Dane oryginału
The Arrogant Ape. The Myth of Human Exceptionalism and Why It Matters
by Christine Webb
Copyright ? 2025 by Christine Webb
Projekt okładki
Angie Boutin
Opracowanie graficzne oryginalnej okładki
Przemysław Spiechowski
Wydawca
Aleksandra Małek
Redaktor
Michał Pranke
Redaktor prowadzący
Agata Kołacz
Produkcja
Anna Badura
Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek
Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w Internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.
Szanujmy cudzą własność i prawo.
Więcej na www.legalnakultura.pl
Polska Izba Książki
Copyright ? for the Polish edition by
Wydawnictwo Naukowe PWN SA
Warszawa 2026
ISBN: 978-83-01-25398-1
eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)
Warszawa 2026
Wydawnictwo Naukowe PWN SA
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288
infolinia 801 33 33 88
e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl
Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl
Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek
Mary Jane Webb, Hubris (Pycha), 2020 r.
Rozdział 2Krzywa oduczania się
Kiedy byłam dzieckiem, doświadczałam Przyrody jako niekończącego się placu zabaw, pełnego cudów, tajemnic i przygód. Dorastałam w Pensylwanii. Otoczony lasem dom miał na tyłach mały staw, który wraz z przyjaciółmi, śmiejąc się, badałam za pomocą patyków i siatek. Wspomnienia moich dziecięcych, zaskakujących spotkań z innymi gatunkami, które tam mieszkały, wciąż pozostają żywe. Nadal czuję zapach wilgotnego mchu po deszczu i petrichoru unoszącego się z wilgotnej gleby. Słyszę pszczoły w gąszczu dzikich kwiatów i pnączy pokrywających naszą skrzynkę pocztową. Nawet teraz czuję śluzowaty sznur ropuszego skrzeku, który ojciec kiedyś zawiesił mi na szyi, a zimne krople wody ściekały mi po plecach. Pewnie dlatego, że byłam jedynaczką, z taką łatwością znajdowałam w lesie towarzystwo. Zaprzyjaźniałam się z innymi istotami, z szarymi wiewiórkami, drozdami wędrownymi i włochatymi niedźwiedziówkami, przypisując im bogate światy mentalne, pełne uczuć i własnych myśli. Wśród tych, które postrzegałam jako rodzeństwo, była owczarka szetlandzka moich rodziców, G.B. (skrót od Goofball). Rolę tę początkowo przyjmowała dość niechętnie (w końcu z jej punktu widzenia była pierworodną córką).
Jak poświadczy większość rodziców, dzieci odczuwają niezwykłą sympatię do innych gatunków. Sławny socjobiolog, E.O. Wilson, spopularyzował termin "biofilia"[22] (od greckich słów bio, życie, i philia, czyli "miłość do"), opisujący tę naturalną tendencję do poszukiwania więzi z innymi formami życia. Zgodnie z hipotezą biofilii nasza fascynacja innymi stworzeniami to uzasadniona biologicznie potrzeba, do której jako gatunek jesteśmy predysponowani. Hipotezę tę potwierdza fakt, że silne tendencje biofilne występują u nas od najmłodszych lat.
"Chcę, żeby dalej stały na nogach"
Wystarczy krótkie przeszukanie YouTube'a, żeby znaleźć mnóstwo dowodów na to, że dzieci spontanicznie interesują się i przejmują innymi gatunkami. W jednym z moich ulubionych filmików[23] Luiz Antonio, około trzyletni dzieciak z Brazylii, siedzi w kuchni przy talerzu, na którym znajduje się danie z ośmiornicy, i rozmawia ze swoją mamą. W trakcie rozmowy dociera do niego, że część jego dania była kiedyś prawdziwym, żywym zwierzęciem. Poniższy zapis jest tłumaczeniem z portugalskiego[IV], przeredagowanym tak, by był krótszy i bardziej klarowny:
Mama: A teraz zjedz swoje gnocchi z ośmiornicą.
Luiz: OK... ale to nie jest prawdziwa ośmiornica?
Mama: Nie.
Luiz: To dobrze. Ona nie mówi i nie ma głowy?
Mama: Nie ma głowy. To tylko pokrojone ramiona ośmiornicy.
Tak jak wiele dzieci, które po raz pierwszy zauważają związek pomiędzy tym, co jedzą, a tym, co wiedzą o świecie przyrody, Luiz zastanawia się, czy ta ośmiornica ma jakiekolwiek atrybuty istoty żywej. Później próbuje zrozumieć, jak "nogi" ośmiornicy trafiły na jego talerz i co się stało z głową ośmiornicy. Mama tłumaczy, że pozostała na targu rybnym, gdzie obciął ją rzeźnik. Rozmowa ciągnie się dalej, bo Luiz próbuje wyjaśnić swoje wątpliwości.
Luiz: Dlaczego?
Mama: Żebyśmy mogli ją zjeść. Inaczej musielibyśmy połknąć ją w całości.
Luiz: Ale dlaczego?
Mama: Żebyśmy ją mogli zjeść, kochanie. Tak samo kroi się krowę, kroi się kurczaka.
Luiz: Ach, kurczak... Nikt nie je kurczaków.
Mama: Nikt nie je kurczaków?
Luiz: Nie, to są zwierzęta!
Luiz uważa, że ponieważ ośmiornice, tak jak kurczaki, są zwierzętami, ludzie ich nie jedzą (lub nie powinni tego robić). I ciągnie temat:
Luiz: One wszystkie są zwierzętami. Ryby są zwierzętami. Ośmiornice są zwierzętami. Kurczaki są zwierzętami. Krowy są zwierzętami. Świnie są zwierzętami.
Mama: Tak.
Luiz: Czyli kiedy zjadamy zwierzęta, to one umierają?
Mama: Zgadza się.
Luiz: Dlaczego?
Mama: Żebyśmy mogli jeść, kochanie.
Luiz: Dlaczego one umierają? Nie podoba mi się to, że umierają. Chcę, żeby dalej stały na nogach.
Pod koniec filmiku wzruszona do łez mama Luiza Antonia prosi syna, żeby zjadł z talerza tylko warzywa. Do dziś materiał ten obejrzały miliony osób. Nagranie cieszy się taką popularnością, ponieważ pokazuje, że antropocentryczne wartości - w tym przypadku zwyczajowe zjadanie innych zwierząt - dla małych dzieci nie mają sensu. Jest to jeden z niezliczonych dowodów na to, że dzieci rozciągają zasady moralne na inne gatunki w sposób, który wielu dorosłych deprecjonuje.
A co na to nauka? Niektóre z tych koncepcji sprawdzano niedawno w badaniach z dziedziny psychologii rozwojowej. W 2021 roku[24] naukowcy z Uniwersytetu Yale przedstawiali dzieciom (w wieku od pięciu do dziewięciu lat) i dorosłym z USA dylematy moralne, w których porównywali różne pod względem liczebności grupy ludzi z grupami psów lub świń. Hipotetyczne scenariusze opisywały dwie tonące łodzie z ludźmi albo innymi zwierzętami, przy czym żaden pasażer nie umiał pływać. Uczestnicy badania musieli wybrać, którą łódź ocalą (istniała też trzecia opcja polegająca na niepodejmowaniu decyzji). Badacze odkryli, że dzieci z istotnie mniejszym prawdopodobieństwem przedkładały ludzi nad inne zwierzęta. Dzieci często były gotowe uratować wiele psów zamiast jednego człowieka. Wiele z nich ceniło życie psa tak samo jak życie ludzkie. Choć generalnie dzieci niżej oceniały wartość życia świń, dla większości z nich życie dziesięciu świń wciąż miało wyższą wartość niż życie jednego człowieka. Zupełnie inaczej było w przypadku dorosłych - niemal wszyscy wybierali ocalenie jednego człowieka zamiast nawet stu psów czy świń.
Badania te pokazują, że nie rodzimy się z przekonaniem o ludzkiej wyjątkowości i nie jest to nasza nieodzowna cecha biologiczna. Zakładamy, że człowiek ma szczególny status moralny, ponieważ tego uczy nas społeczeństwo. To aspekt naszej kultury. Naukowcy zinterpretowali te odkrycia w świetle pokrewnej koncepcji "gatunkizmu", czyli skłonności do przyznawania wyższego statusu moralnego w zależności od gatunku. Przekonują, że dzieci uczą się przedkładać człowieka nad inne zwierzęta ("gatunkizm antropocentryczny") dopiero wtedy, gdy zdobywają doświadczenie i dowiadują się, jak ludzie je wykorzystują. Większość dzieci nie styka się - a jeśli już, to w niewielkim stopniu - z takimi działaniami jak przetwarzanie mięsa czy przeprowadzanie doświadczeń na zwierzętach. Możliwe, że im bardziej te praktyki stają się dla nich powszechne, czyli zwykle w wieku dojrzewania, przynajmniej w uprzemysłowionych kulturach zachodnich, tym bardziej ich moralność staje się antropocentryczna.
Od dzieciństwa nasza naturalna sympatia do innych gatunków (biofilia) wchodzi w bezpośredni konflikt z tymi praktykami. Na różne sposoby staramy się minimalizować powstający dysonans. Na przykład książeczki dla dzieci zwykle pokazują szczęśliwe zwierzęta hodowlane w idyllicznych warunkach, a nie w ścisku i zamknięciu, gdzie większość z nich cierpi. Dzieci są więc przekonane, że życie tych zwierząt jest stosunkowo dobre. W jednym badaniu odkryto nawet, że dzieci z niższych klas szkoły podstawowej uważają zwierzęta gospodarcze za szczęśliwsze od innych grup zwierząt[25], czyli domowych i dzikich. Podczas gdy 26% dzieci powiedziało, że zwierzęta gospodarskie czasem czują się nieszczęśliwie, 46% stwierdziło, że dotyczy to domowych pupili, a 53% - że zwierząt dzikich. Większość dzieci nie zdaje sobie sprawy z różnych sposobów wykorzystywania zwierząt. W drugiej części badania naukowcy pokazali dzieciom zdjęcia typowych produktów pochodzenia zwierzęcego, takich jak hamburgery, ser, lody, skórzane kurtki, wełniane koce itd. Przeciętni pierwszo- i trzecioklasiści nie rozpoznawali połowy z nich jako pochodzących od zwierząt, a piątoklasiści pomijali blisko jeden na trzy. Takie wyniki pokazują, że dzieci często nie wiążą codziennych produktów odzwierzęcych z żywymi zwierzętami. I podobnie jak w przypadku ośmiorniczego olśnienia Luiza Antonia, kiedy już połączą kropki, zwykle nie wydaje im się to w porządku.
Bardzo dobrze pamiętam, jak po raz pierwszy widziałam na autostradzie ciężarówkę przewożącą drób. Musiały tam być setki małych, zardzewiałych klatek, ustawionych jedna na drugiej, a w każdej było stłoczonych po kilka kurczaków, które miały szeroko otwarte oczy. Ich pióra latały za ciężarów- ką i spadały na drogę, którą jechały po raz pierwszy i ostatni w życiu. Wybuchłam płaczem i przez wiele tygodni nie mogłam zapomnieć tego widoku. Od tego momentu mama kazała mi się odwracać za każdym razem, gdy widziała ciężarówkę z drobiem. Dopiero kiedy samochód znikał z pola widzenia, pozwalała mi otworzyć oczy.
Z czasem stajemy się coraz lepsi w takim "odwracaniu się". To jeden z naszych sposobów na radzenie sobie z trudnymi realiami życia w kulturze, w której wykorzystywanie innych gatunków jest na porządku dziennym. Przemysł wie o tym równie dobrze, dlatego, przynajmniej w większości współczesnych uprzemysłowionych społeczeństw, istnieje celowy rozdział pomiędzy tym, co konsumujemy, a tym, co wcześniej żyło. Przemysłowe hodowle i laboratoria wykorzystujące zwierzęta umieszcza się strategicznie w odległych, niedostępnych lokalizacjach. Gatunki wykorzystywane w rolnictwie i przy inwazyjnych metodach badawczych przyciągają znacznie mniejszą uwagę mediów niż inne grupy zwierząt[26], a w najpopularniejszych materiałach edukacyjnych i filmach nie występują one, tylko zwierzęta dzikie. A ponieważ większość ludzi ma trudność ze spożywaniem produktów odzwierzęcych, jeśli przypominają one żywe zwierzęta, rzadko sprzedaje się i zjada ich części kojarzone z życiem lub osobowością, takie jak oczy, twarze i stopy. Niemniej jednak w niektórych społeczeństwach te części zwierząt powszechnie się sprzedaje i konsumuje, co jeszcze bardziej potwierdza rolę społeczno-kulturowego przyuczenia, kształtującego nasze postrzeganie innych.
Słowo staje się ciałem
Innym sposobem na opanowanie dysonansu i odebranie wartości życiu zwierzęcia jest odmówienie mu podmiotowości, czyli głębokich wewnętrznych doświadczeń. W większości przypadków zwierząt wykorzystywanych przez człowieka powszechnie nie uznaje się za istoty rozumne, które naprawdę myślą i czują. Zastanów się, jak różnych nazw używamy dla żywych zwierząt i tych, które jemy. Krowy stają się "woło- winą", cielęta - "cielęciną", a świnie - "wieprzowiną"[V]. Warto zauważyć, że takie abstrakcyjne terminy wydają się bardziej potrzebne w przypadku ssaków niż zwierząt bardziej od nas ewolucyjnie oddalonych, jak kurczaki czy homary. A jednak, nawet jeśli używamy tego samego słowa dla określenia zwierzęcia zjadanego i żywego, stosujemy pojedynczy rzeczownik bez zaimka. Ludzie jedzą "kurczaka", a nie "tego kurczaka" lub "te kurczaki"[27].
Naukowcy zajmujący się lingwistyką kognitywną od dawna przekonują[28], że język to system, którego używamy, by zrozumieć świat i się do niego odnieść (a nie tylko o nim mówić), okno pozwalające zobaczyć, jak działają nasze umysły i kultura. Przekonanie o ludzkiej supremacji jest ukryte głęboko w naszych codziennych słowach i zwrotach, co świadczy o jego olbrzymim wpływie na zbiorową wyobraźnię.
Tak jak sformułowania, które oddzielają produkty zwierzęce od żywych zwierząt, pozornie zwyczajne słowa legitymizują ludzką wyjątkowość, opisując świat przyrody jako towar, który ostatecznie istnieje po to, by ludzie go wykorzystywali. Socjolożka Eileen Crist zwraca uwagę[29] na nazywanie zwierząt "trzodą", drzew "drewnem", rzek "wodami śródlądowymi", brzegu morza "nadbrzeżem", górskich szczytów "nadkładem" itd. Takie określenia urzeczywistniają ideę, że żywe systemy mają znaczenie tylko ze względu na swoją instrumentalną wartość dla ludzi, co obdziera je z ich własnej wartości, interesów i tożsamości. Za przykład takiej stronniczości mogą służyć też słowniki[30], które uważamy za "obiektywne" autorytety w sprawach dotyczących języka. Definicje innych zwierząt i roślin podkreślają na ogół ich użyteczność w porównaniu z głównymi cechami ich biologii, psychologii czy zachowania. Dla przykładu poproś Google o definicję anchovy[31], a Oxford Languages odpowie tak: "drobna ryba żyjąca w ławicach, wartościowa komercyjnie jako ryba do jedzenia albo przynęta. Ma mocny smak i zwykle konserwuje się ją w soli i oliwie"[VI].
Z łatwością mówimy o "zasobach naturalnych" czy "usługach ekosystemowych" Ziemi, prawdopodobnie nie zdając sobie sprawy, że już same te nazwy definiują otaczające nas środowisko w kategoriach potencjalnej użyteczności i własności. Wreszcie sformułowania takie jak "rozwój" czy "rewitalizacja" terenu ukazują w pozytywnym świetle niszczenie lasów i siedlisk zwierząt dla naszych projektów budowlanych. Opisujemy gatunki wykorzystywane w hodowli czy łowiectwie jako "plony" bądź "selekt", a śmiercionośne działania jako "regulację", "pozyskanie" czy "zarządzanie" populacją. Język przesłania to, co się naprawdę dzieje (zabijanie gatunków i osobników), afirmując i celebrując ludzką dominację oraz wyższość nad światem przyrody.
Scott Plous z Uniwersytetu Wesleyańskiego pokazał, w jaki sposób zachęca się nas do stosowania takich sztuczek lingwistycznych[32]. Na przykład informacje rozpowszechniane przez klub 4-H (dużą organizację z USA zajmującą się rozwojem młodzieży i nauczającą podstaw rolnictwa) uprasza osoby uczestniczące w targach zwierzęcych o używanie takich określeń, jak "kurczęta", "cielęta" i "jagnięta" (a nie "dzieci"), "prosić się", "wykluwać", "cielić" i "kocić" (a nie "rodzić"), "przetworzyć" (a nie "zabić" lub "zarżnąć") oraz "produkty zdrowotne" (nie "lekarstwa"). Chodzi o to, by unikać "humanizowania" zwierząt w sposób, który narażałby na krytykę ze strony opinii publicznej. Podobne zastępowanie słów jest powszechne w czasopismach naukowych. Na przykład "Journal of Experimental Medicine" informuje autorów, że należy używać terminów takich jak "substancja toksyczna" zamiast "trucizna", "post" zamiast "głodzenie" i "hemoragia" zamiast "krwawienie"[33]. Eufemizmy takie jak "poświęcenie" czy "eutanazja" celowo maskują informację o tym, co się faktycznie robi po zakończeniu inwazyjnego doświadczenia. Niektóre czasopisma wprost pouczają autorów, żeby nie odnosili się do zwierząt po imieniu lub za pomocą inicjałów i zamiast tego używali numerów. Część z nich zmienia nawet numerację (na przykład "królik 10-8" zamiast "królik 108"), co ma stworzyć wrażenie, że wykorzystano mniejszą liczbę zwierząt. W ten sposób stajemy się kulturowo przysposobieni do traktowania innych gatunków przedmiotowo, a nie podmiotowo.
Do tego dochodzą zaimki. Wciąż pamiętam, jak po raz pierwszy redakcja zamieniła mi słowo "ktoś" na "coś". Działo się to za każdym razem, gdy w moich badaniach odnosiłam się do konkretnych szympansów (na przykład w zwrotach typu "szympansy, które iskały" zaimek osobowy who zmieniał się w that). Według większości autorytetów gramatycznych "ktoś" zawsze dotyczy ludzi, podczas gdy "coś" określa przedmioty. Nigdy nie uznalibyśmy za stosowne powiedzieć o innym człowieku "coś" - a jednak, z wyjątkiem zwierząt domowych, jest to typowy sposób mówienia w przypadku większości innych gatunków. Pojawiają się jednak obiecujące sygnały, że sytuacja się zmienia. W 2021 roku grupa ponad osiemdziesięciorga specjalistek i specjalistów w dziedzinie dobrostanu zwierząt, włącznie ze światowej sławy prymatolożką Jane Goodall, podpisała list wzywający redakcję The Associated Press Stylebook[VII] do zalecania zaimków płciowych w kontekście innych zwierząt: "Kiedy znamy płeć danego osobnika, standardowym sposobem określania go powinno być ona/niej/jej i on/nim/ jego, niezależnie od gatunku. Jeśli płeć nie jest znana, powinniśmy używać neutralnych zaimków ono, on/ona lub jego/jej. Lepiej też używać ktoś niż coś przy opisie poszczególnych zwierząt innych niż człowiek"[34][VIII].
Idąc jednak o krok dalej, zastanówmy się, jak koncepcja ludzkiej wyjątkowości ujawnia się w określeniu "zwierzę pozaludzkie". Biorąc pod uwagę, że znakomita większość istot na Ziemi nie jest ludźmi, równie dobrze moglibyśmy nazwać człowieka "nieszympansem", a szympansa - "niepasikonikiem". Owo "nie" sprawia, że miliony gatunków wrzucamy do jednego worka tylko dlatego, że nie udało im się dostosować do ludzkiego wzorca. Sama kategoria "zwierzę", jak zauważył niegdyś filozof Jacques Derrida[35], obejmuje niewyobrażalną liczbę różnorodnych bytów, które stają się jednolitą masą, choć nie mają ze sobą wiele wspólnego poza tym, że nie są ludźmi. Jak się jeszcze przekonamy, różne konwencje lingwistyczne sprawiają, że stajemy się ślepi na bogate światy poznawcze i emocjonalne innych gatunków. Mówimy bowiem o "stanach pozytywnych/negatywnych" zamiast o emocjach takich jak radość czy strach i tłumaczymy zachowania biologią oraz instynktem zamiast świadomym wyborem. Takie konwencje normalizują uprzedmiotowianie innych form życia i podważają ich status etyczny. Rdzenna amerykańska botaniczka Robin Wall Kimmerer ujmuje to tak: "Arogancja języka angielskiego polega na tym, że jedynym sposobem na bycie żywym, na zasługiwanie na szacunek i moralny wzgląd, jest bycie człowiekiem"[36].
Większość z nas nie zastanawia się głębiej nad tymi słowami, ponieważ ich prawdziwe znaczenie znika z powodu ich powszechności. Dyskurs ma wielką moc, jeśli chodzi o kształtowanie otaczającego nas świata. I kiedy dzieci poznają język, nabierają przekonania, że Homo sapiens to gatunek wyjątkowy.
Hierarchie gatunkizmu
Kiedy dorastałam, w miejscowym sklepie spożywczym znajdowało się małe akwarium z żywymi homarami, które miały na szczypcach gumowe opaski. Zwierzęta wydawały się poruszać w zwolnionym tempie, gdy klienci gorączkowo chwytali towary z pobliskich półek. Zanim zaczęłam dojrzewać i wystrzeliłam w górę, homary były na wysokości mojej twarzy. Przez ściany akwarium patrzyłam im w oczy, które przypominały koraliki. Zastanawiałam się, czy wszystko u nich w porządku i co mogą czuć. Czy wiedziały, gdzie są? Czy rozumiały swój los? Próbowałam się z nimi telepatycznie komunikować przez szkło i nawet uknułam plan ich uwolnienia. Nie byłam pewna, czy homary mogą przeżyć w podwórkowym stawie, ale z pewnością wydawał się on lepszym miejscem niż to, w którym przebywały. Pewnego dnia przyszłam z postanowieniem, że kilka z nich wsadzę do swojego plecaka, ale akwarium okazało się puste. Zobaczyłam, że za ladą kilkoro sprzedawców zakła- da paski nowym homarom i szykuje je do sprzedaży. Zdałam sobie sprawę, że to system, w który nie mogę się łatwo wtrącić, ani którego nie mogę w prosty sposób zaburzyć. Ogarnęło mnie przygnębienie.
Badania pokazują, że poza okresem rozrodczym homary są samotnikami, czyli raczej nie cieszą się (mówiąc delikatnie) z zamknięcia w zbiorniku z innymi osobnikami. Potrzebują swoich szczypców, żeby chwytać pożywienie i bronić się, przy czym mogą być prawo-, lewo- lub oburęczne (czy raczej -szczypcze!). Mogą dożyć stu lat. Choć od dawna oszukujemy się, że nie odczuwają bólu (pamiętam liczne zapewnienia na ten temat w trakcie letnich festynów z czasów dzieciństwa), mamy przekonujące dowody naukowe na to, że owszem, odczuwają. To dlatego w Szwajcarii, Norwegii i Nowej Zelandii zakazano gotowania homarów żywcem. Jednak w takich miejscach jak Stany Zjednoczone nawet dziś można na Amazonie kupić żywego homara i ktoś nam go dostarczy pod drzwi.
Wielu z nas nie potrafi sobie wyobrazić, że mogłoby kupić żywe jagnię lub żywą krowę, a następnie zabić takie zwierzę w domu. Dlaczego nie dotyczy to homarów? Dlaczego w niektórych częściach świata można jeść takie zwierzęta jak psy, a w innych okazuje się to niewyobrażalne? Dlaczego w jednych kulturach dany gatunek (na przykład krowę) traktuje się czysto użytkowo, podczas gdy w innych jest święty? Przywołując Georga Orwella, dlaczego "wszystkie zwierzęta są sobie równe, ale niektóre równiejsze od innych"[IX]?
Wracamy tu do koncepcji gatunkizmu, czyli dyskryminacji na podstawie przynależności gatunkowej. Kiedy dorastamy i dostosowujemy się do kultury, którą znamy, uczymy się zarówno o ludzkiej wyjątkowości, jak i o innych gatunkistycznych hierarchiach. Co ciekawe, badania dowodzą, że dzieci wykazują nie tylko mniej gatunkistycznego antropocentry-zmu, lecz także mniej ogólnych uprzedzeń dyskryminacyjnych charakterystycznych dla ludzi młodych i dorosłych[37]. Wiele z tych przekonań ma podstawy pragmatyczne (głównie ekonomiczne i polityczne). To od nich zależy, które zwierzęta spożywamy, które zapraszamy do swoich domów, a nawet które są "zwierzętami" w świetle prawa. Niektóre badania sugerują, że nasza troska o inne gatunki zależy od ewolucyjnej bliskości (na przykład odczuwamy silniejszą empatię wobec naczelnych, takich jak szympansy, niż wobec innych zwierząt), choć nie jest jasne, jaką rolę odgrywają w tym wypadku czynniki kulturowe (na przykład media, które bardziej eksponują gatunki podobne do nas)[38]. Zaznajamiamy się z gatunkistycznymi normami poprzez silnie działające procesy akulturacji. Rozwijamy strategie radzenia sobie z wszelkimi dysonansami, które mogą początkowo się pojawiać. Jesteśmy świadkami "odwracania wzroku" u otaczających nas osób i internalizujemy ich przekonania. Ostatecznie utowarowienie niektórych gatunków dla ludzkich celów staje się "normalne" i "zdroworozsądkowe". Trudno się oduczyć antropocentrycznych praktyk, uprzedzeń i dyskursów, ponieważ od najmłodszych lat otaczają nas one ze wszystkich stron.
Dochodzimy zatem do podstawowej kwestii dotyczącej ludzkiej wyjątkowości: niekoniecznie wpaja się nam tę ide- ologię bezpośrednio. Uczymy się ją internalizować, obserwując świat i zachowanie ludzi wokół nas. Widzimy, jak w praktyce akceptuje się wykorzystywanie innych gatunków. To z pewnością część tego procesu. Ale pogląd, że ludzie są z natury cenniejsi od innych gatunków, kultura i społeczeństwo wzmacniają też na inne sposoby, choćby poprzez sformalizowany system edukacji.
Rytuał przejścia
Pewnego dnia weszłam do pracowni biologicznej dla siódmych klas, gdzie kilkadziesiąt "okazów" żab czekało na tackach, a z ich ciał wydobywał się zapach formaliny. Kończyny każdej z nich były rozczapierzone i przyczepione do tacki, a duży płat skóry na brzuchu odciągnięto tak, by wnętrzności znalazły się na wierzchu. Pamiętam, że ich organy wydawały się metaliczne, niemal jak części maszyny. Obok każdej żaby leżały narzędzia - pęseta, nożyczki i skalpel. Tak jak reszta klasy, nerwowo podeszłam do mojego stanowiska, założyłam biały fartuch laboratoryjny w rozmiarze dziecięcym, rękawiczki i ochronne gogle, po czym stanęłam przy tacce.
Od lat spodziewaliśmy się tej chwili. Przez całą podstawówkę starsi uczniowie i uczennice zabawiali nas i straszyli historiami o dniu sekcji żaby. Jakaś dziewczyna kiedyś zemdlała i odesłano ją do domu. Jakiegoś chłopaka zawieszono po tym, jak wsadził żabę do skrzynki pocztowej dyrektora szkoły, kiedy ktoś rzucił mu takie wyzwanie. Sekcja żaby przypominała szkolny rytuał przejścia, była trochę jak zdobycie prawa jazdy czy uczestnictwo w balu maturalnym. Choć mieliśmy wystarczająco dużo czasu, żeby się na to psychicznie przygotować, kilkoro z nas nie chciało tego robić. W którymś momencie wraz z przyjaciółkami rozważałyśmy zerwanie się z lekcji w ramach małego buntu, ale w końcu postanowiłyśmy tego nie robić, w obawie przed złą oceną. Otoczyłyśmy więc biurko naszej nauczycielki i zaczęłyśmy ją wypytywać, skąd się te żaby wzięły. Zapewniła nas, że żaby były już martwe i że ich ciała "poświęcono" dla celów edukacyjnych. Ponoć nie wiązało się to z żadnym niepotrzebnym cierpieniem. Później dowiedziałam się, że zawsze tak mówią.
Sekcja zaczęła się od otwarcia i zbadania zawartości żabiego żołądka. Niektórzy uczniowie, którzy chcieli się wykazać, od razu podeszli do tacek i wbili swoje skalpele. Ja wahałam się i obserwowałam pozostałych. Koledzy i koleżanki zaczęli się nerwowo śmiać, a potem krzyczeć "błeee!", "okropne!", ale nauczycielka ich pochwaliła, ponieważ pierwsze cięcie jest podobno najtrudniejsze. Skupiłam się i zrobiłam nacięcie na ścianie żabiego żołądka. Czułam, jak mój własny żołądek skręca się z obrzydzenia. Nauczycielka podeszła do mnie i powiedziała, że robię to dobrze, więc pracowałam dalej.
Dyskomfort psychiczny i wrażliwość, które klasa wykazywała na początku ćwiczenia, zdawały się z czasem zanikać. Kiedy wyszukiwaliśmy i rozcinaliśmy kolejne narządy, czyli wątrobę, serce, płuca i woreczek żółciowy, nasze "błeee" i "fuuuj" zaczęły ustępować "ochom" i "achom". Niektórzy odkrywali, że ich żaby są samicami, kiedy wylewały się z nich na tackę tysiące jajeczek niczym mała lawina. Przez głowę przemknęło mi wspomnienie kijanek, które każdej wiosny wykluwały się w moim stawie, ale szybko pozbyłam się tej wizji. Jeśli chciałam skończyć sekcję bez większych trudności, nie mogłam myśleć o tym, że ta żaba jest żabą, matką i życiem. Brnęłam więc dalej. Pamiętam zdziwienie, kiedy zauważyłam, jak zmienił się nastrój w pracowni. Mój też, bo pojawiło się nowe i dziwne poczucie, że godzę się z tym, co robię. Czułam, że coś osiągnęłam, czułam, że dorosłam.
Socjologowie Dorian Solot i Arnold Arluke badali uczniów i nauczycieli przeprowadzających sekcje świńskich embrionów w gimnazjum na Rhode Island[39]. Odkryli, że uczniowie muszą nauczyć się unikania konfliktów etycznych i emocjonalnych podczas sekcji, a nauczyciele im w tym pomagają, wzmacniając poczucie, że to, co robią, jest normalne. Badacze doszli do wniosku, że takie lekcje mają wartość edukacyjną bardziej ze względu na emocjonalne dystansowanie się i pozbawianie wrażliwości niż na naukę anatomii zwierzęcia. Porównują to z inicjacją towarzyszącą wejściu do społeczności naukowej. "Jedną z umiejętności uzyskanych dzięki przeprowadzeniu sekcji jest postrzeganie zwierzęcia jako narzędzia naukowego, a nie jako istoty niegdyś żywej - twierdzi Solot[40]. - Wniosek jest taki, że dystans do zwierząt i ich losu jest dla naukowców kluczową umiejętnością. Jeśli tego nie masz, nauka może nie być dla ciebie właściwą dziedziną".
Podobnie jak wiele studentek i wielu studentów zajęłam się nauką, bo pokochałam świat żywy. Czułam, że nauka jest akceptowanym przez społeczeństwo, a nawet szanowanym kanałem dla biofilii. Tymczasem nawet nasza najwcześniej- sza edukacja naukowa wzmacnia poczucie, że Przyroda to coś, co należy wykorzystywać i czym można manipulować, o ile służy to ludzkiej wiedzy i postępowi. Uczymy się, jak rozcinać żaby, świńskie embriony i krowie serca. Uczymy się, jak chwytać i uśmiercać owady oraz jak je rozpinać na tablicach pokazowych. Uczymy się wyrywać z korzeniami rośliny, suszyć je i przyklejać do papieru. Uczymy się, że poznawanie Przyrody niekoniecznie oznacza kochanie jej.
Łatwo zauważyć, że niektóre aspekty naszej wczesnej edukacji na temat innych gatunków i środowiska normalizują ludzką supremację. Jednak nawet programy szkolne stworzone specjalnie po to, by kształtować w dzieciach dbałość o Przyrodę, mogą mimochodem legitymizować takie poglądy. Helen Kopnina, badająca edukację środowiskową, przyglądała się szkołom w Holandii i Kanadzie, które koncentrowały się na przyrodzie[41]. Przeprowadzała wywiady z dziećmi w wieku od dziewięciu do jedenastu lat oraz ze szkolnymi doradcami specjalizującymi się w kursach i programach "edukacji przyrodniczej". W jednym ze swoich badań śledziła szkolne projekty ogrodnicze w miejskim parku w Amsterdamie o nazwie Westerpark. Jego wyniki pokazały, z jaką łatwością nauczyciele i nauczycielki ześlizgują się w swego rodzaju "antropocentryzm zdroworozsądkowy", kiedy odpowiadają uczniom i omawiają świat żywy. Na przykład młodzież zrównywała "chwasty" z czymś, co kategorycznie trzeba usunąć, zamiast widzieć w nich dzikie rośliny, które wykraczają poza użyteczność dla człowieka i mogą przyczyniać się do wzrostu bioróżnorodności. Taki styl edukacji środowiskowej mimowol- nie promuje "metafizykę panowania", która na ogół traktuje Przyrodę wyłącznie w kategorii zasobu.
Oczywiście sam fakt, że coraz więcej szkół w ogóle włącza edukację środowiskową i zmiany klimatyczne w programy zajęć, to zmiana obiecująca. Przez dziesięciolecia uznawano, że takie tematy należy poruszać podczas zajęć nadobowiązkowych (będących dosłownie poza programem). A jednak, wciąż znaczna część tradycyjnego nauczania usuwa nas z naturalnych przestrzeni, zarówno fizycznie, jak i psychologicznie. Przenosimy się do betonowych budynków i wchodzimy w interakcje z Przyrodą wyłącznie pośrednio, poprzez ekrany, podręczniki i mikroskopy, nie korzystając z własnych, intuicyjnych zmysłów. Wiele szkół zbudowanych w ubiegłym wieku celowo zaprojektowano tak, by miały mało okien, bo uważano, że rozpraszają one uwagę młodzieży. Popularna strona internetowa schoolorprison.com[X] zrobiła z tego nawet grę. Na ekranie pojawiały się uzyskane od uczestników zdjęcia prawdziwych budynków, a zadanie gracza polegało na zgadywaniu, czy pokazana jest na nich szkoła, czy więzienie. Jak się sama kiedyś przekonałam, trudno jest uzyskać wynik inny niż przypadkowy.
Historie z człowiekiem w środku
Pogląd, że człowiek jest najważniejszym gatunkiem na Ziemi, umacniają też subtelne sugestie (czasem nie za bardzo subtelne), że ludzkie doświadczenia są w jakiś sposób niezwiązane z doświadczeniami innych gatunków, albo są od tych doświadczeń ważniejsze. Zastanówmy się nad definicją słowa "historia" pochodzącą z ostatniego wydania Penguin history of the world:
Historia to dzieje ludzkości, tego, co osiągnęła, co wycierpiała i czym się radowała. Wszyscy wiemy, że psy i koty nie mają historii, a istoty ludzkie - tak. Nawet kiedy osoby zawodowo zajmujące się historią opisują procesy naturalne pozostające poza ludzką kontrolą, takie jak ocieplenia i ochłodzenia klimatu albo rozprzestrzenianie się jakiejś choroby, robią to tylko po to, byśmy rozumieli, dlaczego mężczyźni i kobiety żyli (i umierali) w taki, a nie inny sposób[42].
Kiedy po raz pierwszy przeczytałam tę definicję, pomyślałam tylko: nic dziwnego, że najmniej lubiłam ten przedmiot w szkole! Historia koncentrowała się wyłącznie na ludzkich aktorach, podobnie jak większość innych zajęć: literatura, filozofia, sztuka itd. W końcu nie bez powodu nazywamy je naukami humanistycznymi.
Na ironię zakrawa fakt, że choć nigdy nie ogarniałam historii, ewolucja pochłonęła mnie natychmiast, choć to przecież po prostu historia, tylko na znacznie dłuższej osi czasu. Ale jest to też historia, która zezwala innym gatunkom na odgrywanie swoich ról. To właśnie dlatego nauka tak mnie od początku pociągała. Obok godziny spędzanej na zewnątrz w ramach długiej przerwy między lekcjami zajęcia z nauk przyrodniczych były jedyną stałą częścią programu nauczania, podczas której można było liczyć na pojawienie się istot innych niż ludzie. Uwielbiałam uczyć się o mikroorganizmach takich jak ameby i dowiadywać się, jak gąsienice stają się motylami w procesie przeobrażenia. Cieszyłam się, gdy miałam okazję usłyszeć o fotosyntezie u roślin i karmić przez lejek kolorową jaszczurkę, którą z koleżanką nazwałyśmy Art Gecko. Moje zainteresowanie naukami przyrodniczymi, a szczególnie ewolucjonizmem, tylko się ugruntowało w trakcie licealnych zajęć z biologii, kiedy po raz pierwszy przeczytałam O powstawaniu gatunków Karola Darwina.
Poznawanie darwinowskiej teorii ewolucji drogą doboru naturalnego w przemożny sposób ożywiło dla mnie Przyrodę, o czym jako nastolatka zaczynałam zapominać, dostosowując się do kultury ukształtowanej przez ideę ludzkiej wyjątkowości. Uświadomienie sobie, że wszystkie gatunki łączy wspólne pochodzenie i że wszystkie są powiązane ze sobą w skomplikowanej sieci życia, napełniało mnie głębokim poczuciem zachwytu i wdzięczności. Tamte emocje wracają, ilekroć o tym myślę i przypominam sobie, że nawet ja jestem częścią tego uświęconego eksperymentu. Eksperymentu, w którym zięby i świetliki, gąbki i sekwoje, hieny i ludzie, słowem: wszyscy w głębi czasu, mają splątane ze sobą historie. W któ- rym nawet sama kategoria "gatunku" jest dużo bardziej rozmyta niż zwykle zakładamy[43]. Według Darwina wspólne dziedzictwo na wspólnej planecie prowadzi do powstawania między gatunkami różnic, które mają charakter ilościowy, a nie jakościowy, do ciągłości nie tylko form fizycznych, lecz także charakterów psychologicznych, samej istoty naszych umysłów. W wielu swoich dziełach, z książką O powstawaniu gatunków włącznie, Darwin nie opisuje innych gatunków jako biernych wehikułów genów i środowisk. Wszystkie, łącznie ze stworzeniami takimi jak dżdżownice, napełnia bogatym życiem wewnętrznym[44]. Wyobraźmy to sobie! Darwin posługiwał się językiem, który do mnie przema- wiał. Dał mi słowa i teorie pozwalające opisać moje dziecięce doświadczenia przynależności i szacunku dla świata żywego, wspierając je naukowym autorytetem.
Niesamowite, jak wiele reguł Darwina przetrwało próbę czasu. Ewolucję uważa się obecnie za najważniejszą zasadę całej biologii. Zajęcia z biologii na uczelni pozwoliły mi poznać mądre słowa genetyka, Teodozjusza Dobrzańskiego, który napisał kiedyś słynne zdanie, że "nic w biologii nie ma sensu, jeśli nie patrzy się na to w świetle ewolucji"[45]. A jednak, Dobrzański znany jest też ze swojego (już nie tak mądrego) twierdzenia, że "wszystkie gatunki są szczególne[46], ale ludzie najszczególniejsi".
Rozdział 1Ludzki kompleks wyższości
"Jak doskonałym tworem jest człowiek![1] - zachwyca się Hamlet - Jak wielkim przez rozum! Jak niewyczerpanym w swych zdolnościach! (...) Czynami podobnym do anioła, pojętnością zbliżonym do bóstwa! Ozdobą on i zaszczytem świata. Arcytypem wszech jestestw!"[I].
W kilku krótkich wersach Szekspir przedstawia najważniejszy wątek w historii myśli zachodniej - przekonanie, że człowiek jest najmądrzejszym, najbardziej moralnym i uzdolnionym gatunkiem na Ziemi.
Zastanawia mnie jednak następująca kwestia: skoro szczerze wierzymy, że jesteśmy zdecydowanie lepsi od innych gatunków, to dlaczego od tysięcy lat próbujemy to udowodnić?
Psychologowie wykazali[2], że ludzie nadmiernie podkreślają swoje zdolności i osiągnięcia, aby ukryć faktyczne poczucie niedostateczności i porażki. Czy w stosunku do innych gatunków odczuwamy tak zwany kompleks wyższości?
W końcu nie jesteśmy najwięksi, najszybsi czy najsilniejsi. Płetwale błękitne, gepardy i rohatyńce przewyższają nas w tych kategoriach. Nie jesteśmy też najliczniejsi ani najbardziej długowieczni. Mrówki i gąbki (nie wspominając o większości gatunków bakterii i roślin) również bez trudu nas pokonują. Inne gatunki przewyższają nas pod bardzo wieloma względami. Spróbuj tylko konkurować z orłem w testach wzroku lub z delfinami w testach echolokacji. Skupiamy się zatem na naszym intelekcie. Postanowione! Tutaj musimy mieć przewagę.
Karol Linneusz, ojciec współczesnego systemu klasyfikacji organizmów, nadał nam nazwę Homo sapiens, czyli "człowiek rozumny". Dziś określamy siebie jako Homo sapiens sapiens, najrozumniejszy z rozumnych. Postrzeganie siebie w superlatywach wyraźnie kłóci się z darwinowską koncepcją ciągłości pomiędzy gatunkami.
A jednak, nawet dzisiaj, można znaleźć mnóstwo przykładów przekonania o ludzkiej wyjątkowości, zarówno w poważnych mediach, jak i wśród naukowców. Zauważ tylko, jak często, czy to bezpośrednio, czy pośrednio, gatunek ludzki wyróżniany jest jako osobny, nadrzędny byt w porównaniu ze środowiskiem. Filozof Roger Scruton w felietonie dla "New York Timesa" z 2017 roku pisze: "Chociaż jesteśmy zwierzętami... nie jesteśmy tylko zwierzętami. (...) Będąc osobami, zamieszkujemy żywy świat, którego nie da się zredukować do świata przyrody"[3]. Genetyk Adam Rutherford w opublikowanym na łamach "Guardiana" w 2018 roku artykule pod tytułem The human league: What separates us from other animals? (Przymierze ludzi. Co odróżnia nas od innych zwierząt?) pisze, że "nie możemy w satysfakcjonujący sposób dopasować naszych zachowań do zachowań innych zwierząt, a twierdzenia, że owszem, możemy, często stanowią przykłady źle uprawianej nauki"[4]. Jak zapewnia w CNN Thomas Suddendorf, psycholog porównawczy, "wydaje się, że jest w nas coś nadzwyczajnie szczególnego"[5].
Próby znalezienia unikalnej cechy wyróżniającej ludzkość również są naznaczone przekonaniem o ludzkiej wyjątkowości. Yuval Harari, historyk i autor bestsellerów, w wywiadzie dla NPR zatytułowanym Why did humans become the most successful species on Earth? (Dlaczego ludzie stali się gatunkiem odnoszącym największe sukcesy na Ziemi?) twierdzi, że to dzięki wyobraźni "my, miliardy ludzi, potrafimy współpracować, podczas gdy szympansy tego nie umieją, dotarliśmy na Księżyc, rozszczepiliśmy atom i rozszyfrowaliśmy DNA, a one tylko bawią się patykami i bananami"[6]. Z kolei artykuł opublikowany na łamach "Los Angeles Timesa" wskazuje naszą wyjątkową hojność: "Może właśnie dlatego mówimy o "ludzkiej dobroci", że to jedyny rodzaj dobroci, jaki istnieje"[7]. Rynek wydawnictw skierowanych do szerokiego grona odbiorców jest przesycony publikacjami głoszącymi odkrycie upragnionego Świętego Graala, czyli tego, co sprawia, że jesteśmy ludźmi, i zachwalającymi naszą niezrównaną inteligencję, zdolność do adaptacji, przyjacielskość, język, kreatywność i inne tego typu cechy naszego gatunku.
Przekonanie o ludzkiej wyjątkowości nie jest domeną wyłącznie popularnej prasy. Odbywają się całe konferencje poświęcone temu, co sprawia, że jesteśmy tak wyjątkowi. Na konwencji Association for Psychological Science w 2019 roku Michael Tomasello, prymatolog, zanim opowiedział o ludzkiej wyższości kognitywnej, zaczął swoje pamiętne przemówienie od przeproszenia wielkich człekokształtnych[8]. Istnieje cały obszar badań nad tą gigantyczną mentalną przepaścią pomiędzy ludźmi a innymi zwierzętami, który antropolog biologiczny Marc Hauser nazywa "humanikalnością" (humaniqueness)[9]. Powraca w nich argument, że choć u innych naczelnych występują podstawowe elementy ludzkiego aparatu poznawczego, to umysły owych zwierząt nie zaadaptowały się tak jak ludzki umysł, dzięki któremu nasz gatunek mógł się rozwijać i rozkwitać. To te cechy pozwoliły ludziom zdominować planetę, co często utożsamia się z naszym "sukcesem ewolucyjnym". Czego innego można by się spodziewać po gatunku, który tak często afiszuje się ze swoją inteligencją? Wydaje się, że zarówno w przeszłości, jak i teraz, o naszej wyjątkowości stanowi fakt, że lubimy tak myśleć. Hamlet w jednym miał rację - jesteśmy niezłym tworem[II].
***
W Aroganckiej małpie próbuję dowieść, że przekonanie o ludzkiej wyjątkowości, czyli antropocentryzm lub ludzka dominacja, leży u źródeł kryzysu ekologicznego. To powszechne podejście daje nam poczucie, że dominujemy nad Przyrodą, jesteśmy od niej oddzieleni i mamy prawo traktować ziemię oraz inne gatunki jak towar. Że istnieją one tylko po to, byśmy mogli czerpać z nich korzyści. Przekonanie o ludzkiej wyjątkowości obraca się dziś przeciwko nam, a jego skutkami są pożary lasów, wzrost poziomu morza i pandemie, takie jak pandemia koronawirusa.
Ten nieszczęsny i niebezpieczny sposób postrzegania świata jest efektem prania mózgów na tak ogromną skalę, że wiele osób kompletnie nie zdaje sobie z tego sprawy. Od młodości wpaja nam się mit o wyjątkowości człowieka, a społeczeństwo tylko, na różne sposoby, go umacnia. Jest obecny w szkołach i podręcznikach, kazaniach, kampaniach politycznych, re- klamach, filmach, tradycjach świątecznych i wielu innych obszarach. Widać go także w samym języku. Najbardziej powinien nas chyba jednak niepokoić fakt, że przekonanie o ludzkiej wyjątkowości wkradło się do nauki.
Wiem, o czym mówię - poświęciłam karierę badaniu umysłów naszych najbliższych krewnych naczelnych.
Pewnego dnia, na skraju pustyni Namib, pawian o imieniu Bear odczytał moje myśli. Poprzedniego dnia, razem z tuzinem innych pawianów, prześladował moją koleżankę, głośno i wysoko szczekając oraz bijąc ją po nogach. Nie byłyśmy pewne, dlaczego zwierzęta tak się zachowywały, ale było oczywiste, że Bear był prowodyrem. Następnego dnia trzymałam się z dala od pawianiej grupy, obawiając się powtórki z dnia poprzedniego, kiedy Bear wraz z kumplami znowu przeszedł przez wzgórze. Tym razem przybiegli prosto do mnie. Ostrożnie schodziłam po stromym, skalistym zboczu i nie mogłam usunąć się z ich drogi. Moje serce waliło, dłonie mi się pociły, ale na zewnątrz pozostawałam spokojna. A potem zdarzyło się coś, o czym nigdy nie zapomnę, bo zmieniło wszystko, co myślę o innych zwierzętach i o tym, do czego są zdolne. Zachowywałam się spokojnie, mimo to Bear podszedł do mnie i położył swoją rękę na mojej nodze. A potem spojrzał w górę, na mnie, i odsłonił zęby z dziwaczną, wymuszoną miną. Jako prymatolożka wiem, że to gest pojednania, tak robią pawiany między sobą, kiedy chcą skończyć kłótnię i uniknąć jej w przyszłości. Przepraszał za wczoraj. Ten pawian wiedział to, co ja wiedziałam, i próbował naprawić sytuację między nami.
Dlaczego to spotkanie było tak szczególne? Nieco później tego samego dnia, zastanawiając się nad tym w bezpiecznym namiocie, przypomniałam sobie wszystkie te momenty, kiedyjako studentka słyszałam, że inne naczelne nie potrafią odczytywać cudzych myśli, czyli nie mają tego, co naukowcy nazywają "teorią umysłu". Jest to jedna z wielu zdolności poznawczych, które podobno odróżniają nas od innych zwierząt. Pawiany nie powinny wiedzieć, co wiedzą inne pawiany, nie wspominając o tym, o czym może myśleć przedstawiciel innego gatunku. A Bear? Bear odczytał moje myśli. Musiałam oduczyć się wielu rzeczy, które przedstawiano mi jako fakty, gdy byłam studentką.
Przez całe wieki zachodnia filozofia i religia podtrzymywały przekonanie, że gatunek ludzki zajmuje centralną pozycję we wszechświecie. Karol Darwin zrewolucjonizował nasz sposób widzenia świata za pomocą swojej teorii ewolucji w drodze selekcji naturalnej, pokazując, że gatunki tworzą wzajemnie powiązane drzewo życia, a nie jakiś układ hierarchiczny. Sam Darwin byłby pewnie zdziwiony, jak trwały okazał się wpływ przeświadczenia o ludzkiej wyjątkowości na zbiorową wyobraźnię. Ale wiedział, że jego idee zagrażają społeczeństwu, które pragnie ten mit podtrzymywać. W jednym ze swych notatników, ponad dwadzieścia lat przed publikacją O powstawaniu gatunków, napisał: "W swojej arogancji człowiek uważa się za arcydzieło, warte interwencji jakiegoś bóstwa. Bardziej skromnie, i uważam, że bliżej prawdy, będzie uznać, że powstał spośród zwierząt"[10].
Dziś nauka coraz silniej kształtuje nasze rozumienie pozycji człowieka w świecie przyrody. Jeśli jednak pozwolimy, by ideologia ludzkiej wyższości przeniknęła do nauki, stanie się ona stronnicza. Zamiast dać miejsce skromniejszym i bardziej adekwatnym poglądom na ludzkie zdolności, wzmocnimy tylko tę ideologię. To jeden z głównych powodów, dla których mit o ludzkiej wyjątkowości dominuje w naszym dzisiejszym myśleniu. Dlatego właśnie, wbrew darwinowskiej teorii o mentalnej ciągłości pomiędzy ludźmi a innymi gatunkami, we współczesnych szkołach wciąż twierdzi się, że istnieje potężna przepaść oddzielająca nasz umysł od umysłów innych zwierząt.
Pomysł na Arogancką małpę pojawił się w 2019 roku, gdy dołączyłam do Wydziału Biologii Ewolucyjnej Człowieka na Harvardzie. Od dawna interesowało mnie pytanie, w jaki sposób ludzie wyewoluowali, dzięki czemu są tacy, jacy są. Obok odwiecznej ciekawości dotyczącej innych zwierząt był to jeden z powodów, dla których zostałam prymatolożką. Perspektywa ewolucyjna podkreśla ciągłość pomiędzy gatunkami, czyli różnice, które mają charakter ilościowy, a nie jakościowy. A jednak przeświadczenie, że istnieją cechy charakteryzujące wszystkich i tylko przedstawicieli naszego gatunku (czy też jakiegokolwiek gatunku), okazało się wyjątkowo trwałe. Dotychczasowe próby zdefiniowania jakiejś stabilnej, unikatowej i uniwersalnej "natury ludzkiej" albo obejmowały przedstawicieli innych gatunków, albo wykluczały różnorodnych przedstawicieli naszego (często tych, którzy i tak są już w jakiś sposób dyskryminowani i marginalizowani przez społeczeństwo).
Jeśli jednak kładziemy nacisk na narrację o ludzkiej wyjątkowości, równie dobrze możemy to zrobić w przypadku innych form życia. W drodze ewolucji u każdego gatunku powstały wyspecjalizowane adaptacje do środowiska. Ludzie są unikalni w taki sam sposób, jak każdy inny gatunek. A jednak idea ludzkiej wyjątkowości rozmija się z cechami, które naprawdę nas wyróżniają. Opiera się bowiem na sugestii, że to, co nas wyróżnia, jest bardziej wartościowe i zaawansowane niż cechy wyróżniające inne formy życia.
Ktoś mógłby założyć, że koncepcja ludzkiej wyjątkowości została odłożona na półkę w momencie, gdy w nauce powszechnie zaakceptowano ewolucję. Jednak ten sposób widzenia świata jest tak głęboko wbudowany w naszą kulturę, że często nieświadomie, niemal wszyscy (z naukowcami włącznie) akceptujemy jego podstawowe przesłanki.
W kolejnych rozdziałach zajmiemy się ideami, które czasem przeciwstawiają się wielu poglądom, jakie zwykle uważamy za prawdziwe, założeniom tak dla nas nieodłącznym, że możemy nawet nie zdawać sobie sprawy z ich istnienia. Koncepcję ludzkiej wyjątkowości tak intensywnie się powtarza i tak rzadko podważa, że już prawie nie uznajemy jej po prostu za opowieść, a przyswajamy ją jako "fakt". Oduczenie się takiego poglądu na świat może być równie satysfakcjonujące, co trudne. Podobnie jak wiele innych gatunków, możemy bardzo wiele zyskać, gdy tylko staniemy się bardziej świadomi własnych uprzedzeń. W tej książce pokazuję, że ucząc się rozpoznawać wszechobecne przeświadczenie o ludzkiej wyjątkowości, możemy zmienić sposób, w jaki patrzymy na świat, i że wiele osób, ze mną włącznie, już zaczęło inaczej myśleć o nauce i się nią zajmować.
***
Większość dorosłego życia spędziłam na badaniu bogactwa życia społecznego, emocjonalnego i poznawczego innych naczelnych niż ludzie. Pracowałam w różnych miejscach, od suchych pustyń Namibii, zamieszkałych przez niezwykłą grupę pawianów, po leśny azyl w Zambii, gdzie ratuje się i rehabilituje szympansy. Dużo się od tych wszystkich zwierząt nauczyłam. Przede wszystkim tego, że granice między nami i innymi gatunkami są sztuczne, ponieważ wyznaczamy je w fundamentalnie błędny sposób.
Na przykład, większość twierdzeń o niepowtarzalności ludzkich zdolności poznawczych wynika z doświadczeń, w których porównuje się zdolności szympansów w niewoli z umiejętnościami w pełni autonomicznych ludzi z tzw. Zachodu. Przytłaczający wniosek z tych badań jest taki, że ludzie bardzo wyraźnie przewyższają inne człekokształtne w różnych kognitywnych obszarach, takich jak teoria umysłu, współpraca, altruizm, metapoznanie, wspólna uwaga czy prospołeczność. Zbyt często jednak ten drugi gatunek znajduje się w niekorzystnej sytuacji, a formułowanie hipotez, planowanie eksperymentu i ocena wyników tendencyjnie sprzyjają ludziom.
Zakładamy, że szympansy w klatkach i ludzie na wolności są reprezentatywni dla swoich gatunków, a nie są. Najprawdopodobniej każde z tych zwierząt spędziło całe życie w izolacji, w małej grupie, w ograniczonych warunkach stworzonych przez człowieka. Ja też badałam naczelne inne niż człowiek w takich warunkach, czyli w laboratoriach, ogrodach zoolo- gicznych i azylach dla zwierząt. Szympansy w niewoli nie są w ogóle podobne do swoich dzikich odpowiedników. Ludzie - uczestnicy badań - nie są reprezentatywnymi przedstawicielami ludzkości. Najnowsze badania pokazują, że należą oni do najmniej reprezentatywnych pod względem psychologicznym grup (z Zachodu, wykształceni, uprzemysłowieni, bogaci i demokratyczni - czyli WEIRD, dziwni[11])[III]. Dlatego takie porównania bardzo mało nam mówią o różnych zdolnościach poznawczych obu gatunków.
Co więcej, badania te opierają się na antropocentrycznie zaprojektowanych doświadczeniach. Wiążą się one z obiektami i sytuacjami, których drugi z gatunków nigdy by w warunkach naturalnych nie napotkał, takimi jak ekrany dotykowe i plastikowe zabawki. Tego typu badania mogą nam jedynie powiedzieć, jak inne gatunki radzą sobie z zadaniami, z którymi ludzie radzą sobie świetnie. Bardzo niewiele nam to mówi o adaptacjach, które u nich wyewoluowały. To tak, jakby ludzkim uczestnikom z grupy WEIRD dać patyki, kamienie oraz różnej wielkości orzechy, a następnie mierzyć ich inteligencję przez porównywanie ich sukcesów z osiągnięciami szympansów w dziedzinie polowania na termity czy tłuczenia orzechów, czyli przy zadaniach wymagających umysłowej zdolności przewidywania, sprawności manualnej, podtrzymania uwagi i wnioskowania przyczynowego. Czy na podstawie tego, jak poradziliby sobie ludzie, doszlibyśmy do wniosku, że pod względem badanych zdolności poznawczych ludzie są gorsi od szympansów? Satyryczny magazyn internetowy The Onion całkiem dobrze podsumował tę antropocentryczną tendencyjność w artykule zatytułowanym Study: dolphins not so intelligent on land (Badania wykazały, że delfiny nie są zbyt inteligentne na lądzie)[12]. Kiedy mierzymy świat miarą stworzoną dla ludzi, inne gatunki zawsze wypadają gorzej.
Mniej antropocentryczny paradygmat bardzo zbliżyłby nas do zrozumienia specyficznych adaptacji poznawczych, które wyewoluowały u innych gatunków. Przestalibyśmy je porównywać z ludzkim standardem i wysuwać nieuchronny wniosek, że są niedoskonałe. Zarówno w przeszłości, jak i obecnie, pionierzy i pionierki nauki nie ulegali presji i ograniczeniom, z jakimi się wiąże myślenie w kategoriach ludzkiej wyjątko- wości. Ich praca znacznie wpływa na moje badania. Są wśród nich powszechnie znane osoby jak Karol Darwin oraz mniej sławni wizjonerzy i wizjonerki jak Lynn Margulis, botaniczki jak Robin Wall Kimmerer i prymatolodzy jak Frans de Waal. Co się dzieje, kiedy naukowcy podchodzą do badanych przez siebie systemów z pokorą, szacunkiem i otwartym umysłem? Ich odkrycia ujawniają niedocenianą złożoność życia innego niż ludzkie - od języków ptaków śpiewających i piesków preriowych, poprzez kultury szympansów i ryb z raf koralowych, aż po przemyślne światy roślin i grzybów. Inny sposób patrzenia na organizmy jest możliwy, gdy odrzucamy ideę ludzkiej wyjątkowości i zaczynamy myśleć o gatunkach samych w sobie. Nowa perspektywa rewolucjonizuje nasze postrzeganie zarówno innych zwierząt, jak i samych siebie. Badania stają się potężną metaforą dla sposobów rozumienia świata i życia w nim, sposobów od dawna opracowanych i kulty- wowanych przez społeczności rdzenne. W tej książce przekonuję, że takie mniej skoncentrowane na człowieku podejście jest zarówno możliwe, jak i konieczne. Ma ono kluczowe znaczenie, jeśli chcemy lepiej uprawiać naukę i żyć bogatszym, bardziej zrównoważonym życiem.
***
Krytyka idei ludzkiej wyjątkowości skupia się zwykle na naszych moralnych obowiązkach wobec innych gatunków. Nie zauważamy jednak tego, co ludzkość może zyskać, gdy porzuci złudzenia o swojej niezwykłości i wyższości. Nie tylko dlatego, że są one fundamentem kryzysu środowiskowego. Także z tego powodu, że powstrzymują nas przed budowaniem więzi ze światem w sposób, który nieustannie napełnia nas podziwem, zachwytem i pokorą. Odrzucając antropocentryczną perspektywę, możemy poczuć się integralną częścią Przyrody, bo przecież tym w istocie jesteśmy.
Prowadzę zajęcia dla studentów zatytułowane "Arogancka małpa". Obserwuję, jak ci młodzi ludzie wyraźnie się zmieniają i uczą wychodzić poza nabyte schematy, które narzuca koncepcja ludzkiej wyjątkowości. Kiedy spadają im z oczu kolejne klapki, zaczynają doświadczać bardziej ożywionej, pobudzonej i świadomej Przyrody. Spacery po kampusie czy lesie nigdy nie są takie same i stanowią okazję do interakcji z wieloma innymi formami życia, dzięki czemu możemy się poczuć częścią czegoś większego. Dla niektórych z nas oduczenie się przekonania o ludzkiej wyjątkowości tylko wzmacnia to, co od dawna uważaliśmy za oczywiste: świat jest pełen różnorodnych typów inteligencji i świadomości. Dla innych jednak doświadczenie to jest bardziej jak przebudzenie - przypominają sobie dziecięcą ciekawość wobec żyjącego świata i poczucie więzi z nim. Doświadczenia moje oraz moich studentów i studentek zachęciły mnie do zebrania tych przemyśleń w książce, którą teraz czytasz.
Ta odtworzona więź odnawia nas samych i odmładza. Spełnia jedno z naszych najstarszych i najgłębszych pragnień, czyli pragnienie przynależenia do większej całości, w której żyjemy. To z kolei daje nam siłę do działania w kierunku zmian. U moich studentów i studentek oduczanie się koncepcji ludzkiej wyjątkowości rozpala świadomość ekologiczną, którą nierzadko zmieniają oni w aktywizm środowiskowy lub prozwierzęcy. Kiedy postrzegasz świat jako zbiór obiektów, jego niszczenie nie ma znaczenia. Kiedy jednak zdajesz sobie sprawę, że to ożywiony byt, którego jesteś częścią, aktywizm przestaje być wyborem i staje się stylem życia. A to dzięki jednej prostej i często przeoczanej prawdzie - sposób, w jaki postępujemy z Przyrodą, zależy od tego, jak widzimy siebie samych w relacji z nią. Gdy odrzucamy złudne przekonanie o ludzkiej wyższości i odrębności, nie możemy już biernie obserwować niszczenia Przyrody, częściowo dlatego, że widzimy, co możemy zyskać, nie tylko w szerszym rozrachunku, lecz także tu i teraz. To odświeżające odejście od dominującej narracji na temat środowiska, w której kładzie się nacisk na poświęcenie, koszty i długoterminowe, negatywne skutki naszych działań. Przyroda nie jest dla ludzi środkiem do celu, lecz współzależnym systemem, którego dobrostan w ostatecznym rozrachunku determinuje nasz dobrostan.
Pandemia koronawirusa stanowi bardzo aktualną ilustra- cję. Przyroda zdała się zaprzeczyć ludzkiej dominacji jak nigdy wcześniej. A jednak, media skupiły się na pochwale ludzkiego geniuszu tworzącego szczepionki, ignorując fakt, że to ludzka eksploatacja świata zwierząt mogła być powodem pojawienia się wirusa (i bez wątpienia doprowadzi do kolejnych zoo- noz w przyszłości). Jednocześnie militarny język opowieści o "wojnie" czy "walce" z wirusem tylko umacnia pogląd, że Przyroda jest siłą wymagającą naszej kontroli i domina- cji. Skoncentrowane na człowieku narracje są również obecne w ostatnich dyskusjach o zmianach klimatu i technologicznych rozwiązaniach, takich jak geoinżynieria czy kolonizacja Marsa. Pomijają one jednak niepowtarzalną okazję do dekonstrukcji różnych form idei ludzkiej wyjątkowości, które żyją w zbiorowej wyobraźni. Zamiast tego zapewniają nas, że ludzkość ostatecznie pokona Przyrodę. Tymczasem to właś- nie opowieść o postępie i dominacji jest źródłem obecnego chaosu. Mądrze byłoby więc przyznać, że nie możemy już polegać na wartościach, instytucjach i metodach naukowych, które doprowadziły do tej sytuacji, i że nie przyniosą nam one ratunku. Potrzebujemy dużo bardziej pokornego podejścia. A zegar nieustannie tyka.
Zapewne zgodzisz się, że zdrowie planety jest w poważnych tarapatach. Nie próbuję w tej książce przekonać kogokolwiek, że ten problem istnieje. Same statystyki są przerażające i zapewne wszyscy odczuwamy lęk na myśl o niektórych z nich. Jeśli obecne trendy się utrzymają, ponad 90% gleby na Ziemi ulegnie degradacji do roku 2050[13]. Wycięto już 30% światowych lasów[14], kolejne 20% ma niską jakość, a większość z tych, które pozostały, jest pofragmentowana i tylko około 15% funkcjonuje w stanie nienaruszonym. Od 1950 roku temperatura Ziemi wzrosła o około 2 stopnie Fahrenheita (czyli około 1,1 stopnia Celsjusza)[15], a tempo ocieplania się od 1982 roku jest ponad trzykrotnie większe. Zakwaszanie oceanów zachodzi sto razy szybciej niż w trakcie zjawisk naturalnych w ciągu ostatnich pięćdziesięciu pięciu milionów lat[16]. Liczebność populacji dzikich zwierząt w ciągu ostatniego półwiecza spadła o niemal 70%[17]. Zapylaczom, od których, podobnie jak wiele innych gatunków, jesteśmy zależni, grozi wymarcie[18]. Kiedy piszę te słowa, istoty te znikają z naszej planety i z naszego życia codziennego.
"Mógłbym tak ciągnąć - pisze obrońca środowiska, Paul Kingsnorth, dochodząc do siebie po zalewie podobnych informacji - ale podejrzewam, że już to wszystko słyszeliście i tak jak my nie macie pojęcia, co z tym zrobić i czy cokolwiek da się z tym zrobić"[19].
Dlaczego dysponując naukowymi dowodami i wiedząc, że należy podjąć natychmiastowe działania, nie zrobiliśmy nic, by zająć się niszczycielskimi konsekwencjami zmian klimatu (które zagrażają naszemu przeżyciu)? W końcu "fakty" znane są nam od dawna (w latach 60. ubiegłego wieku naukowcy na tyle przejmowali się wywołanymi przez człowieka zmianami klimatu, że formalnie ostrzegali prezydenta USA, Lyndona B. Johnsona). Obecnie przeszkody raczej nie mają charakteru fizycznego czy technologicznego. Rosnąca przepaść pomiędzy świadomością a działaniem dowodzi, że musimy pomyśleć o podstawach, zakwestionować fundamentalne poglądy, które doprowadziły nas do tego krytycznego momentu ekologicznego - rzucić wyzwanie naszym najgłębszym narracjom kulturowym i zmienić naszą opowieść.
Wiele osób już teraz zdaje sobie sprawę, że musimy na nowo zdefiniować i zbudować naszą więź ze światem naturalnym. Nie umieją one sobie tylko wyobrazić, jak to zrobić. I na tym polega problem z koncepcją ludzkiej wyjątkowości. Daje ona poczucie, że nie da się wymyślić alternatywy czy nowych struktur dla naszego stylu życia. W obliczu niemożliwych do podtrzy- mania procesów wzrostu i produkcji - które, choć stosunkowo nowe, wydają się nieuniknione - jesteśmy coraz bardziej bierni i bezsilni. Ludzie zakładają, że są to potężne siły, którym w żaden sposób nie da się przeciwstawić. Korporacyjna chciwość i oszustwo, kapitalistyczna gospodarka oraz brak woli politycznej z pewnością odgrywają ogromną rolę. Ale potrzebujemy nie tylko pokonania tych instytucji, potrzebujemy nowej relacji ze światem. Proces budowania i podtrzymywania tej relacji nie zachodzi wyłącznie z góry na dół. Może on zostać przeprowa- dzony jedynie przez konkretne osoby, zmotywowane innym doświadczeniem i inną wizją dobrego życia. Osoby, które potrafią na nowo wyobrazić sobie taką bogatszą relację i które już zaczęły ją budować. Chociaż ideologia ludzkiej wyższości przez stulecia kształtowała dominującą kulturę, rzadko nazywamy ją po imieniu lub uznajemy jej istnienie. Pozostaje ona przez to niewidzialna, podczas gdy inne przyczyny, takie jak paliwa kopalne, niszczenie siedlisk czy utrata bioróżnorodności, naukowcy identyfikują i badają. Ideologia ludzkiej wyjątkowości czerpie swoją siłę głównie z niewidzialności. To najpotężniejsze niewypowiedziane przekonanie naszych czasów.
Bezprecedensowa skala wpływu człowieka na świat sprawiła, że liczni naukowcy nazywają obecną epokę geologiczną antropocenem[20], uznając anthropos (czyli po grecku "człowieka") za ważną siłę planetarną. Choć prawdopodobnie istnieją solidne naukowe podstawy, żeby posługiwać się tym terminem, różni badacze go krytykują[21]. Po pierwsze, opowieść o antropocenie pokazuje wpływ człowieka na planetę jako coś "naturalnego", jako zachowanie typowe dla gatunku, a nie wyraz konkretnych czasów i konkretnej kultury. Co więcej, zakładając, że ludzkość odgrywa tu swoją rolę, owa "epoka człowieka" pomija ważny wymiar społeczny, czyli fakt, że na konsekwencje kryzysu ekologicznego narażeni są ludzie najmniej za ten kryzys odpowiedzialni.
Analogicznie, traktując przekonanie o ludzkiej wyjąt- kowości jako uniwersalną podstawę ludzkiego sposobu myślenia, tylko wzmacniamy kolonialne podejście, w którym taki pogląd na świat jest głęboko ugruntowany. W rzeczywistości nie wszyscy ludzie podtrzymują podstawowy, hierarchiczny podział na ludzkość i resztę Przyrody. A jak się przekonamy, od takich alternatywnych ideologii i relacji można się dużo nauczyć. Chociaż mit ludzkiej wyjątkowości odnajdujemy w wielu tradycjach, to najsilniej wybrzmiał i rozwinął się w kulturze Zachodu. Często używam słów takich jak "my" i "nasza" w odniesieniu do tej dominującej kultury, w której spędziłam większość życia. Ale powtórzmy - idea ludzkiej wyjątkowości nie jest uniwersalna ani kulturowo, ani z punktu widzenia jednostek. Nawet w zachodniej historii zawsze można znaleźć kontrkul- tury, które na różne sposoby odchodzą od jej centralnych dogmatów.
***
Jeśli nasza tytułowa arogancka małpa nie dotyczy całej ludzkości, to kogo - lub co - ona reprezentuje?
Starożytni Grecy rozważali w dramatach, co oznacza bycie człowiekiem. Protagoniści i protagonistki często odznaczali się pychą, nadmierną dumą płynącą z przeceniania swoich kompetencji i osiągnięć. Kiedy prowadziłam badania do tej książki, coraz wyraźniejsza stawała się metafora naszego obecnego podejścia do całej reszty życia na Ziemi. Greccy widzowie uważali taką pychę za "zaślepiającą dumę", ponieważ była ona sprzeczna ze zdrowym rozsądkiem. Taka postawa bohaterów podważała porządek naturalny i ostatecznie prowadziła do ich upadku.
Zżerana ludzkim kompleksem wyższości arogancka małpa jest odzwierciedleniem Hamleta, pyszałkowatego bohatera uwikłanego w tragedię, którą sam spowodował. Arogancka małpa nie jest zatem ani gatunkiem, ani kulturą, ani nawet osobnikiem - to sposób działania, poruszania się i budowania więzi z resztą Przyrody. Wielu z nas nauczyło się tego scenariusza i sumiennie go odgrywa, wchodząc w role, wcielając się w postaci i przywdziewając maski. To przebranie nie pozwala nam dostrzec, czym naprawdę jesteśmy - być może w ten sposób ukrywamy nasze lęki? A jednak, za tą fasadą skrywa się dużo bogatszy i prawdziwszy sposób bycia. Kiedy przestajemy wszystko mierzyć ludzką miarą, uczymy się znacznie więcej o innych gatunkach, o nas samych i naszym miejscu na tej planecie, którą ze wszystkimi dzielimy. Zaczynamy zdawać sobie sprawę, że poczucie ludzkiej wyjątkowości jest maską, która pozbawia świat uroku.
Prawdopodobnie antropocentryzm tkwi w wielu z nas. A jednak, jak to bywa ze skłonnością do arogancji, częściowo, lub nawet całkowicie, nie zdajemy sobie z tego sprawy. Oduczenie się przekonania o ludzkiej wyjątkowości ma moc otwierania drzwi do radykalnej transformacji, do zmiany charakteru.
Do pewnego stopnia wszyscy jesteśmy współwinni i ukształtowani przez ten światopogląd. On nas jednak nie determinuje. Możemy znaleźć inną drogę.
Dlatego ta opowieść jest również opowieścią o nadziei.
Przypisy końcowe
Rozdział 1
Ludzki kompleks wyższości
[1] W. Shakespeare, Hamlet, akt 2, scena 2, [w:] H.H. Furness (red.), A new variorum edition of Shakespeare, vol. 1, J.B. Lippincott 1603/1877, s. 159.
[2] A. Adler, Individual psychology, [w:] C. Murchison (red.), Psychologies of 1930, Clark University Press 1930, s. 395-405.
[3] R. Scruton, If we are not just animals, what are we?, "New York Times", 6.03.2017, https://www.nytimes.com/2017/03/06/opinion/if-we-are-not-just-animals-what-are-we.html.
[4] A. Rutherford, The human league: What separates us from other animals?, "The Guardian", 21.09.2018, https://www.theguardian.com/books/2018/sep/21/human-instinct-why-we-are-unique.
[5] T. Suddendorf, Are we really different from other animals?, CNN, 21.11.2013, https://www.cnn.com/2013/11/21/health/animals-humans-gap/index.html.
[6] G. Raz, Why did humans become the most successful species on earth?, Ted Radio Hour, NPR, 4.03.2016, https://www.npr.org/transcripts/468882620?t=1600086855866.
[7] M. Healy, Chimpanzees may be helpful, but humans are the only primates that are kind to others, study suggests, "Los Angeles Times", 20.12.2016, https://www.latimes.com/science/sciencenow/la-sci-sn-kindness-chimpanzees-humans-20161220-story.html.
[8] M. Tomasello, Becoming human: A theory of ontogeny, Association for Psychological Science Annual Convention, 23.05.2019, https://www.youtube.com/watch?v=BNbeleWvXyQ.
[9] M. Hauser, The seeds of humanity: Tanner lectures on human values, Princeton University 2008. https://tannerlectures.org/wp-content/uploads/2024/06/Hauser_08.pdf.
[10] Ch. Darwin, C Notebook, [w:] H.E. Gruber, P.H. Barrett (red.), Darwin on man, Wildwood House 1837/1974, s. 196-197.
[11] J. Henrich, S.J. Heine, A. Norenzayan, The WEIRDest people in the world?, "Behavioral and Brain Sciences" 2010, vol. 33, s. 61-83.
[12] The Onion, Study: Dolphins not so intelligent on land, 15.02.2006, https://www.theonion.com/study-dolphins-not-so-intelligent-on-land-1819568299.
[13] Food and Agriculture Organization, Global Symposium on Soil Erosion: Key messages, 15-17.05.2019, https://www.fao.org/about/meetings/soil-erosion-symposium/key-messages/en.
[14] F6S, World Resources Institute (WRI), https://www.f6s.com/worldresourcesinstitutewri/about (dostęp: 30.03.2021).
[15] R. Lindsey, L. Dahlman, Climate change: Global temperature, National Oceanic and Atmospheric Administration, 18.01.2024, https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-global-temperature.
[16] European Environment Agency, Ocean acidification, https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/indicators/ocean-acidification-2/assessment (dostęp: 13.06.2020).
[17] World Wildlife Fund, Living planet report 2020, https://f.hubspotusercontent20.net/hubfs/4783129/LPR/PDFs/ENGLISH-FULL.pdf (dostęp: 14.06.2021).
[18] Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services, Assessment report on pollinators, pollination and food production, 2016, https://ipbes.net/assessment-reports/pollinators (dostęp: 14.06.2021).
[19] P. Kingsnorth, Confessions of a recovering environmentalist and other essays, Graywolf Press 2017, s. 2.
[20] Paul P.J. Crutzen, Geology of mankind, 2002, "Nature" 2002, 415 (6867), s. 23.
[21] Np.: A. Malm, A. Hornborg, The geology of mankind? A critique of the Anthropocene narrative, "Anthropocene Review" 2014, 1(1), s. 62-69; E. Crist, On the poverty of our nomenclature, "Environmental Humanities" 2013, 3, s. 129-147.
Rozdział 2
Krzywa oduczania się
[22] E.O. Wilson, Biophilia, Harvard University Press 1984. Termin został ukuty przez socjologa Ericha Fromma: E. Fromm, The heart of man: Its genius for good and evil, Harper and Row 1964.
[23] Weirdo Ultimaes, Budding vegetarian makes mom cry with his love of animals, 17.04.2015, https://www.youtube.com/watch?v=oL8jz_Dl2Pc.
[24] M. Wilks, L. Caviola, G. Kahane, P. Bloom, Children prioritize humans over animals less than adults do, "Psychological Science" 2021, 32(1), s. 27-38.
[25] S. Plous, Psychological mechanisms in the human use of animals, "Journal of Social Issues" 1993, 49, s. 11-52.
[26] P. Singer, Animal liberation: A new ethics for our treatment of animals, HarperCollins 2002.
[27] Pożyczam ten pomysł od Plousa: S. Plous, Psychological mechanisms..., dz. cyt., s. 17.
[28] Zob.: W. Croft, D.A. Cruse, Cognitive linguistics, Cambridge University Press 2004.
[29] E. Crist, On the poverty of our nomenclature, "Environmental Humanities" 2013, 3, s. 129-147.
[30] Zob.: R. Heuberger, Anthropocentrism in monolingual English dictionaries: An ecolinguistic approach to the lexicographic treatment of faunal terminology, "AAA: Arbeiten aus Anglistik und Amerikanistik" 2003, 28(1), s. 93-105.
[31] Niestety, te antropocentryczne założenia przekazujemy również sztucznej inteligencji. Na przykład WordNet i inne bazy danych leksykalno-semantycznych języka zawierają takie słowa jak "tucznik" czy "zwierzę hodowlane". Zob.: T. Hagendorff, L.N. Bossert, Y. Fai Tse, P. Singer, Speciesist bias in AI: How AI applications perpetuate discrimination and unfair outcomes against animal, "AI and Ethics" 2023, 3, s. 717-734. Zob. też: R. Teng, The AI bias that's often overlooked: Speciesism, Sentient Media, 3.11.2023, https://sentientmedia.org/ai-bias-speciesism.
[32] S. Plous, Is there such a thing as prejudice towards animals?, [w:] S. Plous (red.), Understanding prejudice and discrimination, McGraw-Hill Higher Education 2003, s. 509-528.
[33] S.E. Lederer, Political animals: The shaping of biomedical research literature in twentieth century America, "Isis" 1992, 83, s. 61-79.
[34] J. Goodall i in., Joint open letter to the Associated Press calling for a change in animal pronouns, 2021, https://www.idausa.org/assets/files/assets/uploads/pdf/openletterapstylebook.pdf (dostęp: 24.09.2024).
[35] J. Derrida, The animal that therefore I am, Fordham University Press 2008.
[36] R.W. Kimmerer, Learning the grammar of animacy, "The Leopold Outlook", 2012, s. 1-9.
[37] L. McGuire, S.B. Palmer, N.S. Faber (2023), The development of speciesism: Age-related differences in the moral view of animal, "Social Psychological and Personality Science" 2023, 14(2), s. 228-237.
[38] A. Miralles, M. Raymond, G. Lecointre, Empathy and compassion toward other species decrease with evolutionary divergence time, "Scientific Reports" 2019, 9(1), s. 1-8.
[39] D. Solot, A. Arluke, Learning the scientist's role: Animal dissection in middle school, "Journal of Contemporary Ethnography" 1997, 26, s. 28-54.
[40] Cyt. za: N. Averett, High school dissections are a science class tradition, but are they doing more harm than good?, "Discover", 27.01.2020, https://www.discovermagazine.com/the-sciences/the-argument-against-high-school-animal-dissections.
[41] H. Kopnina, M. Sitka-Sage, S. Blenkinsop, L. Piersol, Moving beyond innocence: Educating children in a post-nature world, [w:] A. Cutter-Mackenzie-Knowles, K. Malone, E. Barratt Hacking (red.), Research Handbook on Childhoodnature, Springer 2018, s. 603-621.
[42] J.M. Roberts, The Penguin History of the World, 6th wyd., Penguin Books 2014, s. 1.
[43] J. Mallet, F. Seixas, Y. Thawornwattana, Species, concepts of, [w:] S.M. Scheiner (red.), Encyclopedia Biodiversity, 3rd wyd., Academic Press 2022, s. 531-545.
[44] Wspaniale wyjaśnia to Eileen Crist: E. Crist, The inner life of earth- worms: Darwin's argument and its implications, [w:] M. Bekoff, C. Allen, G.M. Burghardt (red.), The cognitive animal: Empirical and theoretical perspectives on animal cognition, MIT Press 2002, s. 3-8.
[45] T. Dobzhansky, Nothing in biology makes sense except in the light of evolution, "American Biology Teacher" 1973, 35(3), s. 125-129.
[46] Tenże, Evolution, Genetics, and Man, John Wiley 1955, s. 12.
Przypisy
[I] Tłum. M. Słomczyński. W oryginale: "jesteśmy po prostu arcy- typem wszystkich zwierząt" - przyp. tłum.
[II] W hamletowskiej kwestii What a piece of work is a man! fraza piece of work może oznaczać zarówno zachwycające dzieło sztuki, jak i coś bardzo kłopotliwego - przyp. tłum.
[III] Akronim od western, educated, industrialised, rich, and democratic - przyp. tłum.
[IV] A następnie z angielskiego - przyp. tłum.
[V] Po polsku te słowa są bliżej związane z nazwami zwierząt niż ich odpowiedniki w angielskim oryginale, odpowiednio beef, veal i pork - przyp. tłum.
[VI] Po polsku to nie całkiem działa - sardela jest definiowana jako ryba śledziowata, ale już anchois w naszych encyklopediach to jednoznacznie potrawa. Wszystkie najbliższe akapity odnoszą się do języka angielskiego i należy zdawać sobie sprawę, że w języku polskim nie wszystko funkcjonuje tak samo - przyp. tłum.
[VII] Przewodnik po stylu i użyciu języka, opracowany przez dziennikarzy i dziennikarki z USA, zawierający wskazówki i rekomendacje dotyczące preferowanych zwrotów i sformułowań - przyp. tłum.
[VIII] Po angielsku mówi się non-human animal, czyli dosłownie "zwierzę nie-ludzkie", jednak żeby uniknąć negatywnych konotacji z istnie- jącym u nas słowem "nieludzkie" na ogół formułujemy to inaczej - przyp. tłum.
[IX] Tłum. B. Zborski.
[X] Dosłownie: "szkoła-czy-więzienie.com" - przyp. tłum.