WSTĘP

Gdy moja mama odchodziła, nasz dom był pełen ciepła i miłości. Głęboko wierzę, że więzi, jakie powstały w tamtym czasie pomiędzy nami, którzy byliśmy przy niej blisko, są dowodem na triumf życia nad śmiercią. W każdej chwili utrwalaliśmy pamięć o niej poprzez wspomnienia, anegdoty i historyjki, opowiadane, gdy przesiadywaliśmy w ciepłe letnie noce na tarasie. Nie baliśmy się uśmiechać, bo mama nigdy by nie pozwoliła, byśmy dali się przygnieść smutkom. I chyba właśnie te uczucia sprawiły, że ta książka powstała. Trochę z potrzeby przelania na papier naszego bólu i tęsknoty, a trochę (i co ważniejsze) z wiary w to, że wspomnienia, pamięć o niej, są po prostu warte zapisania. Jedynie pamięć może powstrzymać proces odchodzenia.

Adam z Mamą na festiwalu Colours of Ostrava, lipiec 2024 roku

W tamtym szczególnym momencie razem z wieloma współautorami tej książki spędzaliśmy czas w domu, w którym dorastałem i żyłem z mamą. I tak naprawdę dopiero wtedy wielu z nich poznałem bliżej - głównie poprzez wspólne przeżywanie choroby, ale też przez takie zwykłe, prozaiczne elementy codzienności, jak gotowanie, wspólne posiłki, kawa pięciu przemian i prowadzone do późnych godzin nocnych rozmowy. Każda z tych osób była dla niej ważna, każda pojawiła się w życiu mojej mamy w danym momencie i wszyscy razem stanowili gałęzie i korzenie jej rozwoju. Każde wspomnienie jest odzwierciedleniem różnych segmentów, które tworzyły moją mamę, suplementowały ją i czyniły właśnie taką, jaką ją znałem. Grono autorów stanowią osoby, które mama niezwykle ceniła - łączyły ich wspólne pasje, poczucie humoru, jakiś dryg, błyskotliwość. Pojawiali się na różnych etapach jej życia, jak rozdziały - każdy wprowadzał nowy wspaniały wątek, mały kosmos, mikroklimat, świat, który dzieliła wyłącznie z tą osobą. Ich osobowości (i osobliwości) miały wpływ na jej osobowość (i osobliwości), zapewne działało to również w drugą stronę. I dopiero bliższe poznanie tego grona uświadomiło mi, jak wyjątkowa w swojej różnorodności była moja mama. To właśnie jest to słowo, które określa moją mamę najlepiej. Różnorodna. Bo była zaiste osobą niesamowicie różnorodną i pewnie zgodziłby się z tym każdy, kto chociaż częściowo zapoznał się z jej dorobkiem artystycznym. Ale była różnorodna przede wszystkim jako osoba. Autentyczny kolorowy ptak, pełna życia, pasji, bardzo różnych, bardzo często wygrawerowanych w jej życiorysie przez konkretnych ludzi, którzy je uosabiali. Była absolutnie mozaikowa, nie narzucała sobie żadnych ograniczeń, żadnych granic w tym, co może ją zainspirować, wywołać u niej entuzjazm czy fascynację. Chociaż byłem z nią bardzo blisko, to dopiero czytając te wspomnienia, wiele nowego się o mamie dowiedziałem. A zawsze wydawało mi się, że znam ją na wylot. Wiele jest takich odsłon jej życia, o których inni nie mieli pojęcia. Sport, który uprawiała od małego, rysunek, nauka języków, medytacja i duchowość z tym związana, medycyna, socjologia, psychologia, muzyka metalowa, sci-fi i technofuturyzm, political fiction. Ona we mnie zaszczepiła zainteresowanie polityką, bo była w niej zawsze bardzo zorientowana, nie baliśmy się też kontrować naszych poglądów (gdy już dorosłem do posiadania ich). Gdy byłem mały, zaraziła mnie miłością do muzyki punkowej, new wave, new romantic, shoegaze, przede wszystkim The Cure i Cocteau Twins, ale też amerykańskiego i brytyjskiego rapu. Co zrozumiałe, biorąc pod uwagę jej zamiłowanie do zabaw słowem, adideacji i paragramu. Uwielbiała też jazz, to całe eksperymentowanie, improwizację, jamming. Wydaje mi się, że uwielbiała wszystko i wszystkich, którzy nie bali się wychodzić przed szereg, którzy potrafili odważnie działać w ramach swoich możliwości, nawet skromnych, co oczywiste, bo przecież sama wywodziła się ze środowiska próbującego amatorskimi działaniami podbić świat. Nie bała się przyszłości, była zawsze ciekawa rozwoju technologicznego, wierzyła, że tylko stając światu naprzeciw, może być jego spójną częścią. Bardzo ją też ciekawiły pod kątem socjologicznym i psychologicznym nowe zjawiska kulturowe i medialne. Często przesiadywaliśmy godzinami na kanapie, oglądając wszelakie treści i komentując je: seriale dla nastolatków, filmiki w internecie i reality shows. Ceniła sobie różne elementy świata, który ją otaczał, i różne postaci tego świata. Część z nich to właśnie autorzy tej książki, którzy w swoich osobistych opowieściach ukazują wspomniany przeze mnie mikrokosmos. Niepowtarzalny świat, który łączył ich z moją mamą, Joanną Kołaczkowską. Współpraca z nimi przy książce była ogromną przyjemnością i przywilejem. Dzięki nim czuję, że coraz lepiej rozumiem mamę. Wszyscy dali z siebie ogrom serca i każde wspomnienie jest tak cenne, jak cenna była dla nich moja mama. Dziękuję im bardzo za to, że bez wahania i całkowicie bezinteresownie spisali ten mikrokosmos, ale także za pasję, z jaką oddali go w państwa ręce. Mam nadzieję, że dzięki temu i Wasz świat będzie odrobinę bardziej kompletny, może trochę bardziej rozmarzony, kolorowy. Że pozwolicie sobie, tak jak moja mama, widzieć wartość tam, gdzie wydawałoby się, że jej nie ma. Bez narzucania sobie jakichkolwiek ograniczeń tyczących się tego, kim wolno, a kim nie wolno być.

Adam Kołaczkowski

Mała Asia w kokardach, 1972 rok

ANNA HAMIELECUrodzona kabareciara

Anna Hamielec - mama Joanny Kołaczkowskiej i jej siostry Agnieszki, urodzona 27 lipca 1943 roku w Rudkach koło Lwowa. Po wojnie przesiedlona do Dziesławia koło Ścinawy. Absolwentka Technikum Łączności we Wrocławiu, pracowała między innymi jako kontroler na Poczcie Głównej, a po przeprowadzce do Lubina w tamtejszym urzędzie pocztowym. Po śmierci pierwszego męża samotnie wychowywała córki. Józef Chudy zmarł w wyniku przewlekłej choroby serca. Później wyszła za Zbigniewa Hamielca. Jej barwny sposób mówienia często pojawiał się w twórczości Joanny.

Poród był ciężki, bo jako pierwsza wyszła rączka. Asia już łapką machała, kabareciara. Chudziutka była, drobniutka, takie badylki, badyleczki wszystko. Ale ja sama też byłam bardzo szczupła, ważyłam może pięćdziesiąt kilogramów. To był trudny czas, dużo pracowałam, a przecież Aga, siostra Asi, przyszła na świat ledwie chwilę wcześniej.

Do pracy wróciłam po trzech miesiącach urlopu macierzyńskiego. Jego część spędziłyśmy z dziewczynkami u mojej mamy w Dziesławiu. Miałam tam trochę ludzi do pomocy. A potem obie córki szybko poszły do żłobka.

Mieszkaliśmy wtedy w Lubinie przy ulicy Mickiewicza. Jeden pokój przedzielony półścianką. W nim duży tapczan i łóżeczko. Asia szybko z niego wyrosła i spały razem z Agą na tym tapczanie, a my z mężem za przegrodą na kanapie.

W dzieciństwie była bardzo żywotna, takie sreberko. Wszędzie jej było pełno. Dziarska, trochę bałaganiara, w przeciwieństwie do Agi, która czasami nawet strofowała ją z tego powodu. Ale poza tym Aga, choć starsza raptem o rok i trzy miesiące, podchodziła do Asi z wielką delikatnością. Choć Asia i tak mało płakała nawet jako małe dzieciątko. Jak coś złego się jej wydarzyło, zamek z klocków się zburzył czy coś podobnego, to mamrotała tylko pod nosem i tyle.

W przedszkolu też była żywiołem. Nie że rozrabiała. Ona miała po prostu swój świat, po którym poruszała się tak, jak sama uważała. Nikomu się nie podporządkowywała, mówiły mi panie przedszkolanki. Ale nie ze wzburzeniem, raczej z radością. Choć potrafiła robić różne numery. Pamiętam, jak kiedyś przyszłam ją odebrać, a panie powiedziały, że Asia rano wyjadła wszystko z kanapek innych dzieci. Właściwie nie wszystko, tylko to, co lubiła. Taka była, że jak coś jej smakowało, to zawsze zjadała do cna. Innego razu usłyszałam, że wylizała talerz po sosie truskawkowym. Powiedziałam jej po cichu: "No gdzie, tak się nie wylizuje, to nieładnie...". A ona mi na to: "No przecież, mamuś, ty w domu też wylizujesz". Mówiła, co jej ślina na język przyniosła, i nie przejmowała się, że ktoś usłyszy. A na pewno usłyszeli rodzice innych dzieci, bo rzecz miała miejsce w przedszkolnej szatni, kiedy przyszłam ją odebrać.

Dobrze dogadywała się z innymi dziećmi. Nauczyciele też ją lubili. Nie przysparzała żadnych kłopotów. Raz tylko w podstawówce wezwała mnie jej wychowawczyni, bo Asia figlowała na lekcji i zaczęła rozśmieszać klasę jakimiś figurami akrobatycznymi. To jest, myślę, normalne, że jak ktoś zrobi coś takiego i ma poważną minę, a taką miała wtedy Asia, to tym bardziej wszyscy wokół nie mogą się powstrzymać od śmiechu. Cała klasa ryła, a Asia poważna.

A poza tym rysowała na karteczkach ludziki z siusiakami, które puszczała w obieg po klasie. Jeszcze nie tak dawno natrafiłam na taką kartkę z ludzikiem z siusiakiem.

Siostry Asia i Agnieszka na kolanach rodziców, Lubin, 1967 rok

Asia ma roczek, Lubin, 1967 rok

Czas żałoby

W mieszkaniu na Mickiewicza przeżyłyśmy też śmierć taty dziewczynek, Józefa. Asia miała wtedy pięć lat, a Aga sześć. Zmarł w czerwcu, co zbiegało się z urodzinami Asi.

Wiele rzeczy związanych ze śmiercią męża ukrywaliśmy przed dziewczynkami, bo Aga i Asia były bardzo małe. Nawet jak poszłam na ostatnie pożegnanie, to ukryłam to przed nimi, bo chciałyby iść ze mną, szczególnie starsza, Aga. Z ich perspektywy tato po prostu pojechał do szpitala i już nigdy nie wrócił.

Mąż miał poważną wadę serca, przeszedł trzy operacje, był kilka razy w szpitalu i sanatorium. Mogła go uratować wymiana zastawki, ale wtedy takich zabiegów w Polsce właściwie nie wykonywano. Jego bezradność i dramat umierającego ojca małych dzieci były naprawdę wielkie. Nadzieję dała na chwilę rozmowa z profesorem Mollem, którą mąż usłyszał w telewizji. Profesor, który później szkolił profesora Religę, opowiadał o pierwszej w Polsce operacji na otwartym sercu.

Józef powiedział mi o tej rozmowie, jak tylko wróciłam z pracy. Dodał, że napisał już do profesora list, do którego załączył epikryzę, i wysłał poleconym.

Odpowiedź przyszła po tygodniu. Lekarz był zainteresowany przypadkiem męża. Pojechałam w jego imieniu do Łodzi, gdzie profesor pracował. Przyjął mnie adiunkt i powiedział, że szanse są małe. Zrobiono mu jakiś zabieg, ale i tak nadal konieczna była wymiana zastawki.

Więc Józef napisał kolejny list. Nie pamiętam do kogo, na pewno do jakiegoś urzędu, myślę, że dziś byłoby to Ministerstwo Zdrowia. Opisał w nim swoją sytuację, że ma dwie małe córki, że chce żyć.

Odpowiedź była odmowna.

Trzeci list napisał już tylko do Agi i Asi, przed kolejną, ostatnią operacją. Wiedział już wtedy, że nie ma szansy na przeżycie, ale zdecydował się na nią, bo chyba bał się cierpienia. To serce go dusiło, był siny, dużo czasu spędził w sanatoriach. I patrzył w tym cierpieniu na takie dwa malutkie skrzatki, które się tuliły do nogi.

Aga, widząc mnie później popłakującą gdzieś i chowającą ten list, wygrzebała go i przeczytała Asi. Zupełnie nic z niego nie rozumiały, nikt im nie wytłumaczył.

Ale na pogrzebie były. Msza w dużym kościele, później orszak żałobny na cmentarz. Aga krzyczała, chciała się rzucić tam do trumny, a Asia, malutka, ubrana na biało, stała cichutko, bo nie rozumiała, co się dzieje. Trudno sobie wyobrazić, co sobie takie dzieciątko mogło myśleć.

A potem przeprowadziliśmy się do kolejnego mieszkania, na ulicę Zawadzkiego. Dzisiaj ona nazywa się Paderewskiego. Dostałam to mieszkanie po śmierci męża, dyrektor u mnie w pracy zatroszczył się o to, żebym miała większe lokum dla siebie i dzieci.

Byłam zlękniona tym, co mnie czeka. Jak sobie z tym wszystkim poradzić? Samotna matka dwójki dzieci, nowe mieszkanie. Najpierw radość, przeprowadzamy się. Ale potem - jak się oporządzić? Za co umeblować? To były przecież gołe ściany. Dużo płakałam. Nawet jak oglądałam to mieszkanie za pierwszym razem, to płakałam - z rozpaczy, nie z radości. Radość przyszła dopiero później, pomogli sąsiedzi, rodzina, zakład pracy.

Czas dorastania dziewczynek to był dla mnie przede wszystkim czas strachu, żałoby, samotności. Czasem byłam milcząca i długo nic nie mówiłam. Sama nie wiem dlaczego. Nie chciałam nikogo, szczególnie córek, obarczać moimi smutkami, cierpieniem, więc zamykałam się w sobie. Byłam bardzo skupiona na tym, aby wypełnić im brak ojca. Stwarzałam przez to takie napięcie, że wszystko musi być idealnie. Perfekcyjna pani domu. Goście jeszcze wychodzili, a ja już biegałam z szufelką.

Mój drugi mąż, Zbyszek, pojawił się, gdy Asia miała jedenaście lat, a Aga dwanaście. Przed nim poznałam innych mężczyzn, ale jakikolwiek by się u nas w domu nie pojawił, to po drugiej stronie ściany już była Aga ze szklanką przy uchu. Asia tylko patrzyła, co Aga robi. Nasłuchiwały i decydowały w pokoju: "Nie, ten nie". Długo nie były gotowe, żeby mnie komuś tam, obcemu, oddać. Dopiero potem ustaliły, że dobrze, żebym jednak kogoś miała.

"Ara, bam, mam, weu, weu, we"

W międzyczasie wszystko zaczęło się układać. Urządziłyśmy się pod nowym adresem, a wakacje spędzałyśmy na wsi. Asia miała wyjątkowo bliskie i ciepłe relacje z babcią. Chodziła za nią krok w krok, wszystko robiły razem, zajmowały się świniami, karmiły kury. Uwielbiała wieś. Może dlatego, że nie lubiła się za bardzo myć. Tylko stopy myła. Sprzątać zresztą tak samo. Bałaganiara. To jej zostało. W jej domu zawsze było pozornie czysto, pachnąco i schludnie, ale w szafach rozgardiasz. Natomiast wszystkie rzeczy zawodowe, czy to stroje, czy to rekwizyty, wszystko poopisywane, ułożone. Tak jakby większą wagę przykładała właśnie do tych rzeczy kabaretowych.

W dzieciństwie ciuchy przebierała, dopiero gdy ktoś ją do tego zmobilizował. Kiedyś wyjechały z Agą na kolonie. Cały pobyt Asia przelatała w różowych spodenkach i koszulce. Później zmieniała tylko: tył na przód, a potem na lewą stronę. I tak sobie radziła. Miały ze sobą torby pełne innych rzeczy, ale Asia wróciła z samymi czystymi ubraniami. Nie namęczyłam się potem przy praniu.

Po przeprowadzce Asia dalej chodziła do przedszkola na Mickiewicza, Aga już do szkoły, blisko nowego mieszkania. Miała za zadanie codziennie zaprowadzić Asię do przedszkola, a potem odebrać. Chodziła z kluczem na szyi, to był jej obowiązek: zamknąć drzwi, nie zgubić klucza. Myślę, że to wpłynęło na Asię - skoro siostra jest odpowiedzialna za wszystko, to ona może sobie pozwolić na bycie frywolną. Czasem wręcz gapą.

I taka była jeszcze długo potem. Wolna, swobodna, dziecinna. Bardzo długo świat widziała oczami małego dziecka. Mogła mieć sześć lat, a zachowywała się jak czterolatka. Nie patrzyła do przodu, nie marzyła, kim zostanie. Coś tam sobie rysowała i tyle.

I jeszcze ciągotki aktorskie ujawniała. Jak zostawała w domu, to śpiewała, przebierała się. Lubiła się popisywać przed ludźmi. Zawsze też występowała na apelach w szkole, w przedszkolu. Śpiewała piosenki i mówiła wierszyki, do tego była pierwsza. Spisywała fonetycznie słowa zagranicznych piosenek z radia i śpiewała, tak zresztą nauczyła się angielskiego. Improwizowała, potrafiła wyjść przed inne dzieci na środek, pozmyślać jakieś słowa, pogadać bez sensu, ale i bez zażenowania. "Ara, bam, mam, weu, weu, we". Albo mówiła słowa, które śmieszą zawsze wszystkie dzieci: siku, kupa. Nie patrzyła w tym wszystkim na innych, była jakaś skupiona, zadumana. Jakby tworzyła. Nawet nie wiem, czy oczekiwała tych oklasków, które dostawała od grupy. Chyba jej na tym nie zależało, to nie było zaplanowane, po prostu musiała się wyrazić.

Asia w przedszkolu, Lubin, koniec lat 60. XX wieku

Fantazję miała ogromną. Z Agą miały w pokoju taką dużą szafę trzydrzwiową i kanapę wielką, którą później zamieniliśmy na półkotapczan czy tapczanopółkę, po jednej dla każdej dziewczynki. Asia po prawej, Aga po lewej stronie pokoju. Ale póki była ta szafa, to przy tej szafie robiły sobie scenki, tańczyły, wygłupiały się. Jak Asia siedziała, to Aga się wygłupiała i na odwrót.

Potem w jej życiu pojawił się taniec ludowy. Zapisała się do szkoły sama, nikomu nic nie mówiła. Sama też zapisała się potem na lekcje rysunku, a jeszcze później na łyżwy.

Najpierw jazda figurowa. Była w tym bardzo dobra. Mogła zdobywać nagrody, ale po chwili już nie chciała dalej jeździć. I wtedy Aga poszła za nią na figurówki, a Asia - na panczeny. Z nich też zrezygnowała jakoś po roku.

Ale co innego jest ważne: że czego się nie podjęła, to jej wychodziło. Miała wiele talentów. Trudno mi było ją wspierać i za nią nadążać, bo jak rozmawiałam z trenerem, który mówił mi, że jest w tych panczenach bardzo dobra, to jej to już nie interesowało, szła dalej. Tak jakby chciała się sprawdzać w różnych rzeczach. Wcale nie była dumna z tego, że ma jakieś konkretne zdolności. Ona po prostu bez przerwy szukała swojego miejsca. W końcu znalazła kabaret, najpierw Potem, później Hrabi. Tam się usadowiła.

Studia za jeansy

Jak dziewczyny skończyły szkołę podstawową, to Aśki praktycznie już nie było w domu, bo poszła do technikum z internatem w Głogowie. Wpadała na jeden dzień w tygodniu i wracała. Potem, kiedy była na dwuletnim studium nauczycielskim w Legnicy, to też jeszcze przyjeżdżała. Ale gdy później studiowała w Zielonej Górze, to bywała już bardzo rzadko.

Asia chyba nie miała sprecyzowanego pomysłu na to, co by chciała w życiu robić. Wiedziała tylko, że chciałaby prowadzić życie artystyczne. Raczej obojętne jej było, jaką szkołę skończy. Początkowo chciała pójść do technikum budowlanego, tak jak jej koleżanka Gosia, ale Zbyszek, w którym miała autorytet, wybił jej ten pomysł z głowy. Było już późno na składanie papierów, jednak Zbyszek miał w Głogowie znajomych i ostatecznie udało się wcisnąć ją jeszcze do technikum ogrodniczego. Chyba wyszło nieźle, bo kochała roślinki. Nigdy nie wyraziła żadnego niezadowolenia z powodu tej decyzji.

Z nauką w technikum radziła sobie świetnie. Zdobyła nawet prawo jazdy na ciągnik. Choć o tym, co działo się w technikum, dowiadywaliśmy się głównie z jej zapisków. Miała manię zapisywania rzeczy na malutkich karteczkach, drobniutkim pismem. Robiła z tego ruloniki i wsadzała do przypadkowych miejsc w plecaku czy w torbie. A ja to musiałam przecież wszystko opróżnić przed wypraniem. No to czytałam - na przykład o jej wizjach, jakie miała po wąchaniu rozpuszczalnika na przerwach, co było wtedy dość powszechne. Opisywała między innymi białe latające po klasie gołębie.

Asia z tatą Zbyszkiem i mamą Anią na osiemnastych urodzinach Paulinki Kamys, czerwiec 2023 roku

Tylko raz musiałam pojechać do technikum z interwencją. Zabrałam Agę. Dowiedziałyśmy się na miejscu, że piła alkohol na cmentarzu, wypiła całe wino. Była w rozpaczy po jednym chłopaku, który zresztą, jak się okazało, był uzależniony od narkotyków. Zabroniłam jej się z nim kontaktować, sprawa jakoś ucichła.

Na studia poszła, dlatego że Zbyszek obiecał jej jeansy. Miała wtedy dwadzieścia dwa lata, bo wcześniej zdążyła skończyć już technikum i studium nauczycielskie. Myślę, że ostatecznie powody, dla których poszła się dalej uczyć, były inne, ale i tak przywiozła Zbyszkowi potwierdzenie, że została przyjęta na pierwszy rok pedagogiki kulturalno-oświatowej. Zbyszek słowa dotrzymał.

Lubiłyśmy podrygiwać

Na studiach zaczęła przygodę z kabaretem. Tam powstała grupa Potem, pierwsza znacząca w jej karierze. Byliśmy na wszystkich występach, na których tylko mogliśmy być. Asia nas zawsze zapraszała, co zresztą zostało jej do końca. Spędzała dużo czasu z rodziną, potem, gdy mieszkała w Warszawie, zawsze serdecznie nas przyjmowała. Konfliktów nie pamiętam zbyt wielu, zresztą jak ktoś powiedział coś, co jej się mogło nie spodobać, wolała to przemilczeć.

Gdy zaczęła odnosić sukcesy w kabarecie, wzięła urlop dziekański i na dobrą sprawę do dziś nie wiem, czy ona te studia w ogóle ukończyła. Ale my ani przez chwilę nie mieliśmy wątpliwości co do tego, że powinna angażować się w kabaret, żeby postawiła wszystko na jedną kartę. Mieliśmy zaufanie, że wie, co robi. Odnosiliśmy ze Zbyszkiem wrażenie, że nareszcie znalazła swoje miejsce na ziemi. Że to jest to. Wszystko układało się w jedną historię: jej improwizacje z dzieciństwa, jej karteczki, zapiski. Potem też zapisywała wiele, żeby wykorzystać to na scenie. Podobały jej się moje powiedzonka, słyszałam je potem w skeczach Gloria! albo Proszę ja ciebie. Zawsze zresztą, gdy spotykałyśmy się we trzy z Asią i Agą, to lubiłyśmy razem się wygłupiać, tańczyć, podrygiwać.

Wrażliwość

Zawsze była wrażliwa na ludzką krzywdę. Nawet gdy koleżanki z klasy miały jakieś problemy, to opowiadała nam o nich w domu i mocno to wszystko przeżywała. Zawsze chciała pomóc. I jednocześnie sama nie chciała nikogo obarczać swoimi problemami. Nie zwierzała mi się za bardzo, często nie wiedziałam dobrze, co u niej. Potem bywało, że nie mieliśmy nawet świadomości, w jakich projektach bierze udział. Nie wiedzieliśmy na przykład nic o jej podkaście.

Tak naprawdę dopiero po jej śmierci zaczęliśmy na nią na nowo otwierać oczy, na to, jaka była i jak wiele robiła.

Nam tak naprawdę nie chodziło o to, żeby wszystko wiedzieć. Myślę, że trzymała wiele dla siebie przez zwykłą skromność. Ale jednocześnie brała na siebie bardzo dużo, nie umiała stawiać granic. Tego się obawialiśmy.

Dobry człowiek

W 2024 roku wyjątkowo odwiedziliśmy ją w Warszawie. Nie lubiła gotować, ale przyjmowała nas zawsze pięknie. Z reguły to ona przyjeżdżała do nas, ja jestem domatorką, zdrowie nie pozwala mi już na częste podróże. Ale zdecydowałam się.

Pojechaliśmy na Boże Narodzenie. Cieszę się, że spędziliśmy te święta razem, bo okazało się, że były ostatnimi.

To było nasze ostatnie spotkanie w normalnych warunkach. Kto by pomyślał, że niedługo potem...

Nie miała nawet kiedy nacieszyć się życiem.

Pożegnanie

Gdy zachorowała, nagrała piękny filmik dla mnie. Mówiła w nim, że ma nowotwór złośliwy, ale że da radę, bo jest silna kobieta. Skąd ona miała tyle siły, żeby podzielić się taką diagnozą i nie płakać? Była wtedy w pięknej niebieskiej kwiecistej sukience z lnu. I tak zwyczajnie mi to mówiła... Nie wiem, czy wierzyła, że z tego wyjdzie. Czuję, że nie wierzyła. Bo ten filmik - on już jednak brzmiał jak pożegnanie.

Pamiętam, że gdy było już po operacji, wszyscy byliśmy przy niej. Jak się budziła, to tak patrzyła, czy jesteśmy. Ale gdy drugi raz przyszliśmy, to już spała.

Skąd mogła wiedzieć, że jesteśmy obok? Nie wiem. Wierzę, że wiedziała.

Kabaret Potem - kultowa formacja kabaretowa działająca przy Wyższej Szkole Pedagogicznej w Zielonej Górze w latach 1984-1999, dała początek wyjątkowemu zjawisku kabaretowemu pod nazwą Zielonogórskie Zagłębie Kabaretowe. Charakterystyczny dla tego zjawiska był humor apolityczny.

Kabaret Hrabi - kabaretowa formacja powstała w 2002 roku z inicjatywy byłych członków kabaretu Potem: Joanny Kołaczkowskiej i Dariusza Kamysa, z udziałem Łukasza Pietscha i Tomasza Majera.

Siostry Agnieszka i Asia w parku lubińskim, lata 70. XX wieku

AGNIESZKA KAMYSTrzy kromki szczęścia

Agnieszka Kamys - urodzona w 1965 roku w Lubinie. Z zawodu pielęgniarka. Siostra Joanny Kołaczkowskiej. Wraz z rodziną i przyjaciółmi opiekowała się Joanną w chorobie. Żona Dariusza Kamysa - artysty kabaretowego, który przez prawie 40 lat występował z Joanną na scenie i artystycznie z nią współpracował.

Moje najwcześniejsze wspomnienia wiążą się z mieszkaniem na ulicy Mickiewicza w Lubinie. Mieliśmy tam jeden pokój przedzielony ścianką, za którą stał duży tapczan na sprężynach, potwornie ciężki do podnoszenia przy ścieleniu. Spałam na nim ja, potem dołączyła do mnie Asia, gdy już wyrosła ze swojego łóżeczka. Mama i tata spali po drugiej stronie ścianki.

Już jako małe dziecko miałam dużo obowiązków, czułam odpowiedzialność za mamę, za siostrę. Tatę natomiast pamiętam słabo. Z zawodu był ślusarzem i spawaczem, ale pracował niewiele. Miał poważny problem z sercem - wadę zastawki - więc często leżał w szpitalu albo przebywał w sanatoriach. Dzisiaj taką wadę leczy się całkiem prosto, ale kilkadziesiąt lat temu to było jak mission impossible - żeby otrzymać zastawkę, należało się wystarać o zgodę ówczesnych władz, do tego operacja była niezwykle droga, a my byliśmy biedni.

Tata napisał zatem do jakichś wysokich instancji list, w którym przekonywał, że jest ojcem dwu małych dziewczynek i w związku z tym chciałby żyć, ale dostał odpowiedź odmowną. Był wprawdzie trzykrotnie operowany przez profesora Jana Molla z Łodzi (tego samego, który później szkolił Zbigniewa Religę do operacji przeszczepu serca), ale przed trzecim z tych zabiegów było już jasne, że tata nie ma szans - szybko się męczył, bardzo ciężko oddychał.

Z czasu, gdy żył, zapisał się w mojej pamięci jeszcze taki moment: siedzimy z Asią naprzeciwko siebie przy stole w głównej części pokoju, przy oknie, a tata podaje nam kromki chleba z masłem. Trzy. Zjadłyśmy po jednej i tę ostatnią sobie wyrywałyśmy, aż w końcu każda została z kawałkiem w ręce - udało się ją podzielić mniej więcej pół na pół!

Tata zmarł, gdy miałam sześć lat. Mama poinformowała nas o tym wprost, ale mam wrażenie, że pięcioletnia wtedy Asia nie była do końca świadoma tego, co zaszło. Widziała, że cała rodzina płacze, ale jakby nie do końca łapała, co się wydarzyło. A może podświadomie wolała zostać w takiej swojej myślowej przestrzeni, gdzie było jej po prostu dobrze czy bezpiecznie?

Pamiętam ceremonię pogrzebową w dużym kościele w Lubinie. Potem trzeba było pokonać z konduktem kawał drogi na cmentarz, a my z mamą musiałyśmy kroczyć z przodu. Mamę to wszystko bardzo dotknęło, była wychudzona, zlękniona i zapłakana. Kiedyś zauważyłam, jak mama, popłakując, czyta jakiś list i chowa go do szuflady pod dokumentami. Wtedy, w 1971 roku, umiałam już czytać, więc podkradłam ten list. Powiedziałam też Asi, że to tato nam go zostawił. Pisał w nim, że jest z nas dumny i żebyśmy pamiętały o mamie, jak dorośniemy. Po latach oczywiście zupełnie inaczej odbieram jego treść, ale wtedy, jako dziecko, wyobraziłam sobie, że powinnam natychmiast zaopiekować się mamą i siostrą. I zaczęłam się poczuwać do odpowiedzialności za nie. Aśka za to nie okazywała w tym czasie szczególnych uczuć, nie płakała. W ogóle nie pamiętam, żeby płakała jako dziecko. Dużo się śmiała, chichrała w głos, to na pewno, ale łez nie pamiętam u niej ani razu. Myślę, że smutne doświadczenia przeżywała raczej w środku.

Po śmierci taty dostałyśmy rentę, bardzo niską ze względu na jego niewielki staż pracy. Żyłyśmy więc z tej renty i z tego, co zarobiła mama, która pracowała wtedy na poczcie. Pomagał nam też jej brat Józef, który miał wówczas może trzynaście lat i chodził do szkoły w Lubinie, a u nas mieszkał. Był zabawny, miał w sobie dużo ciepła. Przypomina mi się, jak raz wiózł mnie na sankach przez wielki śnieg i mu z tych sanek wypadłam (zresztą Aśka tę historię przytuliła jak własną i często opowiadała, jak to się zgubiła w śniegu... a może ona lepiej to pamiętała?). W mieszkaniu na Mickiewicza wcisnęłyśmy się też kiedyś do skrzyni tapczanu, o którym wspominałam. Brat mamy akurat po coś wyszedł, a my chciałyśmy mu zrobić kawał. Ale tapczan był potwornie ciężki, mocowany na grubych sprężynach, i szybko się zorientowałyśmy, że za nic nie damy rady go podnieść od wewnątrz, więc ogarnęła nas wielka panika. Uwolnił nas dopiero wracający Józek.

Piratka i gangsterka

Aśka była bardzo drobniutka, a przy tym niebywale żywotna, jak iskierka. Trzeba było ciągle na nią uważać, ciągle kontrolować, taka była ruchliwa, a na dodatek zupełnie pozbawiona poczucia zagrożenia. Oczywiście nie zawsze upilnować się dało. Pamiętam, jak któregoś dnia wybierałyśmy się z mamą do kościoła, obie ubrane na biało, i mama pozwoliła, żebyśmy wyszły trochę wcześniej z domu i czekały na nią przed klatką. I ja, ta grzeczna, zawsze ułożona, czysta, stałam pod tą klatką, a Aśka, nim mama zdążyła wyjść, już dwa razy zjechała z górki przy naszym bloku na kawałku kartonu. I rzecz jasna była cała brudna, tyłek w błocie. Mama się wkurzyła, bo trzeba było wracać się przebrać. A Asia... chyba miała to gdzieś. Nie dawała po sobie poznać, żeby ją to specjalnie jakoś ruszyło. W ogóle w naszym okresie dojrzewania, w jakichkolwiek napiętych sytuacjach, gdy Aśka coś nabroiła - nie przepraszała. Nie wykłócała się też. Stała tylko i słuchała. To ja czasami, wylewając przy tym łzy, przepraszałam mamę za nią. Od początku miała swój własny, specyficzny świat wewnętrzny i po swojemu postrzegała różne sprawy.

Jako dziewczynki regularnie brałyśmy udział we wszelakich przedszkolnych czy szkolnych występach i akademiach. Tylko że ja, zawsze na blachę przygotowana, wypadałam w nich sztywniutko, z widoczną tremą, a ona - już jako przedszkolaczka! - mogła wyjść na środek sali, ad hoc wymyślić piosenkę i od razu ją zaśpiewać. Improwizowała od małego, publiczne występy ją nakręcały, przepadała za rozśmieszaniem innych. To samo w szkole - na lekcjach nie potrafiła usiedzieć spokojnie na miejscu: rysowała na przykład na karteczkach ludziki, dorysowywała im peniski i puszczała po klasie albo wkładała sobie do ust cukierka, tak żeby papierek wyglądał jak przerwa w uzębieniu, a potem uśmiechała się do innych, że niby jest szczerbata. Z reguły kończyło się chóralnym śmiechem i wychowawczą awanturą.

Oprócz tego Asia specjalizowała się w wymyślaniu niestworzonych historii. Potem dzieciaki przychodziły do mnie czy do mamy i pytały, czy to prawda, że mamy w Ameryce ciocię, która płynie do nas statkiem? Wyglądało czasem, jakby fantazjowaniem chciała podnieść sobie samoocenę. Ale chyba po prostu te historie się w niej rodziły i musiały znaleźć jakieś ujście, koniecznie widowiskowe i publiczne. Poza tym, fizycznie drobniutka i krucha, takim sposobem mogła też zaimponować grupie. A Asia zawsze odczuwała potrzebę zwracania na siebie uwagi, chciała skupiać ludzi wokół siebie. To było dla niej bardzo ważne.

Już w przedszkolu, a później w szkole podstawowej tworzyła swoje bandy. Ze szkolnych przerw pamiętam taki powtarzalny obrazek: korytarzem pędzi Asia, a za nią horda dzieciaków; pewnie ona akurat coś wymyśliła - typu że jest piratem, a oni to jej załoga, albo coś w ten deseń. Tak samo było na podwórku czy kiedy wyjeżdżałyśmy razem na kolonie. Widywałyśmy się tam tylko przelotnie, bo też wspólnych znajomych miałyśmy niewielu - ja przeważnie garnęłam się do tych dojrzalszych, natomiast Aśka organizowała sobie gang rówieśników. I - w odróżnieniu ode mnie - nie miało dla niej kompletnie znaczenia, czy dobrze wygląda, czy jest czysta. Na koloniach mogła przez tydzień chodzić w tym samym ubraniu. Jednego roku miała taki różowy strój, spodenki i góra, i jak po kilku dniach ten róż się przybrudził, to po prostu przerzuciła ciuch na lewą stronę i tak go nosiła do końca pobytu.

Mikołajki w przedszkolu, Lubin, lata 70. XX wieku

W szkole sobie radziła, nie kojarzę, żeby były z nią problemy. Na pewno bardziej lubiła przedmioty humanistyczne i w nich czuła się pewniej. Natomiast nauka nigdy nie była dla niej pasją ani przygodą, zwłaszcza że na lekcjach trzeba przecież siedzieć spokojnie i się nie wiercić, a przy temperamencie Aśki to było niemożliwe. Szaleć to w ogóle zaczynała z samego rana, jeszcze przed szkołą. Mama wychodziła do pracy o siódmej - nasze koleżanki czekały już piętro wyżej, aż sobie pójdzie, zbiegały do nas i razem hasałyśmy do za dziesięć ósma, a potem leciałyśmy do szkoły. Najfajniejszą zabawą było wchodzenie na klamkę drzwi, z klamki na szafę i z szafy hop! na tapczan, a konkretnie na pierzynę. Pamiętam, że Aśce szło to zdecydowanie najlepiej - z wielkim sprytem i prędko wchodziła, a potem zeskakiwała dynamicznie. Pewnie przez to, że była mała i zwinna.

W tym czasie dosyć często chorowałyśmy na anginę. A ponieważ mieszkałyśmy na zanieczyszczonych terenach przemysłowych, to było trochę jak w serialu Ołowiane dzieci - stworzono dla uczniów możliwość wyjazdu na kilka miesięcy do prewentorium, żeby zmienić środowisko. Nam także lekarz wystawił skierowanie na taki wyjazd, do ponurego jak zamczysko budynku w Karkonoszach. Gdy tam trafiłyśmy, oczywiście starałam się od razu stworzyć dobre relacje z personelem, rozmawiałam z pielęgniarkami, czułam się już trochę jak dorosła, przekonana, że powinnam dawać siostrze poczucie bezpieczeństwa, choć była raptem rok młodsza ode mnie... O 22.00 zawsze gaszono światło na całym korytarzu, było niemal absolutnie ciemno, widać było jedynie poblask z okna. I przy takiej ciemności obsługa zamykała nam skrzypiące drzwi lub pukała, żebyśmy szli już spać - to był niesamowity strach! I na siku trzeba było po cichutku przemykać boso po ciemnym korytarzu - tak, żeby nikt z wychowawców nas nie przyłapał. Nie pamiętam, czemu aż tak się tego bałyśmy. Może nam zakazano wychodzenia albo ktoś na nas za to nakrzyczał? Wiem, że tak drżałyśmy przed tym wychodzeniem, że czasem słoiki służyły nam za niewygodny nocnik w pokoju. Mama przyjechała do nas dwa razy i za drugim poprosiłyśmy, żeby nas zabrała. Asia wprawdzie radziła sobie tam całkiem dobrze, ale myślę, że po śmierci taty nadal byłyśmy w traumie i przeżywałyśmy wszystko znacznie intensywniej.

Rajskie wakacje

Na każde ferie czy wakacje jeździło się do babci Józi i dziadka Józka w Dziesławiu. Tam to dopiero trzeba było Aśki pilnować! Pal licho normalne wspinanie się na drzewa czy gra w piłkę z kuzynami, ale na przykład w stodole moja siostra notorycznie właziła pod sam dach, na najwyższą półkę snopków i zeskakiwała. A, i jeszcze należało uważać, żeby nie wpadła do kompostownika z kiszonką buraczaną... Wszystko ją tam na wsi interesowało, zaglądała dosłownie w każdy kąt. Lubiła też pomagać babci w rozmaitych zajęciach przy domu, karmiła kury i kaczki, które w ogóle kochała, zwłaszcza malutkie. Pewnego razu nalała pompą ręczną wody do balii i wypuszczała na nią te żółte, pierzaste kacze kuleczki, patrząc, jak sobie świetnie radzą z pływaniem. W związku z tym postanowiła powtórzyć to samo z kurczaczkami, a te oczywiście okazały się oporne, więc miałyśmy z tego kupę śmiechu. Innym razem jednak - kiedy nakarmiłam kaczuszki grochem, a na popitkę dałyśmy im kwaśne mleko - dwa biedactwa padły. Było nam tak smutno, że wzięłyśmy kartoniki, żeby w nich te kaczuszki pochować, po czym wykopałyśmy im małe groby na polu. Pomodliłyśmy się, uklepałyśmy małe mogiłki i przy pomocy dwu podprowadzonych dziadkowi gwoździ zrobiłyśmy krzyże z patyczków. Wtedy nasz pradziadek Paweł, tata naszego dziadka, już wtedy staruszek, przyszedł nas skrzyczeć. Nie za kaczuszki. Za dwa gwoździe wzięte bez pytania. I jeszcze w złości połamał te krzyże...

Widziałam, że Asia była tego dnia bardzo przygnębiona. Cechowała ją autentyczna wrażliwość wobec zwierząt. Często karmiła psy, w tamtych czasach mieszkające w budach. Zresztą kiedyś, kiedy jeszcze była mała, umyśliła sobie, że sprawdzi tę budę - ciekawiło ją, jak jest w środku. Pies, który był wtedy na zewnątrz, tak się ucieszył, że ma gościa, że od razu wcisnął się do budy za nią. A że przestrzeń nie była duża, to Aśka nie mogła się ruszyć, psiak zresztą tak samo. Wspólnie stworzyli bardzo zabawny obrazek: z otworu wystawał łeb psa, a obok głowa Asi. Nie pamiętam jak, ale po licznych manewrach jakoś się w końcu wydostała na zewnątrz.

Dla świń babcia gotowała w parniku ziemniaki, do których dodawało się paszę. I my to z Aśką wyjadałyśmy! Bo ziemniaki z parnika były naprawdę pyszne - takie swojskie, z własnego pola, to przecież zupełnie inny smak. A gdy byłyśmy większe, to pomagałyśmy też czyścić krowy i świnie, a ja jeździłam z dziadkiem, żeby pomóc w pracach w polu. Aśka zwykle zostawała w domu, żeby działać z babcią przy zwierzętach, lepić pierogi i tak dalej. A w wolnych chwilach budowała sobie domki w krzakach. Planowała je jak mieszkanie, nawet z kuchenką, bo udawała, że tam gotuje, i meblowała - wynosiła cichcem od babci jakiś stołeczek czy kocyk, różne graty wlokła w te krzaki. Zresztą babcia nie była o to zła, oboje z dziadkiem dużo nam pozwalali.

Czasem chadzałyśmy też pasać nasze trzy krowy - to był kilkukilometrowy spacer na pastwisko i zabierała nas tam najmłodsza siostra mamy, czyli ciocia Tereska, która miała wtedy kilkanaście lat. Raz, pamiętam, wyprowadzono krowy na łąkę bliżej domu i przyczepiono na łańcuchu do palików. Potem my miałyśmy ściągnąć łańcuchy, żeby krowy już same, nauczone, poszły w kierunku domu. Nie wiem, jak to się stało, że Aśka szła wtedy przed nimi i kiedy poczuła, że krowy przyspieszyły, to zaczęła biec. No to tamte przyśpieszyły jeszcze bardziej. I ostatecznie jedna z krów przebiegła po Aśce. Potem babcia to Bogu ducha winne stworzenie skarciła. I tym Aśka przejęła się znacznie bardziej niż swoją niebezpieczną przecież przygodą.

Agnieszka i Asia nad morzem, lata 80. XX wieku

Na strychu u dziadków było też sporo dokumentów, poniemieckich książek, jakieś mapy. Asia uwielbiała tam przesiadywać, rozkładać wszystko i przeglądać. Mnie zresztą też to intrygowało, szczególnie mapy były ciekawe. Któregoś razu Asia zapaliła sobie świeczkę i książki zajęły się od płomienia. Nie pamiętam już, kto wtedy zainterweniował i gasił. Na pewno nie dziadek, bo potem pilnowałyśmy, żeby on się o tym w ogóle nie dowiedział, bo dziadek potrafił być naprawdę surowy. Aśka tylko mówiła do mnie: "Cicho, ale nic nie mów, proszę cię! Nie mów, Aga, tego, żeby to się nie wydało, nie?". Wtedy widziałam ją autentycznie przerażoną. Rzadkość.

Innym jeszcze razem, gdy przyjechałyśmy do Dziesławia na ferie zimowe, Asia, wówczas chyba w piątej klasie podstawówki, zabrała swoje łyżwy i natychmiast zniknęła, nikomu nie mówiąc, gdzie idzie. Ale że na naszej wsi pośrodku jednego z pól rósł zagajnik, a w nim był staw, coś mnie tknęło... Szczególnie że panował wtedy dość mocny przymrozek. Jak ją tam znaleźliśmy, to oczywiście została solidnie zrugana, ale - jak to ona - wzruszyła tylko ramionami. Miała w sobie wielką ufność wobec życia, wiarę w to, że jej się nic nie stanie. Stąd beztroska, z którą rzucała się w różne sytuacje.

Rzeźbienie w mydle

Asia bardzo aktywnie chłonęła świat. Już jako dziecko sama wyszukiwała sobie pasje czy koła zainteresowań. Nie była im szczególnie wierna, zwykle trzymała się czegoś pół roku czy rok. I w szkole, i w domu kultury z własnej inicjatywy zapisywała się na najróżniejsze zajęcia: taniec ludowy, taniec towarzyski, robienie na drutach... Potem dziergała takie malutkie ubranka dla lalek. Zapisała się też na jazdę figurową na lodzie - jednak po roku przerzuciła się na jazdę szybką. Tu wytrwała aż dwa lata - miała większe szanse, bo z natury poruszała się szybko; chyba nawet wzięła udział w jakichś zawodach, ale bez sukcesów.

No i nie można zapominać o zajęciach plastycznych - Asia uprawiała nawet rzeźbienie w mydle. A gdy w domu się trochę polepszyło - mama związała się już z naszym ojczymem Zbychem - i pojawił się magnetofon szpulowy, to też głównie Aśka z niego korzystała. Uwielbiała Beatlesów i zespół Budgie (od którego zresztą nadała imię naszemu psu), słuchała piosenek nagrywanych z radia i spisywała sobie ich teksty fonetycznie, po czym śpiewała je przed szafą (a ja czasem z nią). Co ciekawe, wtedy też zaczęła nagrywać coś w rodzaju autorskich słuchowisk.

W tamtych latach sypiałyśmy już na półkotapczanach i Asia nad swoim wypisywała różne daty, tak samo zresztą pod doniczkami, krzesłami, stołem. Same daty, nic więcej. Dla niej to było jak znaczenie terenu. A może znaczyło to coś innego? Nie wiem. Ja oczywiście nad swoim tapczanem nie bazgrałam - bo byłam tą grzeczną i wobec Asi zawsze wchodziłam w rolę matki... Najpewniej przyczynił się do tego wspomniany wcześniej list taty. Na pewno inaczej bym go zrozumiała, gdybyśmy przyznały się mamie, że go przeczytałyśmy, a ona pomogłaby nam zinterpretować przekaz. Ukryła list, żeby go nam pokazać, gdy będziemy trochę starsze, mądrzejsze. Szkoda, że wyszpiegowałam go szybciej.

Lubiłyśmy się wygłupiać z naszą mamą, gdy po czasie żałoby już troszkę okrzepła - dużo się chichrałyśmy, robiąc coś w kuchni, tańczyłyśmy, podrygując zabawnie. A jednak mam w pamięci, że w dzieciństwie okazywała nam mało uczuć. Przytulała nas albo całowała w nogi, dopiero gdy zasnęłyśmy. Nigdy jej na tym nie przyłapałam. I pewnie nie wiedziałabym do dziś, gdyby kiedyś w przypływie szczerości sama mi o tym nie opowiedziała.

Kiedyś, jako pierwszoklasistka z kluczem na szyi, miałam odebrać Asię z przedszkola. I sobie poszłyśmy na cmentarz. Nie pamiętam już, czy był to mój, czy jej pomysł, w każdym razie wykombinowałyśmy, że pójdziemy tam do taty, a przy okazji posprzątamy groby małych dzieci - oczyszczałyśmy je ze śmieci, z liści, a jak widziałyśmy za dużo zniczy czy innych ozdób, to zabierałyśmy część, żeby je przełożyć na groby puste. Tyle nam na tym zeszło, że w końcu zaczęło się ściemniać i wracałyśmy do domu spanikowane, bo wiedziałyśmy, że mama będzie zła. A ona nas nie karciła, nie krzyczała - tylko wpatrywała się takim smutnym, przenikliwym wzrokiem...

Na podwórku grało się w gumę, skakało na skakance, bawiło kapslami. Albo wypisywało jakieś słowa na ziemi i zakrywało je szkiełkami. Grałyśmy poza tym w noże, ale to już później. Raz zdarzyło się tak, że iluś chłopców z podwórka postanowiło przyjść do naszego mieszkania - ustawili się grzecznie w kolejce, kolejno pukali do drzwi, a potem wchodzili pojedynczo i pytali, czy będziemy ich dziewczynami. Ale żadna z nas się nie zgodziła.

Pewnie dlatego, że w czasach podstawówki chłopaki kompletnie Asi nie interesowali. Gdy ją skończyła, nasz ojczym wpadł na pomysł, żeby poszła do technikum ogrodniczego. Tam od razu się zakochała i miała pierwszego chłopaka, niejakiego Padera. A że szkoła była wyjazdowa, z internatem, a ich klasa mocno dokazująca, więc moja ciekawska siostra miała świetną okazję, żeby zakosztować wszelkich zakazanych owoców. Kiedy przyjeżdżała na weekendy do domu, mama zawsze przed wrzuceniem jej ubrań do pralki znajdowała w kieszeniach zapisane maczkiem karteczki zwinięte w rulony. I w końcu z nich wyczytała, jak to Asia próbowała wina i po tym płakała, jak wąchała klej i pod jego wpływem widziała białe gołębie... Po tym zdarzeniu szybko pojechałyśmy do internatu, gdzie mama kategorycznie zakazała Aśce jakichkolwiek kontaktów z Paderem. I, o dziwo, Aśka się nawet posłuchała, nie było więcej problemów.

Okładka zeszytu Asi z afirmacjami

Bułgarska przygoda

W 1983 roku pojechałyśmy razem z mamą i Zbychem do Bułgarii. Przy takich okazjach brało się ze sobą artykuły na handel: pamiętam perfumy "Basia" w atomizerze, żelazko, okulary, papierosy... Na miejscu Aśka od razu skubnęła rodzicom jedną paczkę ze sztangi i pobiegłyśmy na nadmorskie wydmy. Tam siadłyśmy w trawach i ona mi pokazywała, co się z papierosami robi - bo sama już paliła. W końcu to ona uczyła czegoś mnie, a nie ja ją! Zresztą opłaciła się ta wyprawa podwójnie, bo na tej plaży poznałyśmy jakąś bułgarską młodzież, a potem nurkowałyśmy z takimi dwoma uroczymi chłopcami i łowiłyśmy małże. Bez masek, z otwartymi oczami wpływało się pomiędzy skałki. Bajka. Później była wielka uczta, bo chłopcy rozpalili na plaży ognisko. To były pierwsze małże w moim życiu i smakowały mi ogromnie!

Za to z handlem szło gorzej. Miałyśmy na sprzedaż stroje kąpielowe i okulary, stałyśmy z nimi przed wejściem na plażę i bardzo się wstydziłyśmy. Na dodatek podeszły do nas Polki, więc żeby się broń Boże nie zdradzić, że też jesteśmy z Polski, zaczęłyśmy mówić po rosyjsku. I sprzedałyśmy im okulary! Stroje za to nie szły w ogóle, najpewniej dlatego, że miejsce okazało się plażą nudystów... W drodze powrotnej zatrzymaliśmy się jeszcze w Budapeszcie, gdzie Zbych zaprowadził nas na jakiś szemrany targ i kazał rozstawić się z towarami. Na szczęście niedługo potem rozległ się gwizd i wszyscy zaczęli się pakować, bo to oznaczało nalot policji. Trzeba było w te pędy uciekać.

Miłośniczki horrorów

Po technikum Aśka nie wiedziała, co ze sobą zrobić, więc wybrała studium nauczycielskie. Jednak szybko stwierdziła, że zajęcia z dziećmi nie są dla niej. Wtedy Zbych obiecał, że jeśli pójdzie na studia, to on kupi jej wymarzone dżinsy z Pewexu. I tak zdała na pedagogikę kulturalno-oświatową w Zielonej Górze. Przeniosłyśmy się tam obie. Najpierw zamieszkałyśmy w Starym Kisielinie - dwa pokoiki, w których wszystko było słychać zza ścian. Wspominam tamto mieszkanie jako wyjątkowo traumatyczne. Asia, ta odważna Aśka, zaczęła się w nim bać. Nocami często budziła się z krzykiem. Wtedy do niej przylatywałam, ale bywały też noce, gdy zostawała sama, bo ja miałam dyżury w szpitalu. Do dziś nie rozumiem, co się tam wydarzyło. Może tak podziałała informacja o śmierci wujka Leszka, który w tym czasie zmarł na chłoniaka. A może po prostu naoglądałyśmy się za dużo horrorów, do których nas wtedy ciągnęło...

W Zielonej chyba po raz pierwszy zaczęłyśmy się obracać w tym samym towarzystwie. Mój mąż Darek oraz Władek Sikora, oferując możliwość publicznych występów i rozśmieszania ludzi, bez problemu wciągnęli Aśkę w działania kabaretowe. Pamiętam też wspólne dyskoteki, na których tańczyłyśmy, gadałyśmy. Raz nawet, gdy Aśka na wieczorze studenckim śpiewała piosenkę Poszłabym za tobą Breakoutu, zebrałam się na odwagę i wtargnęłam na scenę, żeby zatańczyć razem z nią. Nagle było jak za dzieciaka - razem się wygłupiałyśmy, rozśmieszałyśmy. Potem siostra często mnie namawiała, żebyśmy coś zrobiły wspólnie, po latach chciała mnie nawet wciągnąć do Spadkobierców. Ale tyle odwagi już nie miałam.

Bilet do Kina Relax na film "Krzyk 2", 1998 rok

Po jakimś czasie Asia wyszła za Mariusza, kupiła mieszkanie na Morelowej, pięć minut od naszego na Wrocławskiej, więc miałyśmy kontakt cały czas. Bardzo lubiła do nas przychodzić, bo było skromnie, ale gustownie. Często kładłyśmy się na materacu ułożonym na podłodze i oglądałyśmy horrory. To były też czasy prężnego działania Wytwórni A'YoY. Jeden z pokoi na Wrocławskiej zagrał nawet garderobę Lolity w filmie Dr Jekyll i Mr Hyde.

Małżeństwo z Mariuszem trwało krótko. Gdy się rozeszli, Asia zakochała się w Krzysztofie, który mieszkał w Warszawie. Przeprowadziła się więc, wyszła za niego i z ich miłości urodził się Adaś. Nasze kontakty siłą rzeczy nieco osłabły, ale nadrabialiśmy wspólnymi wyjazdami na narty czy letnimi urlopami w Chorwacji. Asia zabierała też czasem w podróże naszą córkę, a w ostatnich latach wciągnęła nas w jeżdżenie na festiwal muzyczny Colours of Ostrava. Obchodziłyśmy wspólnie święta, przeważnie Bożego Narodzenia, bo w wielkanocne wolała odpoczywać (raz przyjechała z Bosmanem, przygarniętym, mocno straumatyzowanym starym psem, z którego na dodatek sypała się sierść). Lubiła mieć bliskich wokół siebie. Dlatego wiele razy proponowała, żebyśmy zamieszkali gdzieś bliżej niej.

Agnieszka i Asia na osiemnastych urodzinach Paulinki Kamys, czerwiec 2023 roku

Gdy Asia pierwszy raz wspomniała mi o diagnozie, nie byłam w stanie w to uwierzyć. To nie mogło dziać się naprawdę. Bardzo długo trzymałam się tej myśli - że ktoś mnie wciągnął w jakąś opowieść, w jakiś film i zaraz będzie stop-klatka, okaże się, że to wszystko fikcja. A kiedy już nie można było się łudzić, weszłam przede wszystkim w rolę zadaniową, również dlatego, że jestem pielęgniarką. Do tego wiedziałam, że Asia bardzo nie chce i nigdy nie chciała widzieć łez mamy czy moich, a już szczególnie być ich powodem.

Myślę, że można tylko dziękować, nie wiem, Bogu czy wszechświatowi, za to, że historia jej choroby potoczyła się tak, a nie inaczej. Asia była w niej tak pokorna, tak cicha. Wszystko przebiegało w łagodności, a ona pozwoliła najbliższym być przy sobie. I jej "pierwotna banda" była cały czas obok niej. Bardzo istotne było też, że stworzyliśmy jej hospicjum domowe. Raz wzięłam ją na wózku na zewnątrz, siedziałyśmy na tarasie. Zapytałam, czy chce, żebym puściła jej medytację Ho'oponopono: przepraszam, proszę, wybacz mi, dziękuję, kocham cię. Ona wzięła wtedy komórkę i napisała: "Aga, przepraszam cię". Kiedy odchodziła, też jej to puściłam - myślę, że to ważne, że w tym momencie w jej imieniu stanęłam przed wszystkimi osobami, które były dla niej ważne i którym również chciałaby powiedzieć te słowa. Bo miałam poczucie, że trzyma ją jeszcze na ziemi coś niezałatwionego. Gdy człowiek jest nieprzytomny, wydaje nam się, że nie mamy z nim kontaktu, ale istotne jest, by do niego mówić, bo on często nas słyszy.

Rysunek na serwetce, autor i rok nieznany

Trzy dni przed śmiercią Asi trzymałam ją za rękę. Zamknęłam oczy i powiedziałam jej w sercu: "Asiu, jeśli chcesz, to mów do mnie". I wtedy w sercu usłyszałam: "Tak, Aga". Jakby dusza mówiła do duszy. Zapytałam ją, jak się czuje - powiedziała, że dobrze i nic jej nie boli. Ja jej opowiedziałam o trudnej sytuacji z pewnym człowiekiem, a ona poradziła mi: "Aga, nie martw się, za chwilę to się skończy, ale zadbaj o Darka, bo jest w złym stanie psychicznym". Spytałam też, gdzie jest, i powiedziała mi, że przed bramą. Wtedy oczami duszy zobaczyłam taką bramę, jakby z granitu, i wielki mur. Asia dała mi znać, że nie jest tam sama, ma wokół siebie dużo ludzi. Później brama się otworzyła, wypłynęło wielkie światło i ci ludzie zaczęli ku niemu kroczyć. Ja wtedy przypomniałam Asi: "Wiesz, że dalej już z tobą nie pójdę". Ona odparła mi tylko: "Tak, wiem". Wyszłam na chwilę, a gdy znowu przyszłam ją potrzymać, zobaczyłam, że brama jest już zamknięta. Trzy dni później Asia odeszła...

Spadkobiercy - serial improwizowany wymyślony przez Dariusza Kamysa w 1993 roku. Przedstawiany był na scenach klubów studenckich i festiwalach. Od 2008 roku realizowany dla telewizji.

ALINA I MAREK NIEDZIELOWIEHumanistka na ciągniku

Alina Niedziela - nauczycielka w szkole podstawowej. Miłośniczka powieści z historią w tle i górskich wędrówek. Jej znajomość z Asią trwała czterdzieści cztery lata, od czasu technikum - dzieliły wtedy wspólny pokój w internacie szkolnym.

Marek Niedziela - rolnik, pasjonat historii i muzyki. Z Asią znali się od 1981 roku. Byli w jednej klasie w technikum ogrodniczym w Głogowie.

Nasza szkoła mieściła się w starym folwarku. To był taki pałacyk, bardzo klimatyczny i kameralny, a zarazem siedziba chyba jedynego technikum ogrodniczego w województwie legnickim. Liczyło tylko cztery klasy, po jednej na każdym roku. Oprócz tego była tam zasadnicza szkoła rolnicza i studium rolnicze. W komunistycznej Polsce lat osiemdziesiątych ogrodnictwo było jedną z nielicznych działalności prywatnych, na którą władza pozwalała i w której można było zarobić sensowne pieniądze, więc wielu z naszych rodziców chciało, abyśmy się tam uczyli.

Z rodzinnego domu Asia miała do szkoły czterdzieści kilometrów, my osiemdziesiąt, dlatego przez cztery lata praktycznie żyliśmy w internacie i dlatego szkoła kojarzy nam się z domem. Jako uczniowie spędzaliśmy ze sobą cały czas, bo internat - o dziwo - był koedukacyjny. Było nas około pięćdziesięciu osób, mniej więcej dwudziestu chłopaków i trzydzieści dziewczyn. Obowiązywały tam takie zasady jak w domu, czyli samodzielnie się sprzątało czy ogarniało stołówkę. Wszystko to sprawiało, że przebywaliśmy ze sobą dwadzieścia cztery godziny na dobę.

Z Asią zaprzyjaźniliśmy się szybko - Alina mieszkała z nią w pokoju. Już wtedy zaczęliśmy się spotykać, zostaliśmy szkolną parą. W tym samym czasie Asia zaczęła umawiać się z przyjacielem Marka z podstawówki. Więc nie dość, że w szkole byliśmy cały czas razem, to jeszcze jeździliśmy w weekendy do Lubina albo Jawora na dyskotekę. Do tego wszystkie osiemnastki. Najlepsze lata, od piętnastego do dziewiętnastego roku życia, spędziliśmy razem praktycznie non stop. To nas scementowało, choć po ukończeniu szkoły nie spotykaliśmy się aż tak często.

Mistrzowie żartu szkolnego

Mieliśmy klasę indywidualistów. Każdy chciał zabłysnąć, z czego rodziły się różne żarty czy inne barwne historie. W naszej wychowawczyni mieliśmy wspaniałego obrońcę - ilekroć narozrabialiśmy, ona potrafiła to załagodzić. Weźmy na przykład apel na zakończenie roku szkolnego dla maturzystów z rocznika wyżej, który odbył się na podwórku. Po wszystkim kazano nam wnieść krzesła do szkolnej sali, a potem mieliśmy wrócić na klasówkę, chyba z rosyjskiego albo historii. No więc co zrobiliśmy? Chłopcy wnosili krzesła do sali i wystawiali je z powrotem przez okno dziewczynom. W ten sposób trzydzieści krzeseł nosiliśmy pół godziny, dopóki nasza wychowawczyni nie wyczuła, że coś kręcimy. A ponieważ była wspaniała, ponegocjowała z drugą nauczycielką. Powiedziała do nas: "Możecie już je wnieść, bo załatwiłam wam, że klasówki nie będzie".

Nie dość, że broiliśmy, to jeszcze byliśmy w tym zgrani, działaliśmy solidarnie. Nie było jednak z naszej strony złośliwości.

Choćby ta historia z puszczaniem samolocików. Składaliśmy sobie samolociki z papieru i puszczaliśmy je do siebie. Nauczyciele wiedzieli, że upominanie nas nic im nie da. Ale mieliśmy nauczyciela, który podczas lekcji wykładał, chodząc po sali, i zabierał nam te samolociki. Odnosił je i kładł sobie na biurko. Jeden, drugi, dziesiąty... W końcu nazbierało się ich pół biurka. Na końcu, chcąc nas chyba zawstydzić, że już prawie dorośli ludzie bawią się takimi rzeczami, powiedział: "No, dzieci, teraz macie jeszcze pięć minut do końca lekcji! Jak chcecie, to możecie się pobawić". Gdyby tylko można nas było tak łatwo zawstydzić... Zamiast tego cała klasa na hurra rzuciła się na te samoloty i zaczęliśmy je puszczać.

Uczniowie technikum ogrodniczego w Głogowie (Asia w pierwszym rzędzie, piąta od lewej), 1982 rok

Asia zawsze miała ciekawe pomysły na rozbawienie klasy podczas lekcji, na przykład pisanie karteczek z treścią: "Zobacz, co wisi na suficie". Karteczka była tak podawana, aby przykuć uwagę niczego niepodejrzewającego nauczyciela, który ją ostatecznie przechwytywał. Co więcej, ciekawość, jak to często bywa, wygrywała. Nauczyciel dyskretnie rozwijał karteczkę i spoglądał na sufit. Oczywiście niczego tam nie znajdował, ale klasa miała ubaw.

Sobie nawzajem też robiliśmy kawały. Raz byliśmy na praktyce zawodowej w poznańskim, mieszkaliśmy przy gospodarstwie ogrodniczym typu PGR, w starych zabudowaniach folwarcznych. Chłopcy w jednym budynku, dziewczyny w drugim. Po paru dniach dziewczyny zaczęły przychodzić do chłopaków i mówić, że one są pewne, że u nich na strychu coś straszy, słyszą tam kroki w nocy, jakieś drzwi trzaskają, coś skrzypi... A chłopaki na to: "Dobra, nie martwcie się, po kolacji pójdziemy tam z wami, zobaczycie, że tam nic nie ma. Zadrutujemy może te drzwi i będziecie spokojne". Tak tylko powiedzieli. Przed kolacją wystroili kolegę w robocze ubrania, gumowce, zawiązali mu paski pod pachami, znaleźli kawałek linki i przerzucili ją przez belkę na strychu. Po kolacji zaprosili dziewczyny do budynku. Zapanowała już szarówka, na tym strychu było tylko małe okienko w suficie. Dziewczyny weszły i zobaczyły, jak w półmroku ze środka sufitu na linie wisi gościu. Jak zaczęły wiać, to ledwo zmieściły się w drzwi! Najprawdopodobniej już do końca pobytu nie zasnęły. Takie numery sobie robiliśmy!