Rozdział 1
Asertywność i ty
Bądź uczciwy w stosunku do innych, ale uważaj na nich,dopóki nie staną się uczciwi w stosunku do ciebie.
Alan Alda
Nie daj się zwieść tytułowi części pierwszej. Ta książka nie traktuje o tym, jak postawić na swoim. Pisząc "twoje prawo", mamy na myśli funkcjonowanie na równych prawach z innymi. Chodzi nam o równość - równowagę - w życiu i w relacjach z ludźmi.
Czy lubisz lody marki Ben & Jerry's? Co powiesz o smaku Chunky Monkey, Chubby Hubby, Cherry Garcia albo White Russian? (Swoją drogą, chcielibyśmy zapytać producentów, co się stało z tym ostatnim smakiem).
W porządku, wystarczy, to podchwytliwe pytanie. Kto nie lubi przepysznych, najwyższej jakości lodów (oczywiście poza tymi nieszczęśnikami, którzy nie tolerują laktozy)? Zadaliśmy powyższe pytanie, ponieważ za sukcesem Ben & Jerry's - niegdyś krajowej, teraz już międzynarodowej marki - kryje się interesująca historia.
W 1984 roku, gdy Ben Cohen i Jerry Greenfield cieszyli się już godną pozazdroszczenia reputacją w Nowej Anglii za sprawą doskonałego produktu "domowej roboty", na którego etykietach widniały krowy z Vermont, firma była bliska zamknięcia. Właśnie w tym czasie lody marki Ben & Jerry's zaczynały być rozpoznawane. Wiodąca w branży firma Pillsbury, producent lodów Häagen-Dazs, zagrożona, zaczęła informować swoich kontrahentów, że nie mogą sprzedawać produktów Ben & Jerry's, jeśli chcą mieć w ofercie jednocześnie jej wyroby. Jak można było przypuszczać, atak Pillsbury wystraszył sklepikarzy - większość była gotowa zrezygnować z przysmaku z Vermont.
Na szczęście dla miłośników lodów firma Ben & Jerry's nie dała się zastraszyć. Oprócz prawnych działań antymonopolowych rozpoczęła kampanię medialną pod hasłem "Czego obawia się Doughboy[2]?". Za pomocą ulotek, T-shirtów i naklejek ekipa Ben & Jerry's realizowała działania public relations, podczas gdy zatrudniona przez nią najlepsza kancelaria prawnicza z Bostonu prowadziła antymonopolowe negocjacje na pierwszej linii frontu. Po roku procesowania się, składania apelacji i ogólnokrajowej kampanii reklamowej spór został rozstrzygnięty poza sądem, a firma Ben & Jerry's stała się wiodącą wśród producentów lodów.
Żeby była jasność: to nie jest książka o lodach, procesach antymonopolowych ani nawet o walce Dawida z Goliatem (no, może trochę o Dawidzie i Goliacie). Nie pokażemy ci, jak znokautować kogoś, kto sypnie ci piaskiem w oczy. Nie nauczymy cię też rozpychania się łokciami ani wygrywania przed sądem. Jeśli chcesz nauczyć się manipulowania ludźmi, to czytasz niewłaściwą książkę. Uważamy, że w dzisiejszym świecie jest za dużo tego typu praktyk.
Naszym celem jest zachęcenie cię do wyrównania twoich szans - tak jak zrobili to Ben Cohen i Jerry Greenfield w stosunku do Pillsbury w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Pomoże ci w tym metoda, którą rozwijaliśmy przez ponad pięćdziesiąt lat. Propagujemy asertywność jako narzędzie służące temu, by twoje relacje z ludźmi stały się bardziej równorzędne - by unikać negatywnych emocji jednej ze stron, które często pojawiają się wówczas, gdy komuś nie udaje się wyrazić, co czuje lub czego potrzebuje. Takie podejście do relacji międzyludzkich szanuje każdego, pomagając słabszym wyrównać szanse i wyrażać siebie, a jednocześnie uwzględniać prawa innych. Co więcej, pozwala zarówno komunikować swoje pozytywne uczucia, jak i bronić własnego stanowiska.
Jak to działa?
Cały proces jest bardzo prosty. Nauczymy cię kilku podstawowych zasad, a także zaprezentujemy wiele przykładów i zestaw specjalnych metod postępowania, które będziesz mógł wykorzystać. Twoim zadaniem - jeśli zdecydujesz się wypróbować nasze podejście - będzie uważnie przeczytać książkę, nauczyć się rozpoznawać swoje uczucia i potrzeby oraz przećwiczyć nasze techniki.
Jeśli myślisz, że czeka cię sporo pracy, to się nie martw, gdyż tak nie jest. Potrzebujesz tylko wytrwałości i determinacji, aby twoje życie zmieniło się na lepsze. (I jeszcze odrobiny cierpliwości - zmiana nie nastąpi w ciągu jednej nocy).
Oto jeszcze jeden przykład tego, o czym już pisaliśmy.
Anna spojrzała na zegarek: była 19.15. Zostawiła wiadomość dla Adama, ale wiedziała, że on i tak będzie wściekły albo zacznie się mar-twić. Szef zjawił się przy jej biurku o 16.55 i poprosił o przygotowanie raportu na zebranie zarządu, które odbędzie się następnego dnia o 8.15. Taka sytuacja nie zdarzyła się po raz pierwszy...
Złość, zakłopotanie, a nawet poczucie bezradności - oto emocje, które odczuwamy w takich sytuacjach. Co możesz z tym zrobić? Jak możesz wyrazić swoje uczucia i potrzeby, kiedy pojawia się tego rodzaju frustracja? Nie ma łatwych rozwiązań, ale rozwiązania istnieją, o ile tylko jesteś gotów podjąć odpowiednie starania. To może wymagać dokonania zmian w twoim życiu.
Zmienianie samego siebie to spore wyzwanie, ale jesteś w stanie mu podołać. W tej książce opisujemy skuteczną metodę rozwijania asertywności i poprawy relacji z ludźmi. Jesteśmy przekonani, że jeśli zastosujesz się do naszych zaleceń, to odniesiesz z tego korzyści. Miliony ludzi na całym świecie nauczyły się efektywniej wyrażać siebie i osiągać swoje życiowe cele, korzystając z proponowanego przez nas podejścia.
Być może będziesz zdumiony - tak jak i my byliśmy, kiedy te badania zostały opublikowane po raz pierwszy - gdy się dowiesz, że w mózgu znajduje się znakomity system sieci neuronowych, które mają ogromny wpływ na nasze zachowania społeczne. Przedstawiciele neuronauki odkryli kluczowe wzorce odpowiedzialne za naszą zdolność do skutecznego wyrażania emocji wobec innych.
Asertywność a mózg
W ostatnich dekadach przeprowadzono mnóstwo badań nad rozwojem i funkcjami mózgu. Jak dowodzą naukowcy, zdolność człowieka do nawiązywania efektywnych relacji społecznych kształtuje się na wczesnym etapie życia i zostaje dosłownie "wbudowana" w mózg poprzez sieci neuronalne. Psycholodzy, nawiązując do tych doniesień, twierdzą, że takie cechy składają się na nasz temperament, z którym się rodzimy (co dotąd dość luźno nazywano osobowością).
Te mózgowe wzorce inteligencji społecznej dotyczą głównie dwóch aspektów:
- wrażliwości na uczucia innych ludzi (np. zdolność rozpoznawania uczuć innych osób i wczuwania się w te uczucia);
- behawioralnych umiejętności właściwego reagowania na uczucia innych ludzi (np. umiejętności społeczne).
Wzorce reakcji wykształcone w mózgu na wczesnym etapie rozwoju trudno zmienić, ale można to zrobić. To oznacza, że każdy może się nauczyć bardziej efektywnie wyrażać siebie. Wynika z tego także, iż będziesz musiał uwzględnić w tym procesie swój temperament i styl uczenia się.
Osoby, dla których kluczowa jest wrażliwość na uczucia innych, muszą nauczyć się rozpoznawać sygnały (wskazówki społeczne) płynące ze strony innych ludzi, a także zauważać oraz rozumieć cudze potrzeby, uczucia i zachowania. (Co interesujące, psycholodzy wykonali ogromną pracę na tym polu, zanim udało się zbadać wzorce zakorzenione w mózgu; w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku nazywaliśmy to treningiem wrażliwości).
Osoby, które powinny opanować behawioralne umiejętności właściwego reagowania na uczucia innych ludzi, odkryją, że asertywność - umiejętność, którą rozwiniesz dzięki tej książce - jest kluczową kompetencją społeczną.
Badania mózgu w kontekście relacji społecznych są świeże, ekscytujące, skomplikowane i stale prowadzone. W kolejnych rozdziałach poruszymy jeszcze ten temat.
Kto potrzebuje asertywności?
Joanna bardzo się irytowała, kiedy sąsiad przychodził do niej i plotkował o innych sąsiadach niemal godzinę bez przerwy. Przede wszystkim była zła na siebie, że pozwalała, by cała sytuacja powtarzała się po raz kolejny.
Czy niniejsza książka jest przeznaczona głównie dla osób, które tak jak Joanna nie są w stanie bronić własnych praw? Niekoniecznie. Dla takich czytelników napisaliśmy pierwszą wersję tej książki, wydaną w 1970 roku. Przez te wszystkie lata wiele się nauczyliśmy i jedno wiemy na pewno: każdy potrzebuje czasami pomocnej dłoni, aby lepiej układać sobie stosunki z ludźmi.
Jeśli jesteś jak większość ludzi, to twoja osobista moc codziennie jest osłabiana - w domu, w pracy, w szkole, w sklepach i restauracjach, na wszelkiego typu spotkaniach - zarówno w sposób banalny, jak i znaczący. Wielu z nas czuje się zagubionych, nie wiedząc, jak postąpić w różnych sytuacjach.
Co na przykład robisz, kiedy:
- chcesz odmówić spełnienia czyjejś prośby?
- w trakcie obiadu dzwoni do ciebie natrętny telemarketer?
- twój współpracownik obraża cię przy innych pracownikach?
- twój partner rzuca ci lubieżne spojrzenia?
- kino domowe sąsiada dudni o trzeciej nad ranem?
- twoje dziecko jest wobec ciebie opryskliwe?
Czy potrafisz okazać ciepłe, pozytywne uczucia drugiemu człowiekowi? Czy bez problemu rozpoczynasz rozmowę z nieznajomym na przyjęciu? Czy odmawianie osobom, które potrafią skutecznie przekonywać, sprawia ci trudność? Czy czasem masz poczucie, że nie potrafisz jasno wyrazić swoich potrzeb? Czy często znajdujesz się na dole "hierarchii dziobania" i jesteś rozstawiany przez innych po kątach? A może sam rozpychasz się łokciami, żeby wyszło na twoje?
W tych i wielu podobnych sytuacjach wszyscy potrzebujemy pewnych "strategii przetrwania", czyli sposobów reagowania, które uzmysłowią innym ludziom, że coś jest nie tak. Niektórzy radzą sobie, dławiąc emocje, pogrążając się w milczeniu i ogarniającej ich irytacji. Inni reagują nieprzyjemnie, próbując upokorzyć drugą osobę.
Asertywność to narzędzie, dzięki któremu twoje relacje z ludźmi staną się równorzędne.
Sądzimy, że istnieje lepszy sposób. Jesteśmy zwolennikami równości jako stylu postępowania. Nie stawiania na swoim. Nie odpłacania pięknym za nadobne. Ale też nie nadstawiania drugiego policzka. Uważamy, że bardzo ważne jest utwierdzanie w poczuciu własnej wartości zarówno siebie, jak i drugiego człowieka.
Chociaż nie ma jednego właściwego sposobu radzenia sobie w wymienionych wcześniej sytuacjach, to jest kilka podstawowych zasad, które pomogą ci odzyskać pewność siebie i skuteczność w relacjach z ludźmi. Zasady te poznasz dzięki naszej książce. Dowiesz się z niej, jak wypracować i stosować taktyki, które są uczciwe i nie naruszają poczucia godności żadnej ze stron.
Nie musisz zastraszać innych, aby samemu uniknąć zastraszenia. Nie musisz godzić się na to, by ktokolwiek rozstawiał cię po kątach. Dzięki asertywności będziesz umiał radzić sobie w takich sytuacjach uczciwie i bezpośrednio oraz pozostawać z każdym na równej stopie - przynajmniej w większości przypadków. W ramce 1 znajdziesz więcej przykładów codziennych sytuacji wymagających asertywności.
Ramka 1.
Powszechne sytuacje wymagające asertywności
- Chciałbyś stanowczo, ale łagodnie odmówić spełnienia czyjejś prośby.
- Chcesz, żeby twój partner częściej inicjował zbliżenia.
- Masz dość rodzinnych kłótni przy obiedzie.
- Chciałbyś, żeby twoje dorosłe dzieci częściej cię odwiedzały.
- Masz zastrzeżenia do sposobu, w jaki traktuje się starszych pacjentów w twojej przychodni.
- Twój współlokator zbyt często ma gości, którzy siedzą do późna, zakłócając twój spokój.
- Otrzymałeś e-mail, który wydaje ci się obelżywy.
- Twój współpracownik zbytnio interesuje się twoim życiem prywatnym.
- Szef nadmiernie angażuje cię w różne projekty.
- Dowiedziałeś się o nielegalnych praktykach stosowanych w twoim miejscu pracy.
- Twoja firma zajmuje stanowisko polityczne, z którym się nie zgadzasz.
- Bardzo zdenerwowała cię ostatnia decyzja rady szkoły.
- Twój pracodawca nie płaci jednakowo za tę samą pracę kobietom i mężczyznom.
- Mechanik samochodowy wykonał naprawę, na którą nie wyraziłeś zgody.
- Gospodarz domu odmawia wykonania koniecznych napraw w twoim mieszkaniu.
- Twoi sąsiedzi urządzają głośne przyjęcia trwające do rana.
- Widzowie w kinie rozmawiają zbyt głośno w trakcie seansu.
- Zauważyłeś, że studenci z twojej grupy ściągają na testach.
- Jako nauczyciel chcesz, by uczniowie bardziej przestrzegali dyscypliny.
- Chciałbyś potrafić otwarcie wyrażać miłość i uznanie.
- Twoje dziecko jest dręczone przez kolegów w drodze ze szkoły.
- Nie umiesz odmówić wyświadczenia przysługi ani odrzucać zaproszeń.
- Proszony o wyrażenie swojego zdania, często mówisz: "Jest mi wszystko jedno".
- Jadąc autostradą, często przeklinasz innych kierowców.
- Czujesz złość i nie wiesz, jak sobie z nią poradzić.
- W restauracji trudność sprawia ci poproszenie o obsługę.
- Dajesz się namówić sprzedawcom do kupowania rzeczy, których nie potrzebujesz.
Asertywność jako alternatywa
Paulina i Michał nie byli pewni, czy kelner o nich zapomniał, ignorował ich, czy po prostu był bardzo zajęty. Nie pojawiał się przy ich stoliku co najmniej od piętnastu minut. A oni mieli bilety do teatru...
Asertywność to alternatywa dla bezsilności i manipulacji. W tej książce znajdziesz opis programu, dzięki któremu będziesz mógł skutecznie wyrażać siebie, zachować szacunek dla swojej osoby, a także okazywać szacunek i dobrą wolę innym. Jesteśmy głęboko przekonani, że wszyscy ludzie są wartościowi. W niniejszej książce hołdujemy temu przekonaniu, zachęcając do budowania pozytywnych relacji, opartych na wzajemnym szacunku i docenianiu siebie nawzajem.
Istnieje wiele popularnych poglądów (być może znanych tobie) na temat asertywnego postępowania. Nie zgadzamy się z większością z nich! Na przykład jedna z historyjek obrazkowych, których bohaterem jest Ziggy, stanowi ilustrację niefortunnego wyobrażenia podzielanego przez wiele osób. Obrazek przedstawia bohatera podchodzącego do drzwi z tabliczką "Kurs asertywności". Pod tą tabliczką widnieje kartka z tekstem: "Nie zawracaj sobie głowy pukaniem, wparowuj do środka!". (Prawdopodobnie domyślasz się, jakie jest nasze zdanie: wparowywanie to nie bycie asertywnym!).
W niektórych popularnych poradnikach asertywność jest opisywana jako technika pozwalająca stawiać na swoim. Jak już wspomnieliśmy, my rozumiemy ją inaczej. Pomożemy ci jasno określić twoje osobiste cele w relacjach z ludźmi i pokażemy, jak zachować poczucie samokontroli, poczucie bycia odpowiedzialnym za własne życie, bez prób kontrolowania innych.
Agresja i asertywność często są mylone, ale są to zupełnie różne zachowania. Asertywność nie sprowadza się do pomiatania innymi ludźmi, kwestionowania ich praw czy znęcania się nad nimi - asertywność odzwierciedla prawdziwą troskę o prawa każdego człowieka.
Wiele osób, w tym niektórzy autorzy, ma skłonność do utożsamiania asertywności z umiejętnością odmawiania. Choć owa umiejętność jest ważnym aspektem asertywności, to ta ostatnia oznacza znacznie więcej. Oto nasza definicja zdrowej asertywności:
Asertywna autoekspresja to bezpośrednie, zdecydowane, pozytywne, a kiedy to konieczne - wytrwałe działanie sprzyjające równości w relacjach międzyludzkich. Asertywność umożliwia nam działanie w naszym najlepszym interesie, stawanie we własnej obronie bez nadmiernego lęku, korzystanie z własnych praw bez naruszania praw innych ludzi oraz swobodne i szczere wyrażanie naszych potrzeb i uczuć (przywiązania, miłości, przyjaźni, niezadowolenia, irytacji, złości, żalu, smutku).
Wielu ludzi ma skłonność do reagowania w trudnych sytuacjach w sposób mało asertywny i jeszcze długo po wszystkim rozważa, jakie zachowanie byłoby najwłaściwsze. Inni z kolei zachowują się agresywnie, pozostawiając po sobie bardzo nieprzyjemne wrażenie, czego później często żałują. Poszerzając repertuar bardziej stosownych, asertywnych zachowań, będziesz mógł w różnorodnych sytuacjach reagować właściwie i skutecznie.
Co przeszkadza w autoekspresji?
Pomagając tysiącom ludzi nauczyć się cenić i wyrażać siebie w sposób szczery i bezpośredni, odkryliśmy trzy szczególnie kłopotliwe przeszkody utrudniające uznanie własnej wartości:
- Wiele osób nie wierzy, że ma prawo do asertywności.
- Wiele osób odczuwa silny niepokój lub lęk w związku z asertywną reakcją.
- Wielu osobom brakuje umiejętności skutecznej autoekspresji.
Dodatkowo ostatnie badania z dziedziny neuronauki rzucają nowe światło na omawiane tu kwestie. Naukowcy zajmujący się badaniem mózgu twierdzą, że niektórzy z nas rodzą się z genetycznymi predyspozycjami do nieśmiałości lub społecznego wycofania. Jednak nawet taką przeszkodę można pokonać dzięki skrupulatnemu stosowaniu procedur, które opisujemy w tej książce. Skupiliśmy się właśnie na takich przeszkodach w korzystaniu z siły osobistej i w budowaniu zdrowych relacji, w tym poradniku zaś przedstawiamy sprawdzone, skuteczne metody ich pokonania.
W kolejnych rozdziałach zapoznasz się z opisami zachowań nieasertywnych, agresywnych i asertywnych. Dzięki wielu przykładom i konkretnym zaleceniom nauczysz się stosować to rozróżnienie w swoim życiu.
Warto wspomnieć o jeszcze jednym pozytywnym fakcie. Badania nad mózgiem wykazały także, iż w mózgu każdego z nas znajdują się tak zwane neurony lustrzane, które pozwalają nam naśladować zachowania innych ludzi oraz pomagają uczyć się społecznie akceptowanych zachowań i reagować w odpowiedni sposób.
Jakie korzyści odniesiesz z lektury tej książki
Opanowanie skuteczniejszych, asertywnych reakcji pomoże ci obniżyć lęk, który możesz odczuwać w kontaktach z ludźmi. Być może poczujesz się lepiej także pod innymi względami. Bóle głowy, ogólne zmęczenie, dolegliwości żołądkowe, wysypka, depresja, a nawet astma mogą mieć związek z wyrażaniem uczuć w niewłaściwy sposób. Jeśli nauczysz się pozytywnie i stanowczo wyrażać siebie, możesz uniknąć tego typu objawów.
Setki badań wykazały, że rozwijając umiejętność bronienia swoich racji, przezwyciężania lęku w sytuacjach społecznych oraz przejmowania inicjatywy, by robić to, co jest dla nas ważne, możemy zmniejszyć stres i zwiększyć poczucie własnej wartości.
Możesz stać się zdrowszy, bardziej odpowiedzialny za siebie w relacjach z ludźmi, bardziej pewny siebie i sprawny w działaniu, a także spontaniczniej wyrażać swoje uczucia. Prawdopodobnie odkryjesz, że jesteś również bardziej podziwiany przez innych - zwłaszcza jeśli będziesz traktował ludzi z szacunkiem i życzliwie. Niezależnie od tego, czy twoje cele mają charakter osobisty, towarzyski, zawodowy, czy też wiążą się ze zmianą świata, przekonasz się, że uważne przestudiowanie i wykorzystywanie opisanych w tej książce metod i zaleceń pomoże ci skuteczniej wyrażać siebie i budować zdrowsze relacje z ludźmi.
W tej książce nie znajdziesz wskazówek, jak manipulować ludźmi.
Jesteśmy zaszczyceni, że tysiące terapeutów poleciły naszą książkę swoim klientom jako pożyteczną lekturę. Być może właśnie dlatego i ty ją czytasz. Ogromnie cieszy nas fakt, że w trzech niezależnych ankietach przeprowadzonych wśród praktykujących specjalistów Asertywność otrzymała najwyższe oceny spośród publikacji poświęconych asertywności i jest jednym z najczęściej rekomendowanych poradników.
Zanim zaczniesz czytać dalej, zastanów się przez chwilę, dlaczego sięgnąłeś po tę książkę. Czy szukasz pomocy w określonych obszarach życia, na przykład w pracy lub relacjach rodzinnych? Pod jakim względem twoje życie miałoby się zmienić? Ustalanie celów własnego rozwoju omawiamy w rozdziale 7, ale już teraz pomyśl przez chwilę, co chcesz zyskać dzięki lekturze tego poradnika. Następnie, gdy będziesz gotowy, czytaj dalej, żeby się dowiedzieć, czym właściwie jest asertywność.
[2] Doughboy (ang. ciasteczkowy chłopiec) - maskotka firmy Pillsbury (przyp. tłum.).
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki
