal­ne mo­gły­by być w po­dob­ny spo­sób wspie­ra­ne przez pol­skie lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne.

Te sze­ro­kie roz­wa­ża­nia im­pli­ku­je kon­sta­ta­cja, że za­kła­dać trze­ba, iż ka­te­go­ria ban­ków lo­kal­nych nie jest jed­no­li­ta. Skła­nia to do do­ko­na­nia pew­nej kla­sy­fi­ka­cji ban­ków lo­kal­nych w celu prze­pro­wa­dze­nia kom­plek­so­wych roz­wa­żań nad za­gad­nie­niem ban­ku lo­kal­ne­go i prze­są­dze­nia, czy po­sta­wio­ne hi­po­te­zy i przy­ję­te za­ło­że­nia znaj­du­ją po­twier­dze­nie w świe­tle ana­liz praw­nych. Jako kry­te­rium do­ko­na­ne­go po­dzia­łu przy­ję­to sta­tus oso­by/osób wła­ści­cie­la/wła­ści­cie­li, uzna­jąc, że iden­ty­fi­ko­wać moż­na dwo­ja­kie­go typu ban­ki lo­kal­ne (któ­re ukształ­to­wa­ły się w wie­lu z państw eu­ro­pej­skich, a tak­że były swe­go cza­su ele­men­tem pol­skie­go sys­te­mu ban­ko­we­go, za­nim na sku­tek prze­mian ustro­jo­wych nie zo­sta­ły one zli­kwi­do­wa­ne lub ich dzia­łal­ność nie ule­gła zna­czą­cej de­for­ma­cji): ban­ki sa­mo­rzą­dów lo­kal­nych (lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne) oraz ban­ki spo­łecz­no­ści lo­kal­nych (in­sty­tu­cje bę­dą­ce wła­sno­ścią człon­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych). Nie ma wąt­pli­wo­ści, że obie ka­te­go­rie ban­ków lo­kal­nych wy­ma­ga­ją od­ręb­nej ana­li­zy, gdyż po­zwo­li to od­po­wie­dzieć na py­ta­nie, czy ist­nie­ją prze­pi­sy pra­wa, któ­re co naj­mniej umoż­li­wia­ją two­rze­nie i funk­cjo­no­wa­nie każ­dej z ka­te­go­rii. Na­stęp­nie zaś, w przy­pad­ku po­zy­tyw­nej we­ry­fi­ka­cji, usta­lić za­kres dzia­ła­nia, spo­sób or­ga­ni­za­cji, ale, co szcze­gól­nie istot­ne, okre­ślić te ce­chy, któ­re trak­to­wać na­le­ży jako "iden­ty­fi­ka­to­ry" "ma­te­rial­nej" wła­ści­wo­ści ban­ków lo­kal­nych. W płasz­czyź­nie me­to­do­lo­gicz­nej nie­odzow­na bę­dzie pró­ba wy­od­ręb­nie­nia norm (grup prze­pi­sów) uwzględ­nia­ją­cych spe­cy­fi­kę ban­ków lo­kal­nych (ban­ków ko­mu­nal­nych i ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych). Wska­za­ne bę­dzie tak­że za­pro­po­no­wa­nie pew­nych pa­ra­me­trów nor­ma­tyw­nych, co nie było do­tych­czas przed­mio­tem ba­dań dok­try­ny pra­wa, i tre­ści dok­try­nal­nej kon­cep­cji ban­ku lo­kal­ne­go, mo­gą­cej być przed­mio­tem dal­szej dys­pu­ty na­uko­wej.

Ko­niecz­ność ty­pi­za­cji i wy­od­ręb­nie­nia lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go oraz ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nych, jaką do­strze­żo­no na grun­cie pro­wa­dzo­nych ba­dań, spra­wia, że nie­zbęd­nym ele­men­tem ana­li­zy nor­ma­tyw­nej bę­dzie uści­śle­nie zna­cze­nia pro­po­no­wa­nych ter­mi­nów. In­ter­dy­scy­pli­nar­ne łą­cze­nia ter­mi­no­lo­gicz­ne, w tym w szcze­gól­no­ści spo­je­nie po­jęć z za­kre­su pra­wa sa­mo­rzą­do­we­go oraz ban­ko­we­go, sta­ją się rów­nież jed­nym z za­mie­rzeń re­ali­zo­wa­nych w ni­niej­szej mo­no­gra­fii, a słu­żą­cych za­pew­nie­niu ko­he­ren­cji i trans­pa­rent­no­ści pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań w płasz­czyź­nie ter­mi­no­lo­gicz­nej i po­ję­cio­wej.

Tak uję­te za­ło­że­nia, pro­ble­my i cele ba­daw­cze de­ter­mi­nu­ją za­kres i kon­struk­cję ni­niej­szej mo­no­gra­fii. Usta­le­nia do­ko­ny­wa­ne w pierw­szej czę­ści pra­cy - w znacz­nej mie­rze ter­mi­no­lo­gicz­ne oraz uka­zu­ją­ce bank lo­kal­ny w per­spek­ty­wie nor­ma­tyw­no-hi­sto­rycz­nej i po­glą­dach dok­try­ny - słu­żą jako punkt wyj­ścia do dal­szej ana­li­zy praw­nej in­sty­tu­cji ban­ku lo­kal­ne­go. Na­stęp­nie, z uwa­gi na obec­ną spe­cy­fi­kę struk­tu­ry źró­deł re­gu­la­cji praw­nych oraz ist­nie­nie współ­za­leż­no­ści mię­dzy pra­wem unij­nym a sys­te­ma­mi państw człon­kow­skich, ko­niecz­ne jest od­wo­ła­nie się do unor­mo­wań dzia­łal­no­ści ban­ku na szcze­blu UE. Cho­dzi tu zwłasz­cza o roz­strzy­gnię­cie na grun­cie pra­wa unij­ne­go o za­kre­sie moż­li­wo­ści two­rze­nia róż­nych struk­tur in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych oraz gra­nic swo­bo­dy w tej ma­te­rii ze wzglę­du na funk­cję tych in­sty­tu­cji (np. dzia­ła­nia w ogól­nym in­te­re­sie eko­no­micz­nym/go­spo­dar­czym), prze­pi­sów o kon­ku­ren­cji czy po­mo­cy pu­blicz­nej, któ­ry to pro­blem na­bie­ra szcze­gól­nej wagi w od­nie­sie­niu do lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych, a tak­że roz­wią­zań obo­wią­zu­ją­cych na jed­no­li­tym ryn­ku fi­nan­so­wym w od­nie­sie­niu do lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych. Prze­są­dze­nie, na ile pra­wo unij­ne wy­łą­cza sto­so­wa­nie źró­deł kra­jo­wych w ana­li­zo­wa­nej pro­ble­ma­ty­ce ban­ku lo­kal­ne­go oraz jaki jest mar­gi­nes swo­bo­dy le­gi­sla­cyj­nej pra­wo­daw­cy kra­jo­we­go, ma za­sad­ni­cze zna­cze­nie dla uzna­nia, czy uza­sad­nio­ne jest ocze­ki­wa­nie, że w pol­skim po­rząd­ku praw­nym moż­na w ogó­le po­szu­ki­wać norm od­no­szą­cych się do tego typu ban­ku. Twier­dzą­ca od­po­wiedź wy­zna­czy dal­szy kie­ru­nek ba­daw­czy. Uzna­no, że w ta­kim przy­pad­ku re­flek­sji nad pra­wem unij­nym to­wa­rzy­szyć bę­dzie i inna, wiel­ce istot­na z punk­tu wi­dze­nia pod­ję­tej te­ma­ty­ki ba­daw­czej, a wią­żą­ca się z py­ta­niem o to, jak pra­wo sta­no­wio­ne na szcze­blu UE wpły­nę­ło na sys­tem ban­ko­wo­ści lo­kal­nej w UE. Waż­ne wy­da­je się bo­wiem zba­da­nie, czy idea ban­ku lo­kal­ne­go ma współ­cze­śnie swo­je od­zwier­cie­dle­nie w kon­struk­cji sys­te­mów ban­ko­wych po­szcze­gól­nych państw człon­kow­skich, na czym po­le­ga spe­cy­fi­ka lo­kal­nych in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych, któ­re z cech kon­sty­tu­tyw­nych, kar­dy­nal­nych ban­ku lo­kal­ne­go pod­da­ne zo­sta­ły re­gu­la­cji praw­nej.

Stu­dium nad nor­ma­tyw­ną kon­cep­cją ban­ku lo­kal­ne­go w pol­skim sys­te­mie praw­nym wy­ma­ga na­stęp­nie roz­strzy­gnię­cia od­no­śnie do umo­co­wa­nia praw­ne­go dla dzia­ła­nia tego typu in­sty­tu­cji w pol­skich prze­pi­sach. Wska­za­ne jest za­da­nie py­ta­nia, na ile prze­pi­sy pol­skie­go pra­wa do­pusz­cza­ją ak­tyw­ność tego ro­dza­ju pod­mio­tów na ryn­ku fi­nan­so­wym, ale tak­że czy ist­nie­ją od­po­wied­nie ramy praw­ne dla ich two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia. Z punk­tu wi­dze­nia pra­wa kra­jo­we­go in­te­re­su­ją­ca jest za­tem ana­li­za re­gu­la­cji praw­nych, któ­re moż­na od­no­sić do in­sty­tu­cji ban­ku lo­kal­ne­go, w tym za­rów­no tych uję­tych w usta­wie za­sad­ni­czej mię­dzy in­ny­mi po­przez pry­zmat kon­cep­cji spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej, za­sad so­li­dar­no­ści i spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej, spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, sub­sy­diar­no­ści, de­cen­tra­li­za­cji i ich urze­czy­wist­nie­nia w sys­te­mie ban­ko­wym, jak i ak­tach niż­sze­go rzę­du, okre­śla­ją­cych za­kres in­ge­ren­cji pra­wo­daw­cy w swo­bo­dę po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej oraz spo­sób or­ga­ni­za­cji sys­te­mu ban­ko­we­go.

W ko­lej­nych czę­ściach pra­cy skon­cen­tro­wa­no się na pre­zen­ta­cji ty­pów ban­ków lo­kal­nych, roz­wa­ża­jąc od­ręb­nie dla każ­de­go z nich ist­nie­ją­ce roz­wią­za­nia praw­ne przede wszyst­kim od­no­szą­ce się do for­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej, nor­ma­tyw­ne­go okre­śle­nia ce­lów dzia­łal­no­ści i za­dań ban­ków lo­kal­nych, do­ko­nu­jąc jed­no­cze­śnie oce­ny prze­pi­sów jako czyn­ni­ków sprzy­ja­ją­cych funk­cjo­no­wa­niu ban­ków lo­kal­nych bądź ha­mu­ją­cych ich po­wsta­wa­nie oraz roz­wój. Wią­że się to nie tyl­ko z ko­niecz­no­ścią iden­ty­fi­ka­cji norm roz­strzy­ga­ją­cych o kształ­cie kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go w pol­skim po­rząd­ku praw­nym, pod­da­nia pew­nej oce­nie ich me­ry­to­rycz­nej traf­no­ści, ale tak­że ze wska­za­niem ob­sza­rów nie­nor­mo­wa­nych przez pra­wo­daw­cę. Brak re­gu­la­cji nie po­zo­sta­je bo­wiem bez wpły­wu na efek­tyw­ne od­dzia­ły­wa­nie na ży­cie spo­łecz­ne, a to na­ka­zu­je i czy­ni uza­sad­nio­nym iden­ty­fi­ko­wa­nie ta­kich ob­sza­rów oraz sta­wia­nie py­tań o po­trze­bę in­ge­ren­cji pra­wo­daw­czej dla za­pew­nie­nia spój­no­ści roz­wią­zań i efek­tyw­no­ści pra­wa.

Fakt pew­nej ułom­no­ści pol­skich prze­pi­sów praw­nych, prze­ja­wia­ją­cy się w tym, że kwe­stie ban­ków lo­kal­nych re­gu­lo­wa­ne są w spo­sób nie­zwy­kle ru­dy­men­tar­ny, z jed­nej stro­ny, wy­ma­ga do­ko­ny­wa­nia wie­lo­płasz­czy­zno­wej ana­li­zy obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów, a z dru­giej, de­ter­mi­nu­je przy­ję­cie okre­ślo­nych me­tod ba­daw­czych. Na ich wy­bór wpływ mia­ły czyn­ni­ki su­biek­tyw­ne, ta­kie jak choć­by chęć moż­li­wie wy­czer­pu­ją­ce­go scha­rak­te­ry­zo­wa­nia in­sty­tu­cji ban­ku lo­kal­ne­go na tle po­glą­dów dok­try­ny w pew­nej per­spek­ty­wie cza­so­wej, ale i obiek­tyw­ne, wy­ni­ka­ją­ce ze sta­wia­nych ba­da­niom na­uko­wym wy­mo­gów pra­wi­dło­wej me­to­do­lo­gicz­nie we­ry­fi­ka­cji przy­ję­tych hi­po­tez. Uzna­no, że ocze­ki­wa­nia te speł­nią po­łą­czo­ne me­to­dy ba­daw­cze: hi­sto­rycz­na, do­gma­tycz­na oraz kom­pa­ra­ty­stycz­na. W za­ło­że­niu ma to po­zwo­lić w spo­sób moż­li­wie naj­peł­niej­szy na re­ali­za­cję celu ni­niej­szej pra­cy, roz­strzy­gnię­cie sfor­mu­ło­wa­nych pro­ble­mów ba­daw­czych i do­ko­na­nie we­ry­fi­ka­cji po­sta­wio­nych w ni­niej­szej dy­ser­ta­cji hi­po­tez.

W pra­cy uwzględ­nio­no stan praw­ny na dzień 30 wrze­śnia 2013 r.

1 W po­zy­cji tej sta­ra­no się ująć for­mę praw­ną dzia­łal­no­ści, jed­nak ze wzglę­du na swój cha­rak­ter czę­sto tłu­ma­cze­nie z ję­zy­ka ro­dzi­me­go na ję­zyk pol­ski nie w peł­ni od­zwier­cie­dla rze­czy­wi­sty sta­tus praw­ny, któ­ry może nie być toż­sa­my dla po­szcze­gól­nych pod­mio­tów zor­ga­ni­zo­wa­nych w for­mie okre­śla­nej po­dob­nym mia­nem (np. spół­dziel­nia), wy­zna­cza­ją go bo­wiem prze­pi­sy kra­jo­we kształ­tu­jąc od­mien­nie część roz­wią­zań praw­nych w spo­sób nie­zna­ny pra­wu pol­skie­mu.

2 Zgod­nie z hisz­pań­skim pra­wem spół­dziel­czym (Ley 18/2002, de 5 de ju­lio, de Co­ope­ra­ti­vas, BOE núm. 179, de 27 de ju­lio de 2002, pági­nas 27819 a 27853) w Hisz­pa­nii spół­dziel­nie mogą dzia­łać jako so­cie­dad co­ope­ra­ti­va ca­ta­la­na (SCo­opC, SCC) z róż­ną od­po­wie­dzial­no­ścią człon­ków (ogra­ni­czo­ną (SCCL), nie ogra­ni­czo­ną (SCC Ilt­da.)). Na­to­miast zgod­nie z jego czę­ścią pią­tą po­świę­co­ną spół­dziel­niom kre­dy­to­wym mogą one no­sić na­zwy: kas wiej­skich caja ru­ral (w po­łą­cze­niu z na­zwą co­ope­ra­ti­vas de crédi­to bądź bez niej) czy co­ope­ra­ti­va de crédi­to pro­fe­sio­nal np. funk­cjo­nu­je: Ca­ja­mar Caja Ru­ral, SCC, Caja Ru­ral del Du­ero, SCCL. Ich dzia­łal­ność re­gu­lu­je tak­że: Ley 13/1989, de 26 de mayo, de Co­ope­ra­ti­vas de Crédi­to, BOE núm. 129, de 31 de mayo de 1989, pági­nas 16274 a 16276.

3 Moż­na je dzie­lić na tzw. ca­jas ru­ra­les i co­ope­ra­ti­vas de crédi­to no agríco­las.

4 Za wy­jąt­kiem sze­ściu tzw. wol­nych Spar­kas­sen, tj. Bor­de­shol­mer Spar­kas­se AG, Spar­kas­se Bre­men (AG), Frank­fur­ter Spar­kas­se AG, Spar- und Le­ih­kas­se Bredt­stedt AG, Spar­kas­se Lübeck AG, Ham­bur­ger Spar­kas­se AG, Spar­kas­se Mit­tel­hol­ste­in AG.

5 Ban­ki oszczęd­no­ści w Por­tu­ga­lii nie są kształ­to­wa­ne jako ban­ki lo­kal­ne, ale nie­któ­re z nich przyj­mu­ją taką for­mu­łę. Na przy­kład zgod­nie ze stra­te­gią Ca­ixa Eco­nó­mi­ca da Mi­se­ri­cór­dia de An­gra do He­ro­som ma ona re­gio­nal­ny cha­rak­ter, wspie­ra swo­ich człon­ków i re­ali­zu­je mi­sję so­li­dar­no­ści spo­łecz­nej (http://www.ce­mah.pt/ [do­stęp: 22.11.2012]).

6 Mię­dzy in­ny­mi dane na pod­sta­wie in­for­ma­cji udo­stęp­nio­nych przez EBA, http://www.eba.eu­ro­pa.eu/Pu­bli­ca­tions/cre­dit-in­sti­tu­tions-re­gi­ster.aspx [do­stęp: 30.09.2013].

7 Kre­di­twe­sen­ge­setz 1979 (KWG) oraz Spar­kas­sen­ge­setz 1979.

8 Zo­sta­ła ukształ­to­wa­na przez Er­ste Gro­up Bank AG, Er­ste Bank der öster­re­ichi­schen Spar­kas­sen AG (Er­ste Bank Öster­re­ich), Zwe­ite Wie­ner Ve­re­ins-Spar­cas­se, oraz 51 Spar­kas­sen.

9 Spar­kas­sen-Lan­de­sver­band Wien, Lan­de­sver­band der nie­de­röster­re­ichi­schen Spar­kas­sen, Lan­de­sver­band der Spar­kas­sen Kärn­tens, Spar­kas­sen Lan­de­sver­band Obe­röster­re­ichs und Sal­zburg, Spar­kas­sen-Lan­de­sver­band Mit­te-West, den Spar­kas­sen-Lan­de­sver­band Ti­rol und Vo­rarl­berg oraz Ver­band der ste­iri­schen Spar­kas­sen.

10 Oprócz kas oszczęd­no­ścio­wych w sek­to­rze kas oszczęd­no­ścio­wych funk­cjo­nu­je wciąż duża licz­ba spół­ek, któ­re uzu­peł­nia­ją je w za­kre­sie współ­pra­cy. W za­leż­no­ści od tego, czy dzia­ła­ją one tyl­ko w Au­strii czy w Eu­ro­pie Środ­ko­wo-Wschod­niej, są za­leż­ne od Er­ste Gro­up Bank AG bądź Er­ste Bank Öster­re­ich.

11 Ge­nos­sen­scha­fts­ge­setz.

12 Z dniem 28 wrze­śnia 2012 r. re­gio­nal­ne ban­ki i Öster­re­ichi­sche Volks­ban­ken AG utwo­rzy­ły sto­wa­rzy­sze­nie z so­li­dar­ną od­po­wie­dzial­no­ścią i wspól­nym sys­te­mem fi­nan­so­wa­nia tzw. Kre­di­tin­sti­tu­te-Ver­bund zgod­nie z §30a BWG. W ra­mach sto­wa­rzy­sze­nia na po­zio­mie pod­sta­wo­wym funk­cje oprócz 51 ban­ków re­gio­nal­nych, 6 ban­ków spe­cja­li­stycz­nych (Apo­the­ker­bank, Ärz­te­bank, Gärt­ner­bank, IMMO-BANK, Spar­da Linz, Spar­da Vil­lach/Inns­bruck), sto­wa­rzy­sze­nie bu­dow­la­ne Bau­spar­kas­se ABV oraz 4 Hau­skre­dit­ge­nos­sen­scha­ften). Zmia­ny zo­sta­ły pod­ję­te w ra­mach dzia­łań re­struk­tu­ry­za­cyj­nych za­twier­dzo­nych przez Ko­mi­sję w dniu 19 wrze­śnia 2012.

13 War­to zwró­cić uwa­gę struk­tu­rę wła­sno­ścio­wą tego ban­ku. Re­gio­nal­ne Volks­banks (po­przez Volks­ban­ken Hol­ding) po­sia­da­ją w nim 50,1% udzia­łów, na­to­miast Re­pu­bli­ka Au­strii po­sia­da 43,3% (dane na: 10 li­sto­pa­da 2012 r.).

14 For­my praw­ne okre­śla § 1 Usta­wy o ban­kach oszczęd­no­ścio­wych (28.12.2001/1502, säästöpank­ki­la­ki).

15 To jest 41 z 69 dzia­ła­ją­cych ban­ków spół­dziel­czych (dane na kwie­cień 2012 r.).

16 W sek­to­rze hisz­pań­skich ban­ków spół­dziel­czych za­cho­dzą ak­tu­al­nie sil­ne pro­ce­sy in­te­gra­cyj­ne. Na mocy obo­wią­zu­ją­cych prze­pi­sów są one moż­li­we po­przez łą­cze­nie, utwo­rze­nie gru­py ban­ko­wej bądź w ra­mach Sys­te­mu Ochro­ny In­sty­tu­cjo­nal­nej (zob. Real De­cre­to-ley 2/2012, de 3 de fe­bre­ro, de sa­ne­amien­to del sec­tor fi­nan­cie­ro (BOE núm. 30, de 4 de fe­bre­ro de 2012, pági­nas 9889 a 9913), kto­ry w przy­pad­ku ban­ków spół­dziel­czych do­pusz­cza wska­za­ne for­my in­te­gra­cji, Ley 27/1999, de 16 de ju­lio, de Co­ope­ra­ti­vas (BOE núm. 170, de 17 de ju­lio de 1999, pági­nas 27027 a 27062), któ­re re­gu­lu­je funk­cjo­no­wa­nie gru­py spół­dziel­czej, oraz Ley 13/1985, de 25 de mayo, de Co­efi­cien­tes de In­ver­sión, Re­cur­sos Pro­pios y Ob­li­ga­cio­nes de In­for­ma­ción de los In­ter­me­dia­rios Fi­nan­cie­ros (BOE núm. 127, de 28 de mayo de 1985, pági­nas 15639 a 15643 z późn. zm.) re­gu­lu­ja­cy za­sa­dy funk­cjo­no­wa­nia Sys­te­mu Ochro­ny In­sty­tu­cjo­nal­nej (SIP). Są to pod­mio­ty skon­so­li­do­wa­ne w ra­mach Sys­te­mu Ochro­ny In­sty­tu­cjo­nal­nej (SIP ma po­zwa­lać na gru­po­wa­nie kas (przy kon­tro­li or­ga­nu nad­zo­ru - Ban­ku Cen­tral­ne­go Hisz­pa­nii) z za­cho­wa­niem nie­za­leż­no­ści pod­mio­tów (zob. Ley 13/1985, de 25 de mayo, de Co­efi­cien­tes de In­ver­sión, Re­cur­sos Pro­pios y Ob­li­ga­cio­nes de In­for­ma­ción de los In­ter­me­dia­rios Fi­nan­cie­ros, BOE núm. 127, de 28 de mayo de 1985, pági­nas 15639 a 15643 z późn. zm. Cen­tral­nym pod­mio­tem gru­py jest Ca­ja­mar, Caja Ru­ral dla gru­py Ca­ja­mar, Caja Ru­ral de Al­men­dra­le­jo dla gru­py So­lven­tia, Caja Ru­ral del Sur dla gru­py Ibéri­co de cre­di­to (dane na kwie­cień 2012 r.). Dla zi­lu­stro­wa­nia moż­na po­dać, że w 2009 r. dzia­ła­ły 84 ban­ki spół­dziel­cze, na ko­niec 2011: 74 z cze­go 48 w skon­so­li­do­wa­nych gru­pach. W ra­mach sek­to­ra dzia­ła­ją tak­że tzw. Ca­jas Po­pu­la­res i Ca­jas Pro­fe­sio­na­les.

17 Zgod­nie z art. 512-86 code mo­néta­ire et fi­nan­cier sama sieć skła­da się z kas oszczęd­no­ści­wo-po­życz­ko­wych (ca­is­ses d'épar­gne et de prévoy­an­ce), lo­kal­nych spół­dziel­ni oszczęd­no­ścio­wych (les so­ci­étés lo­ca­les d'épar­gne), Kra­jo­wej Fe­de­ra­cji Kas (la Fédéra­tion na­tio­na­le des ca­is­ses d'épar­gne et de prévoy­an­ce).

18 Struk­tu­ra fran­cu­skie­go sek­to­ra ban­ków spół­dziel­czych jest wy­jąt­ko­wo róż­no­rod­na. Zło­żo­na jest rów­nież re­gu­la­cja praw­na w tym za­kre­sie. Fran­cu­ska usta­wa re­gu­lu­ją­ca dzia­łal­ność ban­ko­wą (code mo­néta­ire et fi­nan­cier) po­słu­gu­je się okre­śle­niem "ban­ki wza­jem­ne bądź spół­dziel­cze" (Les ba­nqu­es mu­tu­ali­stes ou co­opéra­ti­ves), wska­zu­jąc je wśród pod­mio­tów upraw­nio­nych do pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści jako in­sty­tu­cje kre­dy­to­we (ar­ty­kuł L 511-9 code mo­néta­ire et fi­nan­cier). Na­le­ży mieć na uwa­dze, że za­rów­no ban­ki tzw. wza­jem­ne, jak i spół­dziel­cze są zor­ga­ni­zo­wa­ne w for­mie spół­dziel­ni acz­kol­wiek mają swo­ją spe­cy­fi­kę i pra­wo fran­cu­skie za­wie­ra re­gu­la­cje wła­ści­we tyl­ko dla da­ne­go typu in­sty­tu­cji (np. ar­ty­kuł L 512-92 Code mo­néta­ire et fi­nan­cier). Zgod­nie z code mo­néta­ire et fi­nan­cier spół­dziel­nia­mi (so­ci­étés co­opéra­ti­ves) są: tzw. ca­is­ses d'épar­gne et de prévoy­an­ce (ar­ty­kuł L 512-87), so­ci­étés lo­ca­les d'épar­gne (ar­ty­kuł L 512-92), w ra­mach crédit agri­co­le: ban­ki lo­kla­ne (ca­is­ses lo­ca­les de crédit agri­co­le mu­tu­el) oraz ban­ki re­gio­nal­ne (ca­is­ses régio­na­les de crédit agri­co­le mu­tu­el, ar­ty­kuł L 512-20). Na­le­ży rów­nież do­dać, że code mo­néta­ire et fi­nan­cier wy­róż­nia in­sty­tu­cje kre­dy­to­we bę­dą­ce or­ga­na­mi/jed­nost­ka­mi cen­tral­ny­mi, do któ­rych za­li­cza: Crédit agri­co­le SA, l'or­ga­ne cen­tral des ca­is­ses d'épar­gne et des ba­nqu­es po­pu­la­ires, la Con­fédéra­tion na­tio­na­le du crédit mu­tu­el (ar­ty­kuł L 511-30 i L 511-31 code mo­néta­ire et fi­nan­cier).

19 Więk­szość ban­ków spół­dziel­czych w Niem­czech tra­dy­cyj­nie funk­cjo­nu­je pod fir­mą Volks­bank bądź Ra­if­fe­isen­bank, je­dy­nie spo­ra­dycz­nie sto­su­je się okre­śle­nie Spar- und Dar­le­hen­skas­se, a nie­miec­kie prze­pi­sy po­zwa­la­ją uży­wać ter­mi­nów Ra­if­fe­isen­bank oraz Spar- und Dar­le­hen­skas­se je­dy­nie tym nie­miec­kim in­sty­tu­cjom kre­dy­to­wym, któ­re funk­cjo­nu­ją w for­mie spół­dziel­ni bę­dą­cych człon­ka­mi związ­ku, któ­re­mu przy­zna­no pra­wo do­ko­ny­wa­nia au­dy­tu, S. Götzl, J. Gros, Re­gio­nal Banks for 160 Years: Co­ope­ra­ti­ve Banks in Ger­ma­ny, Cha­rac­te­ri­stics, Struc­tu­res, Be­ne­fits, Wies­ba­den 2010, s. 32,  http://www.gv-bay­ern.de/Ar­ti­kel/Pro­fil/Da­te­ien/2009/re­gio­nal­ban­ke­n_en­gli­sch_2009.pdf [do­stęp: 7.05.2013].

20 Re­pre­zen­tu­ją­cych je­den lub wię­cej re­gio­nów m.in. Fe­dre­azio­ne La­zio Um­bria e Sar­de­gna, Fe­de­ra­zio­ne del­le BCC di Pu­glia e Ba­si­li­ca­ta, Fe­de­ra­zio­ne Pie­mon­te Val­le d´Aosta Li­gu­ria del­le BCC czy Fe­de­ra­zio­ne Co­ope­ra­ti­ve Ra­if­fe­isen.

21 Fe­de­ra­zio­ne Ita­lia­na del­le Ban­che di Cre­di­to Co­ope­ra­ti­vo - Cas­se Ru­ra­li ed Ar­ti­gia­ne (Fe­der­cas­se, Fe­de­ra­zio­ne Ita­lia­na del­le BCC-CR) jest kra­jo­wym sto­wa­rzy­sze­niem ban­ków spół­dziel­czych re­pre­zen­tu­ją­cym sys­tem ban­ków spół­dziel­czych, wy­zna­cza­ją­cych kie­run­ki i stra­te­gie roz­wo­ju. W ra­mach sys­te­mu wy­stę­pu­ją tak­że pod­mio­ty do­star­cza­ją­ce usłu­gi i pro­duk­ty dla ban­ków spół­dziel­czych np. Grup­po Ban­ca­rio Ic­crea (GBI).

22 Ban­ki oszczęd­no­ścio­we zrze­sza­ją się je­dy­nie do­bro­wol­nie w Sto­wa­rzy­sze­niu Fun­da­cji i Ban­ków Oszczęd­no­ścio­wych (As­so­cia­zio­ne di Fun­da­zio­ni e di Cas­se dr Ri­spar­mio Spa) re­pre­zen­tu­ją­cym ich in­te­re­sy. Ban­ki oszczęd­no­ścio­we we Wło­szech tra­cą też swój lo­kal­ny cha­rak­ter.

23 Dzia­ła­ją­ce na pod­sta­wie pra­wa spół­dziel­cze­go (Ge­setz vom 9. April 1873 über Er­werbs- und Wirt­scha­fts­ge­nos­sen­scha­ften (GenG), RGBI. Nr. 70/1873).

24 Do któ­rych ma za­sto­so­wa­nie De­kret Kró­lew­ski z dnia 8 stycz­nia 1962 r. usta­na­wia­ją­cy wa­run­ki akre­dy­ta­cji kra­jo­wych grup spół­dziel­czych oraz spół­dziel­ni (Ar­rę­té roy­al du 8 ja­nvier 1962 fi­xant les con­di­tions d'agréa­tion des gro­upe­ments na­tio­naux de so­ci­étés co­opéra­ti­ves et des so­ci­étés co­opéra­ti­ves, M.B. 19-01-1962).

25 Usta­no­wio­ne na mocy usta­wy o spół­dziel­niach (? ???? ???????????? ????????? ????? ??? 1985 (?. 22/1985), ?.?., ???.?, ??.2043, 29/3/1985).

26 Dzia­ła­ją­ce na pod­sta­wie usta­wy re­gu­lu­ją­cej dzia­łal­ność spół­dziel­ni oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­wych (Zákon č. 87/1995 Sb. o spo­ři­tel­ních a úvěr­ních dru­žstev a něk­te­rých opa­tře­ních s tím so­uvi­se­jících a o do­pl­nění záko­na Če­ské národ­ní rady č. 586/1992 Sb, o da­ních z příj­mů, ve znění po­zdějších před­pi­sů).

27 Dzia­ła­ją­ce na pod­sta­wie usta­wy o dzia­łal­no­ści fi­nan­so­wej (Lov om fi­nan­siel virk­som­hed, jf. lo­vbe­kendt­g?rel­se nr. 705 af 26. juni 2012).

28 Dzia­ła­ją­ce zgod­nie z usta­wą o ban­kach i in­nych in­sty­tu­cjach kre­dy­to­wych (77/2003, Laki osu­uspan­ke­ista ja mu­ista osu­uskun­ta­mu­oto­isi­sta lu­ot­to­la­itok­si­sta an­ne­tun lain mu­ut­ta­mi­se­sta Su­omen Säädösko­ko­el­ma).

29 Dzia­ła­ją­ce zgod­nie z usta­wą o ban­kach i in­nych in­sty­tu­cjach kre­dy­to­wych (77/2003, Laki osu­uspan­ke­ista ja mu­ista osu­uskun­ta­mu­oto­isi­sta lu­ot­to­la­itok­si­sta an­ne­tun lain mu­ut­ta­mi­se­sta Su­omen Säädösko­ko­el­ma).

30 Dzia­ła­ją­ce na pod­sta­wie usta­wy o łą­cze­niu ban­ków de­po­zy­to­wych (599/2010, Laki tal­le­tu­spank­kien yh­te­en­liit­ty­mästä).

31 Dzia­ła­ją­ce na pod­sta­wie usta­wy o sta­tu­sie spół­dziel­ni (Loi n°47-1775 du 10 sep­tem­bre 1947 por­tant sta­tut de la co­opéra­tion, JORF du 11 sep­tem­bre 1947 z późn. zm.).

32 Zgod­nie z czę­ścią le­gi­sla­cyj­ną księ­gi V, ty­tuł I, roz­dział II fran­cu­skie­go ko­dek­su pie­nięż­ne­go i fi­nan­so­we­go (code mo­néta­ire et fi­nan­cier, par­tie légi­sla­ti­ve, Li­vre V, ti­tre Ier, cha­pi­tre II).

33 Zgod­nie z pra­wem spół­dziel­czym (????? 1667/1986 ??????? ????????????? ??? ????? ?????????, ??? ?'196).

34 Zgod­nie z usta­wą o po­dej­mo­wa­niu i pro­wa­dze­niu dzia­łal­no­ści przez in­sty­tu­cje kre­dy­to­we, ade­kwat­no­ści ka­pi­ta­ło­wej in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych i firm in­we­sty­cyj­nych (????? ??' ????M. 3601 ??????? ??? ?????? ?????????????? ??? ?? ????????? ????????, ???????? ????? ????????? ??? ?????????? ????????? ??? ??? ???????????? ??????? ??????-????? ????????? ??? ?????? ?????????, 3601/2007, ???'A178).

35 Dzia­ła­ją­ce na pod­sta­wie usta­wy o spół­dziel­niach kre­dy­to­wych (Ley 13/1989, de 26 de mayo, de Co­ope­ra­ti­vas de Crédi­to, BOE de 31).

36 Dzia­ła­ją­ce zgod­nie z ty­tu­łem trze­cim Księ­gi dru­giej ko­dek­su cy­wil­ne­go (Ti­tel 3, Boek 2: Recht­sper­so­nen, Bur­ger­lijk we­tbo­ek, Stb. 1976, nr 228 wraz z Stb.1976 nr 342 z późn. zm.).

37 Okre­ślo­ne w sek­cji VI usta­wy o przed­się­bior­stwach han­dlo­wych (Sec­tion VI, Loi du 10 ao?t 1915 con­cer­nant les so­ci­étés com­mer­cia­les, Mémo­rial Lu­xem­bo­ur­ge­ois A nr 90 z 30.10.1915).

38 Dzia­ła­ją­ce zgod­nie z usta­wą Pra­wo spół­dziel­cze (Ge­setz be­tref­fend die Er­werbs- und Wirt­scha­fts­ge­nos­sen­scha­ften (Ge­nos­sen­scha­fts­ge­setz -GenG, 16. Okto­ber 2006. BGBl. I S. 2230).

39 Dzia­ła­ja­ce zgod­nie z de­kre­tem nr 24/91 i na pod­sta­wie tzw. praw­ne­go try­bu dla wza­jem­ne­go kre­dy­tu rol­ne­go i spół­dziel­ni kre­dy­tu rol­ne­go (Re­gi­me Ju­rídi­co do Crédi­to Agríco­la Mútuo e das Co­ope­ra­ti­vas de Crédi­to Agríco­la', De­cre­to-Lei n.? 24/91, de 11 de Ja­ne­iro, DR 9/91 SÉRIE I-A de 1991-01-11).

40 Zgod­nie z prze­pi­sa­mi nad­zwy­czaj­ne­go roz­po­rzą­dze­nia w spra­wie in­sty­tu­cji kre­dy­to­wych i ade­kwat­no­ści ka­pi­ta­ło­wej, za­twier­dzo­ne­go ze zmia­na­mi i uzu­peł­nie­nia­mi przez usta­wę nr 227/2207 (Or­do­na­nţa de urge­nţă a Gu­ver­nu­lui nr. 99/2006 pri­vind in­sti­tu­ţii­le de cre­dit şi ade­cva­rea ca­pi­ta­lu­lui, Le­gea Nr. 227 din 4 iu­lie 2007 pen­tru apro­ba­rea Or­do­na­nţei de urge­nţă a Gu­ver­nu­lui nr. 99/2006 pri­vind in­sti­tu­ţii­le de cre­dit şi ade­cva­rea ca­pi­ta­lu­lui, M.Of. nr 480 din 18.07.2007).

41 Zgod­nie z prze­pi­sa­mi usta­wy o ban­kach człon­kow­skich (Lag (1995:1570) om me­dlems­ban­ker, SFS 1995:1570).

42 Zgod­nie z prze­pi­sa­mi usta­wy o dzia­łal­no­ści ban­ko­wej i fi­nan­so­wej (Lag (2004:297) om bank- och fi­nan­sie­ring­srörel­se, SFS 2004:297).

43 Zgod­nie z prze­pi­sa­mi usta­wy o in­sty­tu­cjach kre­dy­to­wych i in­sty­tu­cjach fi­nan­so­wych (1996. évi CXII. törvénya hi­te­lin­téze­te­kről és a pén­zügyi vál­lal­ko­záso­król, Ma­gy­ar Közlöny 1996/109 (XII.12.)

44 O któ­rych mowa w pra­wie ban­ko­wym (Te­sto uni­co del­le leg­gi in ma­te­ria ban­ca­ria e cre­di­ti­zia, GU n. 230 del 30-9-1993 z późn. zm.)

45 O któ­rych mowa w pra­wie ban­ko­wym (Te­sto uni­co del­le leg­gi in ma­te­ria ban­ca­ria e cre­di­ti­zia).

46 O któ­rych mowa w art. 13 roz­po­rzą­dze­nia z 30 wrze­śnia 2003 r. (Te­sto del de­cre­to-leg­ge 30 set­tem­bre 2003, n. 269, co­or­di­na­to con la leg­ge di co­nver­sio­ne 24 no­vem­bre 2003, n. 326, re­can­te: "Di­spo­si­zio­ni urgen­ti per fa­vo­ri­re lo svi­lup­po e per la cor­re­zio­ne dell'an­da­men­to dei con­ti pub­bli­ci.", GU n. 274 del 25-11-2003).

47 Zgod­nie z prze­pi­sa­mi usta­wy o bran­żo­wych to­wa­rzy­stwach wza­jem­nych (In­du­strial and Pro­vi­dent So­cie­ties Act 1965, c. 12).

48 Stan­dar­dy tech­nicz­ne w za­kre­sie fun­du­szy wła­snych (po­łą­czo­na wer­sja RTS do­ty­czą­cych wy­mo­gów w za­kre­sie fun­du­szy wła­snych in­sty­tu­cji prze­ka­za­na przez EBA do KE w dniu 26 lip­ca 2013 r. w celu wy­da­nia przez KE roz­po­rzą­dze­nia de­le­go­wa­ne­go), http://www.eba.eu­ro­pa.eu/do­cu­ments/10180/359901/Mer­ged-ver­sion-of-the-TS-sub­mit­ted-to-the-EC.pdf/45e­6b31c-e632-4793-a69e-af3ce­41eb­fe7 [do­stęp: 30.09.2013].

49 Na pod­sta­wie §1 (1) of the 'Bun­des­ge­setz über die Ord­nung des Spar­kas­sen­we­sens (Spar­kas­sen­ge­setz - SpG).

50 Zgod­nie z usta­wą o dzia­łal­no­ści fi­nan­so­wej (Lov om fi­nan­siel virk­som­hed, LOV nr 453 af 10.6.2003, Lo­vti­den­de A 2003, nr 453, s. 2822).

51 Zgod­nie z Säästöpank­ki­la­ki (Spar­bank­slag).

52 Na pod­sta­wie Real De­cre­to-Ley 2532/1929, de 21 de no­viem­bre, so­bre Régi­men del Ahor­ro Po­pu­lar.

53 Zgod­nie z jed­nym z na­stę­pu­ją­cych ak­tów praw­nych: Spar­kas­sen­ge­setz für Ba­den-Würt­tem­berg; Ge­setz über die öf­fen­tli­chen Spar­kas­sen (Spar­kas­sen­ge­setz - SpkG) in Bay­ern, Ge­setz über die Ber­li­ner Spar­kas­se und die Umwan­dlung der Lan­des­bank Ber­lin - Gi­ro­zen­tra­le - in eine Ak­tien­ge­sel­l­schaft (Ber­li­ner Spar­kas­sen­ge­setz - SpkG), Bran­den­bur­gi­sches Spar­kas­sen­ge­setz (Bbg­SpkG), Spar­kas­sen­ge­setz für öf­fen­tlich-rech­tli­che Spar­kas­sen im Lan­de Bre­men (Bre­mi­sches Spar­kas­sen­ge­setz), Hes­si­sches Spar­kas­sen­ge­setz, Spar­kas­sen­ge­setz des Lan­des Mec­klen­burg-Vor­pom­mern (SpkG), Nie­der­säch­si­sches Spar­kas­sen­ge­setz (NSpG), Spar­kas­sen­ge­setz Nor­dr­he­in-West­fa­len (Spar­kas­sen­ge­setz - SpkG), Spar­kas­sen­ge­setz (SpkG) für Rhe­in­land-Pfalz, Sa­ar­län­di­sches Spar­kas­sen­ge­setz (SSpG), Ge­setz über die öf­fen­tlich-rech­tli­chen Kre­di­tin­sti­tu­te im Fre­ista­at Sach­sen und die Sach­sen-Fi­nan­zgrup­pe, Spar­kas­sen­ge­setz des Lan­des Sach­sen-An­halt (SpkG-LSA), Spar­kas­sen­ge­setz für das Land Schle­swig-Hol­ste­in (Spar­kas­sen­ge­setz - SpkG), Thürin­ger Spar­kas­sen­ge­setz (Thür­SpkG).

54 Na pod­sta­wie usta­wy o ban­kach oszczęd­no­ścio­wych (Spar­bank­slag (1987:619), SFS 1987:619).

55 Stan­dar­dy tech­nicz­ne w za­kre­sie fun­du­szy wła­snych (po­łą­czo­na wer­sja RTS do­ty­czą­cych wy­mo­gów w za­kre­sie fun­du­szy wła­snych in­sty­tu­cji prze­ka­za­na przez EBA do KE w dniu 26 lip­ca 2013 r. w celu wy­da­nia przez KE roz­po­rzą­dze­nia de­le­go­wa­ne­go), http://www.eba.eu­ro­pa.eu/do­cu­ments/10180/359901/Mer­ged-ver­sion-of-the-TS-sub­mit­ted-to-the-EC.pdf/45e­6b31c-e632-4793-a69e-af3ce­41eb­fe7 [do­stęp: 30.09.2013].

IIIOddziaływanie podstawowych zasad ustroju społeczno-gospodarczego Polski na regulacje działalności banku lokalnego

3.1. Uwa­gi wpro­wa­dza­ją­ce

Za­sto­so­wa­ne w ty­tu­le ni­niej­sze­go roz­dzia­łu sfor­mu­ło­wa­nie "re­gu­la­cje dzia­łal­no­ści ban­ku lo­kal­ne­go" nie­sie za sobą pe­wien sto­pień pro­wo­ka­cji na­uko­wej, al­bo­wiem za­kła­da się już na wstę­pie, że ta­ko­wa w na­szym pań­stwie ist­nie­je. Po­mi­mo więc fak­tu, że jak już wska­zy­wa­no, ter­min "bank lo­kal­ny" (ani inny bli­sko­znacz­ny) nie jest sto­so­wa­ny w pol­skim ję­zy­ku praw­nym, w pro­wa­dzo­nych roz­wa­ża­niach przy­ję­to, że moż­na zre­kon­stru­ować pe­wien ze­spół norm od­no­szą­cych się do tego typu in­sty­tu­cji. Do przy­ję­cia ta­kie­go za­ło­że­nia upo­waż­nia­ją do­ko­na­ne w pierw­szym roz­dzia­le pra­cy usta­le­nia, że pol­ska dok­try­na pra­wa wy­od­ręb­nia in­sty­tu­cję ban­ku lo­kal­ne­go.

Roz­po­czę­cie roz­wa­żań od usta­wy za­sad­ni­czej wy­ni­ka na­to­miast z de­ter­mi­no­wa­nej praw­nie re­la­cji jej norm do in­nych norm. Przy­zna­nie jej w art. 8 Kon­sty­tu­cji RP wa­lo­ru naj­wyż­sze­go źró­dła pra­wa prze­są­dzać musi o przy­ję­ciu okre­ślo­ne­go po­rząd­ku ana­liz praw­ni­czych. Za­ło­żyć trze­ba, że pro­blem wy­zna­cza­ne­go w pra­wie miej­sca ban­ków lo­kal­nych w pol­skim sys­te­mie spo­łecz­nym i go­spo­dar­czym roz­strzy­ga­ny jest w spo­sób pier­wot­ny w usta­wie za­sad­ni­czej. Jed­no­cze­śnie, zwa­żyw­szy, że pod­sta­wo­we war­to­ści po­rząd­ku praw­ne­go for­mu­ło­wa­ne są w Kon­sty­tu­cji RP w po­sta­ci za­sad1, uzna­no za umo­ty­wo­wa­ne i wła­ści­we, by wła­śnie za­sa­dy sta­ły się kan­wą dla pro­wa­dzo­nych w ni­niej­szej pra­cy roz­wa­żań. Ta­kie uję­cie kon­struk­cyj­ne wy­mu­sza za­ra­zem po­czy­nie­nie kil­ku uwag wy­ja­śnia­ją­cych. Zwa­żyć przede wszyst­kim trze­ba, że po­ję­cie "za­sa­da" roz­wa­ża­ne w kon­tek­ście praw­nym musi być łą­czo­ne z obo­wią­zu­ją­cy­mi w okre­ślo­nym cza­sie nor­ma­mi pra­wa, co nie bu­dzi żad­nych wąt­pli­wo­ści. Po­ja­wia­ją się jed­nak one, gdy chce się jed­no­znacz­nie wy­zna­czyć jego za­kres, zbu­do­wać ka­ta­log za­sad czy okre­ślić zna­cze­nie po­szcze­gól­nych z nich. W dok­try­nie spór pod­sta­wo­wy to­czy się wo­kół poj­mo­wa­nia, ty­pi­za­cji, hie­rar­chi­za­cji, a na­wet po­trzeb wy­od­ręb­nia­nia za­sad ustro­jo­wych2. Brak zgo­dy w tej ma­te­rii, od­mien­ne poj­mo­wa­nie "za­sad kon­sty­tu­cyj­nych" (co prze­kła­da się rów­nież na ich wie­lość3), wy­ma­ga, dla po­praw­no­ści me­to­do­lo­gicz­nej ba­dań, usto­sun­ko­wa­nia się do wio­dą­cych w tym wzglę­dzie po­glą­dów, po­mi­mo iż pod­ję­cie z nimi po­le­mi­ki nie jest za­mia­rem ba­daw­czym au­tor­ki.

Za­gad­nie­nie wła­ści­we­go ro­zu­mie­nia za­sad pra­wa jest przed­mio­tem sze­ro­kie­go dys­kur­su teo­re­tycz­no­praw­ne­go za­rów­no w dok­try­nie pol­skiej, jak i in­nych państw, wciąż nie po­zwa­la­jąc na uzy­ska­nie jed­no­znacz­nych i po­wszech­nie ak­cep­to­wal­nych usta­leń4. W pro­wa­dzo­nych na ich te­mat roz­wa­ża­niach wi­docz­na jest jed­nak za­sad­ni­cza i ko­niecz­na pra­wi­dło­wość. Po­szu­ku­jąc ich isto­ty, w teo­rii pra­wa w róż­nych płasz­czy­znach roz­wa­ża się re­la­cje, ja­kie za­cho­dzą mię­dzy za­sa­dą a nor­mą praw­ną, do­strze­ga­jąc okre­ślo­ne­go ro­dza­ju za­leż­no­ści mię­dzy nimi. Po­zwa­la to na wy­od­ręb­nie­nie dwóch za­sad­ni­czych ka­te­go­rii za­sad. Pierw­szą sta­no­wią te zwią­za­ne wy­raź­nie z nor­ma­mi praw­ny­mi, okre­śla­ne jako za­sa­dy obo­wią­zu­ją­ce z uza­sad­nie­nia te­tycz­ne­go5, "w ja­kiś spo­sób "za­war­te" w ogó­le norm obo­wią­zu­ją­cych"6, za­sa­dy sys­te­mu pra­wa bę­dą­ce nor­ma­mi praw­ny­mi7 (za­sa­dy o cha­rak­te­rze nor­ma­tyw­nym). Dru­gą ka­te­go­rię będą two­rzyć za­sa­dy po­stu­la­ty sys­te­mu pra­wa8, "bę­dą­ce dy­rek­ty­wa­mi prak­se­olo­gicz­ny­mi, po­li­tycz­ny­mi, zwy­cza­jo­wy­mi, oby­cza­jo­wym, a na­wet mo­ral­ny­mi"9.

Za­sa­dy o cha­rak­te­rze nor­ma­tyw­nym moż­na utoż­sa­miać przede wszyst­kim z nor­ma­mi pra­wa, któ­rych fun­da­men­tal­ny cha­rak­ter wy­ni­ka z ich tre­ści nor­ma­tyw­nej od­no­szą­cej się do war­to­ści o za­sad­ni­czym zna­cze­niu dla sys­te­mu pra­wa czy czę­ści sys­te­mu (ich do­nio­sło­ści ak­sjo­lo­gicz­nej), przy czym za­sa­dy te są wprost for­mu­ło­wa­ne w tek­ście praw­nym (za­sa­dy w zna­cze­niu dy­rek­ty­wal­nym)10 bądź są to "pew­ne re­gu­ły (...) od­twa­rza­ne z wie­lu prze­pi­sów pra­wa, jako ich lo­gicz­ne kon­se­kwen­cje" (za­sa­dy w zna­cze­niu opi­so­wym)11. Tak po­ję­te za­sa­dy zo­sta­ły na­stęp­nie od­nie­sio­ne do wska­zy­wa­nych w dok­try­nie za­sad ustro­ju spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go. Uzna­no za umo­ty­wo­wa­ne do­ko­na­nie ich au­tor­skie­go wy­bo­ru z punk­tu wi­dze­nia za­ło­żo­nych w ni­niej­szej pra­cy ce­lów na­uko­wych. Za­sad­ni­cze kry­te­rium ich do­bo­ru zo­sta­ło zde­ter­mi­no­wa­ne chę­cią we­ry­fi­ka­cji przy­ję­tych hi­po­tez ba­daw­czych i od­po­wie­dzi na py­ta­nie, czy moż­li­wość pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści przez bank lo­kal­ny ma po­twier­dze­nie w świe­tle tych pod­sta­wo­wych za­sad, oraz czy funk­cjo­no­wa­nie ban­ku lo­kal­ne­go jest, i ewen­tu­al­nie w ja­kim stop­niu, przez owe za­sa­dy kształ­to­wa­ne.

Poj­mu­jąc ustrój spo­łecz­no-go­spo­dar­czy jako sys­tem in­sty­tu­cji i re­guł praw­nych re­gu­lu­ją­cych ży­cie go­spo­dar­cze spo­łe­czeń­stwa oraz spo­łecz­no­ści pań­stwo­wej na po­zio­mie jed­nost­ki (oby­wa­te­la), wspól­no­ty sa­mo­rzą­do­wej i pań­stwa, zaś pod­sta­wo­we za­sa­dy jako roz­strzy­gnię­cia nor­ma­tyw­ne o szcze­gól­nej do­nio­sło­ści spo­łecz­nej i ran­dze funk­cjo­nal­nej, uzna­no, że fun­da­men­tal­ne zna­cze­nie dla pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań mają te po­rząd­ku­ją­ce sto­sun­ki mię­dzy jed­nost­ką oraz spo­łe­czeń­stwem a pań­stwem, a tak­że de­ter­mi­nu­ją­ce re­gu­ły zor­ga­ni­zo­wa­nia struk­tu­ry pań­stwa, spo­łe­czeń­stwa, go­spo­dar­ki. Na­tu­ral­ne sta­je się w związ­ku z tym, że nie­któ­re z za­sad, wska­za­ne w ni­niej­szym roz­dzia­le jako za­sa­dy ustro­ju spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go12, są jed­no­cze­śnie kwa­li­fi­ko­wa­ne bar­dziej ogól­nie, jako ustro­jo­we13.

Przyj­mu­jąc, że ce­lem pro­wa­dzo­nej ana­li­zy bę­dzie iden­ty­fi­ka­cja norm kon­sty­tu­cyj­nych, któ­re moż­na uznać za da­ją­ce praw­ne pod­sta­wy dla dzia­łal­no­ści ban­ków lo­kal­nych, a tak­że pró­ba wska­za­nia w Kon­sty­tu­cji RP prze­pi­sów sta­no­wią­cych ramy dla re­gu­la­cji dzia­łal­no­ści tego ro­dza­ju in­sty­tu­cji, prze­my­śle­nia za­war­te w ni­niej­szym roz­dzia­le ukie­run­ko­wa­ne zo­sta­ły, po pierw­sze, na we­ry­fi­ka­cję tezy, że z Kon­sty­tu­cji RP moż­na wy­wo­dzić pod­sta­wy ak­sjo­lo­gicz­ne i praw­ne dla re­gu­la­cji ban­ków lo­kal­nych. Przy­ję­to, że ban­ki te są jed­nym z ele­men­tów go­spo­dar­ki ryn­ko­wej re­spek­tu­ją­cych jej spo­łecz­ny wy­miar. Ich ist­nie­nie może być trak­to­wa­ne jako prze­jaw ak­tyw­no­ści jed­no­stek w sfe­rze eko­no­micz­nej (spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie). Po­strze­ga­ne przez pry­zmat przed­się­biorstw eko­no­mii spo­łecz­nej, mogą być in­stru­men­tem ni­we­lo­wa­nia wy­stę­pu­ją­cych w spo­łe­czeń­stwie nie­rów­no­ści (spra­wie­dli­wość spo­łecz­na). Przy­ję­cie okre­ślo­ne­go ustro­ju spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go two­rzy w pań­stwie praw­nym zo­bo­wią­za­nie (wy­móg) dla or­ga­nów wła­dzy pań­stwo­wej po­stę­po­wa­nia, któ­re sprzy­ja re­ali­za­cji za­sad praw­no­kon­sty­tu­cyj­nych. Je­śli za­ło­żyć, że ban­ki lo­kal­ne mogą przy­czy­niać się do urze­czy­wist­nia­nia okre­ślo­nych w tre­ści prze­pi­sów kon­sty­tu­cyj­nych war­to­ści istot­nych dla ustro­jo­daw­cy, to na­le­ży ocze­ki­wać, że le­gi­sla­ty­wa win­na two­rzyć wa­run­ki praw­ne dla dzia­łal­no­ści tych ban­ków jako kom­po­nen­tów, z jed­nej stro­ny, spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, z dru­giej, spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej. Na­to­miast w przy­pad­ku lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych ak­sjo­lo­gicz­ne­go uza­sad­nie­nia ich re­gu­la­cji na­le­ży po­szu­ki­wać w przy­ję­tej w Kon­sty­tu­cji RP za­sa­dzie de­cen­tra­li­za­cji i prze­ka­za­nia spraw do­ty­czą­cych wspól­no­ty jed­nost­kom sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go (po­moc­ni­czość). W tym kon­tek­ście moż­na roz­wa­żać, czy moż­li­wość two­rze­nia lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych i po­wie­rza­nia im za­dań pu­blicz­nych nie po­win­na być trak­to­wa­na jako ele­ment sa­mo­rząd­no­ści JST, jak to ma miej­sce w in­nych kul­tu­rach praw­nych14.

Po dru­gie, do­ko­ny­wa­na ana­li­za kon­cen­tru­je się na za­sa­dach nor­mu­ją­cych sto­sun­ki go­spo­dar­cze w pań­stwie, w tym przede wszyst­kim okre­śla­ją­cych fun­da­men­tal­ne re­gu­ły kształ­tu­ją­ce treść wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej oraz za­sa­dy par­ty­cy­pa­cji pod­mio­tów pu­blicz­nych w ży­ciu go­spo­dar­czym. Na tym tle po­ja­wia­ją się py­ta­nia o za­kres re­gu­la­cji dzia­łal­no­ści ban­ko­wej ko­mu­nal­nych ban­ków lo­kal­nych oraz ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nej.

Tak wy­zna­czo­ne cele ba­daw­cze i do­strze­ga­na od­mien­ność tre­ści za­sad, któ­re z jed­nej stro­ny od­no­szą się do pew­nych war­to­ści, z dru­giej zaś, wy­ra­ża­ją i nor­mu­ją re­gu­ły dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, usta­na­wia­ją gwa­ran­cje wol­no­ści i praw okre­ślo­nych pod­mio­tów etc. za­kre­śla­jąc gra­ni­ce swo­bo­dy pra­wo­daw­cy zwy­kłe­go mo­gły­by skła­niać do od­ręb­nej kla­sy­fi­ka­cji za­sad i od­dziel­ne­go omó­wie­nia obu ich grup. W pro­wa­dzo­nych re­flek­sjach od­stą­pio­no jed­nak od do­ko­na­nia wy­raź­ne­go po­dzia­łu za­sad ustro­ju spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go sta­no­wią­cych ak­sjo­lo­gicz­ne pod­sta­wy dla funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych w Pol­sce oraz wy­zna­cza­ją­cych re­gu­ły dal­szej ich re­gu­la­cji w usta­wach zwy­kłych. Wy­ni­ka to przede wszyst­kim z fak­tu, że nie­któ­re z nich mają po­dwój­ną treść. Są dy­rek­ty­wą, jak kształ­to­wać sto­sun­ki, mogą więc wpły­wać na treść norm sta­no­wią­cych o po­dej­mo­wa­niu i pro­wa­dze­niu dzia­łal­no­ści przez bank lo­kal­ny,oraz dają pod­sta­wy ist­nie­niu ban­ków lo­kal­nych w ra­mach przyj­mo­wa­nych war­to­ści. Ze wzglę­du na fakt, że dą­że­niem ba­daw­czym w ni­niej­szym roz­dzia­le jest przed­sta­wie­nie kom­plek­so­we­go uję­cia od­dzia­ły­wa­nia pod­sta­wo­wych za­sad ustro­ju spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go Pol­ski na re­gu­la­cje dzia­łal­no­ści ban­ku lo­kal­ne­go, zre­zy­gno­wa­no z gru­po­wa­nia za­sad, uzna­jąc, że wszel­kie ka­te­go­ry­za­cje wy­mu­sza­ły­by wy­zna­cze­nie pew­nych gra­nic in­ter­pre­ta­cji tre­ści nor­ma­tyw­nej i pro­wa­dzi­ły­by do nie­po­żą­da­nej frag­men­ta­ry­za­cji za­gad­nień.

3.2. Bank lo­kal­ny a za­sa­da spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej

W roz­wa­ża­niach nad spo­so­bem unor­mo­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ków - rów­nież tych lo­kal­nych - wyjść na­le­ży od wska­za­ne­go w art. 20 Kon­sty­tu­cji RP mo­de­lu ustro­ju go­spo­dar­cze­go Rze­czy­po­spo­li­tej, któ­ry okre­śla­ny jest jako spo­łecz­na go­spo­dar­ka ryn­ko­wa. Ta­kie uję­cie wpi­su­je się w eu­ro­pej­ską kon­cep­cję sto­sun­ków ryn­ko­wych, al­bo­wiem tak­że akty pra­wa unij­ne­go wska­zu­ją, że taki spo­sób kształ­to­wa­nia go­spo­dar­ki jest wio­dą­cy wo­bec in­nych15. Trak­to­wa­ny jest przy tym jako naj­bar­dziej opty­mal­ny z ist­nie­ją­cych obec­nie mo­de­li pró­bu­ją­cych go­dzić efek­tyw­ność go­spo­da­ro­wa­nia z re­ali­za­cją ce­lów spo­łecz­nych.

Przy­ję­cie za­ło­żeń spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej ma da­le­ko idą­ce kon­se­kwen­cje dla kształ­to­wa­nia roz­wią­zań nor­ma­tyw­nych, tak­że - a może przede wszyst­kim - w in­te­re­su­ją­cej z punk­tu wi­dze­nia pro­ble­ma­ty­ki ni­niej­szych roz­wa­żań sfe­rze dzia­łal­no­ści ban­ko­wej.

Za­sta­na­wia­jąc się nad praw­nym aspek­tem okre­śle­nia "spo­łecz­na go­spo­dar­ka ryn­ko­wa", trze­ba zgo­dzić się z po­glą­dem, że w Kon­sty­tu­cji RP (po­dob­nie zresz­tą jak w Trak­ta­tach) po­słu­żo­no się po­ję­ciem wła­ści­wym eko­no­mii, nie­sta­no­wią­cym ka­te­go­rii praw­nej da­ją­cej się zwe­ry­fi­ko­wać me­to­dą ju­ry­dycz­ną16. W związ­ku z tym nie da się go wy­zna­czyć pre­cy­zyj­ną de­fi­ni­cją praw­ną17. Do­nio­słość nor­ma­tyw­na, wy­pły­wa­ją­ca z nada­nia za­sa­dzie go­spo­dar­ki ryn­ko­wej cha­rak­te­ru jed­nej z fun­da­men­tal­nych za­sad ustro­jo­wych18, spra­wia, że usta­le­nie pod­staw, na ja­kich ma się opie­rać ca­łość go­spo­dar­ki pań­stwa, sta­no­wi pro­blem nie tyl­ko eko­no­micz­ny, ale rów­nież praw­ny, a przed­tem ak­sjo­lo­gicz­ny. Na­le­ży zgo­dzić się z po­glą­da­mi (dość po­wszech­nie wy­ra­ża­ny­mi w li­te­ra­tu­rze), że spo­łecz­na go­spo­dar­ka ryn­ko­wa, bę­dąc wy­ra­zem nor­ma­tyw­nej kon­struk­cji go­spo­dar­ki pań­stwa, ma nie tyl­ko de­skryp­tyw­ny, ale i dy­rek­ty­wal­ny cha­rak­ter19. In­ny­mi sło­wy, za­wie­ra pier­wia­stek pro­jek­tu­ją­cy. Trak­to­wać ją na­le­ży mię­dzy in­ny­mi jako wy­tycz­ną na­ka­zu­ją­cą od­dzia­ły­wać po­przez pra­wo na wła­ści­we kształ­to­wa­nie sto­sun­ków spo­łecz­no-eko­no­micz­nych, tak aby two­rzyć gwa­ran­cje dla funk­cjo­no­wa­nia w pań­stwie okre­ślo­ne­go mo­de­lu go­spo­dar­cze­go. Trze­ba uznać, że za­ra­zem oma­wia­na za­sa­da wy­zna­czać musi tak­że za­kres ogra­ni­czeń dla usta­wo­daw­cy zwy­kłe­go.

Kon­struk­cja art. 20 Kon­sty­tu­cji RP na­ka­zu­je uzna­wać, że pod­sta­wo­we kom­po­nen­ty za­sa­dy spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej to wol­ność go­spo­dar­cza, wła­sność oraz so­li­dar­ność, dia­log i współ­pra­ca part­ne­rów spo­łecz­nych. Ele­men­tów tych nie moż­na uznać za cał­ko­wi­cie wy­czer­pu­ją­ce jej treść20. W kon­tek­ście ca­ło­ści po­sta­no­wień usta­wy za­sad­ni­czej wy­ła­nia się ob­raz spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej jako dy­na­micz­nej kon­cep­cji ustro­jo­wej21. Opar­to ją na li­be­ral­nym, wol­no­ryn­ko­wym mo­de­lu go­spo­dar­czym, w któ­rym re­ali­zo­wa­ne mają być po­stu­la­ty spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej (co wy­ni­ka rów­nież z art. 2 Kon­sty­tu­cji RP), wy­mu­sza­jąc wkom­po­no­wa­nie w go­spo­dar­kę kon­ku­ren­cyj­ną in­stru­men­tów (me­cha­ni­zmów), któ­re uwzględ­nia­ją spo­łecz­ny aspekt jej funk­cjo­no­wa­nia22. Jest to na grun­cie pra­wa nie­wąt­pli­we, acz­kol­wiek w dok­try­nie trwa dys­kurs, jak ów aspekt po­wi­nien być ro­zu­mia­ny i re­ali­zo­wa­ny23. Roz­strzy­gnię­cie dy­le­ma­tów de­fi­ni­cyj­nych jest o tyle istot­ne, że okre­ślo­na w Kon­sty­tu­cji RP kon­cep­cja po­rząd­ku go­spo­dar­cze­go na­kła­da obo­wią­zek praw­ny jej wdro­że­nia.

Wła­ści­we od­ko­do­wa­nie zna­cze­nia ter­mi­nu "spo­łecz­na go­spo­dar­ka ryn­ko­wa" roz­po­cząć moż­na od po­sta­wie­nia py­ta­nia o cel tego typu go­spo­dar­ki. Jak się wy­da­je, po­win­no nim być osią­ga­nie efek­tyw­no­ści go­spo­dar­czej oraz roz­wo­ju, ale tak­że urze­czy­wist­nia­nie pew­nych war­to­ści spo­łecz­nych, któ­rych sama go­spo­dar­ka ryn­ko­wa nie jest w sta­nie za­pew­nić. War­to od­wo­łać się w tym miej­scu do po­glą­dów Ka­zi­mie­rza Strzycz­kow­skie­go, któ­ry cel spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej po­strze­ga sze­ro­ko, nie tyl­ko przez pry­zmat ra­cjo­nal­no­ści go­spo­dar­czej i "nie­skoń­cze­nie wzra­sta­ją­ce­go za­opa­trze­nia w do­bra ma­te­rial­ne, ale tak­że two­rze­nie cią­głych ma­te­rial­nych prze­sła­nek umoż­li­wia­ją­cych jed­no­st­ce i or­ga­ni­za­cjom spo­łecz­nym roz­wój god­ny czło­wie­ka". Osta­tecz­nie - i po­gląd ten na­le­ży pod­kre­ślić - re­ali­za­cję spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej trak­tu­je jako "służ­bę war­to­ściom, w tym i spo­łecz­nym"24. Ozna­cza to, że wo­bec uczest­ni­ków ryn­ku sta­wia się rów­nież wy­ma­ga­nia mo­ral­ne (spo­łecz­ną spra­wie­dli­wość, zo­bo­wią­za­nia wo­bec wspól­no­ty)25. Rów­no­cze­śnie, jak wska­zy­wał Ma­ciej Zie­liń­ski "moż­na przy­jąć, że cho­dzi o pro­spo­łecz­ną go­spo­dar­kę ryn­ko­wą", a więc taką, któ­ra "uwzględ­nia wszyst­kie ele­men­ty ist­nie­nia spo­łe­czeń­stwa"26. Musi ona za­tem brać pod uwa­gę re­ali­za­cję ce­lów, któ­rych nie moż­na osią­gnąć je­dy­nie za po­śred­nic­twem me­cha­ni­zmów ryn­ko­wych, a któ­re są istot­ne dla spo­łe­czeń­stwa jako ka­te­go­rii "szcze­gól­nie chro­nio­nej". Im­ma­nent­ną czę­ścią tego typu go­spo­dar­ki ma być w każ­dej sy­tu­acji ele­ment spo­łecz­ny27.

Pro­ble­mem nie­zmien­nym po­zo­sta­je wła­ści­we zro­zu­mie­nie okre­śle­nia "spo­łecz­ny". W ję­zy­ku pol­skim ma ono jed­na­ko­wo bli­skie ko­no­ta­cje ze sło­wem "so­cjal­ny", co "oby­wa­tel­ski". Uznać trze­ba, że oba te kom­po­nen­ty po­win­ny zna­leźć od­zwier­cie­dle­nie w od­po­wied­nio wy­wa­żo­nej ak­tyw­no­ści pań­stwa i oby­wa­te­li. Tak by moż­li­we było za­spo­ko­je­nie po­trzeb ma­te­rial­nych i by­to­wych człon­ków spo­łe­czeń­stwa przy za­cho­wa­nym roz­wo­ju go­spo­dar­czym kra­ju. Jak­kol­wiek ta­kie kom­plek­so­we uję­cie ozna­cza wie­lo­kie­run­ko­we dzia­ła­nia, z oma­wia­nej za­sa­dy wy­ni­ka przede wszyst­kim na­kaz dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej mo­ty­wo­wa­nej tak­że przez inne czyn­ni­ki niż tyl­ko za­rob­ko­we28. Wy­wo­dzić stąd moż­na, że w przy­ję­tym w Kon­sty­tu­cji RP mo­de­lu jest miej­sce na róż­ną ak­tyw­ność w za­kre­sie wy­twa­rza­nia dóbr i do­star­cza­nia usług, w tym na­sta­wio­ną na re­ali­za­cję przez wszyst­kich uczest­ni­ków gry ryn­ko­wej (pań­stwo, inne pod­mio­ty pu­blicz­no­praw­ne i pry­wat­ne) dzia­łań spo­łecz­nie po­żą­da­nych czy uży­tecz­nych29. Rolą pań­stwa jest zaś, mię­dzy in­ny­mi, two­rze­nie wa­run­ków praw­nych dla re­ali­za­cji spo­łecz­nych ce­lów go­spo­dar­ki, a nie tyl­ko ich sty­mu­lo­wa­nie po­przez re­dy­stry­bu­cję do­cho­du na­ro­do­we­go30.Wa­run­ki te win­ny być two­rzo­ne dla funk­cjo­no­wa­nia róż­no­rod­nych pod­mio­tów go­spo­dar­czych, w tym zwłasz­cza tych, któ­re z za­sa­dy go­dzą ele­men­ty go­spo­dar­cze ze spo­łecz­ny­mi. Prze­no­sząc te usta­le­nia na in­te­re­su­ją­cy nas grunt ban­ko­wo­ści, stwier­dzić moż­na, że bank lo­kal­ny ze swo­imi spe­cy­ficz­ny­mi ce­cha­mi do­brze wpi­su­je się w tak po­ję­ty, jak to wy­żej przed­sta­wio­no, ustrój spo­łecz­no-go­spo­dar­czy pań­stwa pol­skie­go. W spo­łecz­nej go­spo­dar­ce ryn­ko­wej jej ele­ment wol­no­ryn­ko­wy musi być za­wsze go­dzo­ny ze spo­łecz­nym, nie tyl­ko da­jąc uza­sad­nie­nie in­ter­wen­cji pań­stwa w funk­cjo­no­wa­nie go­spo­dar­ki w imię spo­łecz­nej spra­wie­dli­wo­ści31, ale i po­przez two­rze­nie wa­run­ków dla dzia­łal­no­ści pod­mio­tów, któ­re ze swej isto­ty war­tość tę re­ali­zu­ją, tak jak ma to miej­sce w przy­pad­ku ban­ków lo­kal­nych.

Pro­wa­dzi to do dwóch osta­tecz­nych kon­sta­ta­cji. Po pierw­sze, za­sa­da spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej daje ak­sjo­lo­gicz­ne pod­sta­wy dla funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych w Pol­sce. Po dru­gie, ma cha­rak­ter dy­rek­ty­wy wska­zu­ją­cej, jak kształ­to­wać sto­sun­ki go­spo­dar­cze w pań­stwie, a tym sa­mym wpły­wa na wy­zna­cze­nie ram praw­nych w tym za­kre­sie. Na­le­żąc do gru­py za­sad za­wie­ra­ją­cych naj­istot­niej­sze roz­strzy­gnię­cia do­ty­czą­ce ustro­ju pań­stwa32, spo­łecz­na go­spo­dar­ka ryn­ko­wa musi być za­wsze ko­re­lo­wa­na z in­ny­mi nor­ma­mi Kon­sty­tu­cji RP, ma­ją­cy­mi pod­sta­wo­we zna­cze­nie dla okre­śla­nia me­cha­ni­zmów ko­or­dy­na­cji go­spo­dar­ki i ochro­ny go­spo­da­ru­ją­ce­go oby­wa­te­la33 oraz urzą­dze­nia sto­sun­ków spo­łecz­nych. Tyl­ko taka po­sta­wa me­to­do­lo­gicz­no-ak­sjo­lo­gicz­na po­zwa­la na pra­wi­dło­we od­ko­do­wa­nie pre­su­po­no­wa­ne­go przez pra­wo­daw­cę mo­de­lu ustro­ju spo­łecz­no-go­spo­dar­cze­go. Wy­ra­żo­ne w za­sa­dzie spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej war­to­ści two­rzą pod­sta­wy in­nych norm praw­nych, za­rów­no tych kon­sty­tu­cyj­nych, jak i zwy­kłych w po­zo­sta­łych źró­dłach pra­wa.

Istot­ne jest przy tym wska­za­nie, że współ­cze­śnie wy­zna­cza­ny przez spo­łecz­ną go­spo­dar­kę ryn­ko­wą ład ryn­ko­wy kształ­to­wa­ny jest w opar­ciu o kon­ku­ren­cję. Za­wsze jed­nak w ra­mach okre­ślo­ne­go po­rząd­ku praw­ne­go i etycz­ne­go34. Wy­ma­ga to ist­nie­nia wła­sno­ści pry­wat­nej, wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, ale tak­że in­nych wol­no­ści oby­wa­tel­skich, ta­kich jak na przy­kład wol­ność zrze­sza­nia się. Do­pie­ro łącz­nie umoż­li­wia wy­zwo­le­nie ini­cja­ty­wy jed­no­stek35 i opar­cie go­spo­dar­ki na za­sa­dach so­li­dar­no­ści, spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej i po­moc­ni­czo­ści.

Ozna­cza to, że za­sa­da spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej wpły­wa dwo­ja­ko na re­gu­la­cje dzia­łal­no­ści ban­ku lo­kal­ne­go. Po pierw­sze, ob­li­gu­je do two­rze­nia wa­run­ków praw­nych dla dzia­łal­no­ści pod­mio­tów re­ali­zu­ją­cych spo­łecz­ne cele w dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, po dru­gie, wy­ra­ża fun­da­men­tal­ną re­gu­łę kształ­to­wa­nia sto­sun­ków go­spo­dar­czych w pań­stwie, two­rząc pod­sta­wy norm praw­nych okre­śla­ją­cych za­sa­dy funk­cjo­no­wa­nia pod­mio­tów go­spo­dar­czych, w tym i ban­ków lo­kal­nych.

Ma­jąc na uwa­dze aspekt spo­łecz­ny, jaki musi re­ali­zo­wać go­spo­dar­ka ryn­ko­wa, roz­wa­że­nia wy­ma­ga rów­nież pro­blem wpły­wu praw­nej dy­rek­ty­wy spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej na kształ­to­wa­nie dzia­łal­no­ści ban­ków lo­kal­nych. Za­sta­na­wia­jąc się nad nor­ma­mi kon­sty­tu­cyj­ny­mi, któ­re de­ter­mi­nu­ją za­kres re­gu­la­cji dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, wy­da­je się, że oprócz swo­bo­dy pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej (któ­ra bę­dzie przed­mio­tem dal­szych roz­wa­żań36) istot­ne sta­je się za­gad­nie­nie, jak w kon­tek­ście dzia­łal­no­ści ban­ków w przy­ję­tym mo­de­lu go­spo­dar­czym re­ali­zo­wa­ny jest po­stu­lat spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej, na­da­ją­cy wy­miar spo­łecz­ny go­spo­dar­ce ryn­ko­wej. Jaka jest w tym za­kre­sie rola pań­stwa, na któ­rym spo­czy­wa obo­wią­zek pra­wi­dło­we­go nor­mo­wa­nia i in­te­gro­wa­nia za­gad­nień spo­łecz­nych z ca­ło­kształ­tem pro­ce­sów go­spo­dar­czych? Jak ro­zu­mieć po­ję­cie spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej, od­no­sząc je do efek­tyw­no­ści eko­no­micz­nej w dzia­łal­no­ści ban­ków? Jak od­dzia­łu­je ona na re­gu­la­cje dzia­łal­no­ści ban­ku lo­kal­ne­go?

Za­sa­da spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej sta­no­wi ro­dzaj klau­zu­li ge­ne­ral­nej. Zgod­nie z przy­ję­tym w dok­try­nie i orzecz­nic­twie sta­no­wi­skiem okre­śla ona "pew­ne mi­ni­mal­ne, pro­go­we kry­te­ria roz­wią­zań praw­nych, któ­re po­win­ny być re­spek­to­wa­ne przez usta­wo­daw­cę przy re­gu­la­cji okre­ślo­nej sfe­ry sto­sun­ków spo­łecz­nych"37. Ma jed­nak cha­rak­ter ogól­ny, "nie za­wie­ra do­sta­tecz­nie pre­cy­zyj­nych i jed­no­znacz­nych prze­sła­nek do for­mu­ło­wa­nia ocen praw­nych"38. Trud­no­ścią za­sad­ni­czą jest tu­taj samo ro­zu­mie­nie po­ję­cia "spra­wie­dli­wość spo­łecz­na", któ­re jako pew­na ka­te­go­ria nie tyl­ko praw­na, ale i spo­łecz­no-po­li­tycz­na o zmien­nej z punk­tu wi­dze­nia hi­sto­rycz­ne­go tre­ści39, za­le­ży od ist­nie­ją­ce­go w da­nym spo­łe­czeń­stwie sys­te­mu norm i war­to­ści40. Nie­wąt­pli­wie dla do­ko­ny­wa­nej ana­li­zy praw­nej po­moc­ne jest, że jest ona uszcze­gó­ło­wia­na w sze­re­gu norm kon­sty­tu­cyj­nych41. Za­ra­zem jej do­nio­słość nor­ma­tyw­na wy­ni­ka z fak­tu, iż wy­ra­ża ona na­kaz re­ali­za­cji za­sad spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej przez pań­stwo. Ten zaś w kon­tek­ście kon­sty­tu­cyj­nym od­czy­ty­wać na­le­ży zgod­nie z ca­ło­kształ­tem za­sad i prze­pi­sów Kon­sty­tu­cji RP, mię­dzy in­ny­mi w po­wią­za­niu z obo­wiąz­kiem so­li­dar­no­ści jed­nost­ki z in­ny­mi oraz za­sad spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej42. Ozna­cza on ko­niecz­ność ak­tyw­no­ści pań­stwa w kształ­to­wa­niu ży­cia spo­łecz­ne­go po­przez two­rze­nie rów­nych moż­li­wo­ści po­dej­mo­wa­nia dzia­łań w róż­nych sfe­rach ży­cia człon­kom spo­łe­czeń­stwa, "two­rze­nia szans zdro­we­go i sta­bil­ne­go roz­wo­ju go­spo­dar­cze­go"43. W dok­try­nie pod­no­si się, że jed­nym z za­dań z niej wy­ni­ka­ją­cych jest ko­ry­go­wa­nie ewen­tu­al­nych nie­spra­wie­dli­wo­ści po­wsta­ją­cych w wa­run­kach go­spo­dar­ki ryn­ko­wej44. Naj­czę­ściej w związ­ku z tym z jej tre­ści wy­wo­dzi się za­da­nia zwią­za­ne z funk­cją so­cjal­ną pań­stwa i spra­wie­dli­wo­ścią "dys­try­bu­tyw­ną" (roz­dziel­czą)45. Jed­nak ta­kie po­dej­ście wy­da­je się zbyt wą­skie, gdyż nie moż­na pań­stwa re­ali­zu­ją­ce­go za­sa­dę spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej utoż­sa­miać z pań­stwem so­cjal­nym46. Nie ule­ga wąt­pli­wo­ści, że współ­cze­sne kon­cep­cje spo­łecz­nej spra­wie­dli­wo­ści kon­cen­tru­ją się na róż­nych jej aspek­tach. Za­sad­ne jest na­to­miast, by po­strze­gać ją tak­że jako zo­gni­sko­wa­nie na wspól­nej od­po­wie­dzial­no­ści spo­łecz­nej (spo­łecz­no-go­spo­dar­czej). Re­ali­za­cja w Rzecz­po­spo­li­tej Pol­skiej spo­łecz­nej spra­wie­dli­wo­ści i spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej (art. 2 i 20 Kon­sty­tu­cji RP) wy­ma­ga­ła­by w związ­ku z tym mię­dzy in­ny­mi pra­wo­daw­czej ak­tyw­no­ści pań­stwa w celu two­rze­nia ram praw­nych dla funk­cjo­no­wa­nia na ryn­ku spo­łecz­nie od­po­wie­dzial­nych przed­się­bior­ców, re­ali­zu­ją­cych wy­ni­ka­ją­ce z Kon­sty­tu­cji RP obo­wiąz­ki so­li­dar­no­ści z in­ny­mi, a więc na przy­kład po­dej­mu­ją­cych dzia­ła­nia słu­żą­ce włą­cza­niu spo­łecz­ne­mu. Sko­ro Kon­sty­tu­cja RP sta­no­wi, iż Rzecz­po­spo­li­ta jest pań­stwem urze­czy­wist­nia­ją­cym za­sa­dy spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej, to jest to pew­na dy­rek­ty­wa kie­ro­wa­na nie tyl­ko do or­ga­nów wła­dzy, ale i oby­wa­te­li, by ich dzia­łal­ność ce­cho­wa­ła spo­łecz­na od­po­wie­dzial­ność47. Pro­wa­dzi to do kon­sta­ta­cji, że le­gi­sla­ty­wa win­na po­dej­mo­wać dzia­ła­nia pra­wo­daw­cze, wpro­wa­dza­jąc roz­wią­za­nia sprzy­ja­ją­ce po­dej­mo­wa­niu i pro­wa­dze­niu dzia­łal­no­ści na­kie­ro­wa­nej na po­trze­by spo­łe­czeń­stwa, w tym pod­mio­tów, któ­re ze swej isto­ty tę war­tość re­ali­zu­ją, tak jak ma to miej­sce w przy­pad­ku ban­ków lo­kal­nych48 (za­rów­no lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych, w ra­mach wy­ko­ny­wa­nia za­dań pu­blicz­nych, jak i ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nej, bę­dą­cych pod­mio­ta­mi re­ali­zu­ją­cy­mi cele spo­łecz­no-go­spo­dar­cze). Ist­nie­nie ta­kich unor­mo­wań nie prze­są­dza o fak­tycz­nym ist­nie­niu spo­łecz­nie od­po­wie­dzial­nych przed­się­bior­ców, jed­nak uję­cie w ramy praw­ne roz­wią­zań or­ga­ni­za­cyj­nych wspie­ra oby­wa­te­li w po­dej­mo­wa­niu dzia­łań na­ce­cho­wa­nych od­po­wie­dzial­no­ścią spo­łecz­ną.

3.3. Bank lo­kal­ny a za­sa­da spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go

Roz­wa­ża­jąc pod­sta­wy ak­sjo­lo­gicz­ne i praw­ne re­gu­la­cji ban­ków lo­kal­nych w Kon­sty­tu­cji RP, trze­ba to uczy­nić tak­że, jak się wy­da­je, przez pry­zmat za­sa­dy spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go. Uza­sad­nia­jąc ko­niecz­ność ta­kich re­flek­sji, nie moż­na nie od­wo­łać się do do­ko­na­nych już usta­leń, że dzia­łal­ność oby­wa­te­li po­win­na ce­cho­wać spo­łecz­na od­po­wie­dzial­ność, co wy­ni­ka z za­sa­dy spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej oraz spo­łecz­nej go­spo­dar­ki ryn­ko­wej i prze­my­śleń co do do­strze­ga­nej roli w tym za­kre­sie unor­mo­wań two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych. Da­lej zaś, przy­wo­łu­jąc po­glą­dy, zgod­nie z któ­ry­mi "gdzie nie ma spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, tam nie może ist­nieć wol­ny ry­nek"49, oraz te wią­żą­ce war­to­ści, na ja­kich po­win­no opie­rać się spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie, ze współ­dzia­ła­niem o cha­rak­te­rze spo­łecz­nym i eko­no­micz­nym50, uza­sad­nio­ne sta­je się py­ta­nie, czy bank lo­kal­ny moż­na uznać za in­sty­tu­cję spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go ob­ję­te­go re­gu­la­cją norm kon­sty­tu­cyj­nych oraz w ja­kim za­kre­sie, w ra­mach za­sa­dy spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, moż­na wska­zać na pod­sta­wy ak­sjo­lo­gicz­ne i praw­ne w Kon­sty­tu­cji RP dla re­gu­la­cji ban­ków lo­kal­nych.

Za­sad­ni­czym pro­ble­mem sta­je się tu­taj w pierw­szej ko­lej­no­ści kwe­stia sa­me­go poj­mo­wa­nia spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, in­sty­tu­cji (or­ga­ni­za­cji) spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, jak i ro­zu­mie­nia za­sa­dy spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, nie­wy­ra­żo­nej prze­cież expres­sis ver­bis w Kon­sty­tu­cji RP, a wy­in­ter­pre­to­wy­wa­nej z jej prze­pi­sów. Da­lej zaś do­pie­ro moż­li­we sta­je się roz­wa­że­nie płasz­czyzn od­dzia­ły­wa­nia usta­wy za­sad­ni­czej na unor­mo­wa­nia ban­ku lo­kal­ne­go w tym ob­sza­rze.

Roz­strzy­ga­jąc o współ­cze­snym ro­zu­mie­niu ter­mi­nu "spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie" i w tym kon­tek­ście usta­la­jąc zna­cze­nie za­sa­dy kon­sty­tu­cyj­nej, nie moż­na za­po­mnieć, że jego treść ukształ­to­wa­ła się pod wpły­wem wie­lo­wie­ko­we­go dys­kur­su pro­wa­dzo­ne­go w wy­mia­rze spo­łecz­nym, po­li­tycz­nym i praw­nym. Idea spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go ma obec­nie od­zwier­cie­dle­nie nor­ma­tyw­ne, ale rów­nież swo­je fi­lo­zo­ficz­ne pod­sta­wy. Po­wsta­ją­ce na prze­strze­ni lat re­flek­sje teo­re­tycz­ne na te­mat mo­de­lu or­ga­ni­za­cji spo­łe­czeń­stwa, roli jed­nost­ki w pań­stwie oraz wspól­not przez nią two­rzo­nych po­zwa­la­ją na wy­raź­ne wy­od­ręb­nie­nie pew­ne­go nur­tu my­śli spo­łecz­nej, w któ­rym ak­tyw­ność oby­wa­te­la zaj­mu­je po­cze­sne miej­sce w kształ­to­wa­niu po­rząd­ku spo­łecz­ne­go i go­spo­dar­cze­go pań­stwa. Roz­wi­ja­ne w dok­try­nie kon­cep­cje po­zwa­la­ją na wska­za­nie w ko­lej­nych epo­kach ze­spo­łu cha­rak­te­ry­stycz­nych cech wią­za­nych ze spo­łe­czeń­stwem oby­wa­tel­skim. Da­wa­ło to pod­sta­wy do wy­róż­nia­nia ich pew­nych mo­de­li (np. re­pu­bli­kań­skie­go czy li­be­ral­ne­go51). Współ­cze­sne po­glą­dy na te­mat tego, co sta­no­wi o isto­cie spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, mają więc nie­wąt­pli­wie swo­je ugrun­to­wa­nie hi­sto­rycz­ne, z wi­docz­ną na prze­strze­ni wie­ków ewo­lu­cją za­pa­try­wań wy­ni­ka­ją­cą nie tyl­ko z roz­wo­ju sto­sun­ków spo­łecz­nych, ale i czer­pa­nia z do­rob­ku po­przed­ni­ków52. Po­mi­mo tego współ­cze­śnie pró­ba zde­fi­nio­wa­nia spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go nadal na­po­ty­ka trud­no­ści, a samo po­ję­cie współ­ist­nie­je z wie­lo­ma in­ny­mi okre­śle­nia­mi (np. sek­tor oby­wa­tel­ski, trze­ci sek­tor)53.

Wy­cho­dząc od ogól­ne­go twier­dze­nia, że spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie to ta­kie, w któ­rym udział ele­men­tu oby­wa­tel­skie­go jest sto­sun­ko­wo duży, przy­jąć trze­ba, iż ele­ment ten to "ta struk­tu­ra lub "sieć" in­sty­tu­cji, dzia­łań i po­dzie­la­nych prze­ko­nań, któ­re wią­żą jed­nost­ki, gru­py i in­sty­tu­cje z cen­tral­ny­mi, "re­pre­zen­ta­tyw­ny­mi" in­sty­tu­cja­mi, a przez to ze spo­łe­czeń­stwem jako ca­ło­ścią i ze sobą na­wza­jem"54. Ozna­cza to, że na płasz­czyź­nie praw­nej istot­nym sta­je się usta­no­wie­nie gwa­ran­cji for­mal­nych i ma­te­rial­nych dla wol­no­ści two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia or­ga­ni­za­cji oby­wa­tel­skich55. Wy­ra­zem kre­owa­nia prze­strze­ni po­zwa­la­ją­cej na swo­bod­ną sa­mo­or­ga­ni­za­cję spo­łe­czeń­stwa nie­za­leż­nie od wła­dzy pań­stwo­wej jest uję­cie wśród za­sad praw­nych ustro­ju swo­bo­dy po­wsta­wa­nia i dzia­ła­nia do­bro­wol­nych, apo­li­tycz­nych zrze­szeń, fun­da­cji, sto­wa­rzy­szeń czy ru­chów oby­wa­tel­skich. Za­sa­dę spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go wy­wo­dzi się w związ­ku z tym z art. 12 Kon­sty­tu­cji, wska­zu­jąc jed­no­cze­śnie, że peł­ne zna­cze­nie uzy­sku­je do­pie­ro na tle i w po­wią­za­niu z za­sa­dą po­moc­ni­czo­ści (ak­sjo­lo­gicz­nie z nią zwią­za­ną56) oraz ca­ło­ści kon­cep­cji pań­stwa i spra­wo­wa­nia wła­dzy pu­blicz­nej.

Je­że­li przyj­mie się, że wol­ność zrze­sza­nia jest współ­cze­śnie wy­ra­zem funk­cjo­no­wa­nia spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go57, gdyż daje moż­li­wość roz­wi­ja­nia ak­tyw­no­ści człon­ków spo­łe­czeń­stwa w róż­nych sfe­rach: spo­łecz­nej, po­li­tycz­nej58, kul­tu­ral­nej - i co istot­ne dla dal­szych roz­wa­żań - go­spo­dar­czej59, to pro­wa­dze­nie przez bank lo­kal­ny dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, w szcze­gól­no­ści przy uwzględ­nie­niu jego spo­łecz­ne­go ukie­run­ko­wa­nia, jest w tym kon­tek­ście ar­gu­men­tem prze­ma­wia­ją­cym za moż­li­wo­ścią za­kwa­li­fi­ko­wa­nia go do sek­to­ra oby­wa­tel­skie­go. Zwłasz­cza że ten ostat­ni ule­ga prze­obra­że­niom, a jego ce­chy są zbież­ne z tymi, ja­kie uzna­no za cha­rak­te­ry­stycz­ne dla ban­ków lo­kal­nych. Po pierw­sze, współ­cze­śnie wy­raź­na jest zmia­na roli sek­to­ra non pro­fit. Ko­ja­rzo­ny wcze­śniej z do­bro­czyn­no­ścią i dzia­ła­nia­mi cha­ry­ta­tyw­ny­mi, obec­nie re­ali­zu­je kon­cep­cję tzw. upeł­no­moc­nia­nia, umac­nia­nia po­zy­cji (ang. em­po­wer­ment), uwzględ­nia­jąc pro­ces roz­wo­ju zdol­no­ści mię­dzy in­ny­mi spo­łecz­nych i eko­no­micz­nych jed­nost­ki (sa­mo­po­moc, sa­mo­re­ali­za­cja i dzia­ła­nia pew­nych grup w in­te­re­sie wła­snym)60. Po dru­gie, wi­docz­na jest jego "pro­fe­sjo­na­li­za­cja", co spra­wia, że re­la­cje opar­te wcze­śniej na pew­nych oso­bi­stych wię­ziach obec­nie uzy­sku­ją cha­rak­ter bar­dziej ryn­ko­wy61. Po­wo­du­je to, że współ­cze­śnie trud­no wy­zna­czyć li­nię po­dzia­łu mię­dzy tzw. trze­cim sek­to­rem a przed­się­bior­stwa­mi spo­łecz­ny­mi (za któ­re mogą być uwa­ża­ne ban­ki spo­łecz­no­ści lo­kal­nych). Ce­chy przed­się­bior­stwa spo­łecz­ne­go, ta­kie jak orien­ta­cja na cele spo­łecz­ne, od­dol­ny, oby­wa­tel­ski cha­rak­ter62, spra­wia­ją, że wpi­su­je się ono w nurt spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go i może być trak­to­wa­ne jako or­ga­ni­za­cja, któ­ra "dąży do re­ali­za­cji spo­łecz­nej mi­sji po­przez dzia­ła­nia przed­się­bior­cze, zo­rien­to­wa­ne na wy­pra­co­wa­nie wła­sne­go do­cho­du"63. Do­ko­nu­jąc kla­sy­fi­ka­cji ban­ku lo­kal­ne­go jako jed­nej z or­ga­ni­za­cji spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, moż­na opie­rać się tak­że na de­fi­ni­cjach wy­pra­co­wa­nych na szcze­blu UE. Zgod­nie z obec­nie przy­ję­tym ro­zu­mie­niem or­ga­ni­za­cje spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go to "wszyst­kie struk­tu­ry nie­pań­stwo­we, nie­ko­mer­cyj­ne, bez­stron­ne i na­sta­wio­ne po­ko­jo­wo, dzię­ki któ­rym lu­dzie łą­czą się w imię wspól­nych ce­lów i ide­ałów, czy to po­li­tycz­nych, kul­tu­ro­wych, spo­łecz­nych, czy eko­no­micz­nych"64.

Prze­pro­wa­dzo­ne roz­wa­ża­nia pro­wa­dzą do jed­no­znacz­nej kon­sta­ta­cji, że współ­cze­sne ro­zu­mie­nie ak­tyw­no­ści człon­ków spo­łe­czeń­stwa w ra­mach spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, choć nie jest bez­spor­ne, to nie­wąt­pli­we jest sze­ro­kie, a ban­ki lo­kal­ne mogą być uzna­ne za or­ga­ni­za­cje spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go. Ta­kie ich poj­mo­wa­nie ma swo­je od­zwier­cie­dle­nie tak­że w nor­mach kon­sty­tu­cyj­nych. Po­wra­ca­jąc do wy­kład­ni prze­pi­su art. 12 Kon­sty­tu­cji RP, nie ma wąt­pli­wo­ści, że bank spo­łecz­no­ści lo­kal­nych (jako typ ban­ku lo­kal­ne­go) moż­na uznać za miesz­czą­cy się w za­kre­sie sto­so­wa­nych przez pra­wo­daw­cę okre­śleń. Trze­ba za­uwa­żyć, że pra­wo­daw­ca wy­mie­nia pew­ne typy or­ga­ni­za­cji (związ­ki za­wo­do­we, or­ga­ni­za­cje spo­łecz­no-za­wo­do­we rol­ni­ków, sto­wa­rzy­sze­nia, ru­chy oby­wa­tel­skie, inne do­bro­wol­ne zrze­sze­nia oraz fun­da­cje), któ­re mogą być two­rzo­ne przez oby­wa­te­li. W dok­try­nie i ju­dy­ka­tu­rze zgod­nie przyj­mu­je się jed­nak, że treść art. 12 Kon­sty­tu­cji RP na­le­ży poj­mo­wać sze­ro­ko, tak by obej­mo­wa­ła nie tyl­ko te wy­mie­nio­ne w tym prze­pi­sie65. Ozna­cza to mię­dzy in­ny­mi, że po­ję­cie "zrze­sze­nie" jest w tym kon­tek­ście ogól­ną na­zwą dla wszyst­kich form or­ga­ni­zo­wa­nia się oby­wa­te­li66, a jego isto­tą jest "wspól­ne roz­wi­ja­nie róż­nych aspek­tów oby­wa­tel­skiej ak­tyw­no­ści"67. Miesz­czą się w nim bez wąt­pie­nia spół­dziel­nie, któ­re z sa­mej de­fi­ni­cji są do­bro­wol­ny­mi zrze­sze­nia­mi68. Z punk­tu wi­dze­nia for­my or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej w świe­tle oma­wia­ne­go prze­pi­su dzia­ła­ją­ce w Pol­sce ban­ki spół­dziel­cze trze­ba nie­wąt­pli­wie trak­to­wać jako in­sty­tu­cje spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go69.

Po­szu­ku­jąc płasz­czyzn od­dzia­ły­wa­nia usta­wy za­sad­ni­czej na unor­mo­wa­nie ban­ku lo­kal­ne­go, za­uwa­żyć trze­ba, że je­że­li kon­sty­tu­cyj­ną za­sa­dę spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go po­strze­ga się po­przez wy­ra­żo­ną w art. 12 Kon­sty­tu­cji RP wol­ność two­rze­nia i dzia­ła­nia róż­nych or­ga­ni­za­cji (m.in. zrze­szeń), to moż­na uznać, że jej wpływ na re­gu­la­cję ban­ku lo­kal­ne­go wy­ni­ka z nor­my de­kla­ru­ją­cej za­war­tej w tym ar­ty­ku­le i norm z nią po­wią­za­nych (sta­no­wią­cych o re­gla­men­ta­cji tej wol­no­ści i wpły­wa­ją­cych jed­no­cze­śnie na jej treść, a tak­że two­rzą­cych gwa­ran­cje praw­ne, in­sty­tu­cjo­nal­ne i ma­te­rial­ne jej re­ali­za­cji)70. Nie ule­ga jed­no­cze­śnie wąt­pli­wo­ści, że art. 12 Kon­sty­tu­cji RP od­no­si się do upraw­nień zbio­ro­wych (do­ty­czy sa­mych zrze­szeń oraz gru­py za­ło­ży­ciel­skiej)71, bę­dąc spój­nym ak­sjo­lo­gicz­nie z jej art. 58 ust. 1, któ­ry w celu umoż­li­wie­nia spo­łe­czeń­stwu or­ga­ni­zo­wa­nia się przy­zna­je upraw­nie­nia in­dy­wi­du­al­ne jed­nost­kom. Jest to kon­se­kwen­cją fak­tu, że oby­wa­tel­ska wol­ność zrze­sza­nia się ma cha­rak­ter kom­ple­men­tar­ny wo­bec za­sa­dy ustro­jo­wej wy­ra­żo­nej w art. 12 Kon­sty­tu­cji RP, a za­ra­zem sta­no­wi jej pod­bu­do­wę72. Przy­zna­nie owej wol­no­ści prze­kła­da się na obo­wią­zek ob­ję­cia jej ochro­ną na przy­kład po­przez sta­no­wie­nie prze­pi­sów po­zwa­la­ją­cych rze­czy­wi­ście z niej ko­rzy­stać, jak­kol­wiek z moż­li­wo­ścią usta­wo­we­go jej ogra­ni­cze­nia73. W dok­try­nie i orzecz­nic­twie przyj­mu­je się, że obo­wią­zu­ją­cy kon­sty­tu­cyj­ny wzo­rzec nor­ma­tyw­ny ob­li­gu­je do re­spek­to­wa­nia au­to­no­mii or­ga­ni­za­cyj­nej, a więc za­bez­pie­cze­nia praw i wol­no­ści człon­ków spo­łe­czeń­stwa, któ­rzy za­rów­no ini­cju­ją po­wsta­nie da­nej or­ga­ni­za­cji (gru­pa za­ło­ży­ciel­ska), jak i w niej po­zo­sta­ją74. Wy­ra­zem tego jest w szcze­gól­no­ści moż­li­wość swo­bod­ne­go pod­ję­cia dzia­łań zmie­rza­ją­cych do za­ło­że­nia no­wych pod­mio­tów (zrze­szeń, fun­da­cji etc.), for­mo­wa­nia struk­tu­ry or­ga­ni­za­cyj­nej, okre­śle­nia za­sad człon­ko­stwa, celu dzia­łal­no­ści itd.

Usta­wa za­sad­ni­cza nie nor­mu­je szcze­gó­ło­wo form zrze­sza­nia się. Po­da­je je­dy­nie przy­kła­do­we for­my sa­mo­or­ga­ni­za­cji jed­no­stek, wy­zna­cza­jąc pe­wien ka­non war­to­ści, ja­kie musi w tym za­kre­sie uwzględ­niać usta­wo­daw­stwo zwy­kłe. Po­zwa­la rów­nież na sfor­mu­ło­wa­nie wy­tycz­nych co do cech, ja­ki­mi po­win­na cha­rak­te­ry­zo­wać się wspól­na ak­tyw­ność spo­łecz­na oby­wa­te­li przyj­mu­ją­ca po­stać okre­ślo­nej or­ga­ni­za­cji. Wśród nich wy­mie­nić na­le­ży: do­bro­wol­ność przy­na­leż­no­ści, do­sto­so­wa­nie or­ga­ni­za­cyj­ne struk­tu­ry do re­ali­za­cji wspól­nie usta­lo­nych za­mie­rzeń, po­dej­mo­wa­nie de­cy­zji zgod­nie ze stan­dar­da­mi de­mo­kra­cji75.

Pro­wa­dzi to do wnio­sku, że za­sa­da spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go po­strze­ga­na ści­śle w związ­ku z art. 12 Kon­sty­tu­cji RP wy­zna­cza pra­wo­daw­cy obo­wią­zek unor­mo­wa­nia róż­no­rod­nych struk­tur or­ga­ni­za­cyj­nych, tak by moż­li­we było po­dej­mo­wa­nie róż­nych ini­cja­tyw oraz re­ali­za­cja sze­ro­kie­go spek­trum ce­lów, w tym spo­łecz­no-go­spo­dar­czych przez oby­wa­te­li. Da­jąc pod­sta­wy dla re­gu­la­cji dzia­łal­no­ści or­ga­ni­za­cji spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, daje je tym sa­mym dla funk­cjo­no­wa­nia ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych.

Ana­li­zu­jąc za­sa­dę spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go sze­rzej, moż­na wska­zać, że w sfe­rze nor­ma­tyw­nej re­gu­lo­wa­na jest roz­ma­ita ak­tyw­ność oby­wa­te­li. W re­gu­la­cji po­rząd­ku praw­no­ustro­jo­we­go wi­docz­na jest nie tyl­ko wola za­pew­nie­nia wol­no­ści zrze­sza­nia się, ale i ist­nie­nia wie­lu struk­tur spo­łecz­no­ści po­śred­nich mię­dzy pań­stwem a jed­nost­ką, w tym te­ry­to­rial­nych (za­sa­da plu­ra­li­zmu pań­stwo­we­go)76. Spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie jest bo­wiem struk­tu­rą zde­cen­tra­li­zo­wa­ną77, co ozna­cza ko­niecz­ność za­pew­nie­nia za­rów­no wol­no­ści two­rze­nia i dzia­ła­nia or­ga­ni­za­cji oby­wa­tel­skich, jak i mię­dzy in­ny­mi moż­li­wo­ści sta­no­wie­nia wspól­not o wła­snych spra­wach (sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny).

Jed­no­cze­śnie stwier­dzić trze­ba, że nie moż­na do­ko­ny­wać wy­kład­ni norm kon­sty­tu­cyj­nych w ode­rwa­niu od fi­lo­zo­ficz­nej i so­cjo­lo­gicz­nej idei spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go. To zaś spra­wia, że je­śli w spo­łe­czeń­stwie oby­wa­tel­skim do­strze­ga się wspól­no­tę, w któ­rej ist­nie­je pew­na zbio­ro­wa sa­mo­świa­do­mość, że in­dy­wi­du­al­ne do­bro za­le­ży rów­nież od in­nych, a tak­że ist­nie­je ukie­run­ko­wa­nie na dzia­ła­nia na rzecz do­bra wspól­ne­go, zaś sto­sun­ki opar­te są na współ­pra­cy i so­li­dar­no­ści78, to wska­zać moż­na i inne za­sa­dy, nor­my kon­sty­tu­cyj­ne, a tak­że dy­rek­ty­wy za­war­te wpraw­dzie w pre­am­bu­le, ma­ją­ce jed­nak zna­cze­nie praw­ne ze wzglę­du na nor­ma­tyw­ny cha­rak­ter ca­łej usta­wy za­sad­ni­czej79 i da­ją­ce wy­raz za­sa­dzie spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go w płasz­czyź­nie ju­ry­dycz­nej. Trze­ba od­wo­łać się w tym miej­scu do art. 1 i 2 Kon­sty­tu­cji RP, w któ­rych za­war­te są jed­ne z pod­sta­wo­wych za­sad, na ja­kich opie­ra się cały po­rzą­dek praw­ny RP. Pierw­szy ze wska­za­nych wy­żej prze­pi­sów ak­cen­tu­je "do­bro wspól­ne" wszyst­kich oby­wa­te­li jako istot­ną war­tość. W dok­try­nie wy­ra­że­nie to od­czy­tu­je się w róż­nych aspek­tach, al­bo­wiem już samo po­ję­cie do­bra wspól­ne­go jest po­ję­ciem nie­do­okre­ślo­nym i nio­są­cym róż­ne tre­ści. W jed­nym z ujęć pod­kre­śla się na przy­kład, że ozna­cza ono uczest­nic­two "wszyst­kich" (a za­tem każ­de­go człon­ka spo­łe­czeń­stwa) nie tyl­ko w ko­rzy­sta­niu zeń, ale tak­że współ­uczest­ni­cze­nie w jego two­rze­niu i przy­ję­ciu za nie od­po­wie­dzial­no­ści80. For­mu­ła pań­stwa jako do­bra wspól­ne­go spra­wia, że upa­tru­je się w nim war­to­ści spo­łecz­nej, to zaś po­zwa­la na od­szu­ka­nie w tak wy­ra­żo­nej nor­mie "mo­ral­nej re­gu­ły ko­eg­zy­sten­cji spo­łecz­nej"81 opar­tej na za­sa­dach so­li­da­ry­zmu i spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej. W tym kon­tek­ście ist­nie­je zresz­tą ko­he­ren­cja ak­sjo­lo­gicz­na w tre­ści ca­łej Kon­sty­tu­cji RP, al­bo­wiem obie wy­mie­nio­ne za­sa­dy są wprost wska­zy­wa­ne jako istot­ne dla ustro­ju spo­łecz­ne­go RP (m.in. bez­po­śred­nio w pre­am­bu­le, art. 2, art. 20). Moż­na przy­jąć, że w ar­ty­ku­łach tych wy­ra­żo­ny zo­stał mię­dzy in­ny­mi im­pe­ra­tyw two­rze­nia spo­łecz­nych wa­run­ków, w któ­rych so­li­da­ryzm i spra­wie­dli­wość spo­łecz­na, w tym i rów­ność, są re­ali­zo­wa­ne. Urze­czy­wist­nia­nie tych war­to­ści musi na­stę­po­wać przez pań­stwo, ale i oby­wa­te­li. Klau­zu­la spra­wie­dli­we­go spo­łecz­nie pań­stwa praw­ne­go, bę­dą­ce­go do­brem wspól­nym, musi być od­czy­ty­wa­na przez pry­zmat pew­nej po­win­no­ści. Wszyst­kie or­ga­ny wła­dzy pu­blicz­nej zo­bli­go­wa­ne są do po­dej­mo­wa­nia dzia­łań, któ­re przy­bli­ża­ją re­ali­za­cję ta­kie­go pań­stwa82. Za­da­niem pań­stwa jest sta­no­wie­nie i za­pew­nie­nie sto­so­wa­nia pra­wa z po­sza­no­wa­niem wol­no­ści i praw oby­wa­te­la przy wy­wa­że­niu do­bra in­dy­wi­du­al­ne­go i do­bra wspól­ne­go. Do­bro wspól­ne oraz spra­wie­dli­wość spo­łecz­na wy­ma­ga­ją jed­nak jed­no­cze­śnie po­dej­mo­wa­nia dzia­łań przez jed­nost­ki, któ­re czy­nić to win­ny nie tyl­ko w ra­mach na­ka­zów lub za­ka­zów praw­nych, ale rów­nież róż­nych form współ­uczest­nic­twa w re­ali­za­cji za­dań pu­blicz­nych i po­sta­wach wy­ra­ża­ją­cych się w okre­ślo­nym udzia­le w ży­ciu spo­łecz­nym83. W ta­kim uję­ciu po­win­no­ści te wią­zać trze­ba z za­sa­dą po­moc­ni­czo­ści, na któ­rej bo­ga­tą treść wpły­wa mię­dzy in­ny­mi wła­śnie wol­ność jed­nost­ki i ak­tyw­ność oby­wa­te­li w in­te­re­sie ogó­łu (do­bra wspól­ne­go)84. Spo­łe­czeń­stwo oby­wa­tel­skie to jed­nost­ki czyn­ne w róż­nych ob­sza­rach ży­cia, a sub­sy­diar­ność na­le­ży wią­zać z umoż­li­wie­niem im tej ak­tyw­no­ści. Pań­stwo nie może krę­po­wać oby­wa­te­li w po­dej­mo­wa­niu dzia­łań re­ali­zo­wa­nych dla po­żyt­ku par­ty­ku­lar­ne­go i in­te­re­su ogól­ne­go, jak rów­nież zo­bli­go­wa­ne jest po­bu­dzać, pod­trzy­my­wać, a w ra­zie ko­niecz­no­ści uzu­peł­niać te wy­sił­ki85. Nie po­win­no ono "czy­nić wię­cej, ale też nie mniej, niż tyl­ko wspo­ma­gać" po­szcze­gól­nych oby­wa­te­li, gru­py, wspól­no­ty "w au­to­no­micz­nym funk­cjo­no­wa­niu"86.

Nie­zbęd­ne dla bu­do­wy (re­ali­za­cji) spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go za­sa­dy: spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej, do­bra wspól­ne­go i so­li­dar­no­ści, mu­szą być uzu­peł­nia­ne o inne, jak: po­moc­ni­czo­ści i de­cen­tra­li­za­cji, two­rząc spój­ny sys­tem war­to­ści oraz sta­no­wiąc ak­sjo­lo­gicz­ny "fun­da­ment" sys­te­mu pra­wa w Pol­sce87. Są one jed­no­cze­śnie za­ło­że­nia­mi, jak i uza­sad­nie­niem le­żą­cym u pod­staw kon­cep­cji lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych oraz ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych, wy­zna­cza­jąc kie­ru­nek dla ich re­gu­la­cji praw­nej.

3.4. Bank lo­kal­ny a za­sa­da de­cen­tra­li­za­cji wła­dzy pu­blicz­nej i sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go

Po­czy­nio­ne w po­przed­nim pod­roz­dzia­le usta­le­nia wska­zu­ją­ce na zna­cze­nie sub­sy­diar­no­ści i de­cen­tra­li­za­cji w two­rze­niu spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go wy­zna­cza­ją nie­ja­ko ko­lej­ny ob­szar roz­wa­żań. Uzna­jąc, że jed­nost­ka może re­ali­zo­wać swo­je po­trze­by po­przez wła­sną ak­tyw­ność i ko­ope­ra­cję z in­ny­mi, two­rząc in­sty­tu­cje (or­ga­ni­za­cje) spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go, nie moż­na nie sta­wiać py­ta­nia o pra­wo jed­nost­ki do po­mo­cy, gdy z róż­nych przy­czyn nie jest moż­li­we za­spo­ko­je­nie jej po­trzeb przez nią samą (tak­że w dro­dze współ­pra­cy z in­ny­mi człon­ka­mi spo­łecz­no­ści). In­ny­mi sło­wy, trze­ba roz­wa­żyć, w ja­kim za­kre­sie nor­my kon­sty­tu­cyj­ne kształ­tu­ją re­la­cje mię­dzy jed­nost­ką a wspól­no­ta­mi sa­mo­rzą­do­wy­mi, da­jąc uza­sad­nie­nie do po­dej­mo­wa­nia dzia­łań przez JST zgod­nie z za­sa­dą wspo­ma­ga­nia człon­ków spo­łe­czeń­stwa (ma­ją­cą swo­je źró­dło w idei po­moc­ni­czo­ści) oraz za­sa­dą par­ty­cy­pa­cji w re­ali­za­cji za­dań pu­blicz­nych (wy­ni­ka­ją­cą z de­cen­tra­li­za­cji).

W kon­tek­ście te­ma­tu ni­niej­szej roz­pra­wy cho­dzi tu na­tu­ral­nie nie o ca­ło­ścio­we roz­strzy­ga­nie o po­win­no­ściach wspól­not sa­mo­rzą­do­wych, a usta­le­nie za­kre­su sa­mo­dziel­no­ści JST w świe­tle za­sa­dy de­cen­tra­li­za­cji, wy­zna­cze­nie tre­ści za­sa­dy sa­mo­dziel­no­ści (sa­mo­rząd­no­ści88) w stop­niu moż­li­wym dla udzie­le­nia od­po­wie­dzi na py­ta­nie, czy two­rze­nie lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych przez wła­dze lo­kal­ne oraz współ­two­rze­nie lub przy­stę­po­wa­nie do ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych na­le­ży do praw gwa­ran­to­wa­nych w ra­mach tej­że za­sa­dy, jak ma to miej­sce w nie­któ­rych pań­stwach UE89. Bądź też czy ist­nie­ją inne kon­sty­tu­cyj­ne pod­sta­wy do two­rze­nia ban­ków lo­kal­nych w ra­mach wska­za­nych za­sad: de­cen­tra­li­za­cji wła­dzy pu­blicz­nej i sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go? Dla pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań szcze­gól­nie istot­ne sta­je się py­ta­nie o za­kres swo­bo­dy w po­dej­mo­wa­niu i wy­ko­ny­wa­niu za­dań pu­blicz­nych słu­żą­cych za­spo­ka­ja­niu po­trzeb wspól­no­ty, gra­nic nie­za­leż­no­ści w dys­po­no­wa­niu środ­ka­mi fi­nan­so­wy­mi i ma­jąt­kiem oraz pro­wa­dze­niu dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, al­bo­wiem to one będą prze­są­dzać o moż­li­wo­ści po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w for­mie lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go oraz o za­kre­sie udzia­łu w ban­ku spo­łecz­no­ści lo­kal­nej.

Za­sa­da de­cen­tra­li­za­cji wła­dzy pań­stwo­wej wy­ra­żo­na zo­sta­ła bez­po­śred­nio w art. 15 ust. 1 Kon­sty­tu­cji RP. W dok­try­nie przyj­mu­je się jed­nak, że sze­ro­ko po­ję­ta wy­kra­cza poza jego za­kres. Wią­że się z za­sa­dą po­moc­ni­czo­ści i kon­cep­cją umac­nia­nia upraw­nień oby­wa­te­li oraz ich wspól­not, a tak­że wspie­ra­niem pod­mio­tów, któ­re wy­ko­ny­wa­ły­by zde­cen­tra­li­zo­wa­ną wła­dzę pu­blicz­ną90. Kon­cen­tru­jąc się na jej re­ali­za­cji w opar­ciu o układ or­ga­ni­za­cyj­ny ad­mi­ni­stra­cji pu­blicz­nej91, w ni­niej­szych roz­wa­ża­niach łą­czyć się ją bę­dzie z ustro­jem sa­mo­rzą­do­wym i prze­nie­sie­niem istot­nej czę­ści kom­pe­ten­cji, obo­wiąz­ków i de­cy­zji na szcze­bel sa­mo­rzą­do­wy. Istot­ne jest przy tym za­ak­cen­to­wa­nie, że de­cen­tra­li­za­cja musi być w tym aspek­cie po­strze­ga­na sze­rzej niż w uję­ciu kla­sycz­nym, gdzie wią­za­na była z prze­ka­zy­wa­niem im­pe­rium (upraw­nień do wy­ko­ny­wa­nia władz­twa pań­stwo­we­go), gdyż współ­cze­śnie nie moż­na jej nie od­no­sić tak­że do czyn­no­ści ze sfe­ry do­mi­nium oraz ad­mi­ni­stra­cji za­rząd­czej JST92.

Roz­ło­że­nie za­dań pu­blicz­nych mię­dzy szcze­bel cen­tral­ny i sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny, dla któ­re­go pod­sta­wę praw­ną dają nor­my kon­sty­tu­cyj­ne (w szcze­gól­no­ści art. 16, 163 Kon­sty­tu­cji RP), wy­ma­ga po­sia­da­nia przez JST od­po­wied­nie­go ma­jąt­ku i środ­ków fi­nan­so­wych93 oraz przy­zna­nia kom­pe­ten­cji po­zwa­la­ją­cych na de­cy­do­wa­nie o spra­wach do­ty­czą­cych wspól­no­ty oraz wy­ko­ny­wa­nie za­dań pu­blicz­nych słu­żą­cych za­spo­ka­ja­niu jej po­trzeb (sa­mo­dziel­ność praw­na i go­spo­dar­czo-fi­nan­so­wa)94. Sa­mo­sta­no­wie­nie o so­bie, sa­mo­dziel­ny za­rząd JST, wy­ni­ka z re­le­want­ne­go stop­nia sa­mo­dziel­no­ści przy­zna­nej w Kon­sty­tu­cji RP, a okre­ślo­nej usta­wą95. In­ge­ren­cja w jej za­kres może od­by­wać się "tyl­ko na pod­sta­wie usta­wy i w for­mach nią prze­wi­dzia­nych, z któ­rych pod­sta­wo­wą po­zo­sta­je nad­zór we­ry­fi­ka­cyj­ny opar­ty na kry­te­rium zgod­no­ści z pra­wem"96. Wy­ra­żo­na w art. 15 ust. 1 Kon­sty­tu­cji RP za­sa­da de­cen­tra­li­za­cji ozna­cza przy tym rów­nież do­pusz­cze­nie swo­bo­dy re­gu­la­cyj­nej usta­wo­daw­cy w za­kre­sie prze­ka­za­nia upraw­nień oraz obo­wiąz­ków JST, o ile na­stę­pu­je to w gra­ni­cach norm, za­sad i war­to­ści kon­sty­tu­cyj­nych97.

Nie ma wąt­pli­wo­ści, że pol­ska kon­cep­cja ustro­jo­wa, zgod­nie z obo­wią­zu­ją­cy­mi w Unii Eu­ro­pej­skiej stan­dar­da­mi, opie­ra się na za­ło­że­niu, że istot­ną ce­chą sa­mo­rzą­du jest jego sa­mo­dziel­ność, któ­ra za­ra­zem jest war­to­ścią chro­nio­ną, choć nie ab­so­lut­ną98. Jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go po­win­ny w związ­ku z tym mieć "peł­ną swo­bo­dę dzia­ła­nia w każ­dej spra­wie, któ­ra nie jest wy­łą­czo­na z ich kom­pe­ten­cji lub nie wcho­dzi w za­kres kom­pe­ten­cji in­nych or­ga­nów wła­dzy"99.W płasz­czyź­nie praw­nej na sa­mo­dziel­ność jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w de­cy­du­ją­cy spo­sób wpły­wa pań­stwo­wy po­rzą­dek praw­ny (kon­sty­tu­cja, usta­wy zwy­kłe) wy­zna­cza­ją­cy w sfe­rze nor­ma­tyw­nej istot­ne jej de­ter­mi­nan­ty. W spo­sób pier­wot­ny kształ­tu­ją ją nor­my kon­sty­tu­cyj­ne, da­jąc dla niej pod­sta­wy i gwa­ran­cje. Do­ty­czy to za­rów­no tych okre­śla­ją­cych ca­ło­kształt sto­sun­ków skła­da­ją­cych się na ustrój pań­stwa, jego kon­cep­cję (m.in. za­sa­da zwierzch­nic­twa na­ro­du, de­mo­kra­tycz­ne­go pań­stwa praw­ne­go, de­cen­tra­li­za­cji wła­dzy pu­blicz­nej), jak i wprost od­no­szą­cych się do JST sta­no­wią­cych o sa­mo­dziel­no­ści or­ga­ni­za­cyj­nej, za­da­nio­wo-kom­pe­ten­cyj­nej, fi­nan­so­wej i ma­jąt­ko­wej100. Kon­sty­tu­cja RP przy­zna­je jed­nost­kom sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go sze­reg praw, wy­zna­cza­jąc w ten spo­sób za­kres ich sa­mo­dziel­no­ści. Są to:

- pra­wo do oso­bo­wo­ści praw­nej (art. 165 ust. 1 Kon­sty­tu­cji RP),

- pra­wo do uczest­nic­twa w spra­wo­wa­niu wła­dzy pu­blicz­nej (art. 16 ust. 2 Kon­sty­tu­cji RP),

- pra­wo wła­sno­ści oraz inne pra­wa ma­jąt­ko­we (art. 165 ust. 1 Kon­sty­tu­cji RP),

- pra­wo do po­sia­da­nia ade­kwat­nych do za­dań środ­ków pu­blicz­nych (art. 167 ust. 1 i 4 Kon­sty­tu­cji RP),

- pra­wo do usta­wo­we­go okre­śla­nia źró­deł do­cho­dów (art. 167 ust. 3 Kon­sty­tu­cji RP),

- pra­wo do ogra­ni­czo­ne­go władz­twa da­ni­no­we­go (art. 168 Kon­sty­tu­cji RP),

- pra­wo do za­si­la­nia bu­dże­tów jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go środ­ka­mi po­cho­dzą­cy­mi z trzech ro­dza­jów źró­deł: do­cho­dów wła­snych, sub­wen­cji ogól­nych oraz do­ta­cji ce­lo­wych z bu­dże­tu pań­stwa (art. 167 ust. 2 Kon­sty­tu­cji RP),

- pra­wo do zrze­sza­nia się (art. 172 ust. 1 Kon­sty­tu­cji RP),

- pra­wo przy­stę­po­wa­nia do mię­dzy­na­ro­do­wych zrze­szeń spo­łecz­no­ści lo­kal­nych i re­gio­nal­nych oraz współ­pra­cy ze spo­łecz­no­ścia­mi lo­kal­ny­mi i re­gio­nal­ny­mi in­nych państw (art. 172 ust. 2 Kon­sty­tu­cji RP),

- pra­wo wy­da­wa­nia ak­tów pra­wa miej­sco­we­go (art. 94 Kon­sty­tu­cji RP)101.

Ma­ją­ca swo­je praw­ne gra­ni­ce sa­mo­dziel­ność ma słu­żyć za­sad­ni­czej kom­pe­ten­cji JST, jaką jest wy­ko­ny­wa­nie za­dań pu­blicz­nych w celu za­spo­ka­ja­nia po­trzeb wspól­no­ty (art. 166 Kon­sty­tu­cji RP) mo­gą­cych mieć cha­rak­ter za­dań wła­snych bądź zle­co­nych. Okre­ślo­ne władz­two JST zwią­za­ne z sa­mo­za­rzą­dza­niem do­ty­czy tych pierw­szych. Tę gru­pę za­dań po­strze­gać na­le­ży jako wła­ści­we, przy­pi­sa­ne sa­mo­rzą­do­wi, a za­ra­zem sa­mo­rząd ten okre­śla­ją­ce, zwią­za­ne z jego isto­tą i na­tu­rą102. Są one wy­ko­ny­wa­ne we wła­snym imie­niu i na wła­sną od­po­wie­dzial­ność JST (art. 16 ust. 2 Kon­sty­tu­cji RP). Przyj­mu­jąc, że dzia­ła­nia władz pań­stwo­wych mają mieć w świe­tle za­sa­dy po­moc­ni­czo­ści cha­rak­ter kom­ple­men­tar­ny, to dla za­pew­nie­nia nie­skrę­po­wa­nej ak­tyw­no­ści człon­ków spo­łecz­no­ści i sa­mych wspól­not nie­zbęd­ne jest uzna­nie pra­wa do wy­zna­cza­nia (kre­owa­nia) oraz do­okre­śla­nia za­dań wła­ści­wych JST. Daje temu wy­raz do­ko­na­ny nor­ma­tyw­nie po­dział kom­pe­ten­cji, któ­ry na­stę­pu­je zgod­nie z re­gu­łą wy­ra­żo­ną w art. 163 Kon­sty­tu­cji RP - do­mnie­ma­nia wła­ści­wo­ści JST (a wśród nich - gmi­ny103, art. 164 ust. 3 Kon­sty­tu­cji RP)104, a tak­że od­mien­na for­mu­ła de­le­ga­cyj­na ich do­pre­cy­zo­wa­nia w usta­wach zwy­kłych. Nie moż­na nie za­uwa­żyć, że sta­no­wiąc o za­da­niach wła­snych JST (art. 16 ust. 2 Kon­sty­tu­cji RP), pra­wo­daw­ca przyj­mu­je, że sa­mo­rząd wy­ko­nu­je przy­słu­gu­ją­cą mu istot­ną część za­dań pu­blicz­nych w ra­mach ustaw (od­stę­pu­je w tym przy­pad­ku od po­wszech­nie sto­so­wa­ne­go w Kon­sty­tu­cji RP zwro­tu "okre­śla usta­wa" na rzecz okre­śle­nia "w ra­mach ustaw"). Pro­wa­dzi to do kon­sta­ta­cji, że nie mają one być pre­cy­zo­wa­ne w ak­tach niż­sze­go rzę­du po­przez za­mknię­ty ka­ta­log czy ska­te­go­ry­zo­wa­nie, a po­przez wy­zna­cza­nie je­dy­nie nie­zbęd­nych dla nich gra­nic, co może być czy­nio­ne za­rów­no po­przez opis ich cha­rak­te­ru (w in­te­re­sie pu­blicz­nym, na rzecz lo­kal­nej wspól­no­ty), jak i jed­no­cze­sne wska­za­nie tych z nich, któ­re bez wąt­pie­nia na­le­żą do nie­zbęd­nych z punk­tu wi­dze­nia po­trzeb wspól­no­ty (po­moc­ni­czość JST wzglę­dem człon­ków lo­kal­nej spo­łecz­no­ści). Traf­nym uję­ciem isto­ty za­dań wła­snych jest utoż­sa­mie­nie ich ze skon­kre­ty­zo­wa­ną sfe­rą "spraw do­ty­czą­cych wspól­no­ty lo­kal­nej, któ­rych wy­ko­ny­wa­nie za po­mo­cą władz i struk­tur or­ga­ni­za­cyj­nych słu­ży lo­kal­ne­mu in­te­re­so­wi pu­blicz­ne­mu da­nej wspól­no­ty miesz­kań­ców przez za­spo­ko­je­nie ich po­trzeb"105. Ozna­cza to, że oprócz wspól­nych wszyst­kim sa­mo­rzą­dom spraw ist­nie­ją rów­nież te ma­ją­ce cha­rak­ter in­dy­wi­du­al­ny, wła­ści­wy dla da­nej JST106, jed­nak za­wsze mu­szą słu­żyć za­spo­ka­ja­niu po­trzeb zbio­ro­wych spo­łecz­no­ści107. Ta­kie uję­cie nor­ma­tyw­ne spra­wia, że za­sad­ne jest uję­cie za­dań wła­snych w aspek­cie ne­ga­tyw­nym. Po­przez, po pierw­sze, wska­za­nie, ja­kie nie mogą być po­zo­sta­wio­ne wspól­no­tom (sa­mo­rzą­dom), po dru­gie, wy­raź­ne okre­śle­nie i spre­cy­zo­wa­nie tych za­strze­żo­nych dla in­nych władz i or­ga­nów108.

Istot­ną de­ter­mi­nan­tą za­kre­su spraw prze­kła­da­ją­cych się na za­da­nia JST jest "po­trze­ba wspól­no­ty sa­mo­rzą­do­wej". To ona za­wsze musi wy­zna­czać ak­tyw­ność sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Na­le­ży zgo­dzić się z po­glą­dem, że win­no się ją po­strze­gać przez pry­zmat war­to­ści nad­rzęd­nej, opi­su­ją­cej i cha­rak­te­ry­zu­ją­cej wszyst­kie bez wy­jąt­ku za­da­nia wła­sne JST109. Musi być ona od­czy­ty­wa­na w świe­tle zna­czeń nada­wa­nych w płasz­czyź­nie ję­zy­ko­wej, jako to, co jest nie­zbęd­ne i ko­niecz­ne, po­trzeb­ne do nor­mal­nej eg­zy­sten­cji lub do wła­ści­we­go funk­cjo­no­wa­nia110. Nie­wąt­pli­wie "po­trze­ba wspól­no­ty sa­mo­rzą­do­wej" jest ka­te­go­rią ogól­ną111, któ­ra wy­ma­ga wy­peł­nie­nia tre­ścią przez pra­wo­daw­cę w usta­wach zwy­kłych, ale i przez po­szcze­gól­ne JST na szcze­blu sa­mo­rzą­do­wym112.

Kon­sty­tu­cja RP nie prze­są­dza o spo­so­bach czy for­mach, w ja­kich na­stę­pu­je re­ali­za­cja za­dań sa­mo­rzą­do­wych. Nie­wąt­pli­wie jed­nak de­cen­tra­li­za­cja oraz au­to­no­mi­za­cja wspól­no­ty sa­mo­rzą­do­wej w sfe­rze ma­te­rial­no­praw­nej113 ma słu­żyć za­pew­nie­niu swo­bo­dy wy­bo­ru w tym za­kre­sie. W świe­tle po­sta­no­wień Kon­sty­tu­cji RP z pew­no­ścią moż­na wska­zać, że ich wy­ko­ny­wa­nie może le­żeć w ge­stii ko­mu­nal­nych osób praw­nych i in­nych ko­mu­nal­nych jed­no­stek or­ga­ni­za­cyj­nych. Wy­ni­ka to nie tyl­ko z ca­ło­kształ­tu norm kon­sty­tu­cyj­nych. Prze­pi­sy Kon­sty­tu­cji RP wprost wska­zu­ją na ist­nie­nie tego typu pod­mio­tów pu­blicz­nych (art. 203 ust. 2 Kon­sty­tu­cji RP).

Nie moż­na wy­klu­czać, że w związ­ku z wy­ko­ny­wa­niem za­dań wła­snych JST po­dej­mo­wać bę­dzie tak­że dzia­łal­ność go­spo­dar­czą114. Nie ma wąt­pli­wo­ści, że wśród dzia­łań JST słu­żą­cych za­spo­ka­ja­niu po­trzeb wspól­no­ty moż­na wska­zać te o cha­rak­te­rze or­ga­ni­zu­ją­cym w sfe­rze ad­mi­ni­stra­cji usług so­cjal­nych, za­bez­pie­cze­nia spraw by­to­wych i ad­mi­ni­stra­cji wspo­ma­ga­ją­cej115, co wy­ma­ga uczest­nic­twa go­spo­dar­cze­go JST. W li­te­ra­tu­rze wy­róż­nia się w związ­ku z tym trzy ro­dza­je ta­kie­go uczest­nic­twa, gdy ad­mi­ni­stra­cja sa­mo­rzą­do­wa: ko­rzy­sta z dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej in­nych pod­mio­tów w ko­niecz­nym za­kre­sie, umoż­li­wia dzia­łal­ność go­spo­dar­czą in­nym pod­mio­tom, kształ­tu­jąc od­po­wied­nie ku temu wa­run­ki, pro­wa­dzi wła­sną dzia­łal­ność go­spo­dar­czą sama lub przez po­śred­nio z nią po­wią­za­ne pod­mio­ty116. Daje to asumpt to for­mu­ło­wa­nia w dok­try­nie tezy, że w ra­mach re­ali­za­cji pod­sta­wo­wej mi­sji sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go (za­spo­ka­ja­nia po­trzeb zbio­ro­wych wspól­no­ty) jed­ną ze sfer dzia­ła­nia sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go jest wy­ko­ny­wa­nie za­dań wła­snych o cha­rak­te­rze go­spo­dar­czym (ści­ślej: spo­łecz­no-go­spo­dar­czym), utoż­sa­mia­jąc jed­no­cze­śnie sze­ro­ko po­ję­tą go­spo­dar­kę ko­mu­nal­ną z tymi za­da­nia­mi117. Tak ro­zu­mia­na go­spo­dar­ka ko­mu­nal­na obej­mu­je: sfe­rę go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej w sen­sie ści­słym - za­spo­ka­ja­nie zbio­ro­wych po­trzeb lud­no­ści przez świad­cze­nie usług po­wszech­nie do­stęp­nych ("za­da­nia uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej"), in­ter­wen­cję na lo­kal­nym ryn­ku go­spo­dar­czym, za­rów­no ze wzglę­dów spo­łecz­nych, jak i dla ochro­ny in­te­re­sów go­spo­dar­czych JST, dzia­ła­nia na rzecz roz­wo­ju lo­kal­ne­go i re­gio­nal­ne­go118.

Za­da­nia wła­sne JST będą de­ter­mi­no­wać w związ­ku z tym pro­wa­dze­nie go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej tak­że poza sfe­rą uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej, zaś le­gi­sla­ty­wa ma kom­pe­ten­cje do okre­śle­nia środ­ków ich re­ali­za­cji oraz uszcze­gó­ło­wie­nia za­kre­su pod­mio­to­we­go, pre­cy­zu­jąc ka­ta­log jed­no­stek, któ­re mogą ją pro­wa­dzić. W tym kon­tek­ście trze­ba tak­że wspo­mnieć, że prze­pi­sy kon­sty­tu­cyj­ne wpraw­dzie nie od­no­szą się wprost do pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej przez JST, jed­nak wy­ra­żo­na w art. 20 Kon­sty­tu­cji RP nor­ma jej nie wy­łą­cza. Skła­nia je­dy­nie do kon­klu­zji, że pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej przez sa­mo­rzą­dy te­ry­to­rial­ne, po­dob­nie jak przez pań­stwo, win­no mieć cha­rak­ter wy­jąt­ku, a pu­blicz­ne jed­nost­ki or­ga­ni­za­cyj­ne (w sze­ro­kim tego sło­wa zna­cze­niu) nie są ad­re­sa­tem kon­sty­tu­cyj­nej gwa­ran­cji wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej119. Wy­ni­ka to nie tyl­ko z art. 20 Kon­sty­tu­cji RP, ale z ca­ło­ścio­wej in­ter­pre­ta­cji usta­wy za­sad­ni­czej, z któ­rej ure­gu­lo­wań moż­na wy­wieść za­sa­dę ogra­ni­czo­nej ak­tyw­no­ści go­spo­dar­czej pod­mio­tów pu­blicz­nych. Prze­są­dza­ją o tym ce­chy ustro­jo­we JST, przy­pi­sa­ne im za­da­nia, sub­sy­diar­na funk­cja JST. Jed­nost­ka sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go może, po­przez swo­ją dzia­łal­ność go­spo­dar­czą, wy­ko­ny­wać na­ło­żo­ne za­da­nia, a tym sa­mym peł­nić okre­ślo­ne funk­cje, w tym in­ter­wen­cyj­ne, co ozna­cza mię­dzy in­ny­mi po­dej­mo­wa­nie i pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści nie­zbęd­nej spo­łecz­nie, któ­rą nie są za­in­te­re­so­wa­ne pod­mio­ty pry­wat­ne. Nie ule­ga jed­nak wąt­pli­wo­ści, że pro­wa­dze­nie przez JST dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej ma mieć cha­rak­ter je­dy­nie do­peł­nia­ją­cy. Po pierw­sze, musi być uza­sad­nio­ne re­ali­za­cją war­to­ści kon­sty­tu­cyj­nych, jak w szcze­gól­no­ści wy­móg za­pew­nie­nia spo­łecz­ne­go cha­rak­te­ru go­spo­dar­ki ryn­ko­wej. Po dru­gie, nie może na­ru­szać wy­ni­ka­ją­cych z za­sa­dy go­spo­dar­ki ryn­ko­wej in­nych za­sad, jak na przy­kład swo­bod­nej kon­ku­ren­cji. Po trze­cie, musi słu­żyć do­bru wspól­no­ty120.

Do­tych­cza­so­we roz­wa­ża­nia pro­wa­dzą do wnio­sku, że Kon­sty­tu­cja RP daje ak­sjo­lo­gicz­ne pod­sta­wy i za­wie­ra fun­da­men­tal­ne roz­wią­za­nia in­sty­tu­cjo­nal­ne ma­ją­ce wpływ na treść norm praw­nych za­war­tych w usta­wach zwy­kłych sta­no­wią­cych o kom­pe­ten­cjach, obo­wiąz­kach, za­da­niach sa­mo­rzą­du, wska­zu­jąc pre­fe­ro­wa­ne war­to­ści i mo­del ustro­jo­wy za­rów­no sa­mo­rzą­du, jak i jego go­spo­dar­ki. Nie­wąt­pli­wie daje ona też gwa­ran­cje kon­sty­tu­cyj­ne dla re­ali­za­cji kon­cep­cji sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. W szcze­gól­no­ści za­wie­ra dy­rek­ty­wy dla le­gi­sla­ty­wy co do kształ­to­wa­nia struk­tu­ry or­ga­ni­za­cyj­nej JST, form praw­nych wy­ko­ny­wa­nia za­dań, za­sad za­rzą­dza­nia mie­niem sa­mo­rzą­do­wym etc. Wy­ra­żo­ne w Kon­sty­tu­cji RP za­sa­dy de­ter­mi­nu­ją wy­bór okre­ślo­nych roz­wią­zań praw­nych. Musi on uwzględ­niać pra­wo do sa­mo­dziel­ne­go sta­no­wie­nia i roz­strzy­ga­nia przez wspól­no­tę o wła­snych spra­wach oraz chro­nić nie­za­leż­ność ro­zu­mia­ną jako brak pod­po­rząd­ko­wa­nia ad extra, jed­nak w ra­mach pań­stwa cha­rak­te­ry­zu­ją­ce­go się in­te­gral­no­ścią wła­dzy pu­blicz­nej (pań­stwo jed­no­li­te). W ob­sza­rze sta­no­wie­nia pra­wa ro­dzi to obo­wią­zek roz­wi­ja­nia po­sta­no­wień kon­sty­tu­cyj­nych w zgo­dzie z po­rząd­kiem przy­ję­tym w usta­wie za­sad­ni­czej, tak by były lo­gicz­nym na­stęp­stwem wy­ra­żo­nych w niej re­guł funk­cjo­no­wa­nia JST, z dru­giej zaś stro­ny, wpro­wa­dza za­kaz sta­no­wie­nia prze­pi­sów z nimi nie­zgod­nych. W dok­try­nie ak­cen­tu­je się, że w tym ostat­nim przy­pad­ku trze­ba mieć na uwa­dze nie tyl­ko sprzecz­ność mię­dzy nor­ma­mi usta­wy za­sad­ni­czej a ak­ta­mi niż­sze­go rzę­du, ale i nie­zgod­ność prak­se­olo­gicz­ną, skut­ku­ją­cą utrud­nie­niem bądź unie­moż­li­wie­niem re­ali­za­cji kon­sty­tu­cyj­nej kon­cep­cji na sku­tek usta­no­wie­nia ak­tów, któ­re na po­zór mogą nie wy­ka­zy­wać cech nie­zgod­no­ści121.

W za­kre­sie go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej daje ona gwa­ran­cję or­ga­ni­za­tor­skiej swo­bo­dy sa­mo­rzą­du w świad­cze­niu usług pu­blicz­nych122 i pod­sta­wy dla sa­mo­dziel­ne­go pro­wa­dze­nia przez JST dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej w in­te­re­sie wspól­no­ty w celu wy­ko­ny­wa­nia za­dań wła­snych o cha­rak­te­rze go­spo­dar­czym. Do­zwa­la za­ra­zem na wpro­wa­dze­nie przez usta­wo­daw­cę re­stryk­cji w za­kre­sie pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej przez JST. Musi być ona bo­wiem pro­wa­dzo­na z uwzględ­nie­niem in­nych ob­ję­tych ochro­ną war­to­ści. Usta­no­wio­ny w Kon­sty­tu­cji RP ze­spół norm, któ­rych przed­mio­tem jest re­gu­la­cja sa­mo­dziel­no­ści sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w sfe­rze ko­mu­nal­nej dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, trze­ba za­tem roz­pa­try­wać w płasz­czyź­nie nor­ma­tyw­nych ogra­ni­czeń kon­sty­tu­cyj­nych oraz praw i obo­wiąz­ków JST wy­ni­ka­ją­cych z ukształ­to­wa­nia za­dań i funk­cji władz pu­blicz­nych, a tak­że przy­ję­cia okre­ślo­ne­go ustro­ju go­spo­dar­cze­go. Przy czym za­wsze od­no­sić je trze­ba do ogól­nych za­sad pro­wa­dze­nia go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej wy­ty­cza­nej przez usta­wę za­sad­ni­czą. Kom­pe­ten­cja do two­rze­nia lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych i po­wie­rza­nia im za­dań pu­blicz­nych może być w tym kon­tek­ście trak­to­wa­na jako je­den z kom­po­nen­tów sa­mo­rząd­no­ści, o ile w usta­wach zwy­kłych prze­wi­dzia­na zo­sta­nie taka for­ma re­ali­za­cji za­dań.

3.5. Bank lo­kal­ny a za­sa­da wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej

Pod­sta­wą po­rząd­ku praw­ne­go w pań­stwach o go­spo­dar­ce ryn­ko­wej jest wol­ność go­spo­dar­cza. W związ­ku z tym kształ­to­wa­ny przez Kon­sty­tu­cję RP ustrój spo­łecz­no-go­spo­dar­czy musi za­wie­rać dy­rek­ty­wy two­rze­nia mo­de­lu re­la­cji mię­dzy pań­stwem, wła­dza­mi pu­blicz­ny­mi a sfe­rą in­dy­wi­du­al­nej ak­tyw­no­ści ludz­kiej, jaką jest wol­ność w za­kre­sie po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Ozna­cza to ko­niecz­ność unor­mo­wa­nia za­gad­nień o pod­sta­wo­wym zna­cze­niu dla moż­li­wo­ści re­ali­za­cji tej wol­no­ści. W dok­try­nie wśród kwe­stii wy­ma­ga­ją­cych roz­strzy­gnię­cia wska­zu­je się przede wszyst­kim na pro­ble­ma­ty­kę ochro­ny wła­sno­ści pry­wat­nej oraz wła­sno­ści pu­blicz­nej (w za­kre­sie, w ja­kim sta­no­wi ona ma­te­rial­ną pod­sta­wę dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej), okre­śle­nie za­kre­su pod­mio­to­we­go jed­no­stek or­ga­ni­za­cyj­nych, któ­re są upo­waż­nio­ne do pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, wy­zna­cze­nie za­sad po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej oraz wy­zna­cze­nie gra­nic lub ob­sza­ru, a tak­że praw­nych form in­ge­ren­cji władz pu­blicz­nych w go­spo­dar­kę oraz w sfe­ry praw­nie chro­nio­nych in­te­re­sów jed­no­stek pro­wa­dzą­cych dzia­łal­ność go­spo­dar­czą123. Ma­jąc to na uwa­dze, a rów­nież i to, że przy­ję­ta w Pol­sce kon­cep­cja nor­mo­wa­nia swo­bo­dy dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej w usta­wie za­sad­ni­czej opie­ra się na za­ło­że­niu, że bę­dzie ona do­ko­ny­wa­na bez uści­śle­nia pod­mio­to­we­go, za­sad­ne sta­je się py­ta­nie o za­kres re­gu­la­cji dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w prze­pi­sach kon­sty­tu­cyj­nych124, w tym przede wszyst­kim o za­kres re­gla­men­ta­cji dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, funk­cjo­no­wa­nia pu­blicz­nych i pry­wat­nych ban­ków lo­kal­nych oraz do­pusz­czal­no­ści roz­wią­zań szcze­gól­nych w sto­sun­ku do tych ban­ków.

Wy­cho­dząc od ogól­ne­go stwier­dze­nia, że dzia­łal­ność ban­ków wią­że się ze swo­bo­dą jej po­dej­mo­wa­nia, or­ga­ni­za­cji i wy­ko­ny­wa­nia125, roz­wa­żyć na­le­ży przede wszyst­kim do­ty­czą­ce jej za­ka­zy i ogra­ni­cze­nia, do któ­rych okre­śla­nia upo­waż­nio­ny zo­stał usta­wo­daw­ca zwy­kły. One to bo­wiem, ze wzglę­du na nada­ny za­sa­dzie wol­no­ści go­spo­dar­czej cha­rak­ter nor­ma­tyw­ny (wol­no­ści, a nie pra­wa), w spo­sób za­sad­ni­czy kształ­tu­ją za­kres swo­bo­dy dzia­łal­no­ści ban­ków126.

W przy­ję­tym w Pol­sce mo­de­lu gra­ni­ce in­ge­ren­cji wła­dzy pu­blicz­nej w wol­ność dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej wy­zna­cza "waż­ny in­te­res pu­blicz­ny", sta­jąc się (zgod­nie z art. 22 Kon­sty­tu­cji RP) uspra­wie­dli­wio­nym przez usta­wę za­sad­ni­czą ce­lem wpro­wa­dze­nia okre­ślo­ne­go za­kre­su li­mi­ta­cji127. Za­sta­na­wia­jąc się nad tre­ścią nor­ma­tyw­ną tej klau­zu­li ge­ne­ral­nej, trze­ba przy­jąć, że nie da się jej wy­ra­zić w po­sta­ci pro­stej de­fi­ni­cji. Z za­ło­że­nia ma być ona po­ję­ciem nie­ostrym, któ­re­go ce­chą jest uzy­ski­wa­nie je­dy­nie tre­ścio­wych kon­tu­rów zna­cze­nia128. Nie­wąt­pli­wie mie­ści jed­nak w so­bie ma­te­rial­no­praw­ne prze­słan­ki ogra­ni­cze­nia wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej wy­mie­nio­ne w art. 31 ust. 3 Kon­sty­tu­cji RP (bez­pie­czeń­stwo, po­rzą­dek pu­blicz­ny, ochro­na śro­do­wi­ska, ochro­na zdro­wia, ochro­na mo­ral­no­ści pu­blicz­nej, ochro­na wol­no­ści i praw in­nych osób), jak­kol­wiek pra­wo­daw­ca, ogra­ni­cza­jąc wol­ność dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, może po­wo­łać się rów­nież na inne, o ile uza­sad­ni je prze­pi­sa­mi lub war­to­ścia­mi kon­sty­tu­cyj­ny­mi129. To one za­kre­ślać będą gra­ni­ce swo­bo­dy w okre­śla­niu przez nie­go ro­dza­ju chro­nio­ne­go in­te­re­su130. Co in­te­re­su­ją­ce, w przy­pad­ku wol­no­ści go­spo­dar­czej w roz­strzy­gnię­ciach do­ko­ny­wa­nych przez TK wy­raź­ne jest przy­zwo­le­nie na szer­szy niż w przy­pad­ku in­nych wol­no­ści (oso­bi­stych, po­li­tycz­nych) za­kres ogra­ni­czeń. Jak ar­gu­men­tu­je TK, za taką wy­kład­nią prze­ma­wia ko­niecz­ność wzię­cia pod uwa­gę "od­po­wie­dzial­no­ści pań­stwa za funk­cjo­no­wa­nie wol­no­ryn­ko­wych me­cha­ni­zmów go­spo­dar­czych, po­trze­by uwzględ­nia­nia in­te­re­sów pań­stwa lub spo­łe­czeń­stwa, a tak­że cha­rak­ter go­spo­dar­ki w pań­stwie współ­cze­snym"131.

W przy­pad­ku wpro­wa­dza­nia okre­ślo­ne­go stop­nia ogra­ni­czeń nie­zmier­nie istot­ny jest jej kon­kret­ny nor­ma­tyw­ny kon­tekst. Ozna­cza to, że każ­do­ra­zo­wo ko­niecz­na jest we­ry­fi­ka­cja, czy po­zo­sta­je ona w zgo­dzie z ak­sjo­lo­gią usta­wy za­sad­ni­czej i za­sa­dą pro­por­cjo­nal­no­ści132. Po­dob­nie jak w przy­pad­ku in­nych ro­dza­jów dzia­łal­no­ści, "in­te­res pu­blicz­ny" w aspek­cie ryn­ku ban­ko­we­go musi być po­strze­ga­ny jako in­te­res zbio­ro­wo­ści i in­te­res zbio­ro­wy oby­wa­te­li, po­zwa­la­jąc wy­róż­nić in­te­res ogól­ny pu­blicz­ny (nie­oso­bo­wy i abs­trak­cyj­ny) i in­te­res ogól­ny pry­wat­ny133. Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyj­ny iden­ty­fi­ku­je go z bez­pie­czeń­stwem funk­cjo­no­wa­nia ban­ków, gdyż jak wska­zu­je, jest ono istot­ne dla pań­stwa, a tak­że wszyst­kich pod­mio­tów ko­rzy­sta­ją­cych z ich usług134. Jak słusz­nie ak­cen­tu­je się w dok­try­nie, dzia­ła­nia le­gi­sla­ty­wy w tym ob­sza­rze po­dej­mo­wa­ne win­ny być w in­te­re­sie pu­blicz­nym ze wzglę­du "na ochro­nę fun­da­men­tal­nych dla ryn­ku ban­ko­we­go war­to­ści wy­peł­nia­ją­cych treść in­te­re­su pu­blicz­ne­go"135. Try­bu­nał Kon­sty­tu­cyj­ny, do­strze­ga­jąc szcze­gól­ne zna­cze­nie go­spo­dar­czo-spo­łecz­ne ban­ków jako pod­mio­tów za­ufa­nia pu­blicz­ne­go, wie­lo­krot­nie pod­kre­ślał zgod­ność z Kon­sty­tu­cją RP po­sta­no­wień pra­wa ban­ko­we­go, za­rów­no w za­kre­sie ogra­ni­czeń do­ty­czą­cych pro­ce­su two­rze­nia ban­ków, jak i ich uprzy­wi­le­jo­wa­nia136. Nie ma wąt­pli­wo­ści, że wska­zy­wa­ne w dok­try­nie za­sa­dy pra­wa ban­ko­we­go, jak li­cen­cjo­no­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, nad­zo­ru ban­ko­we­go, ochro­ny in­te­re­su trzech pod­mio­tów - pań­stwa, klien­tów i ban­ków137, za­sa­da ob­li­ga­to­ryj­ne­go zrze­sza­nia ban­ków spół­dziel­czych138, mają, w spo­sób po­śred­ni, swo­je umo­co­wa­nie kon­sty­tu­cyj­ne139. Usta­wa za­sad­ni­cza bo­wiem, wpro­wa­dza­jąc klau­zu­lę ogra­ni­cza­ją­cą za­kres ko­rzy­sta­nia z oma­wia­nej wol­no­ści, nie na­da­je swo­bo­dzie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej cha­rak­te­ru ab­so­lut­ne­go, bez­względ­ne­go. Do­ty­czy to każ­dej dzia­łal­no­ści, tak­że ban­ko­wej. Peł­nią­ca funk­cję re­gla­men­ta­cyj­ną klau­zu­la ge­ne­ral­na, nor­mu­ją­ca re­gu­ły usta­na­wia­nia gra­nic in­ge­ren­cji pra­wo­daw­cy w sfe­rę wol­no­ści, wpły­wa na kształ­to­wa­nie za­sad po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści. Pra­wo­daw­ca zwy­kły może li­mi­to­wać tę kon­sty­tu­cyj­ną wol­ność w sfe­rze dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, o ile jest to uza­sad­nio­ne waż­nym in­te­re­sem pu­blicz­nym, a przy tym ko­niecz­ne, nie­na­ru­sza­ją­ce isto­ty tej wol­no­ści, zaś efek­ty wpro­wa­dza­nych re­gu­la­cji po­zo­sta­ją w sto­sow­nej pro­por­cji do na­kła­da­nych cię­ża­rów140.

W świe­tle do­tych­cza­so­wych usta­leń istot­ne sta­je się roz­wa­że­nie za­sa­dy wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej pod ką­tem pod­mio­to­wym. Po­wsta­je bo­wiem py­ta­nie, czy spo­sób jej unor­mo­wa­nia po­zwa­la na grun­cie re­gu­la­cji kon­sty­tu­cyj­nej na funk­cjo­no­wa­nie pu­blicz­nych i pry­wat­nych ban­ków lo­kal­nych, a je­śli tak, to w ja­kim za­kre­sie.

W wy­kład­ni do­ko­ny­wa­nej przez TK pod­kre­śla się, że ustro­jo­daw­ca, sta­no­wiąc o za­sa­dzie wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, nie ob­jął nią w jed­na­ko­wym stop­niu wszyst­kich pod­mio­tów zaj­mu­ją­cych się jej pro­wa­dze­niem. Do­ty­czy ona za­sad­ni­czo jed­no­stek i in­sty­tu­cji nie­pu­blicz­nych. Na­to­miast w od­nie­sie­niu do pu­blicz­ne­go sek­to­ra go­spo­dar­cze­go wska­zu­je się na­wet, że nie moż­na uży­wać "for­mu­ły wol­no­ścio­wej"141. Nie wy­klu­cza to bez­po­śred­nie­go udzia­łu pod­mio­tów pu­blicz­nych w ak­tyw­no­ści go­spo­dar­czej, jed­nak ich "dzia­łal­ność pod­le­gać musi in­ne­mu re­żi­mo­wi pod wzglę­dem kon­sty­tu­cyj­nym niż dzia­łal­ność pod­mio­tów pry­wat­nych"142, jak­kol­wiek w od­nie­sie­niu do przed­się­bior­ców pu­blicz­nych przyj­mu­je się ta­kie same wy­ma­ga­nia po­dej­mo­wa­nia oraz wy­ko­ny­wa­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, jak w sto­sun­ku do pry­wat­nych, a usta­wa za­sad­ni­cza na­ka­zu­je trak­to­wać ich wszyst­kich rów­no, choć nie­jed­na­ko­wo143.

Na kan­wie tych po­glą­dów, uwzględ­nia­jąc roz­wa­ża­nia dok­try­ny i po­sta­no­wie­nia usta­wy za­sad­ni­czej, moż­na sfor­mu­ło­wać na­stę­pu­ją­ce kon­klu­zje. Po pierw­sze, wol­ność w sfe­rze dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej pod­mio­tów pu­blicz­nych de­ter­mi­nu­je pro­wa­dze­nie po­li­ty­ki spo­łecz­nej i go­spo­dar­czej oraz obo­wią­zek re­ali­za­cji za­dań pu­blicz­nych144, co uza­sad­nia ogra­ni­cze­nie za­kre­su i form ich udzia­łu w ży­ciu go­spo­dar­czym. Owa li­mi­ta­cja ma swo­je uza­sad­nie­nie w przy­ję­ciu okre­ślo­ne­go mo­de­lu go­spo­dar­cze­go opar­te­go na wła­sno­ści pry­wat­nej i kon­ku­ren­cji, na co wska­zu­je art. 20 Kon­sty­tu­cji RP. Po dru­gie, ist­nie­ją pod­sta­wy do przy­ję­cia tezy, iż pro­wa­dze­nie przez pań­stwo (a tak­że, co waż­ne, przez JST) dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej win­no mieć cha­rak­ter wy­jąt­ku, wy­pły­wać z po­trze­by re­ali­za­cji in­nych war­to­ści kon­sty­tu­cyj­nych145. Nie ozna­cza to jed­nak bra­ku ochro­ny swo­bo­dy po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści (zwłasz­cza przez JST), a ra­czej moż­li­wość wpro­wa­dza­nia in­ne­go ro­dza­ju ogra­ni­czeń ze wzglę­du na nie­odzow­ność re­la­ty­wi­za­cji po­ję­cia "waż­ne­go in­te­re­su pu­blicz­ne­go" i od­nie­sie­nia jego tre­ści do pod­mio­tów pu­blicz­nych pro­wa­dzą­cych dzia­łal­ność go­spo­dar­czą, a tak­że war­to­ści wią­za­nych ze spo­łecz­ną go­spo­dar­ką ryn­ko­wą.

Prze­cho­dząc do kwe­stii moż­li­wo­ści po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści przez ko­mu­nal­ne ban­ki lo­kal­ne, trze­ba pod­kre­ślić, iż nie ule­ga wąt­pli­wo­ści, że Kon­sty­tu­cja RP do­pusz­cza wy­ko­ny­wa­nie ko­mu­nal­nej dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej w róż­no­rod­nych for­mach, co jest bez­po­śred­nią kon­se­kwen­cją po­sia­da­nia mie­nia przez JST146 oraz ich sa­mo­dziel­no­ści147. Usta­wa za­sad­ni­cza, przy­zna­jąc sa­mo­rzą­dom te­ry­to­rial­nym pra­wa ma­jąt­ko­we, wska­zu­je jed­no­cze­śnie cel, ja­kie­mu mają one słu­żyć, to jest na­le­ży­te­mu wy­ko­na­niu po­wie­rzo­nych JST za­dań pu­blicz­nych148. Jak już była o tym mowa, jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go nie są po­wo­ła­ne do pro­wa­dze­nia dzia­łań go­spo­dar­czych in­nych niż te zwią­za­ne z re­ali­za­cją za­dań na rzecz spo­łecz­no­ści lo­kal­nej149. Moż­na w związ­ku z tym uznać, że sta­no­wiąc o do­pusz­czal­no­ści pro­wa­dze­nia ko­mu­nal­nej dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, pra­wo­daw­ca musi mieć na wzglę­dzie cha­rak­ter upraw­nień przy­słu­gu­ją­cych JST, wią­za­ny z za­sa­dą po­moc­ni­czo­ści, wy­ko­ny­wa­niem za­dań pu­blicz­nych, uwa­run­ko­wa­ny in­te­re­sem pu­blicz­nym. To zaś po­zwa­la na znacz­nie da­lej idą­cą in­ge­ren­cję usta­wo­daw­cy w sfe­rę upraw­nień JST (w tym w za­kre­sie po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej) ani­że­li w od­nie­sie­niu do in­nych pod­mio­tów po­zo­sta­ją­cych poza ukła­dem ad­mi­ni­stra­cji pu­blicz­nej150.

Po­wsta­je wresz­cie py­ta­nie, czy Kon­sty­tu­cja RP daje pod­sta­wy do wpro­wa­dze­nia roz­wią­zań szcze­gól­nych w sto­sun­ku do ban­ków lo­kal­nych. Pro­blem ten, w kon­tek­ście te­ma­ty­ki ni­niej­sze­go roz­dzia­łu, roz­strzy­gać na­le­ży przede wszyst­kim w od­nie­sie­niu do kon­sty­tu­cyj­nej za­sa­dy rów­no­ści. Jej sze­ro­ki za­kres pod­mio­to­wy, obej­mu­ją­cy nie tyl­ko oso­by fi­zycz­ne, ale tak­że inne pod­mio­ty, w tym przed­się­bior­ców, nie bu­dzi obec­nie wąt­pli­wo­ści151. Na­to­miast z punk­tu wi­dze­nia przed­mio­to­we­go na­kaz rów­ne­go trak­to­wa­nia i wią­za­ny z nim za­kaz dys­kry­mi­na­cji w sfe­rze go­spo­dar­czej wy­ni­ka­ją nie tyl­ko z wy­ra­żo­nej w art. 32 ust. 1 Kon­sty­tu­cji RP ogól­nej za­sa­dy rów­no­ści, któ­ra w dok­try­nie iden­ty­fi­ko­wa­na jest jako lex ge­ne­ra­lis wo­bec po­zo­sta­łych prze­pi­sów kon­sty­tu­cyj­nych do­ty­czą­cych za­sa­dy rów­no­ści152, ale i kon­kre­ty­zu­ją­cej ją nor­my art. 32 ust. 2 Kon­sty­tu­cji RP. Od­no­sząc te usta­le­nia do wy­ra­ża­nej w usta­wie za­sad­ni­czej wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, daje to pod­sta­wy do for­mu­ło­wa­nia za­sa­dy rów­no­ści pod­mio­tów go­spo­dar­czych (rów­no­ści przed­się­bior­ców)153.

Za­sad­ni­czą trud­no­ścią jest jed­nak wła­ści­we po­ję­cie sa­mej rów­no­ści154. Przyj­mo­wa­na jako jed­na z re­guł spra­wie­dli­wo­ści155, może być ro­zu­mia­na w róż­ny spo­sób. W Pol­sce, w orzecz­nic­twie TK i po­glą­dach dok­try­ny, jest ona utoż­sa­mia­na z rów­no­ścią pro­por­cjo­nal­ną i względ­ną, co ozna­cza za­kaz roz­wią­zań dys­kry­mi­nu­ją­cych czy fa­wo­ry­zu­ją­cych w od­nie­sie­niu do pod­mio­tów cha­rak­te­ry­zu­ją­cych się ce­chą istot­ną (re­le­want­ną) oraz nie­odzow­ność moż­li­wo­ści wy­ka­za­nia za­sad­no­ści wy­bra­nia kry­te­rium róż­ni­co­wa­nia pod­mio­tów156. Trze­ba jed­no­cze­śnie pa­mię­tać, jak wy­ra­ża się to wprost w dok­try­nie, że "ce­lem i isto­tą re­gu­la­cji praw­nych jest wpro­wa­dza­nie zróż­ni­co­wań"157. Stąd dla po­głę­bie­nia rów­no­ści fak­tycz­nej do­pusz­cza się na przy­kład uprzy­wi­le­jo­wa­nie wy­rów­naw­cze (dys­kry­mi­na­cja po­zy­tyw­na), a więc róż­ni­co­wa­nie spo­łecz­ne na rzecz słab­szej spo­łecz­nie gru­py158. Po­zwa­la to na od­mien­ne kształ­to­wa­nie sy­tu­acji praw­nej okre­ślo­nych ka­te­go­rii pod­mio­tów.

Za­sa­dę rów­no­ści trze­ba rów­nież za­wsze roz­pa­try­wać na tle kon­kret­nych wol­no­ści i praw (ze wzglę­du na wska­zy­wa­ną w ju­dy­ka­tu­rze i dok­try­nie jej nie­sa­mo­ist­ność) oraz spo­so­bu zor­ga­ni­zo­wa­nia się spo­łe­czeń­stwa159. W przy­pad­ku osób praw­nych rów­ność wią­że się z for­mu­ło­wa­ną w li­te­ra­tu­rze kon­cep­cją pro­por­cjo­nal­nej rów­no­ści szans160. W kon­se­kwen­cji, choć nie­wąt­pli­wie moż­na wska­zy­wać, że za­sa­da rów­no­ści przed­się­bior­ców prze­ja­wia się w za­ka­zie uprzy­wi­le­jo­wy­wa­nia pod­mio­tów pu­blicz­nych, rów­no­ści w do­stę­pie do ryn­ku, do po­mo­cy pu­blicz­nej, rów­no­ści ob­cią­żeń przed­się­bior­ców161, tak by re­ali­zo­wa­na była rów­nież za­sa­da wol­no­ści kon­ku­ren­cji, to jed­nak do­pusz­czal­na jest dy­fe­ren­cja­cja przed­się­bior­ców. Od­mien­ne po­dej­ście nor­ma­tyw­ne do nie­któ­rych pod­mio­tów jest do­strze­gal­ne, po­czy­na­jąc od przy­zwo­le­nia za­war­te­go w art. 216 ust. 3 Kon­sty­tu­cji RP na moż­li­wość za­strze­że­nia wy­łącz­no­ści pro­wa­dze­nia okre­ślo­ne­go ro­dza­ju dzia­łal­no­ści (mo­no­pol pań­stwo­wy)162, po­przez jej zróż­ni­co­wa­nie ze wzglę­du na cha­rak­ter wy­ko­ny­wa­nej dzia­łal­no­ści (jak w przy­pad­ku dzia­łal­no­ści JST zwią­za­nej ze sfe­rę uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej), a koń­cząc na nie­jed­na­ko­wym unor­mo­wa­niu za­sad wy­ko­ny­wa­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej pod­mio­tów kwa­li­fi­ko­wa­nych do in­nej kla­sy/gru­py przed­się­bior­ców. Za­sad­ni­czą de­ter­mi­nan­tą od­mien­ne­go trak­to­wa­nia pod­mio­tów go­spo­dar­czych jest jed­nak ro­dzaj pro­wa­dzo­nej przez nich dzia­łal­no­ści163.

Roz­wa­ża­nia te pro­wa­dzą do kil­ku za­sad­ni­czych usta­leń. Po pierw­sze, Kon­sty­tu­cja RP wy­ma­ga od władz pu­blicz­nych, by dą­ży­ły do ta­kie­go kształ­to­wa­nia wa­run­ków na ryn­ku, aby moż­li­we było swo­bod­ne pod­ję­cie i pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, w tym ban­ko­wej (co nie wy­klu­cza ko­niecz­no­ści speł­nie­nia okre­ślo­nych kry­te­riów dla jej wy­ko­ny­wa­nia), zaś sama dzia­łal­ność pro­wa­dzo­na była z po­sza­no­wa­niem w szcze­gól­no­ści kon­ku­ren­cji i praw kon­su­men­tów (art. 76 Kon­sty­tu­cji RP)164. Daje to pra­wo­daw­cy moż­li­wość kształ­to­wa­nia kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go albo w ra­mach ogól­nej swo­bo­dy wy­bo­ru za­kre­su czy ukie­run­ko­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej (co po­zwa­la na funk­cjo­no­wa­nie róż­nych ty­pów ban­ków, tak­że lo­kal­nych), albo po­przez two­rze­nie roz­wią­zań de­dy­ko­wa­nych ban­kom lo­kal­nym (usta­no­wie­nie od­ręb­nych, swo­istych za­sad po­dej­mo­wa­nia i wy­ko­ny­wa­nia przez nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w ra­mach przy­ję­tej kon­cep­cji unor­mo­wa­nia ban­ków lo­kal­nych jako od­ręb­ne­go typu ban­ków).

Po dru­gie, Kon­sty­tu­cja RP le­gi­ty­mi­zu­je pra­wo­daw­cę do wpro­wa­dza­nia ogra­ni­czeń swo­bo­dy dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej (o ile speł­nio­ne zo­sta­ną prze­słan­ki okre­ślo­ne w usta­wie za­sad­ni­czej). Może on to czy­nić w gra­ni­cach przy­zna­nych kom­pe­ten­cji, a in­ge­ren­cja re­stryk­cyj­na win­na być moż­li­wie naj­mniej­sza oraz me­ry­to­rycz­nie uza­sad­nio­na w świe­tle ca­ło­ści po­sta­no­wień nor­ma­tyw­nych i chro­nio­nych kon­sty­tu­cyj­nie war­to­ści. W tym ob­sza­rze mogą być sta­no­wio­ne róż­ne ogra­ni­cze­nia praw­ne swo­bo­dy dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej ban­ków lo­kal­nych. W ra­mach tych ogra­ni­czeń do­pusz­czal­na jest re­gla­men­ta­cja go­spo­dar­cza dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej ban­ków lo­kal­nych, a tak­że li­mi­ta­cja wy­bo­ru form or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nych, ogra­ni­cze­nie zmia­ny for­my wy­ko­ny­wa­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej w trak­cie pro­wa­dze­nia tej dzia­łal­no­ści (prze­kształ­ce­nia) czy łą­cze­nia się pod­mio­tów go­spo­dar­czych165.

Po trze­cie, moż­li­we jest róż­ni­co­wa­nie sy­tu­acji praw­nej pod­mio­tów, o ile nie ma to zna­mion dys­kry­mi­na­cji, a wy­ni­ka z po­trze­by jej uza­sad­nio­ne­go re­la­ty­wi­zo­wa­nia. Tym sa­mym usta­wa za­sad­ni­cza nie wy­klu­cza moż­li­wo­ści wpro­wa­dze­nia szcze­gól­nych roz­wią­zań dla ban­ków lo­kal­nych. Ko­niecz­ne jest jed­nak do­ko­na­nie oce­ny kon­kret­nie za­sto­so­wa­nych przez pra­wo­daw­cę środ­ków z punk­tu wi­dze­nia wszyst­kich przy­wo­ła­nych kry­te­riów i z uwzględ­nie­niem za­sad obo­wią­zu­ją­cych w UE166 (jak mię­dzy in­ny­mi swo­bo­da przed­się­bior­czo­ści na jed­no­li­tym ryn­ku).

3.6. Uwa­gi pod­su­mo­wu­ją­ce

Ana­li­za ma­te­rii kon­sty­tu­cyj­nej do­ko­ny­wa­na przez pry­zmat za­sad ustro­ju spo­łecz­no--go­spo­dar­cze­go Pol­ski pro­wa­dzi do kon­sta­ta­cji, że z prze­pi­sów Kon­sty­tu­cji RP moż­na wy­wo­dzić pod­sta­wy ak­sjo­lo­gicz­ne i praw­ne dla re­gu­la­cji sta­tu­su ban­ków lo­kal­nych. Kon­sty­tu­cyj­na kon­cep­cja kształ­to­wa­nia wza­jem­nych re­la­cji mię­dzy człon­ka­mi spo­łe­czeń­stwa oraz mię­dzy nimi a pań­stwem, po­strze­ga­nym zgod­nie z art. 1 Kon­sty­tu­cji RP jako wspól­no­ta oby­wa­tel­ska (res pu­bli­ca, Rzecz­po­spo­li­ta), łą­czy idee in­dy­wi­du­ali­zmu i ko­lek­ty­wi­zmu, two­rząc nową ja­kość. Jed­no­st­ce gwa­ran­tu­je się pra­wo re­ali­za­cji (sa­mo­re­ali­za­cji) w róż­nych dzie­dzi­nach ży­cia spo­łecz­ne­go, po­li­tycz­ne­go i go­spo­dar­cze­go, zgod­nie z za­sa­da­mi spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej i so­li­da­ry­zmu. Or­ga­ni­zu­jąc spo­łe­czeń­stwo, pra­wo­daw­ca od­wo­łu­je się do wspól­no­ty w róż­nych jej po­sta­ciach: wspól­no­ty pań­stwa (art. 1 Kon­sty­tu­cji RP), wspól­no­ty sa­mo­rzą­do­wej (art. 16 Kon­sty­tu­cji RP), wspól­no­ty oby­wa­te­li (pre­am­bu­ła Kon­sty­tu­cji RP). W każ­dej z nich jed­nost­ka, zgod­nie z za­sa­dą po­moc­ni­czo­ści, po­win­na mieć wspar­cie, re­ali­zu­jąc swe aspi­ra­cje, cele i in­te­re­sy. W myśl kon­cep­cji kon­sty­tu­cyj­nej spo­łe­czeń­stwo win­no być "oby­wa­tel­skie", to zna­czy re­ali­zo­wać in­dy­wi­du­al­ne po­trze­by oraz po­dej­mo­wać za­da­nia pu­blicz­ne dla do­bra wła­sne­go i wspól­not, w któ­rych funk­cjo­nu­je. Ak­tyw­ność jed­no­stek, ini­cjo­wa­na za­rów­no przez czyn­ni­ki eko­no­micz­ne, jak i spo­łecz­ne, ce­cho­wać musi wol­ność, ale i od­po­wie­dzial­ność, co wy­ni­ka z isto­ty spo­łecz­nej go­spo­dar­ki, spo­łe­czeń­stwa oby­wa­tel­skie­go oraz wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Moż­na za­tem przy­jąć, że choć wy­bór obec­ne­go mo­de­lu ustro­ju spo­łecz­ne­go i go­spo­dar­cze­go do­ko­na­ny przez ustro­jo­daw­cę nie prze­są­dza o nie­odzow­no­ści funk­cjo­no­wa­nia ban­ków lo­kal­nych, to jed­nak ban­ki ta­kie mogą być jed­ną z praw­nie do­stęp­nych form re­ali­za­cji ce­lów spo­łecz­nych i eko­no­micz­nych przez oby­wa­te­li i ich wspól­no­ty.

Spo­sób re­gu­la­cji sys­te­mu spo­łecz­ne­go, go­spo­dar­cze­go i ustro­ju te­ry­to­rial­ne­go pań­stwa wpły­wa na od­mien­ne po­dej­ście pra­wo­daw­cy do dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej pod­mio­tów pry­wat­nych (oby­wa­te­li) oraz wspól­not sa­mo­rzą­do­wych jako pod­mio­tów pu­blicz­nych. Spra­wia to, że sta­je się uza­sad­nio­ne wy­od­ręb­nie­nie norm praw­nych od­no­szą­cych się do ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych i lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych. W przy­pad­ku tych pierw­szych uwzględ­nia­ny w pol­skiej usta­wie za­sad­ni­czej sze­ro­ki za­kres praw i swo­bód po­zwa­la na roz­wój ak­tyw­ne­go spo­łe­czeń­stwa, co po­win­no sprzy­jać roz­wo­jo­wi róż­no­rod­nych or­ga­ni­za­cji re­ali­zu­ją­cych roz­ma­ite cele, w tym spo­łecz­no-go­spo­dar­cze na szcze­blu lo­kal­nym, rów­nież i ban­ków lo­kal­nych. Kon­sty­tu­cja RP stwa­rza ku temu wa­run­ki, kształ­tu­jąc od­po­wied­nio wol­no­ści oraz pra­wa oby­wa­tel­skie czy eko­no­micz­ne i za­pew­nia­jąc im ochro­nę.

W od­nie­sie­niu do lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych pew­na wąt­pli­wość może ro­dzić się na tle wy­zna­cza­ne­go nor­ma­mi Kon­sty­tu­cji RP ob­sza­ru ak­tyw­no­ści go­spo­dar­czej pod­mio­tów pu­blicz­nych. Nie­wąt­pli­wie jed­nak usta­wa za­sad­ni­cza nie wy­klu­cza pod­ję­cia i pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej (w tym i dzia­łal­no­ści ban­ko­wej) w opar­ciu o wła­sność ko­mu­nal­ną167. Po­zwa­la wy­pro­wa­dzać, w opar­ciu mię­dzy in­ny­mi o jej art. 20, wnio­sek, że spo­łecz­ny wy­miar (w po­moc­ni­czym za­kre­sie) na­da­je go­spo­dar­ce mię­dzy in­ny­mi pu­blicz­na dzia­łal­ność go­spo­dar­cza słu­żą­ca za­spo­ka­ja­niu po­trzeb spo­łecz­no­ści lo­kal­nej168. Ozna­cza to, że kształ­to­wa­ny nor­ma­mi kon­sty­tu­cji re­żim praw­ny po­zwa­la na funk­cjo­no­wa­nie lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych. Wy­ni­ka to za­rów­no z art. 165 Kon­sty­tu­cji RP, uzna­ją­ce­go wła­sność jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, jak i jej art. 2 i 20, wska­zu­ją­cych na ko­niecz­ność uwzględ­nia­nia wy­mia­ru spo­łecz­ne­go w dzia­ła­niach władz pu­blicz­nych. Taki wła­śnie ro­dzaj dzia­łal­no­ści od­po­wied­nio ure­gu­lo­wa­nej mógł­by być istot­nym czyn­ni­kiem po­zwa­la­ją­cym na re­ali­za­cję sze­ro­kie­go spek­trum lo­kal­nej dzia­łal­no­ści spo­łecz­nie uży­tecz­nej. Uwzględ­niał­by, z jed­nej stro­ny, od­po­wie­dzial­ność spo­łecz­ną, z dru­giej zaś, do­star­czał usług ban­ko­wych, za­po­bie­ga­jąc wy­klu­cze­niu po­przez bu­do­wę spo­łecz­nie nie­zbęd­nej (spo­łecz­nie uży­tecz­nej) in­fra­struk­tu­ry fi­nan­so­wej.

Kon­sty­tu­cja RP nie daje wszak­że pod­staw, by dzia­łal­ność ban­ko­wą trak­to­wać jako im­ma­nent­nie zwią­za­ną z sa­mo­dziel­no­ścią JST. Moż­na jed­nak po­sta­wić tezę, że usta­wa za­sad­ni­cza RP ob­li­gu­je usta­wo­daw­cę do sta­no­wie­nia prze­pi­sów da­ją­cych pod­sta­wę do kre­owa­nia róż­no­rod­nych form i me­tod re­ali­za­cji za­dań pu­blicz­nych przez JST w ra­mach au­to­no­mii or­ga­ni­za­cyj­no-praw­nej sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Da­lej zaś, że do­pusz­cza­jąc dzia­łal­ność pu­blicz­nych przed­się­bior­ców, wy­zna­cza stan­dar­dy po­zwa­la­ją­ce (choć nie na­ka­zu­ją­ce) le­gi­sla­ty­wie sta­no­wić o po­dej­mo­wa­niu i pro­wa­dze­niu dzia­łal­no­ści przez lo­kal­ne ko­mu­nal­ne ban­ki. Jed­no­cze­śnie róż­ni­cu­je sy­tu­ację ko­mu­nal­nych przed­się­bior­ców, cze­go przy­czy­ną jest za­rów­no słu­żeb­ny cha­rak­ter in­sty­tu­cji sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, jak i opar­cie ustro­ju go­spo­dar­cze­go na za­sa­dzie go­spo­dar­ki ryn­ko­wej. W kon­se­kwen­cji moż­na wska­zać ob­sza­ry wy­ma­ga­ją­ce od­mien­ne­go po­dej­ścia nor­ma­tyw­ne­go do za­gad­nień ko­mu­nal­nej ban­ko­wo­ści lo­kal­nej. Po pierw­sze, dzia­łal­ność ta musi być ele­men­tem wy­ko­ny­wa­nia za­dań pu­blicz­nych na rzecz wspól­no­ty. Po dru­gie, nie może pro­wa­dzić do za­kłó­ceń w kon­ku­ren­cji, za­rów­no na ryn­ku kra­jo­wym, jak i jed­no­li­tym ryn­ku po­przez przy­zna­nie lo­kal­nym ban­kom ko­mu­nal­nym pre­fe­ren­cji jako pod­mio­tom pu­blicz­nym.

Uzna­jąc, że nor­my kon­sty­tu­cyj­ne kreu­ją ak­sjo­lo­gicz­ne pod­sta­wy dla dzia­łal­no­ści lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych, moż­na wska­zać w prze­pi­sach kon­sty­tu­cyj­nych te z nich, któ­re sta­no­wią ramy dla re­gu­la­cji dzia­łal­no­ści tego ro­dza­ju in­sty­tu­cji.

Dzia­łal­no­ści ban­ko­wej do­ty­czą, co oczy­wi­ste, przede wszyst­kim unor­mo­wa­nia od­no­szą­ce się do dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. W go­spo­dar­ce ryn­ko­wej może ona być po­dej­mo­wa­na i wy­ko­ny­wa­na (co do za­sa­dy) swo­bod­nie. Mimo że in­ge­ren­cja pra­wo­daw­cy, ad­mi­ni­stra­cji pu­blicz­nej, jest do­pusz­czal­na, to jed­nak nie może być nad­mier­na (zgod­na z za­sa­dą pro­por­cjo­nal­no­ści). Do­dat­ko­wo jej gra­ni­ce wy­zna­cza­ją za­sa­dy po­moc­ni­czo­ści, wol­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, rów­no­ści przed­się­bior­ców, ochro­ny kon­su­men­tów czy kon­ku­ren­cji.

Ozna­cza to, że po­dej­mo­wa­nie i pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści przez bank lo­kal­ny musi pod­le­gać re­gu­łom po­dej­mo­wa­nia, wy­ko­ny­wa­nia i koń­cze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej na te­ry­to­rium RP i w UE. Będą w sto­sun­ku do nie­go mia­ły za­sto­so­wa­nie na­ka­zy i za­ka­zy okre­śla­ją­ce or­ga­ni­za­cję i spo­sób wy­ko­ny­wa­nia dzia­łal­no­ści ban­ko­wej. Nie­wąt­pli­wie jed­nak prze­pi­sy kon­sty­tu­cyj­ne dają pod­sta­wy do róż­ni­co­wa­nia, nie­dy­skry­mi­nu­ją­ce­go, za­sad two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia ban­ków spo­łecz­no­ści lo­kal­nych i lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych. Wy­ni­ka to z nie­odzow­no­ści uwzględ­nie­nia przy po­dej­mo­wa­niu i pro­wa­dze­niu przez lo­kal­ne ban­ki ko­mu­nal­ne istot­nych cech sa­mo­rzą­do­wych jed­no­stek (pod­mio­tów) go­spo­dar­czych.

Re­ali­za­cja ju­ry­dycz­nej dy­rek­ty­wy spra­wie­dli­wo­ści spo­łecz­nej i spo­łecz­ne­go kom­po­nen­tu w go­spo­dar­ce wy­ma­ga od ban­ków za­cho­wań spo­łecz­nie od­po­wie­dzial­nych. Kon­sty­tu­cja RP kształ­tu­je w tym ob­sza­rze stan­dar­dy we­wnętrz­nej i ze­wnętrz­nej od­po­wie­dzial­no­ści spo­łecz­nej, któ­re w każ­de­go ro­dza­ju dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej mu­szą być re­ali­zo­wa­ne. Moż­na je wy­wo­dzić za­rów­no z norm kształ­tu­ją­cych sys­tem spo­łecz­no-go­spo­dar­czy (okre­ślo­nej "fi­lo­zo­fii ładu pu­blicz­ne­go"169), jak i po­zo­sta­łych norm kon­sty­tu­cyj­nych (jak m.in. obo­wią­zek prze­strze­ga­nia praw pra­cow­ni­ków - we­wnętrz­na od­po­wie­dzial­ność spo­łecz­na czy dba­łość o kon­tra­hen­tów - uczci­we prak­ty­ki ryn­ko­we, po­sza­no­wa­nie praw kon­su­men­tów - ze­wnętrz­na od­po­wie­dzial­ność spo­łecz­na).

Prze­pro­wa­dzo­ne ana­li­zy czy­nią za­sad­nym twier­dze­nie, że prze­pi­sy kon­sty­tu­cyj­ne, sys­tem za­sad i war­to­ści, na ja­kich opie­ra się ustrój go­spo­dar­czy oraz spo­łecz­ny RP, dają pod­sta­wy kształ­to­wa­nia kon­struk­cji re­gu­la­cyj­nej ban­ku lo­kal­ne­go w prze­pi­sach ustaw zwy­kłych. Kon­sty­tu­cja RP two­rzy dla ta­kich dzia­łań pra­wo­daw­czych za­rów­no ramy ak­sjo­lo­gicz­ne, jak i nor­ma­tyw­ne.

1 Cho­ciaż na­le­ży stwier­dzić, że po 1989 r. po­dej­mo­wa­ne były po­je­dyn­cze ini­cja­ty­wy utwo­rze­nia ban­ków ko­mu­nal­nych. Przy­kła­do­wo za­ło­ży­cie­lem i ak­cjo­na­riu­szem nie­ist­nie­ją­ce­go już Ban­ku Ko­mu­nal­ne­go SA było Mia­sto Gdy­nia (de­cy­zja ze­zwa­la­ją­ca na utwo­rze­nie ban­ku wy­da­na zo­sta­ła w dniu 5.07.1990); zob. dane NBP, http://www.nbp.pl/Ak­tu­al­no­sci/Wia­do­mo­sci­_2006/ko­mi­sja­sled­cza/20060602_ks.pdf [do­stęp: 30.09.2013]; P. Wy­czań­ski, Sys­tem ban­ko­wy w Pol­sce w la­tach 1989-1990, BiK 2007, nr 2, s. 71.

2 Po­ję­cie "dzia­łal­ność ban­ko­wa" nie ma de­fi­ni­cji le­gal­nej. W związ­ku z tym, w dok­try­nie jego zna­cze­nie jest róż­nie uj­mo­wa­ne (zob. m.in. M. Bą­czyk (w:) Pra­wo go­spo­dar­cze i han­dlo­we, t. 5, Pra­wo umów w ob­ro­cie go­spo­dar­czym, S. Wło­dy­ka (red.), War­sza­wa 2001, s. 763; T. Du­kiet-Na­gór­ska, Ro­dza­je umów out­so­ur­cin­go­wych za­wie­ra­nych przez ban­ki, PB 2004, nr 11, s. 45; E. Rut­kow­ska, Ban­ko­we wzor­ce umow­ne, Byd­goszcz-Wro­cław 2002, s. 19; W. Sro­kosz, Po­ję­cie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej w pol­skim pra­wie, PUG 2006, nr 12, s. 14-19). Na po­trze­by pro­wa­dzo­nych roz­wa­żań moż­na jed­nak przy­jąć, że przez "dzia­łal­ność ban­ko­wą" ro­zu­mieć na­le­ży dzia­łal­ność okre­ślo­ną w art. 5 i 6 pr.bank., wy­róż­nia­ją­cych dwie ka­te­go­rie usług: czyn­no­ści ban­ko­we (art. 5 pr.bank.) i po­zo­sta­łe, któ­re nie sta­no­wią tych czyn­no­ści, za: A. Za­lce­wicz, Bank spół­dziel­czy. Aspek­ty praw­ne two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia, War­sza­wa 2009, s. 165.

3 M. Gór­ski, Po­ję­cia - "funk­cje ad­mi­ni­stra­cji pań­stwo­wej" i "za­da­nia ad­mi­ni­stra­cji pań­stwo­wej", (w:) Ak­tu­al­ne pro­ble­my pra­wa ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, Acta Uni­ver­si­ta­tis Lo­dzien­sis. Fo­lia Ju­ri­di­ca 52, 1992, s. 170.

4 C. Ko­si­kow­ski, Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza gmin. Po­rad­nik dla prak­ty­ków, Bia­ły­stok 1992, s. 11, M. Zdyb, Pu­blicz­ne pra­wo go­spo­dar­cze, Kra­ków-Lu­blin 1997, s. 558; S. Czar­now, Sta­tus praw­ny spół­ki gmi­ny w świe­tle usta­wy o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej, PiP 1998, z. 4, s. 68; R. So­wiń­ski, Wa­run­ki praw­ne funk­cjo­no­wa­nia spół­ek ko­mu­nal­nych i ich spe­cy­fi­ka, Re­jent 2003, nr 6, s. 160 i n.

5 Wy­rok SN z dnia 29 lip­ca 1993 r., III ARN 38/93, OSNCP 1994, nr 5, poz. 109, po­dob­nie wy­rok WSA z dnia 8 wrze­śnia 2011 r. w Olsz­ty­nie, I SA/Ol 458/11, CBO­SA.

6 Zob. sze­rzej w pod­roz­dzia­le VI.3.1.

7 Jak­kol­wiek ogra­ni­cze­nia tej dzia­łal­no­ści są róż­nie po­strze­ga­ne i in­ter­pre­to­wa­ne przez dok­try­nę (na przy­kład wy­raź­ny jest brak zgo­dy co do moż­li­wych form oraz za­kre­su gmin­nej dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, wska­zu­je się za­ra­zem na wie­le nie­ja­sno­ści w re­gu­la­cjach do­ty­czą­cych pro­wa­dze­nia go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej). Zob. m.in.: C. Ba­na­siń­ski, M. Ku­le­sza, D. Sza­frań­ski, Usta­wa o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej. Ko­men­tarz i prze­pi­sy to­wa­rzy­szą­ce, War­sza­wa 1997; M. Cie­pie­la, For­my ko­mu­nal­nej dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, PUG 2001, nr 6, s. 18; S. Czar­now, Cel spół­ki gmi­ny i przed­miot jej przed­się­bior­stwa w świe­tle usta­wy o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej, PPH 1998, nr 2, s. 11-16; idem, Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go jako ele­ment go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej, Re­jent 2002, nr 2-3, s. 26; idem, Sa­mo­rzą­do­we oso­by praw­ne - per­spek­ty­wa no­wej re­gu­la­cji, ST 2009, nr 7-8, s. 38-49; idem, Ko­mu­nal­na dzia­łal­ność go­spo­dar­cza a za­da­nia pu­blicz­ne sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, ST 2002, nr 10, s. 53; idem, Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, ST 2007, nr 10, s. 22-23; B. Dol­nic­ki, Za­rzą­dza­nie mie­niem sa­mo­rzą­do­wym (za­gad­nie­nia wy­bra­ne), (w:) Praw­ne i fi­nan­so­we aspek­ty funk­cjo­no­wa­nia sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, t. 1, S. Do­la­ta (red.), Opo­le 2000, s. 323; W. Go­net, Spół­ki ko­mu­nal­ne, War­sza­wa 2007; idem, Uwa­gi o for­mach pro­wa­dze­nia go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej, ST 2008, nr 7-8, s. 65-75; A. Fol­gier, Praw­ne aspek­ty go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej gmin, (w:) Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny w Eu­ro­pie i w Pol­sce. Wy­bra­ne aspek­ty, K. Ko­ciu­biń­ski (red.), To­ruń 2008, s. 99-113; C. Ko­si­kow­ski, Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza gmin. Po­rad­nik dla prak­ty­ków, Bia­ły­stok 1992, s. 13 i n.; M. Ku­le­sza, Go­spo­dar­ka ko­mu­nal­na - pod­sta­wy i me­cha­ni­zmy praw­ne, ST 2012, nr 7-8, s. 7-24; Z. Nie­wia­dom­ski, J. Szre­niaw­ski, Pro­blem do­pusz­czal­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, Re­jent 1994, nr 5, s. 31-37; R. So­wiń­ski, Wa­run­ki praw­ne funk­cjo­no­wa­nia spół­ek ko­mu­nal­nych i ich spe­cy­fi­ka, Re­jent 2003, nr 6, s. 160 i n., D. Wa­cin­kie­wicz, P. Krzy­stek, Ko­mu­nal­na dzia­łal­ność go­spo­dar­cza w teo­rii i prak­ty­ce, (w:) Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza. Klu­czo­we pro­ble­my, K. Sła­wik (red.), War­sza­wa 2007, s. 79-80.

8 Por. wy­rok NSA z dnia 16 maja 2006 r., II OSK 288/06, OwSS 2006, nr 4, poz. 108.

9 War­to pod­kre­ślić, że - jak wska­zy­wał NSA w Lu­bli­nie w swo­im wy­ro­ku (wy­rok z dnia 7 paź­dzier­ni­ka 2003 r., II SA/Lu 1115/03, OwSS 2004, nr 1, poz. 13) - "kwe­stia "waż­no­ści dla roz­wo­ju gmi­ny" jest ar­gu­men­tem istot­nym dla oce­ny praw­nej (...). Wska­za­nie bo­wiem w usta­wie na zwrot sza­cun­ko­wy po­wo­du­je, iż or­gan ko­rzy­sta­ją­cy z kom­pe­ten­cji przy­zna­nej w usta­wie po­wi­nien szcze­gól­nie sta­ran­nie uza­sad­nić, z ja­kich po­wo­dów przy­jął, iż spół­ka, na któ­rej za­wią­za­nie wy­ra­ził zgo­dę, jest waż­na dla roz­wo­ju gmi­ny (...) Uza­sad­nio­ne jest bo­wiem, na grun­cie usta­wy, za­wią­za­nie spół­ki waż­nej dla roz­wo­ju gmi­ny, a nie dla gmi­ny".

10 Por. H. Iz­deb­ski, (w:) Sa­mo­rząd Te­ry­to­rial­ny. Za­gad­nie­nia praw­ne i ad­mi­ni­stra­cyj­ne, A. Pie­ka­ra, Z. Nie­wia­dom­ski (red.), War­sza­wa 1998, s. 286.

11 Zob. S. Czar­now, Ko­mu­nal­na dzia­łal­ność..., s. 53; W. Go­net, Uwa­gi o for­mach..., s. 71

12 Jak wska­zu­je się w dok­try­nie, po­sia­da­nie jest po­chod­ną związ­ku da­ne­go pod­mio­tu z rze­czą i po­le­ga na moż­no­ści po­dej­mo­wa­nia fak­tycz­nych dys­po­zy­cji wzglę­dem rze­czy, A. Ku­nic­ki, (w:) Sys­tem pra­wa cy­wil­ne­go. Pra­wo wła­sno­ści i inne pra­wa rze­czo­we, J. Igna­to­wicz (red.), t. 2, War­sza­wa 1977, s. 839.

13 Zob. S. Czar­now, Ko­mu­nal­na dzia­łal­ność..., s. 53; W. Go­net, Uwa­gi o for­mach..., s. 71.

14 Tak: S. Czar­now, Ko­mu­nal­na dzia­łal­ność..., s. 53.

15 W. Go­net, Uwa­gi o for­mach..., s. 71.

16 W. Go­net, Uwa­gi o for­mach..., s. 71; M. Skrzy­dło, Ko­men­tarz do art.10 usta­wy o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej, (w:) M. Skrzy­dło, Usta­wa o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej. Ko­men­tarz, Lex 2008, uwa­ga 8. Rów­nież NSA w swo­im wy­ro­ku z dnia 7 paź­dzier­ni­ka 2003 r. pod­kre­ślił, że "gmi­na może, poza sfe­rą uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej, przy­stę­po­wać lub two­rzyć spół­ki, któ­rych przed­mio­tem dzia­ła­nia są wy­mie­nio­ne w tym prze­pi­sie [cho­dzi o prze­pis art. 10 ust. 3 u.g.k. - przy­pis aut.] czyn­no­ści (ban­ko­we, ubez­pie­cze­nio­we, dzia­łal­ność do­rad­cza, pro­mo­cyj­na, edu­ka­cyj­na, wy­daw­ni­cza na rzecz sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go)", wy­rok NSA w Lu­bli­nie z dnia 7 paź­dzier­ni­ka 2003 r., II SA/Lu 1115/03.

17 Z za­strze­że­niem art. 5 ust. 5 pr.bank.

18 Z dru­giej stro­ny trze­ba pod­kre­ślić, że dys­ku­syj­ne jest, czy gmi­na mo­gła­by sa­mo­dziel­nie utwo­rzyć bank, o czym bę­dzie mowa w dal­szej czę­ści roz­pra­wy. Prze­są­dza o tym brzmie­nie prze­pi­sów pr.bank., w któ­rych przy­ję­to, że za­ło­ży­cie­la­mi ban­ku w for­mie spół­ki ak­cyj­nej są oso­by praw­ne i oso­by fi­zycz­ne, z tym że za­ło­ży­cie­li nie może być mniej niż trzech (art. 13 ust. 1 pr.bank.). Zob. sze­rzej roz­wa­ża­nia w pod­roz­dzia­le 6.3.4 ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

19 Nie ozna­cza to jed­nak, że nie może ona za­ło­żyć czy przy­stą­pić do spół­ki zaj­mu­ją­cej się udzie­la­niem po­ży­czek czy po­rę­czeń, a tak­że in­nych czyn­no­ści wy­mie­nio­nych w art. 5 ust. 2 pr.bank. Moż­li­wość ta wy­ni­ka z brzmie­nia dal­szej czę­ści art. 10 ust. 3 u.g.k., zgod­nie z któ­rym gmi­na może za­kła­dać czy przy­stę­po­wać do spół­ek "waż­nych dla roz­wo­ju gmi­ny". Je­śli wy­ma­ga tego in­te­res pu­blicz­ny na szcze­blu lo­kal­nym i speł­nio­na jest wska­za­na prze­słan­ka gmi­na może za­wią­zać czy przy­stą­pić do spół­ki świad­czą­cej usłu­gi fi­nan­so­we w każ­dej for­mie do­pusz­czo­nej dla spół­ek ko­mu­nal­nych.

20 Stwier­dze­nie to wy­ma­ga kil­ku uwag wy­ja­śnia­ją­cych wska­zu­ją­cych przy­czy­nę po­mi­nię­cia w roz­wa­ża­niach Skok oraz moż­li­wo­ści utwo­rze­nia ban­ku spół­dziel­cze­go przez JST. Wy­łą­cze­nie Skok z pro­wa­dzo­nych ana­liz jest kon­se­kwen­cją fak­tu, że choć nie­któ­re czyn­no­ści ban­ko­we mogą być wy­ko­ny­wa­ne nie tyl­ko przez ban­ki, ale tak­że spół­dziel­cze kasy oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­we, to u.s.k.o.k. (usta­wa z dnia 5 li­sto­pa­da 2009 r. o spół­dziel­czych ka­sach oszczęd­no­ścio­wo-kre­dy­to­wych, Dz.U. z 2012 r., poz. 855 z późn. zm.) wy­klu­cza moż­li­wość ja­kiej­kol­wiek for­my uczest­nic­twa JST w dzia­łal­no­ści tych kas. Na­to­miast uza­sad­nie­niem po­mi­nię­cia w roz­wa­ża­niach moż­li­wo­ści utwo­rze­nia ban­ku spół­dziel­cze­go przez JST jest nie­do­pusz­czal­ność (w obec­nym sta­nie praw­nym) two­rze­nia ban­ku spół­dziel­cze­go przez inne pod­mio­ty niż oso­by fi­zycz­ne. Stąd roz­wa­że­nia do­ty­czyć mogą je­dy­nie kwe­stii przy­stę­po­wa­nia gmin do już ist­nie­ją­cych ban­ków spół­dziel­czych.

21 B. Dol­nic­ki, Za­rzą­dza­nie mie­niem sa­mo­rzą­do­wym (za­gad­nie­nia wy­bra­ne), (w:) Praw­ne i fi­nan­so­we aspek­ty funk­cjo­no­wa­nia sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, t. 1, S. Do­la­ta (red.), Opo­le 2000, s. 323; T. Dy­bow­ski, (w:) A. Pie­ka­ra, Z. Nie­wia­dom­ski (red.), Sa­mo­rząd Te­ry­to­rial­ny. Za­gad­nie­nia praw­ne i ad­mi­ni­stra­cyj­ne. War­sza­wa 1998, s. 274; S. Czar­now, Sa­mo­rzą­do­we oso­by..., s. 44 i n.

22 Tak też: B. Dol­nic­ki, Za­rzą­dza­nie mie­niem..., s. 323, S. Czar­now, Sa­mo­rzą­do­we oso­by..., s. 44 i n.

23 W związ­ku z tym, że w art. 2 u.g.k. nie wska­zy­wa­no spół­dziel­ni, po­ja­wi­ły się na­wet po­glą­dy w dok­try­nie, że "re­gu­la­cje za­war­te w usta­wach o sa­mo­rzą­dzie gmin­nym i o sa­mo­rzą­dzie po­wia­to­wym w za­kre­sie form pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej są bez­przed­mio­to­we (...) gmi­na i po­wiat mogą utwo­rzyć spół­dziel­nie, lecz spół­dziel­nie te nie mogą pro­wa­dzić go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej"; W Go­net, Uwa­gi o for­mach..., s. 70.

24 Usta­wa z dnia 21 sierp­nia 1997 r. o go­spo­dar­ce nie­ru­cho­mo­ścia­mi, t.j. Dz.U. z 2010 r., Nr 102, poz. 651 z późn.zm.

25 J. J. Zię­ty, Usta­wa o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej, Ko­men­tarz, War­sza­wa 2012, s. 37.

26 Tak też: W. Go­net, Uwa­gi o for­mach...; idem, Za­kres swo­bo­dy za­wie­ra­nia umów przez jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, War­sza­wa 2011, s. 92 i n.; M. Skrzy­dło, Ko­men­tarz do art. 10..., uwa­ga 8.

27 Na przy­kład zgod­nie z in­for­ma­cją o sta­nie mie­nia ko­mu­nal­ne­go na ko­niec 2011 r. (za­rzą­dze­nie nr 39/2012 bur­mi­strza Ol­szyn­ka z dnia 28 mar­ca 2012 r. w spra­wie przed­sta­wie­nia spra­woz­da­nia rocz­ne­go z wy­ko­na­nia bu­dże­tu Gmi­ny Olsz­ty­nek za 2011 r.) gmi­na Olsz­ty­nek po­sia­da 756 udzia­łów w Ban­ku Spół­dziel­czym w Olsz­tyn­ku, co jest na­stęp­stwem wnie­sie­nia wkła­du nie­pie­nięż­ne­go w po­sta­ci nie­ru­cho­mo­ści jesz­cze w okre­sie przed wej­ściem w ży­cie u.g.k. (ak­tem no­ta­rial­nym z dnia 28.12.1995 r.).

28 Na przy­kład gmi­na Po­li­ce przy­stą­pi­ła do Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Po­li­cach w 2000 r. (uchwa­ła Nr XXVII/185/00 Rady Miej­skiej w Po­li­cach z dnia 22 sierp­nia 2000 r. w spra­wie na­by­cia udzia­łów, d.a.). Na­stęp­nie ko­lej­no w 2007 r. oraz 2009 r. zwięk­szy­ła swo­je udzia­ły w tym ban­ku (uchwa­ła Nr IX/64/07 Rady Miej­skiej w Po­li­cach z dnia 20 czerw­ca 2007 r. w spra­wie zwięk­sze­nia udzia­łów Gmi­ny Po­li­ce w Po­wia­to­wym Ban­ku Spół­dziel­czym w Po­li­cach, http://www.bip.po­li­ce.pl/?app=uchwa­ly&nid=967&y=2007 [do­stęp: 30.09.2013]; uchwa­ła Nr XXXIX/299/09 Rady Miej­skiej w Po­li­cach z dnia 28 kwiet­nia 2009 r. w spra­wie zwięk­sze­nia udzia­łów Gmi­ny Po­li­ce w Po­wia­to­wym Ban­ku Spół­dziel­czym w Po­li­cach, http://www.bip.po­li­ce.pl/?app=uchwa­ly&nid=2362 [do­stęp: 30.09.2013]).

Wśród gmin bę­dą­cych człon­ka­mi ban­ków spół­dziel­czych moż­na wy­mie­nić: gmi­nę Ma­no­wo [po­sia­da udzia­ły w Bał­tyc­kim Ban­ku Spół­dziel­czym w Dar­ło­wie (In­for­ma­cja o sta­nie mie­nia ko­mu­nal­ne­go Gmi­ny Ma­no­wo za rok 2011, http://bip.ma­no­wo.pl/do­ku­men­ty/67 [do­stęp: 20.03.2013]); gmi­nę Szcze­ci­nek (po­sia­da udzia­ły w Bał­tyc­kim Ban­ku Spół­dziel­czym w Dar­ło­wie, zob. uchwa­ła Nr XXXIX/422/09 z dnia 23 li­sto­pa­da 2009 r. w spra­wie wy­ra­że­nia zgo­dy na przy­stą­pie­nie Mia­sta Szcze­ci­nek do Bał­tyc­kie­go Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Dar­ło­wie i na­by­cie udzia­łów człon­kow­skich w ban­ku, http://www.bip.szcze­ci­nek.pl/?a=484 [do­stęp: 30.09.2013]), gmi­nę Mysz­ków (po­sia­da udzia­ły w Ban­ku Spół­dziel­czym w Mysz­ko­wie, zob. In­for­ma­cja o sta­nie mie­nia ko­mu­nal­ne­go Gmi­ny Ma­no­wo za rok 2011, http://bip.ma­no­wo.pl/do­ku­men­ty/67 [do­stęp: 20.03.2013]); gmi­nę Ba­nie - udzia­ły w Ban­ku Spół­dziel­czym w Gry­fi­nie (uchwa­ła Nr XXI/237/09 Rady Gmi­ny Ba­nie z dnia 30 mar­ca 2009 w spra­wie na­by­cia udzia­łów, http://bip.ba­nie.pl/ />do­ku­men­ty/3516 [do­stęp: 30.09.2013]); gmi­nę Pie­ko­szów (uchwa­ła nr XXIV/157/2008 Rady Gmi­ny w Pie­ko­szo­wie w spra­wie wy­ra­że­nia zgo­dy na na­by­cie pię­ciu udzia­łów w Ban­ku Spół­dziel­czym w Ło­pusz­nie, http://www.biu­le­tyn.net/nt-bin/_pri­va­te/piesz­kow/841.pdf [do­stęp: 30.09.2013]); gmi­nę Za­kro­czym - udzia­ły w Ban­ku Spół­dziel­czym w No­wym Dwo­rze Ma­zo­wiec­kim (uchwa­ła Nr 44/VII/2003 Rady Gmi­ny w Za­kro­czy­miu z dnia 30 kwiet­nia 2003 r. w spra­wie na­by­cia udzia­łów, http://bip.za­kro­czym.pl/pu­blic/ge­t_fi­le­_con­tents.php?id=57817 [do­stęp: 30.09.2013]); gmi­nę Ma­ło­goszcz (uchwa­ła Nr 22/200/05 z dnia 26 sierp­nia 2005 r. Rady Miej­skiej w Ma­ło­gosz­czu w spra­wie przy­stą­pie­nia Gmi­ny Ma­ło­goszcz w po­czet człon­ków Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Kiel­cach, http://ma­lo­goszcz.eobip.pl/bi­p_ma­lo­goszcz/in­dex.jsp?new­s_ca­t_id=241&new­s_id=1048&lay­out=1&page=text&pla­ce=Le­ad01 [do­stęp: 30.09.2013]); gmi­nę Na­gło­wi­ce, któ­ra od 2003 r. po­sia­da udzia­ły w Ban­ku Spół­dziel­czym w Kiel­cach (zob. m.in. uchwa­ła Nr XXXII/230/2009 Rady Gmi­ny w Na­gło­wi­cach z dnia 30 lip­ca 2009 r. w spra­wie zwięk­sze­nia ilo­ści udzia­łów w ban­ku spół­dziel­czym, http://www.na­glo­wi­ce.asi.pl/pls/na­glo­wi­ce/do­ku­men­ty/F19023/XXXII­_230_2009.pdf [do­stęp: 30.09.2013]); gmi­nę Chę­ci­ny (uchwa­ła Nr 302/XXXI/05 Rady Miej­skiej w Chę­ci­nach z dnia 14 grud­nia 2005 r. w spra­wie przy­stą­pie­nia Gmi­ny Chę­ci­ny w po­czet człon­ków Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Kiel­cach, http://www.che­ci­ny.pl/asp/pl_start.asp?pod­miot=che­ci­ny/&glow­ne=bip&dzial=135&stro­na=stat.asp&typ=in­for­ma­cje&pry­wat­nosc=tak [do­stęp: 30.09.2013]); gmi­nę Ma­słów (uchwa­ła Nr XX/158/2008 Rady Gmi­ny Ma­słów z dnia 29 maja 2008 r. w spra­wie przy­stą­pie­nia Gmi­ny Ma­słów w po­czet człon­ków Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Kiel­cach, http://www.biu­le­tyn.net/nt-bin/_pri­va­te/ma­slow/681.pdf [do­stęp: 30.09.2013]); gmi­nę Sit­ków­ka-No­wi­ny (uchwa­ła Nr XXXVIII Rady Gmi­ny w Sit­ków­ce-No­wi­nach z dnia 7 grud­nia 2005 r. w spra­wie przy­stą­pie­nia gmi­ny Sit­ków­ka-No­wi­ny w po­czet Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Kiel­cach, http://bip.no­wi­ny1.beep.pl/ar­chi­wum/uplo­ad/20090928134551392.pdf [do­stęp: 30.09.2013]); gmi­nę Dy­go­wo (uchwa­ła Nr XIX/133/08 Rady Gmi­ny w Dy­go­wie z dnia 30 czerw­ca 2008 r. w spra­wie ob­ję­cia udzia­łów w Ban­ku Spół­dziel­czym w Bia­ło­gar­dzie, http://bip.dy­go­wo.pl/in­dex.php?id=67517 [do­stęp: 30.09.2013]); gmi­nę Do­broń (gmi­na ta po­sia­da­ła udzia­ły w Ban­ku Spół­dziel­czym To­wa­rzy­stwo Oszczęd­no­ścio­wo-Po­życz­ko­we PA - CO - BANK w Pa­bia­ni­cach, zob. uchwa­ła Nr XXII/147/2012 Rady Gmi­ny w Do­bro­niu z dnia 11 wrze­śnia 2012 r. w spra­wie zby­cia udzia­łów Gmi­ny Do­broń w Ban­ku Spół­dziel­czym To­wa­rzy­stwo Oszczęd­no­ścio­wo - Po­życz­ko­we PA - CO - BANK w Pa­bia­ni­cach, http://www.do­bron.bip.net.pl/?a=2187 [do­stęp: 30.09.2013]); gmi­nę Ryn (uchwa­ła Nr XV/127/04 Rady Miej­skiej w Ry­nie z dnia 21 kwiet­nia 2004 r. w spra­wie przy­stą­pie­nia Gmi­ny Ryn do Ma­zur­skie­go Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Gi­życ­ku zrze­szo­ne­go w Ban­ku Pol­skiej Spół­dziel­czo­ści SA w War­sza­wie, http://bip.war­mia.ma­zu­ry.pl/ry­n_g­mi­na­_miej­sko_-_wiej­ska/akty/120/60/Uchwa­la­_N­r_XV_127_04_Ra­dy­_Miej­skie­j_w_Ry­nie­_z_d­nia­_21_kwiet­nia­_2004_r__w_spra­wie­_przy­sta­pie­nia­_G­mi­ny­_Ry­n_do­_Ma­zur­skie­go­_Ban­ku­_Spol­dziel­cze­go­_w_Gi­zyc­ku­_zrze­szo­ne­go­_w_Ban­ku­_Pol­skie­j_Spol­dziel­czo­sci­_S_A­__w_War­sza­wie/ [do­stęp: 30.09.2013]); gmi­nę Niem­ce (uchwa­ła Nr XXXII/224/98 Rady Gmi­ny Niem­ce z dnia 28 kwiet­nia 1998 r. w spra­wie "przy­stą­pie­nia Gmi­ny Niem­ce w cha­rak­te­rze człon­ka spół­dziel­ni do Ban­ku Spół­dziel­cze­go w Niem­cach", d.a.).

29 Moż­na wska­zać, że gmi­ny fak­tycz­nie sta­wa­ły się i są nadal ak­cjo­na­riu­sza­mi ban­ków. Na przy­kład do 2005 r. Gmi­na Łódź po­sia­da­ła ak­cje po­wsta­łe­go w 1990 r. Ban­ku Prze­my­sło­we­go oraz BIG-BANK Gdań­ski SA (póź­niej: Bank Mil­len­nium); na dzień 31.12.2011 r. Mia­sto Gdy­nia mia­ło 0,18% udział w ka­pi­ta­le Ban­ku Nor­dea SA; http://www.gdy­nia.pl/bip/ma­ja­tek/431_.html [do­stęp: 22.11.2012]), Gmi­na Kra­ków była ak­cjo­na­riu­szem Ban­ku Współ­pra­cy Re­gio­nal­nej (póź­niej Deut­sche Bank PBC SA), by osta­tecz­nie zbyć ak­cje w pierw­szym kwar­ta­le 2008 r., Gmi­na Na­gło­wi­ce - "LU­KAS BANK" SA, któ­re­go ak­cje zby­ła w 2003 r. (uchwa­ła Nr XVIII/122/2004 Rady Gmi­ny w Na­gło­wi­cach z dnia 26 mar­ca 2004 r. w spra­wie roz­pa­trze­nia spra­woz­da­nia z wy­ko­na­nia bu­dże­tu Gmi­ny za 2003 rok i udzie­le­nia Wój­to­wi Gmi­ny Na­gło­wi­ce ab­so­lu­to­rium za rok 2003, Dz.Urz. Woj. Święt. 2004, nr 74, poz. 1166), a tak­że współ­uczest­ni­czy­ły przy za­kła­da­niu ban­ków (mia­sto Gdy­nia, jak już wska­zy­wa­no, było za­ło­ży­cie­lem i ak­cjo­na­riu­szem Ban­ku Ko­mu­nal­ne­go SA).

30 Na mar­gi­ne­sie moż­na za­zna­czyć, że za­uwa­żal­na jest pew­na roz­bież­ność po­glą­dów na to, jak taki udział trak­to­wać. W dok­try­nie wska­zy­wa­no na przy­kład, że w zna­cze­niu nor­ma­tyw­nym moż­na uznać, iż ka­pi­ta­ło­we za­an­ga­żo­wa­nie się gmi­ny w spół­kach pra­wa han­dlo­we­go (poza sfe­rą uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej) jest prze­ja­wem pro­wa­dze­nia przez gmi­nę dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej w ro­zu­mie­niu art. 9 ust. 2 u.s.g. (por. C. Ko­si­kow­ski, Wol­ność go­spo­dar­cza w pra­wie pol­skim, War­sza­wa 1995, s. 52, oraz uwa­gi w M. Skrzy­dło, Ko­men­tarz do art. 10..., uwa­ga 1 i 4). Z ko­lei we­dług in­nych po­glą­dów uczest­nic­two wspól­ni­ków w spół­kach ka­pi­ta­ło­wych po­przez na­by­cie udzia­łu czy ak­cji nie może być trak­to­wa­ne jako prze­jaw wy­ko­ny­wa­nia przez nich dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Tę bo­wiem pro­wa­dzi w tym przy­pad­ku spół­ka, w żad­nej mie­rze zaś jej ak­cjo­na­riu­sze czy udzia­łow­cy (A. Wa­la­szek-Py­zioł, Swo­bo­da dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Stu­dium ad­mi­ni­stra­cyj­no­praw­ne, Kra­ków 1994, s. 31; W. J. Kat­ner, Pra­wo dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej. Ko­men­tarz. Orzecz­nic­two. Pi­śmien­nic­two, War­sza­wa 2003, s. 36; S. Du­dzik, Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go..., s. 132-134; M. Skrzy­dło, Ko­men­tarz do art. 10..., uwa­ga 1 i 4; zob. rów­nież uchwa­łę nr 65/XVII/2005 Ko­le­gium Re­gio­nal­nej Izby Ob­ra­chun­ko­wej w Ka­to­wi­cach z dnia 5 lip­ca 2005 r., w któ­rej stwier­dza się, że "przy­kła­dem dzia­łań gmi­ny nie­sta­no­wią­cych dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej jest m.in. udział ka­pi­ta­ło­wy gmi­ny w ban­ku dzia­ła­ją­cym w for­mie spół­ki ak­cyj­nej. Jest to dzia­ła­nie miesz­czą­ce się w ra­mach go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej, po­zba­wio­ne przy­mio­tu dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej", OwSS 2006, nr 1, s. 98).

31 Ze wzglę­du na fakt, że na grun­cie pra­wa spół­dziel­cze­go po­ję­cie "udział" nie ma jed­no­znacz­nie usta­lo­ne­go zna­cze­nia (zob. P. Za­krzew­ski, Ma­ją­tek spół­dziel­ni, War­sza­wa 2003, s. 35-41), do­pre­cy­zo­wa­nia wy­ma­ga, że cho­dzi tu o ma­jąt­ko­we uczest­nic­two gmin w spół­dziel­ni, wy­ra­ża­ją­ce się po­przez udział.

32 Zgod­nie z art. 43 u.s.g. przez mie­nie ko­mu­nal­ne ro­zu­mie się wła­sność i inne pra­wa ma­jąt­ko­we na­le­żą­ce do gmin i ich związ­ków oraz do in­nych gmin­nych osób praw­nych.

33 W. Po­pio­łek, Sa­mo­rzą­do­we spół­ki ak­cyj­ne, (w:) Roz­pra­wy praw­ni­cze, Ka­to­wi­ce 2000, s. 116; A. Szewc, Ko­men­tarz do art. 9, (w:) Sa­mo­rząd gmin­ny. Ko­men­tarz, A. Szewc, G. Jyż, Z. Pła­wec­ki (red.), War­sza­wa 2005, uwa­ga 7.

34 Wy­rok SN z dnia 28 lu­te­go 2006 r., II PK 189/05, OSNP 2007, nr 5-6, s. 63.

35 J. Ja­go­da, (w:) Usta­wa o sa­mo­rzą­dzie po­wia­to­wym. Ko­men­tarz, D. Dol­nic­ki (red.), War­sza­wa 2007, s. 68-69; eadem, Sa­mo­rzą­do­we oso­by praw­ne, ST 2011, nr 1-2, s. 5-16; Sa­mo­rząd gmin­ny. Ko­men­tarz, A. Szewc, G. Jyż, Z. Pła­wec­ki (red.), War­sza­wa 2005, s. 100.

36 S. Du­dzik, Dzia­łal­ność go­spo­dar­cza sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Pro­ble­ma­ty­ka praw­na, Kra­ków 1998, s. 119.

37 Ibi­dem, s. 119.

38 C. Ba­na­siń­ski, M. Ku­le­sza, D. Sza­frań­ski, Ko­men­tarz do..., s. 52; K. Ban­da­rzew­ski, (w:) Ko­men­tarz do usta­wy o sa­mo­rzą­dzie gmin­nym, P. Chmiel­nic­ki (red.), War­sza­wa 2007, s. 423; A. De­loff-Bia­łek, G. Wy­szo­grodz­ki, Po­wie­rze­nie za­da­nia o udzie­le­nie za­mó­wie­nia pu­blicz­ne­go w kon­tek­ście re­la­cji mię­dzy jed­nost­ką sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go a spół­ką ko­mu­nal­ną, FK 2007, nr 4, s. 50-51; T. Dy­bow­ski, Mie­nie ko­mu­nal­ne, (w:) Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny. Za­gad­nie­nia ad­mi­ni­stra­cyj­ne, A. Pie­ka­ra, Z. Nie­wia­dom­ski (red.), War­sza­wa 1998, s. 268; A. Mo­dras, Sta­tus spół­ki ko­mu­nal­nej w świe­tle pra­wa ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, ST 2004, nr 7-8, s. 61; Z. Nie­wia­dom­ski, J. Szre­niaw­ski, Pro­blem do­pusz­czal­no­ści dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, Re­jent 1994, nr 5, s. 33.

Na te­mat wąt­pli­wo­ści, kie­dy spół­kę na­le­ży uznać za ko­mu­nal­ną, zo­bacz rów­nież: A. Agop­szo­wicz, Z. Gi­low­ska, M. Ta­niew­ska-Pesz­ko, Pra­wo sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w za­ry­sie, Ka­to­wi­ce 2001, s. 55.

39 Uchwa­ła SN z dnia 10 stycz­nia 1992 r., III CZP 140/91, OSNC 1992, nr 6, poz. 109; wy­rok NSA z dnia 15 paź­dzier­ni­ka 1993 r., I SA 1925/92, ONSA 1994, nr 4, poz. 149; uchwa­ła SN z dnia 14 mar­ca 1995 r., III CZP 6/95, OSN 1995, nr 5, poz. 72.

40 Z punk­tu wi­dze­nia sta­tu­su przed­się­bior­cy pu­blicz­ne­go moż­na przy­jąć, że pu­blicz­ny jest taki pod­miot, na któ­re­go dzia­łal­ność or­gan pu­blicz­ny wy­wie­ra de­cy­du­ją­cy wpływ, nie­za­leż­nie od wpły­wu wy­wie­ra­ne­go na nie­go przez inne pod­mio­ty. Usta­wa o przej­rzy­sto­ści sto­sun­ków fi­nan­so­wych (u.p.s.f.) sta­no­wi, że or­ga­nem pu­blicz­nym jest m.in. JST lub ich zwią­zek, na­to­miast de­cy­du­ją­cy wpływ okre­śla jako bez­po­śred­nie lub po­śred­nie od­dzia­ły­wa­nie na dzia­łal­ność da­ne­go przed­się­bior­cy. Jest to bar­dzo sze­ro­kie uję­cie, two­rzo­ne na inne po­trze­by, ale może być pod­sta­wą do uzna­nia, że je­śli dany bank ma sta­tus pu­blicz­ne­go, to moż­na mu przy­pi­sać cha­rak­ter pań­stwo­we­go lub sa­mo­rzą­do­we­go. Stąd wy­da­je się, że sen­su lar­go bank ko­mu­nal­ny ozna­czać może każ­dy bank, w któ­rym udział mie­nia ko­mu­nal­ne­go jest znacz­ny (kry­te­rium wła­sno­ścio­we), co po­win­no po­zwa­lać na re­al­ną moż­li­wość po­dej­mo­wa­nia przez nią/nie de­cy­zji w istot­nych spra­wach (kry­te­rium pod­mio­to­we). Por. M. Cie­pie­la, Po­śred­nia dzia­łal­ność go­spo­dar­cza jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Sa­mo­rząd lo­kal­ny w Pol­sce. Spo­łecz­no-po­li­tycz­ne pod­sta­wy funk­cjo­no­wa­nia, S. Mi­cha­łow­ski, A. Paw­łow­ska (red.), Lu­blin 2004, s. 260.

41 Wy­peł­nia­ne na­tu­ral­nie tre­ścią nor­ma­tyw­ną w usta­wach zwy­kłych w za­kre­sie dzia­łań wład­czych oraz w pew­nym stop­niu nie­wład­czych gmi­ny.

42 Zob. art. 166 ust. 1 Kon­sty­tu­cji RP, art. 1 EKST, art. 6 i art. 7 ust. 1 u.s.g., art. 1 u.g.k.

43 Jak­kol­wiek dzia­łal­ność go­spo­dar­cza JST jest wa­run­ko­wa­na okre­ślo­ny­mi wzglę­da­mi pu­blicz­ny­mi (ce­lem funk­cjo­no­wa­nia i za­da­nia­mi JST), co spra­wia, że może ona an­ga­żo­wać JST tyl­ko w wy­zna­cza­nym przez nie za­kre­sie, wy­rok WSA w Olsz­ty­nie z dnia 8 wrze­śnia 2011 r., I SA/Ol 458/11, CBO­SA.

44 Zob. roz­dział III ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

45 Tym nie­mniej w orzecz­nic­twie spo­ty­ka się roz­strzy­gnię­cia, któ­re prze­czą ta­kie­mu poj­mo­wa­niu kon­struk­cji nor­ma­tyw­nej za­dań wła­snych (zob. w od­nie­sie­niu do orze­czeń re­gio­nal­nych izb ob­ra­chun­ko­wych: Sa­mo­rząd gmin­ny. Ko­men­tarz..., s. 74 i 84; wy­rok NSA z dnia 17 mar­ca 2000 r., I SA/Lu 31/00, OwSS 2001, nr 1, poz. 30).

46 Istot­nym pro­ble­mem jest rów­nież fakt, że nie moż­na jed­no­znacz­nie orzec, czy art. 6 i 7 u.s.g. mogą sta­no­wić sa­mo­dziel­ne pod­sta­wy praw­ne do re­ali­za­cji przez jed­nost­kę sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, jaką jest gmi­na, za­dań o zna­cze­niu lo­kal­nym. Nie ma w tym za­kre­sie zgo­dy ani w ju­dy­ka­tu­rze, ani w dok­try­nie. Zob. A. Agop­szo­wicz, Z. Gi­low­ska, Usta­wa o sa­mo­rzą­dzie te­ry­to­rial­nym. Ko­men­tarz, War­sza­wa 1997, s. 76; T. Bą­kow­ski, W na­wią­za­niu do dys­ku­sji o za­kre­sie sa­mo­dziel­no­ści gmi­ny w kon­tek­ście prze­pi­sów art. 6 i 7 usta­wy o sa­mo­rzą­dzie gmin­nym, GSP 2011, XXV s. 478 (i przy­wo­ła­ne tam orze­cze­nia); A. Bo­ro­do, Pro­ble­ma­ty­ka le­gal­no­ści wy­dat­ków bu­dże­to­wych sa­mo­rzą­du i pod­staw praw­nych dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej gmin, po­wia­tów i wo­je­wództw, FK 2011, nr 1-2, s. 29; M. Ku­le­sza, O tym, ile jest de­cen­tra­li­za­cji w cen­tra­li­za­cji, a tak­że o oso­bli­wych na­wy­kach uczo­nych ad­mi­ni­stra­ty­wi­stów, ST 2009, nr 12, s. 9; A. Pie­ka­ra, War­to­ści i funk­cje spo­łecz­ne sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, PiP 1990, nr 8, s. 3-13.

47 Przyj­mu­je się, że "do sa­mo­rzą­du na­le­żeć po­win­ny wszyst­kie spra­wy lo­kal­ne­go spo­łe­czeń­stwa nie­za­strze­żo­ne do wła­ści­wo­ści ad­mi­ni­stra­cji rzą­do­wej" z istot­nym za­strze­że­niem, co do za­cho­wa­nia pew­nej rów­no­wa­gi w po­dzia­le kom­pe­ten­cji, gdyż jak ak­cen­tu­je się w li­te­ra­tu­rze "ist­nie­je okre­ślo­na "po­jem­ność kom­pe­ten­cyj­na" sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, któ­rej na­ru­sze­nie gro­zi dez­or­ga­ni­za­cją sys­te­mu za­rzą­du lo­kal­ne­go", Z. Nie­wia­dom­ski, Za­da­nia sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Sys­tem pra­wa ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, R. Hau­ser, Z. Nie­wia­dom­ski, A. Wró­bel (red.), t. 6, Pod­mio­ty ad­mi­ni­stru­ją­ce, War­sza­wa 2011, s. 134-135.

48 Na te­mat sa­mo­dziel­no­ści za­da­nio­wo-kom­pe­ten­cyj­nej zob. sze­rzej m.in. A. Agop­szo­wicz, Z. Gi­low­ska, Usta­wa o sa­mo­rzą­dzie..., s. 66; T. Bą­kow­ski, M. Brze­ski, M. La­skow­ska, Sa­mo­dziel­ność gmi­ny w świe­tle kon­sty­tu­cji i usta­wo­daw­stwa zwy­kłe­go, (w:) Współ­za­leż­ność dys­cy­plin ba­daw­czych w sfe­rze ad­mi­ni­stra­cji pu­blicz­nej, M. Do­ma­ga­ła, J. Iz­deb­ski, T. Sta­ni­sław­ski, S. Wrzo­sek (red.), War­sza­wa 2010, s. 23; J. Ja­go­da, Sa­mo­dziel­ność ad­mi­ni­stra­cyj­na (za­da­nio­wo-kom­pe­ten­cyj­na), (w:) Są­do­wa ochro­na sa­mo­dziel­no­ści jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, Lex 2011; Z. Nie­wia­dom­ski, Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny w Kon­sty­tu­cji RP (ko­men­tarz do art. 15, art. 16 oraz art. 163-172), ST 2002, nr 3, s. 3-30; A. Wik­to­row­ska, Praw­ne de­ter­mi­nan­ty sa­mo­dziel­no­ści gmi­ny, za­gad­nie­nia ad­mi­ni­stra­cyj­no­praw­ne, War­sza­wa 2002, s. 113-148. Zob. rów­nież orze­cze­nia do­ty­czą­ce tre­ści kon­sty­tu­cyj­nej za­sa­dy sa­mo­dziel­no­ści gmi­ny: orze­cze­nie TK z dnia 23 paź­dzier­ni­ka 1996 r., K 1/96, OTK 1996, nr 5, poz. 38; wy­rok TK z dnia 15 grud­nia 1997 r., K 13/97, OTK 1997, nr 5-6, poz. 69; wy­rok TK z dnia 3 li­sto­pa­da 1998 r., K 12/1998, OTK 1998, nr 6, poz. 98.

49 Z. Nie­wia­dom­ski, Z. Grzel­czak, Usta­wa o sa­mo­rzą­dzie te­ry­to­rial­nym z ko­men­ta­rzem, War­sza­wa 1990, s. 12, E. No­wac­ka, Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny w sys­te­mie wła­dzy pu­blicz­nej w Pol­sce, Wro­cław 1994, s. 96-97, W. Skrzy­dło, Ko­men­tarz do art. 166 Kon­sty­tu­cji Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej, (w:) Kon­sty­tu­cja Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej. Ko­men­tarz, Kra­ków 2002, s. 156; C. Ko­si­kow­ski, Two­rze­nie, utrzy­my­wa­nie, prze­kształ­ca­nie przed­się­biorstw ko­mu­nal­nych, ST 1991, nr 6, s. 16-13.

50 Na przy­kład wy­mie­nia­ne w art. 7 ust. 1 u.s.g. za­da­nie wła­sne gmi­ny w ob­sza­rze edu­ka­cji pu­blicz­nej uszcze­gó­ła­wia usta­wa z dnia 7 wrze­śnia 1991 r. o sys­te­mie oświa­ty, t.j. Dz. U. z 2004, Nr 256, poz. 2572 z późn. zm.

51 Por. M. Skrzy­dło, Usta­wa o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2008, s. 56-57.

52 Zob. roz­dział III ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

53 Por. T. Dę­bow­ska-Ro­ma­now­ska, Kon­sty­tu­cyj­ne po­ję­cie za­dań wła­snych sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w świe­tle za­sa­dy po­moc­ni­czo­ści, (w:) Pra­wo fi­nan­so­we w wa­run­kach człon­ko­stwa Pol­ski w Unii Eu­ro­pej­skiej. Księ­ga ju­bi­le­uszo­wa de­dy­ko­wa­na Pro­fe­sor Wan­dzie Woj­to­wicz, A. Po­mor­ska, P. Smo­leń, J. Stel­ma­siak, A. Gor­gol (red.), Lu­blin 2011, s. 54; wy­rok TK z dnia 26 lu­te­go 2003  r., K 30/2, OTK-A 2003, nr 2, poz. 16.

54 Por. po­sta­no­wie­nie SN z dnia 18 maja 2011 r., III CZP 22/11, LEX nr 898256.

55 Z. Nie­wia­dom­ski (w:) Sa­mo­rząd Te­ry­to­rial­ny. Za­gad­nie­nia praw­ne i ad­mi­ni­stra­cyj­ne, A. Pie­ka­ra, Z. Nie­wia­dom­ski (red.), War­sza­wa 1998, s. 301 i 303; idem, Za­da­nia współ­cze­sne­go sa­mo­rzą­du, (w:) Sys­tem Pra­wa Ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go, R. Hau­ser, Z. Nie­wia­dom­ski, A. Wró­bel, t. 6, War­sza­wa 2011, s. 152-153.

56 Art. 2 usta­wy z dnia 6 grud­nia 2006 r. o za­sa­dach pro­wa­dze­nia po­li­ty­ki roz­wo­ju, t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712 z późn. zm.

57 J. Ni­czy­po­ruk, Za­da­nia go­spo­dar­cze sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Pań­stwo, ustrój, sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny, M. Chmaj (red.), Lu­blin 1997, s. 163-164.

58 Cho­dzi tu o uję­cie nor­ma­tyw­ne tych za­dań ist­nie­ją­ce w in­nych pań­stwach, a tak­że obo­wią­zu­ją­ce w Pol­sce przed 1939 r. ze wzglę­du na ak­tu­al­ny brak prze­pi­sów re­gu­lu­ją­cych wprost dzia­łal­ność ban­ków ko­mu­nal­nych w Pol­sce.

59 Zob. m.in. M. Mie­miec, Pry­wa­ty­za­cja ma­te­rial­nych usług ko­mu­nal­nych w Re­pu­bli­ce Fe­de­ral­nej Nie­miec, (w:) Praw­ne aspek­ty pry­wa­ty­za­cji, J. Bli­charz (red.), Wro­cław 2012, s. 489; A. Za­lce­wicz, Ban­ki sa­mo­rzą­dów lo­kal­nych w Niem­czech (Spar­kas­sen) jako pod­mio­ty pu­blicz­ne - uwa­run­ko­wa­nia praw­ne dzia­łal­no­ści wo­bec wy­zwań ryn­ku fi­nan­so­we­go oraz roz­wo­ju lo­kal­ne­go i re­gio­nal­ne­go w XXI w., (w:) Pra­wo fi­nan­so­we sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, J. Gli­niec­ka, E. Juch­nie­wicz, T. So­wiń­ski, M. Wró­blew­ska (red.), War­sza­wa 2013, s. 297-306; Z. Za­wadz­ka, Sys­te­my ban­ko­we. Przy­kład Re­pu­bli­ki Fe­de­ral­nej Nie­miec, War­sza­wa 1995, s. 107-109.

60 M. Ku­le­sza, Go­spo­dar­ka ko­mu­nal­na..., s. 19.

61 D. Wa­cin­kie­wicz, P. Krzy­stek, Ko­mu­nal­na dzia­łal­ność..., s. 76.

62 Zob. sze­rzej roz­dział IV ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

63 Wy­móg art. 30 ust. 2 pr.bank.

64 T. Dy­bow­ski, Mie­nie ko­mu­nal­ne..., s. 268.

65 Por. art. 12 ust. 4 u.g.k.

66 Cho­dzi za­rów­no o spół­ki utwo­rzo­ne przez JST, jak i te, do któ­rych jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go przy­stą­pi­ły.

67 M. Skrzy­dło, For­my or­ga­ni­za­cyj­no­praw­ne go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej, (w:) Usta­wa o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej: ko­men­tarz, War­sza­wa 2008, s. 159. Po­dob­nie TK w swo­jej uchwa­le stwier­dził, że "cała dzia­łal­ność go­spo­dar­cza gmin (i in­nych ko­mu­nal­nych osób praw­nych) mie­ści się bez resz­ty w po­ję­ciu dzia­łal­no­ści ko­mu­nal­nej" (uchwa­ła TK z dnia 27 wrze­śnia 1994 r. w spra­wie usta­le­nia po­wszech­nie obo­wią­zu­ją­cej wy­kład­ni art. 85 i art. 87 usta­wy z dnia 8 mar­ca 1990 r. o sa­mo­rzą­dzie te­ry­to­rial­nym, W 10/93, OTK 1994, nr 2, poz. 46).

68 Od­no­to­wać na­le­ży, że uży­te w tym prze­pi­sie okre­śle­nie "jed­nost­ki or­ga­ni­za­cyj­ne" nie jest jed­nak ro­zu­mia­ne jed­no­li­cie w dok­try­nie i ju­dy­ka­tu­rze. Z two­rzą­cą się li­nią orzecz­ni­czą w od­nie­sie­niu do wza­jem­nych re­la­cji mię­dzy ka­te­go­rią sa­mo­rzą­do­wych jed­no­stek or­ga­ni­za­cyj­nych, jed­no­stek or­ga­ni­za­cyj­nych jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go oraz sa­mo­rzą­do­wych osób praw­nych po­le­mi­zu­ją przed­sta­wi­cie­le dok­try­ny. Stąd bę­dzie po­wstać i wąt­pli­wość w przed­mio­cie kwa­li­fi­ka­cji lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go w tym za­kre­sie. Por. wy­rok SN z dnia 28 lu­te­go 2006 r., II PK 189/05, OSNP 2007, nr 5-6, poz. 63 - kry­tycz­nie oce­nia­ny przez dok­try­nę (zob. A. Rze­tec­ka-Gil, Glo­sa do wy­ro­ku z dnia 28 lu­te­go 2006 r., II PK 189/05, LEX 2007, nr 61954; A. Wierz­bi­ca, Glo­sa do wy­ro­ku SN z dnia 28 lu­te­go 2006 r., II PK 189/05, PPP 2008, nr 2, s. 88); zob. WSA w Byd­gosz­czy wy­rok z dnia 8 stycz­nia 2009 r., II SA/Bd 878/08, LEX nr 484875 rów­nież kry­tycz­nie oce­nio­ny przez dok­try­nę zob. S. Czar­now, Sa­mo­rzą­do­we oso­by...; A. Rze­tec­ka-Gil, Glo­sa do wy­ro­ku z dnia 8 stycz­nia 2009 r., II SA/Bd 878/08, LEX http://www.sa­mo­rzad.lex.pl/czy­taj/-/ar­ty­kul/glo­sa-do-wy­ro­ku-wsa-w-byd­gosz­czy-z-dnia-8-stycz­nia-2009-r-ii-sa-bd-878-08, [do­stęp: 30.09.2013]; A. Szewc, Ko­men­tarz do art. 9, (w:) Usta­wa o sa­mo­rzą­dzie gmin­nym. Ko­men­tarz, A. Szewc, G. Jyż, Z. Pła­wec­ki (red.), War­sza­wa 2012, s. 164-165; idem, O po­ję­ciu "jed­nost­ki or­ga­ni­za­cyj­nej" w pol­skim pra­wie sa­mo­rzą­do­wym, RPE­iS 2005, z. 3, s. 105-112. Wy­da­je się jed­nak, że słusz­nym po­glą­dem jest ten uzna­ją­cy za za­sad­ne ob­ję­cie za­kre­sem po­ję­cia "jed­nost­ki or­ga­ni­za­cyj­ne" rów­nież sa­mo­rzą­do­wych osób praw­nych.

69 M. Skrzy­dło, For­my or­ga­ni­za­cyj­no­praw­ne..., s. 159 i 176.

70 Nie­któ­rzy au­to­rzy wska­zu­ją na jesz­cze inną za­leż­ność, przyj­mu­jąc, że za sa­mo­rzą­do­we oso­by praw­ne moż­na uznać ta­kie pod­mio­ty, któ­re są przed­się­bior­ca­mi pu­blicz­ny­mi; por. M. Cie­pie­la, Po­śred­nia dzia­łal­ność..., s. 260.

71 Po­ję­cia "sa­mo­rzą­do­wa oso­ba praw­na" oraz "ko­mu­nal­na oso­ba praw­na" pra­wo­daw­ca wy­da­je się trak­to­wać jako sy­no­ni­micz­ne, rów­nież i w dok­try­nie uzna­je się je za toż­sa­me (por. uwa­gi m.in. C. Ba­na­siń­ski, Ko­men­tarz do art. 9 usta­wy z dnia 20 grud­nia 1996 r. o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej, Lex Ome­ga 2006; W. Go­net, Spół­ki ko­mu­nal­ne, War­sza­wa 2007, s. 29; S. Czar­now, Sa­mo­rzą­do­we oso­by..., s. 44 i n., M. Skrzy­dło, For­my or­ga­ni­za­cyj­no­praw­ne..., s. 177). Po­ję­cie "sa­mo­rzą­do­wa (ko­mu­nal­na) oso­ba praw­na" na­le­ży trak­to­wać jako zbior­cze "obej­mu­ją­ce swo­im za­kre­sem gmin­ne, po­wia­to­we i wo­je­wódz­kie oso­by praw­ne" (M. Skrzy­dło, For­my or­ga­ni­za­cyj­no­praw­ne..., s. 177; W. Go­net, Spół­ki ko­mu­nal­ne..., s. 33). Nie moż­na jed­nak nie­wska­zać, że w li­te­ra­tu­rze do­ko­nu­je się rów­nież in­ne­go po­dzia­łu. Zga­dza­jąc się ze stwier­dze­niem, że "sa­mo­rzą­do­wa oso­ba praw­na" to po­ję­cie zbior­cze kla­sy­fi­ku­je się je jed­nak jako gmin­ne, po­wia­to­we, wo­je­wódz­kie (gdy wy­łącz­ny­mi udzia­łow­ca­mi są od­po­wied­nio gmi­na, po­wiat lub wo­je­wódz­two) oraz po­zo­sta­łe (gdy jest to spół­ka z udzia­łem róż­nych gmin, po­wia­tów i wo­je­wództw); S. Czar­now, Sa­mo­rzą­do­we oso­by..., s. 44 i n.

72 Usta­wa z dnia 21 sierp­nia 1997 r. o ogra­ni­cze­niu pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej przez oso­by peł­nią­ce funk­cje pu­blicz­ne, t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 216, poz. 1584 z późn. zm. Na­le­ży za­zna­czyć, że przy­wo­ła­na usta­wa do­ty­czy (o czym sta­no­wią expres­sis ver­bis jej prze­pi­sy) "pra­cow­ni­ków ban­ków pań­stwo­wych zaj­mu­ją­cych sta­no­wi­ska: pre­ze­sa, wi­ce­pre­ze­sa, człon­ka za­rzą­du oraz skarb­ni­ka", nie od­no­si się na­to­miast bez­po­śred­nio do człon­ków or­ga­nów in­nych ka­te­go­rii ban­ków. Będę tu mia­ły za­sto­so­wa­nie inne jej po­sta­no­wie­nia od­no­szą­ce się np. do osób za­rzą­dza­ją­cych i człon­ków or­ga­nów za­rzą­dza­ją­cych gmin­ny­mi oso­ba­mi praw­ny­mi.

73 Zob. sze­rzej m.in. A. Wierz­bi­ca, Ogra­ni­cze­nia an­ty­ko­rup­cyj­ne w sa­mo­rzą­dzie te­ry­to­rial­nym, War­sza­wa 2008.

74 Na te­mat moż­li­wo­ści kon­tro­li w spół­ce ko­mu­nal­nej; zob. m.in. M. Jóź­wiak, Kon­tro­la w spół­ce, Wspól­no­ta 2008, nr 5; J. Boł­to­wicz, Upraw­nie­nia kon­tro­l­ne rady wo­bec spół­ek ko­mu­nal­nych, Rzecz­po­spo­li­ta, 3 lu­te­go 2009 r.; E. Wa­leń­czyk, Kon­tro­la spół­ek ko­mu­nal­nych przez rad­nych, http://www.wspol­no­ta.org.pl/in­dex.php?id=9&tx_new­s_pi1[con­trol­ler]=News&tx_new­s_pi1[ac­tion]=de­ta­il&tx_new­s_pi1[news]=24037&cHash=8fd00e­4b1571271e­4f41b­d0e­04c36a­e1 [do­stęp: 1.03.2013].

75 Por. na te­mat ter­mi­nów otwar­tych: M. Zie­liń­ski, Wy­kład­nia pra­wa. Za­sa­dy, re­gu­ły, wska­zów­ki, War­sza­wa 2002, s. 165-166.

76 Tak się dzie­je przy od­wo­ła­niu na przy­kład do de­fi­ni­cji sa­mo­rzą­do­wych osób praw­nych za­war­tej w art. 4 pkt 9a u.g.n., któ­ry sta­no­wi, że są nimi oso­by praw­ne po­wo­ły­wa­ne lub two­rzo­ne przez or­ga­ny jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Li­te­ral­ne brzmie­nie pro­wa­dzi bo­wiem do wnio­sku, że je­dy­nym istot­nym kry­te­rium kla­sy­fi­ka­cyj­nym jest pod­miot two­rzą­cy/po­wo­łu­ją­cy, a za­tem wa­run­kiem sine qua non dla uzna­nia da­nej spół­ki za sa­mo­rzą­do­wą jest jej utwo­rze­nie/po­wo­ła­nie przez or­ga­ny jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Tym­cza­sem, jak wska­zu­je się w dok­try­nie, klu­czo­wą ce­chą cha­rak­te­ry­zu­ją­cą sa­mo­rzą­do­we oso­by praw­ne "po­win­no być ich pod­po­rząd­ko­wa­nie ma­jąt­ko­we i ka­pi­ta­ło­we JST oraz wy­ni­ka­ją­cy z nie­go za­kres upraw­nień przy­słu­gu­ją­cych or­ga­no­wi za­ło­ży­ciel­skie­mu, a więc sze­ro­ko ro­zu­mia­ne (w zna­cze­niu za­rów­no po­zy­tyw­nym, jak i ne­ga­tyw­nym) kry­te­rium ma­jąt­ko­we (mie­nia)" (S. Czar­now, Sa­mo­rzą­do­we oso­by..., s. 44 i n.). Zga­dza­jąc się z kry­te­rium pod­po­rząd­ko­wa­nia, wy­da­je się jed­nak za­sad­ne pod­kre­śle­nie, że nie tyle od­no­sić się ono win­no do pod­mio­tu za­ło­ży­ciel­skie­go co JST, z któ­rej ma­jąt­ku ak­tu­al­nie po­cho­dzi ka­pi­tał sa­mo­rzą­do­wej oso­by praw­nej. Od­mien­na wy­kład­nia pro­wa­dzi­ła­by do wy­klu­cze­nia z za­kre­su tego po­ję­cia np. jed­no­oso­bo­wych spół­ek ko­mu­nal­nych, któ­re zo­sta­ły utwo­rzo­ne przez inny pod­miot, ale w dro­dze póź­niej­szych zmian wła­sno­ścio­wych ich wy­łącz­nym ak­cjo­na­riu­szem (udzia­łow­cem) sta­ła się JST (in­a­czej np. w orze­cze­niu WSA, w któ­rym wska­zu­je się, że ""for­ma go­spo­dar­ki ko­mu­nal­nej" ozna­cza struk­tu­rę or­ga­ni­za­cyj­no-praw­ną two­rzo­ną (pod­kre­śle­nie - aut.) i pro­wa­dzo­ną przez jed­nost­kę sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go", wy­rok WSA we Wro­cła­wiu z dnia 15 czerw­ca 2005 r., II SA/Wr 169/05, OwSS 2005/4, poz. 96).

77 Por. S. Czar­now, Sa­mo­rzą­do­we oso­by..., s. 44 i n.; E. Fe­ret, Sa­mo­rzą­do­we oso­by praw­ne jako jed­nost­ki sek­to­ra fi­nan­sów pu­blicz­nych - pró­ba de­fi­ni­cji, (w:) Pra­wo fi­nan­so­we sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, J. Gli­niec­ka, E. Juch­nie­wicz, T. So­wiń­ski, M. Wró­blew­ska (red.), War­sza­wa 2013, s. 109.

78 Por. roz­wa­ża­nia i ar­gu­men­ta­cję w od­nie­sie­niu do pań­stwo­wych osób praw­nych C. Ko­si­kow­ski, Eks­per­ty­za praw­na na te­mat pod­mio­tów pod­le­ga­ją­cych kon­tro­li Naj­wyż­szej Izby Kon­tro­li, Nu­mer spe­cjal­ny Kon­tro­li Pań­stwo­wej, s. 34, http://www.nik.gov.pl/plik/id,1754.pdf [do­stęp: 30.09.2013].

79 Jak już wska­zy­wa­no wcze­śniej, w u.g.k. po­ję­cie gmin­nych jed­no­stek or­ga­ni­za­cyj­nych sto­so­wa­ne jest nie­kon­se­kwent­nie raz wli­cza­jąc zbiór gmin­nych osób praw­nych w tę ka­te­go­rię, a raz nie; patrz: S. Czar­now, Sa­mo­rzą­do­we oso­by..., s. 44 i n.; S. Pła­żek, Usta­wa o sa­mo­rzą­dzie gmin­nym. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2010, s. 319. W przy­wo­ły­wa­nym już wcze­śniej wy­ro­ku SN, jak i WSA w Byd­gosz­czy za­ak­cen­to­wał, że sko­ro w sys­te­ma­ty­ce jed­no­stek or­ga­ni­za­cyj­nych gmi­ny wy­ni­ka­ją­cej z u.g.k. od­róż­nia się gmin­ną jed­nost­kę or­ga­ni­za­cyj­ną od gmin­nej oso­by praw­nej, to jest to po­dział roz­łącz­ny (Sąd Naj­wyż­szy w wy­ro­ku z dnia 28 lu­te­go 2006 r., II PK 189/05, WSA w Byd­gosz­czy w wy­ro­ku z dnia 8 stycz­nia 2009 r., II SA/Bd 878/08).

Zob. uwa­gi do przy­pi­su 68 w ni­niej­szym roz­dzia­le.

80 Usta­wa z dnia 27 sierp­nia 2009 r. o fi­nan­sach pu­blicz­nych, t.j. Dz. U. 2013 r., poz. 885 z późn. zm.

81 Na te­mat kon­se­kwen­cji po­dzia­łu za­war­te­go w art. 9 u.f.p. w sfe­rze fi­nan­so­wa­nia za­dań pu­blicz­nych zob. m.in.: T. Dę­bow­ska-Ro­ma­now­ska, Ar­ty­kuł 9 usta­wy o fi­nan­sach pu­blicz­nych a art. 33 oraz 44 par 1 i 3 KC, (w:) Fi­nan­se pu­blicz­ne i pra­wo fi­nan­so­we - re­alia i per­spek­ty­wy zmian. Księ­ga Ju­bi­le­uszo­wa de­dy­ko­wa­na Pro­fe­so­ro­wi Eu­ge­niu­szo­wi Ruś­kow­skie­mu, L. Etel, M. Ty­nie­wic­ki (red.), Bia­ły­stok 2012, s. 180-183.

82 A. Bab­czuk, Za­dłu­że­nie spół­ek ko­mu­nal­nych może mieć wpływ na sy­tu­ację fi­nan­so­wą sa­mo­rzą­dów, FK 2012, nr 9, s. 5-16.

83 Ta­kie tłu­ma­cze­nie w do­ku­men­cie ro­bo­czym służb Ko­mi­sji w spra­wie sto­so­wa­nia unij­nych prze­pi­sów do­ty­czą­cych za­mó­wień pu­blicz­nych do sto­sun­ków mię­dzy in­sty­tu­cja­mi za­ma­wia­ją­cy­mi ("współ­pra­ca pu­blicz­no-pu­blicz­na") [nie­ofi­cjal­ne tłu­ma­cze­nie do­ku­men­tu SEC (2001) wer­sja osta­tecz­na z dnia 4 paź­dzier­ni­ka 2011 r. wy­ko­na­na przez DG ds. Ryn­ku We­wnętrz­ne­go i Usług], http://ec.eu­ro­pa.eu/in­ter­na­l_mar­ket/pu­blic­pro­cu­re­ment/docs/pu­bli­c_pu­bli­c_co­ope­ra­tion/se­c2011_1169_pl.pdf [do­stęp: 1.03.2013].

84 Zob. m.in. spra­wa C-107/98, Tec­kal Srl prze­ciw­ko Co­mu­ne di Via­no oraz Azien­da Gas-Acqua Con­so­rzia­le (AGAC) di Reg­gio Emi­lia, ECR [1999], s. I-08121; spra­wa C-458/03, Par­king Bri­xen GmbH prze­ciw­ko Ge­me­in­de Bri­xen i Stad­twer­ke Bri­xen AG, Zb. Orz. [2005], s. I-08585; spra­wa C-324/07, Co­di­tel Bra­bant SA prze­ciw­ko Com­mu­ne d'Uc­c­le i Région de Bru­xel­les-Ca­pi­ta­le, Zb. Orz. [2008], s. I-08457 oraz spra­wa C-573/07, Sea Srl prze­ciw­ko Co­mu­ne di Pon­te Nos­sa, Zb. Orz. [2009], s. I-08127.

85 Spra­wa C-107/98, Tec­kal Srl prze­ciw­ko Co­mu­ne di Via­no oraz Azien­da Gas-Acqua Con­so­rzia­le (AGAC) di Reg­gio Emi­lia.

86 Spra­wa C-340/04, Car­bo­ter­mo SpA i Con­so­rzio Ali­sei prze­ciw­ko Co­mu­ne di Bu­sto Ar­si­zio i AGESP SpA., Zb. Orz. [2006], s. I-04137, pkt 37.

87 Zgod­nie z orzecz­nic­twem ETS po­sia­da­nie przez przed­się­bior­stwo pry­wat­ne udzia­łu w ka­pi­ta­le spół­ki ko­mu­nal­nej w każ­dym przy­pad­ku wy­klu­cza moż­li­wość spra­wo­wa­nia przez JST kon­tro­li ana­lo­gicz­nej do tej, jaką spra­wu­je ona nad wła­sny­mi służ­ba­mi (spra­wa C-26/03, Stadt Hal­le i RPL Re­cyc­ling­park Lo­chau GmbH prze­ciw­ko Ar­be­its­ge­me­in­schaft Ther­mi­sche Re­stab­fall- und Ener­gie­ver­wer­tung­san­la­ge TREA Leu­na, Zb. Orz. [2005], s. I-00001, pkt 49).

88 Spra­wa C-458/03, Par­king Bri­xen GmbH prze­ciw­ko Ge­me­in­de Bri­xen i Stad­twer­ke Bri­xen AG, pkt 65; spra­wa C-371/05, Ko­mi­sja prze­ciw­ko Wło­chom, Zb. Orz. [2008], s. I-00110, pkt 24.

89 Spra­wa C-324/07, Co­di­tel Bra­bant SA prze­ciw­ko Com­mu­ne d'Uc­c­le i Région de Bru­xel­les-Ca­pi­ta­le, pkt 38 oraz spra­wa C-573/07, Sea Srl prze­ciw­ko Co­mu­ne di Pon­te Nos­sa, pkt 74-76.

90 Zob. W. Har­tung, Za­mó­wie­nia pu­blicz­ne a "pod­miot we­wnętrz­ny", ST 2008, nr 5, s. 37-51.

91 Spra­wa C-340/04, Car­bo­ter­mo SpA i Con­so­rzio Ali­sei prze­ciw­ko Co­mu­ne di Bu­sto Ar­si­zio i AGESP SpA., Zb. Orz. [2006], s. I-04137, pkt 63-68.

92 Pro­blem spół­dziel­ni jest na­to­miast po­mi­ja­ny.

93 Jako pod­sta­wę wska­zu­je się przy tym art. 375? k.s.h.

94 Opi­nia praw­na do­ty­czą­ca do­pusz­czal­no­ści świad­cze­nia na grun­cie pol­skie­go sys­te­mu pra­wa usług od­bie­ra­nia i za­go­spo­da­ro­wa­nia od­pa­dów ko­mu­nal­nych przez spół­ki ko­mu­nal­ne na rzecz gmin bę­dą­cych ich udzia­łow­ca­mi (w sys­te­mie in hau­se) z po­mi­nię­ciem re­gu­la­cji pra­wa za­mó­wień pu­blicz­nych spo­rzą­dzo­na przez A. Ja­ku­bec­kie­go oraz P. Bry­łow­skie­go, Kon­klu­zje, http://pigo.org.pl/si­tes/ko­mu­ni­ka­ty/2013_01_28/dok._5_-_O­pi­nia­_prof._Ja­ku­bec­ki.pdf [do­stęp: 7.03.2013].

95 A. Szu­mań­ski, Ko­men­tarz do ar­ty­ku­łu 375? KSH, (w:) Ko­deks spół­ek han­dlo­wych. Ko­men­tarz, t. 3, War­sza­wa 2008, uwa­ga 2 i 3, s. 692.

96 Wy­rok WSA we Wro­cła­wiu z dnia 15 czerw­ca 2005 r., II SA/Wr 169/05; wy­rok NSA z dnia 11 sierp­nia 2005 r., II GSK 105/05, ONSA 2006/2, poz. 62 oraz wy­rok NSA z dnia 16 maja 2006 r., II OSK 288/06. Pod­kre­ślić na­le­ży, że nie wy­klu­cza to moż­li­wo­ści za­war­cia umo­wy o re­ali­za­cję za­mó­wie­nia pu­blicz­ne­go na rzecz gmi­ny. Jak wska­zy­wa­no w orzecz­nic­twie wa­run­kiem jest tu zle­ce­nie nie­miesz­czą­ce się "w za­kre­sie za­dań, do któ­rych gmi­na po­wo­ła­ła tę jed­nost­kę" (wy­rok NSA z dnia 11 sierp­nia 2005 r., II GSK 105/05). Zob. rów­nież m.in. J. Je­rzy­kow­ski, Sto­so­wa­nie usta­wy Pra­wo za­mó­wień pu­blicz­nych przez wy­ko­nu­ją­ce za­da­nia o cha­rak­te­rze uży­tecz­no­ści pu­blicz­nej spół­ki z udzia­łem jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, FK 2004, nr 7-8, s. 115 i n.; A. De­loff-Bia­łek, G. Wy­szo­grodz­ki, Po­wie­rze­nie za­da­nia..., s. 49 i n.

97 W. Har­tung, Za­mó­wie­nia pu­blicz­ne..., s. 37-51.

98 Usta­wa z dnia 22 wrze­śnia 2006 r. o przej­rzy­sto­ści sto­sun­ków fi­nan­so­wych po­mię­dzy or­ga­na­mi pu­blicz­ny­mi a przed­się­bior­ca­mi pu­blicz­ny­mi oraz o przej­rzy­sto­ści fi­nan­so­wej nie­któ­rych przed­się­bior­ców, Dz.U. Nr 191, poz. 1411 z późn. zm.

99 Cho­dzi tu o or­gan pu­blicz­ny wy­ko­nu­ją­cy pra­wa z ak­cji lub z udzia­łów na­le­żą­cych do jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go lub ich związ­ków. Zob. art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. a ti­ret 2 u.p.s.f.

100 Pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści ban­ko­wej, jako wy­cin­ka dzia­łal­no­ści ko­mu­nal­nej spra­wia, że ko­niecz­ne jest jej oce­nia­nie i ewen­tu­al­ne ko­ry­go­wa­nie za­rów­no z punk­tu wi­dze­nia pra­wi­dło­wo­ści dzia­ła­nia JST, jak i sa­me­go ko­mu­nal­ne­go ban­ku lo­kal­ne­go. W ob­sza­rze ak­tyw­no­ści gmi­ny fun­da­men­tal­ne za­ło­że­nia nad­zo­ru i kon­tro­li nad jej dzia­łal­no­ścią (for­mu­łu­jąc kry­te­ria, or­ga­ny nad­zo­ru i kon­tro­li oraz wpro­wa­dza­jąc gwa­ran­cje ochro­ny sa­mo­dziel­no­ści sa­mo­rzą­du) wy­zna­cza Kon­sty­tu­cja RP, a kon­kre­ty­za­cją jej po­sta­no­wień sta­ją się nor­my ustaw zwy­kłych. Ca­ło­kształt prze­pi­sów od­no­szą­cych się do tej ma­te­rii prze­są­dza, że naj­istot­niej­szym kry­te­rium nad­zo­ru ustro­jo­we­go nad dzia­łal­no­ścią JST jest le­gal­ność. Pod­mio­ta­mi upraw­nio­ny­mi są w tym aspek­cie wo­je­wo­do­wie, Rada Mi­ni­strów, a w za­kre­sie spraw fi­nan­so­wych - re­gio­nal­ne izby ob­ra­chun­ko­we. Orze­cze­nia or­ga­nów nad­zo­ru mogą do­ty­czyć m.in. stwier­dze­nia nie­waż­no­ści np. uchwał bu­dże­to­wych w czę­ści obej­mu­ją­cej wy­dat­ki na ob­ję­cie udzia­łów w ka­pi­ta­le za­kła­do­wym spół­ki oraz uchwał o po­wo­ła­niu spół­ki. Por. S. Czar­now, Nad­zór i kon­tro­la nad go­spo­dar­ką ko­mu­nal­ną a za­gad­nie­nie le­gal­no­ści, (w:) Nad­zór nad sa­mo­rzą­dem a gra­ni­ce jego sa­mo­dziel­no­ści, War­sza­wa 2011, s. 201; D. Wa­cin­kie­wicz, Kon­tro­la i nad­zór w pra­wie ko­mu­nal­nym, War­sza­wa 2007, s. 236-263. In­a­czej kształ­tu­je się do­pusz­czal­ny ob­szar kon­tro­li nad dzia­łal­no­ścią JST. Naj­wyż­sza Izba Kon­tro­li może kon­tro­lo­wać dzia­łal­ność sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, ko­mu­nal­nych osób praw­nych i in­nych ko­mu­nal­nych jed­no­stek or­ga­ni­za­cyj­nych nie tyl­ko z punk­tu wi­dze­nia le­gal­no­ści, ale rów­nież go­spo­dar­no­ści i rze­tel­no­ści. Oce­ny pra­wi­dło­wo­ści dzia­ła­nia gmi­ny jako przed­się­bior­cy do­ko­nu­je rów­nież Pre­zes UOKiK oraz Sąd Ochro­ny Kon­ku­ren­cji i Kon­su­men­tów (por. m.in. D. Wa­cin­kie­wicz, Kon­tro­la i nad­zór..., s. 159 i n.). Gmi­na jest bo­wiem zo­bo­wią­za­na do uwzględ­nia­nia w swo­jej dzia­łal­no­ści za­ka­zów wy­ni­ka­ją­cych z usta­wy o ochro­nie kon­ku­ren­cji i kon­su­men­tów (zob. wy­rok SN z dnia 20 li­sto­pa­da 2008 r., III SK 12/08, Lex nr 510142). Po­wyż­sze wy­li­cze­nie or­ga­nów nad­zo­ru i kon­tro­li nie wy­czer­pu­je ka­ta­lo­gu pod­mio­tów upraw­nio­nych w tym za­kre­sie. Na­le­ży za­uwa­żyć, że w sze­ro­kim uję­ciu za taki or­gan moż­na uznać każ­dy, któ­re­mu zo­sta­ły przy­zna­ne ja­kie­kol­wiek kom­pe­ten­cje nad­zor­cze czy kon­tro­l­ne wo­bec JST. Por. uchwa­ła TK z dnia 27 wrze­śnia 1994 r. w spra­wie usta­le­nia po­wszech­nie obo­wią­zu­ją­cej wy­kład­ni art. 85 i art. 87 usta­wy z dnia 8 mar­ca 1990 r. o sa­mo­rzą­dzie te­ry­to­rial­nym, W 10/93.

101 Spo­sób or­ga­ni­za­cji tego nad­zo­ru jest obec­nie zróż­ni­co­wa­ny w po­szcze­gól­nych gmi­nach, któ­re w tym celu two­rzą wy­od­ręb­nio­ne ko­mór­ki or­ga­ni­za­cyj­ne (re­fe­ra­ty, biu­ra czy wy­dzia­ły) zaj­mu­ją­ce się nad­zo­rem wła­ści­ciel­skim bądź po­wie­rza­ją te za­da­nia wie­lu ta­kim ko­mór­kom. Róż­nie też for­mu­ło­wa­ne są cele i za­sa­dy pro­wa­dze­nia nad­zo­ru wła­ści­ciel­skie­go, a tak­że kry­te­ria do­bo­ru człon­ków rad nad­zor­czych, por. LWA-4101-05/2010, nr ewid. 23/2011/P10173/LWA, In­for­ma­cja o wy­ni­kach kon­tro­li spra­wo­wa­nia nad­zo­ru wła­ści­ciel­skie­go nad spół­ka­mi ko­mu­nal­ny­mi, NIK, s. 15, http://bip.nik.gov.pl/kon­tro­le/wy­ni­ki-kon­tro­li-nik/kon­tro­le,8208.html [do­stęp: 10.03.2013].

102 Na­to­miast zgod­nie z do­mi­nu­ją­cym sta­no­wi­skiem dok­try­ny nie ma pod­staw praw­nych do ob­ję­cia czyn­no­ścia­mi kon­tro­l­ny­mi ko­mi­sji re­wi­zyj­nej rady gmi­ny dzia­łal­no­ści spół­ek pra­wa han­dlo­we­go z udzia­łem mie­nia gmin­ne­go, tym sa­mym i lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go.

103 Por. art. 12 ust. 4 u.g.k..

104 Por. R. W. Ka­szub­ski, Nad­zór wła­ści­ciel­ski w ban­ku, Prze­gląd Po­dat­ko­wy 1996, nr 1, s. 26; C. Ko­si­kow­ski, Pu­blicz­ne pra­wo ban­ko­we, War­sza­wa 1999, s. 330.

105 Na te­mat pro­ble­mów z wła­ści­wym wy­zna­cze­niem za­kre­su przed­mio­to­we­go i pod­mio­to­we­go kon­tro­li na tle tak for­mu­ło­wa­nych prze­pi­sów zob. sze­rzej. m.in. C. Ko­si­kow­ski, Eks­per­ty­za praw­na na te­mat pod­mio­tów pod­le­ga­ją­cych kon­tro­li Naj­wyż­szej Izby Kon­tro­li, s. 41, http://www.nik.gov.pl/plik/id,1754.pdf [do­stęp: 30.09.2013]; idem, Eks­per­ty­za praw­na na te­mat in­ter­pre­ta­cji po­jęć: kry­te­rium le­gal­no­ści, go­spo­dar­no­ści, ce­lo­wo­ści i rze­tel­no­ści za­war­tych w art. 203 Kon­sty­tu­cji RP i w art. 5 usta­wy o Naj­wyż­szej Izbie Kon­tro­li, KP 2002, nr 4, s. 66; M. Szew­czyk, Eks­per­ty­za praw­na w spra­wie in­ter­pre­ta­cji po­jęć kry­te­rium le­gal­no­ści, go­spo­dar­no­ści, ce­lo­wo­ści i rze­tel­no­ści za­war­tych w art. 203 Kon­sty­tu­cji RP i w art. 5 usta­wy o Naj­wyż­szej Izbie Kon­tro­li, KP 2002, nr 4, s. 35.

106 Por. art. 4 ust. 2 pkt 2 i 4 czy art. 38g usta­wy o BFG okre­śla­ją­ce upraw­nie­nia do kon­tro­li pra­wi­dło­wo­ści: wy­ko­rzy­sta­nia zwrot­nej po­mo­cy fi­nan­so­wej udzie­lo­nej przez BFG, da­nych za­war­tych w sys­te­mach wy­li­cza­nia, a rów­nież kon­tro­li re­ali­za­cji pro­gra­mu po­stę­po­wa­nia na­praw­cze­go pod­mio­tu ob­ję­te­go sys­te­mem gwa­ran­to­wa­nia.

107 Kon­tro­la prze­strze­ga­nia pra­wa za­ka­zu­ją­ce­go sto­so­wa­nie prak­tyk na­ru­sza­ją­cych zbio­ro­we in­te­re­sy kon­su­men­tów, zob. m.in. E. Rut­kow­ska-To­ma­szew­ska, Na­ru­sze­nie obo­wiąz­ków in­for­ma­cyj­nych ban­ków w pra­wie umów kon­su­menc­kich, War­sza­wa 2009.

108 Nie jest to, po­dob­nie jak w od­nie­sie­niu do JST, peł­na eg­zem­pli­fi­ka­cja pod­mio­tów upraw­nio­nych do nad­zo­ru czy kon­tro­li dzia­łal­no­ści lo­kal­ne­go ban­ku ko­mu­nal­ne­go. Trze­ba tu brać pod uwa­gę ca­łość re­gu­la­cji od­no­szą­cych się do dzia­łal­no­ści tego ro­dza­ju in­sty­tu­cji kre­dy­to­wej jako przed­się­bior­cy, a więc uwzględ­nić kom­pe­ten­cje w tym za­kre­sie np. sądu re­je­stro­we­go.

109 Uchwa­ła TK z dnia 27 wrze­śnia 1994 r. w spra­wie usta­le­nia po­wszech­nie obo­wią­zu­ją­cej wy­kład­ni art. 85 i art. 87 usta­wy z dnia 8 mar­ca 1990 r. o sa­mo­rzą­dzie te­ry­to­rial­nym, W 10/93.

110 Por. T. Moll, Ko­men­tarz do art. 6 usta­wy o sa­mo­rzą­dzie gmin­nym, (w:) Usta­wa o sa­mo­rzą­dzie gmin­nym. Ko­men­tarz, B. Dol­nic­ki (red.), uwa­ga 5, War­sza­wa 2010, s. 100; A. Szewc, Za­kres dzia­ła­nia i za­da­nia gmi­ny, (w:) Usta­wa o sa­mo­rzą­dzie gmin­nym. Ko­men­tarz, A. Szewc, G. Jyż, Z. Pła­wec­ki (red.), War­sza­wa 2012, s. 121.

111 Orze­cze­nie: TK z dnia 23 paź­dzier­ni­ka 1995 r., K 4/95, OTK 1995, nr 2, poz. 11; TK z dnia 13 li­sto­pa­da 1996 r. K 17/96, OTK 1996, t. II, poz. 41.

112 Por. M. Szy­dło, Ogra­ni­cze­nia dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej od­no­szą­ce się do przed­się­biorstw ko­mu­nal­nych a swo­bo­dy ryn­ku we­wnętrz­ne­go we Wspól­no­cie Eu­ro­pej­skiej, ST 2007, nr 6, s. 13.

113 Orze­cze­nie TK z dnia 13 li­sto­pa­da 1996 r., K 17/96.

114 Na te­mat za­kre­su po­ję­cia "ban­ko­wa ob­słu­ga bu­dże­tu jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go" zo­bacz m.in.: B. Brze­ziń­ski (et al.), Pra­wo fi­nan­so­we, War­sza­wa 1997, s. 121; M. Zde­bel, Ob­słu­ga ban­ko­wa jed­no­stek sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Fi­nan­se sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go. Za­gad­nie­nia wy­bra­ne, L. Pa­trza­łek (red.), Po­znań 2005, s. 87; K. Sa­wic­ka, (w:) Usta­wa o fi­nan­sach pu­blicz­nych. Ko­men­tarz, W. Mie­miec, Z. Ofiar­ski, K. Sa­wic­ka (red.), Wro­cław 2010, s. 729-730 i cy­to­wa­na tam li­te­ra­tu­ra. Zob. rów­nież uchwa­ła Re­gio­nal­nej Izby Ob­ra­chun­ko­wej w Kra­ko­wie z dnia 4 czerw­ca 2012 r., KI-412/138/12, NZS 2012, nr 4, poz. 56.

115 W. Sro­kosz, Ban­ko­wa ob­słu­ga bu­dże­tu jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, FK 2012, nr 5, s. 32-33.

116 Zob. sze­rzej E. Rut­kow­ska-To­ma­szew­ska, Lo­ko­wa­nie wol­nych środ­ków przez jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go w ban­kach, FK 2012, nr 4, s. 25 i n.

117 Sko­ro bo­wiem zgod­nie z art. 264 ust. 1 u.f.p. ban­ko­wą ob­słu­gę bu­dże­tu jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go wy­ko­nu­je bank wy­bra­ny na za­sa­dach okre­ślo­nych w prze­pi­sach o za­mó­wie­niach pu­blicz­nych, a w art. 264 ust. 3 u.f.p. pra­wo­daw­ca nor­mu­je, że or­gan sta­no­wią­cy jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go może upo­waż­nić za­rząd jed­nost­ki sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go do lo­ko­wa­nia wol­nych środ­ków bu­dże­to­wych na ra­chun­kach w in­nych ban­kach to na­le­ża­ło­by przy­jąć, że są to inne ban­ki niż ten wy­ko­nu­ją­cy ob­słu­gę bu­dże­tu JST. Tak: W. Sro­kosz, Ban­ko­wa ob­słu­ga..., s. 32-33.

118 Ibi­dem, s. 32-33.

119 Cho­dzi tu o do­stęp­ność ro­zu­mia­ną jako moż­li­wość wy­co­fa­nia środ­ków w za­kła­da­nym okre­sie bez utra­ty opro­cen­to­wa­nia.

120 Jed­no­cze­śnie ist­nie­nie wy­czer­pu­ją­cych opra­co­wań na­uko­wych do­ty­czą­cych pro­ble­ma­ty­ki praw­nej two­rze­nia i funk­cjo­no­wa­nia ban­ków, a tak­że omó­wie­nie prze­pi­sów do­ty­czą­cych two­rze­nia i or­ga­ni­za­cji ban­ków, po­dej­mo­wa­nia i pro­wa­dze­nia przez nie dzia­łal­no­ści two­rzą­cych ramy praw­ne dla funk­cjo­no­wa­nia lo­kal­nych ban­ków ko­mu­nal­nych po­przez pry­zmat za­sad w roz­dzia­le IV mo­no­gra­fii czy­ni uza­sad­nio­nym, by w ni­niej­szych roz­wa­ża­niach skon­cen­tro­wać się na tych aspek­tach, któ­re sta­no­wią o róż­ni­cach w two­rze­niu i funk­cjo­no­wa­niu tego typu ban­ków.

121 S. Soł­ty­siń­ski, Za­ło­ży­cie­le spół­ki, (w:) Ko­deks spół­ek han­dlo­wych, S. Soł­ty­siń­ski, A. Szaj­kow­ski, A. Szu­mań­ski, J. Szwa­ja (red.), t. 3, War­sza­wa 2008, s. 28; Pra­wo han­dlo­we, A. Okol­ski (red.), War­sza­wa 2008, s. 277.

122 P. Te­resz­kie­wicz, For­ma spół­ki ak­cyj­nej, (w:) Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, t. 1, F. Zoll (red.), Kra­ków 2005, s. 213.

123 Obo­wią­zy­wał on przed no­we­li­za­cją usta­wy - Pra­wo ban­ko­we z dnia 1 kwiet­nia 2004 r.

124 M. Ma­zur, Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2008, s. 137.

Na mar­gi­ne­sie moż­na wska­zać, że prze­pis ten peł­nił i inne funk­cje. Wska­zy­wa­no tu zwłasz­cza na to, że był to prze­pis za­po­bie­ga­ją­cy nad­mier­nej kon­cen­tra­cji ka­pi­ta­łu (M. Ma­zur, Pra­wo ban­ko­we..., s. 137) oraz ry­zy­ku pod­po­rząd­ko­wa­nia ban­ku jed­nost­ko­wym in­te­re­som jed­ne­go za­ło­ży­cie­la (T. Na­roż­ny, Pra­wo ban­ko­we, Po­znań 1998, s. 205). Nie­któ­rzy przed­sta­wi­cie­le dok­try­ny wi­dzą po­trze­bę roz­wa­że­nia za­sad­no­ści dal­sze­go ist­nie­nia usta­wo­we­go wy­mo­gu mi­ni­mal­nej licz­by za­ło­ży­cie­li ban­ku w for­mie spół­ki ak­cyj­nej. Zob. A. Ka­wul­ski, Pra­wo ban­ko­we. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2013, s. 197.

125 Zob. rów­nież pod­roz­dział 5.4.2 o ban­ko­wej spół­ce ak­cyj­nej spo­łecz­no­ści lo­kal­nych.

126 A.W. Wi­śniew­ski, (w:) Pra­wo ban­ko­we Ko­men­tarz, W. Gó­ral­czyk (red.), War­sza­wa 1999, s. 39-40.

127 Zob. np. uchwa­ła nr 389/2008 KNF z dnia 17 grud­nia 2008 w spra­wie wy­ka­zu do­ku­men­tów za­łą­cza­nych do wnio­sków do Ko­mi­sji Nad­zo­ru Fi­nan­so­we­go w spra­wach o wy­da­nie ze­zwo­le­nia na utwo­rze­nie ban­ku, o wy­ra­że­nie zgo­dy na po­wo­ła­nie człon­ków za­rzą­du ban­ku oraz in­for­ma­cji o skła­dzie za­rzą­du przed­sta­wia­nej Ko­mi­sji Nad­zo­ru Fi­nan­so­we­go przez radę nad­zor­czą, Dz.Urz. KNF z 2008, Nr 8 poz. 43 z późn. zm.; uchwa­ła nr 312/2012 KNF z dnia 27 li­sto­pa­da 2012 r. w spra­wie try­bu wy­ko­ny­wa­nia nad­zo­ru nad dzia­łal­no­ścią ban­ko­wą, Dz.Urz. KNF z 2012 r., poz. 20.

128 Re­ali­zu­jąc na­kaz wy­ni­ka­ją­cy z art. 90 u.s.g. wójt, bur­mistrz albo pre­zy­dent mia­sta przed­kła­da wo­je­wo­dzie uchwał rady gmi­ny w cią­gu 7 dni od dnia ich pod­ję­cia.

129 Na te­mat we­ry­fi­ka­cji nad­zor­czej ak­tów sa­mo­rzą­do­wych zob. sze­rzej m.in. M. Ka­miń­ski, Nor­ma­tyw­ny mo­del prze­sła­nek nad­zor­czej we­ry­fi­ka­cji le­gal­no­ści ak­tów or­ga­nów sa­mo­rzą­do­wych a gra­ni­ce sa­mo­dziel­no­ści sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, (w:) Nad­zór nad sa­mo­rzą­dem a gra­ni­ce jego sa­mo­dziel­no­ści, War­sza­wa 2011; M. Stec, M. Mą­czyń­ski (red.), s. 30-46 i przy­wo­ła­na tam li­te­ra­tu­ra.

130 Pra­wo do wnie­sie­nia skar­gi nie jest ogra­ni­czo­ne żad­nym ter­mi­nem. Do­dat­ko­wo, or­gan nad­zo­ru może sko­rzy­stać ze środ­ka nad­zo­ru w po­sta­ci skar­gi do sądu ad­mi­ni­stra­cyj­ne­go nie tyl­ko, gdy w od­nie­sie­niu do da­ne­go aktu nie zo­sta­ły za­sto­so­wa­ne środ­ki nad­zor­cze bę­dą­ce w dys­po­zy­cji or­ga­nu, ale tak­że, pod pew­ny­mi wa­run­ka­mi, gdy in­ge­ren­cja nad­zor­cza mia­ła miej­sce. Zob. po­sta­no­wie­nie NSA z dnia 22 paź­dzier­ni­ka 2008 r., II OSK 839/08, CBO­SA oraz M. Chli­pa­ła, Glo­sa do po­sta­no­wie­nia NSA z dnia 22 paź­dzier­ni­ka 2008 r., II OSK 839/08, PiP 2009, nr 11, s. 136-142.

131 Po­sta­no­wie­nie NSA z dnia 12 lu­te­go 2012 r., II OSK 228/13, LEX 1281479.

132 Zob. sze­rzej roz­dział II ni­niej­szej mo­no­gra­fii.

133 W ca­łym okre­sie funk­cjo­no­wa­nia ban­ku ko­mu­nal­ne­go wi­docz­ne jest po­wią­za­nia fi­nan­so­we mię­dzy nim a JST. Do­ty­czy to za­rów­no ewen­tu­al­no­ści do­ka­pi­ta­li­zo­wa­nia (zob. np. M. Pa­weł­czyk, M. Jan­kow­ska, Pod­wyż­sze­nia ka­pi­ta­łu za­kła­do­we­go w ko­mu­nal­nej spół­ce ak­cyj­nej, Pr.Sp. 2012, nr 5, s. 3), do­ko­ny­wa­nia do­płat w ra­mach re­kom­pen­sa­ty, jak rów­nież moż­li­wo­ści utra­ty okre­ślo­nych skład­ni­ków mie­nia ko­mu­nal­ne­go w przy­pad­ku upa­dło­ści ban­ku.

134 R. So­wiń­ski, Wol­ność i usta­wo­wa swo­bo­da dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, Wro­cław 2007, s. 209.

135 Zob. zwłasz­cza: K. Ko­hu­tek, Sa­na­cja ban­ku w ban­ko­wych pro­ce­du­rach na­praw­czych i w po­stę­po­wa­niu upa­dło­ścio­wym, Kra­ków 2005; idem, Za­wie­sze­nie dzia­łal­no­ści ban­ku, War­sza­wa 2008.

136 Pa­mię­tać trze­ba, że nie­zgod­ność po­stę­po­wa­nia sa­mo­rzą­du gmin­ne­go z prze­pi­sa­mi pra­wa ro­dzi okre­ślo­ne kon­se­kwen­cje. Gmi­na wy­dat­ku­jąc środ­ki fi­nan­so­we na ob­ję­cie ak­cji w spół­ce, do któ­rej przy­stę­pu­je z na­ru­sze­niem art. 10 ust. 1-3 u.g.k. jed­no­cze­śnie na­ru­sza art. 44 ust. 2 u.f.p. i art. 216 ust. 2 u.f.p., co upraw­nia RIO do stwier­dze­nia nie­waż­no­ści uchwa­ły w czę­ści do­ty­czą­cej tych wy­dat­ków.

137 E. Ko­stro, Uwa­gi wpro­wa­dza­ją­ce i omó­wie­nie wy­bra­nych za­gad­nień, PB 2004, nr 5, s. 114.

138 A. Bo­ro­do, Za­kres dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go i za­gad­nie­nie ban­ków sa­mo­rzą­do­wych, GSP 2007, nr 16, s. 129-138; E. Foj­cik-Ma­stal­ska, Oce­na sta­nu pra­wa ban­ko­we­go, (w:) Pra­wo fi­nan­so­we i na­uka pra­wa fi­nan­so­we­go na prze­ło­mie wie­ków, A. Ko­stec­ki (red.), Kra­ków 2000, s. 289.

139 Zob. E. Choj­na-Duch, Re­sty­tu­owa­nie ko­mu­nal­nych kas oszczęd­no­ści w pol­skim sys­te­mie praw­nym, (w:) Dys­ku­sja na se­mi­na­rium: "Re­sty­tu­owa­nie ko­mu­nal­nych kas oszczęd­no­ści w pol­skim sys­te­mie praw­nym", zor­ga­ni­zo­wa­nym w dniu 27 kwiet­nia 1993 r. (Sejm RP I ka­den­cji) przez: Ko­mi­sję Sa­mo­rzą­du Te­ry­to­rial­ne­go, Ko­mi­sję Po­li­ty­ki Go­spo­dar­czej, Bu­dże­tu i Fi­nan­sów oraz Ko­mi­sję Usta­wo­daw­czą przy współ­pra­cy z Fun­da­cją Kon­ra­da Ade­nau­era, War­sza­wa 1993, s. 54; eadem, Ko­mu­nal­ne kasy oszczęd­no­ści, Wspól­no­ta 1993, nr 22, s. 11; W. L. Ja­wor­ski, Prze­kształ­ce­nie PKO w lo­kal­ne kasy oszczęd­no­ści, ZNAE, Po­znań 1992, z. 203, s. 131-32; J. Maj, Re­sty­tu­owa­nie ko­mu­nal­nych kas oszczęd­no­ści w pol­skim sys­te­mie praw­nym, (w:) Dys­ku­sja na se­mi­na­rium..., s. 28; W. Mie­miec, M. Ma­zur­kie­wicz, Pro­jekt usta­wy o ko­mu­nal­nych ka­sach oszczęd­no­ści, Wspól­no­ta 1993, nr 19, s. 14-16; A. Mły­nar­czyk, Ban­ki sa­mo­rzą­do­we - za­gad­nie­nie ich po­wo­ła­nia, za­dań, cha­rak­te­ru i po­zy­cji, (w:) Sa­mo­rząd te­ry­to­rial­ny a ban­ki, A. Bo­ro­do (red.), To­ruń 2002, s. 71; po­sel­ski pro­jekt usta­wy o ko­mu­nal­nych ka­sach oszczęd­no­ści, Sejm I ka­den­cji druk sej­mo­wy nr 73 z dn. 1992-01-24, d.a.; S. Ocho­ciń­ski, Ban­ki ko­mu­nal­ne w go­spo­dar­ce sa­mo­rzą­du te­ry­to­rial­ne­go, Ze­szy­ty Na­uko­we AE, Po­znań 1992, z. 203, s. 127-128; R. Tu­pin, Spór o KKO, Wspól­no­ta 1993, nr 25, s. 19; J. Wil­czyń­ski, Kon­cep­cja sys­te­mu ban­ków sa­mo­rzą­do­wych, ST 1991, nr 9, s. 36 i n.

140 Zob. np. A. Ko­wal­czyk, Sa­mo­rzą­dy chcą ban­ku, Rzecz­po­spo­li­ta, 25 stycz­nia 2012.

141 Uza­sad­nie­niem ta­kiej ten­den­cji mogą być uwa­run­ko­wa­nia ist­nie­ją­ce w sys­te­mie ban­ko­wym w da­nym okre­sie. Na po­cząt­ku lat dzie­więć­dzie­sią­tych XX wie­ku ban­ki spół­dziel­cze były in­sty­tu­cja­mi po­szu­ku­ją­cy­mi toż­sa­mo­ści w no­wym wa­run­kach ustro­jo­wych i mie­rzą­cy­mi się z trud­no­ścia­mi fi­nan­so­wy­mi, ban­ko­we spół­ki ak­cyj­ne wy­da­wa­ły się zaś atrak­cyj­ną nową for­mą pro­wa­dze­nia dzia­łal­no­ści opar­tą na za­sa­dach ryn­ko­wych i bez znacz­nej kon­ku­ren­cji w sek­to­rze. Obec­nie ban­ki spół­dziel­cze wzmoc­ni­ły swo­ją po­zy­cję fi­nan­so­wą, a jed­no­cze­śnie kon­cen­tru­ją swo­ją dzia­łal­ność na lo­kal­nym ryn­ku sta­jąc się w ten spo­sób na­tu­ral­ny­mi part­ne­ra­mi władz sa­mo­rzą­do­wych.

142 Por. wy­rok NSA w Gdań­sku z dnia 6 grud­nia 2000 r., I SA/Gd 1977/99, OwSS 2001, nr 2, poz. 63 i wy­rok NSA w Gdań­sku z dnia 9 stycz­nia 2003 r., SA/Gd 1968/02, OwSS 2003, nr 4, poz. 105.

143 Z. Nie­wia­dom­ski, W. Grzel­czak, Usta­wa o sa­mo­rzą­dzie..., s. 15.

144 M. Szy­dło, Usta­wa o go­spo­dar­ce ko­mu­nal­nej. Ko­men­tarz, War­sza­wa 2008, s. 129.

145 Pew­nym wzo­rem w tym za­kre­sie mógł­by być funk­cjo­nu­ją­cy w Da­nii Kom­mu­ne Kre­dit bę­dą­cy in­sty­tu­cją świad­czą­cą usłu­gi kre­dy­to­we dla lo­kal­nych i re­gio­nal­nych władz oraz do­star­cza­ją­cym środ­ki na inne cele lo­kal­ne.