Nr 689 [Nr 433]
1943 maj 1, Warszawa - Delegat Rządu do Centrali: Depesza Żydowskiego Komitetu Narodowego do dr. Szwarcbarta
Szyfr-depesza
Lena, dnia 1 maja 1943 r.
Nr 921
L.dz.K. 2613/43
Otrzym[ano] dnia 24 maja 1943 r.
Stem2
Proszę o przekazanie adresatowi.
Sobol3
Dr Szwarcbart4
Nie rozumiemy waszego milczenia. Na pięć wysłanych depesz5 nie otrzymaliśmy odpowiedzi i mimo apelów i alarmów żadne fundusze dla nas nie nadchodzą. Dlaczego Joint6 nie przysyła pieniędzy. Możemy jeszcze uratować od zagłady i niechybnej śmierci tysiące Żydów, kobiet i dzieci. Musimy mieć znaczne fundusze. Zaalarmujcie natychmiast Joint i wszystkie inne organizacje żydowskie. Na ratowanie resztek Żydów musimy mieć sto tysięcy dolarów. Czekamy na waszą pomoc.
Żydowski Komitet Narodowy
Czyt. i przep. M.R.7
Źródło: Studium Polski Podziemnej, MSW.64, k. 162 (MSW_064, k. 172), mps8.
1 Depesza nr 92 Delegata Rządu została nadana 22 V 1943 r. przez stację nr 46 ("Lena", DR) do stacji nr 39 (MSW) w Londynie, odebrana o godz. 22.38.
2 Stanisław Mikołajczyk (1901-1966), polityk SL, uczestnik Powstania Wielkopolskiego i wojny polsko-bolszewickiej, od 1931 r. w najwyższych władzach SL, od grudnia 1939 do września 1941 r. wiceprzewodniczący Rady Narodowej RP, w latach 1941-1943 wicepremier i minister spraw wewnętrznych, przewodniczący KSK, od lipca 1943 do listopada 1944 r. premier rządu RP, po powrocie do Polski w lipcu 1945 r. przywódca PSL, wicepremier w TRJN, poseł do KRN, w październiku 1947 r. potajemnie wyjechał z kraju, na emigracji przywódca PSL (Stanisław Mikołajczyk w dokumentach aparatu bezpieczeństwa, t. 1-3, Warszawa-Łódź 2010; S. Mikołajczyk, Polska zgwałcona, Warszawa 2005; A. Paczkowski, Stanisław Mikołajczyk czyli klęska realisty (zarys biografii politycznej), Warszawa 1991; K. Świderski, Stanisław Mikołajczyk [w:] Słownik biograficzny polskiego państwa na uchodźstwie, t. 1: Członkowie I i II Rady Narodowej RP, red. J. Rabiński, M. Dworski, Lublin 2022, s. 223-232).
3 Jan Stanisław Jankowski (1882-1953), studiował m.in. na Uniwersytecie Warszawskim i Uniwersytecie Jagiellońskim, od 1906 r. w Narodowym Związku Robotniczym, żołnierz Legionów Polskich, od 1920 r. w Narodowej Partii Robotniczej, w latach 1921-1926 dwukrotnie minister pracy i opieki społecznej, od 1937 r. w Stronnictwie Pracy, w konspiracji od 1941 r. dyrektor Departamentu Pracy i Opieki Społecznej Delegatury Rządu, od grudnia 1942 r. zastępca Delegata Rządu, 21 IV 1943 r. mianowany Delegatem Rządu i zastępcą Prezesa Rady Ministrów, na mocy upoważnienia premiera podjął w porozumieniu z Dowódcą AK decyzję o rozpoczęciu Powstania Warszawskiego, aresztowany podstępnie 27 III 1945 r. przez sowieckie organa bezpieczeństwa w Pruszkowie, skazany przez Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRS na 8 lat więzienia, zmarł 13 III 1953 r. w więzieniu we Włodzimierzu nad Klaźmą. Odznaczony Orderem Orła Białego, Krzyżem Niepodległości z Mieczami, Orderem Virtuti Militari V klasy, Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (A.K. Kunert, Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1944, t. 1, Warszawa 1987, s. 88-90; W. Grabowski, Delegatura Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj, Warszawa 1995, s. 204).
4 Izaak Ignacy Schwarzbart (1888-1961), dr praw, działacz syjonistyczny, adwokat w Krakowie, w latach 1921-1924 redaktor naczelny "Nowego Dziennika", radny miasta Krakowa, wiceprezes Komitetu Wykonawczego Światowej Organizacji Syjonistycznej, 1938-1939 poseł na Sejm RP, 1940-1945 członek Rady Narodowej RP, od 1946 r. w USA (D. Stola, Nadzieja i Zagłada. Ignacy Schwarzbart - żydowski przedstawiciel w Radzie Narodowej RP (1940-1945), Warszawa 1995; M. Dworski, Ignacy Schwarzbart [w:] Słownik biograficzny polskiego państwa na uchodźstwie, t. 1..., s. 281-288).
5 Zob. dok. nr 507, 662, 674 i 681 w: Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945, t. 2: Czerwiec 1941 - kwiecień 1943, wyd. 2, Warszawa 2019.
6 American Jewish Joint Distribution Committee, organizacja pomocy Żydom założona w listopadzie 1914 r. Podczas II wojny światowej przedstawicielami tej organizacji w Polsce byli Icchak Giterman, Dawid Guzik i Lejb Neustad.
7 Prawdopodobnie Maria Rylska, która pracowała w Biurze Szyfrów MSW od 1 X 1941 do 31 V 1944 r. (W. Grabowski, Kobiety w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych w Londynie 1940-1945 - przyczynek do badań, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2017, nr 2 (30), s. 276).
8 Kopia dokumentu znajduje się w: SPP, t. A.3.1.1.13.5, k. 140 (A_272, k. 153); AAN, 202/I-7, k. 25.
Nr 690 [Nr 434]
1943 maj 1, Londyn - Gen. Sikorski do gen. Roweckiego: Nadanie czterokrotnie Krzyża Walecznych
Depesza-szyfr
O. VI, L.dz. 2086/tjn.43
Dnia 1 V 1943 r.
Kalina1. KKK
Nadaję Panu Generałowi "Krzyż Walecznych" po raz pierwszy, drugi, trzeci i czwarty. To skromne odznaczenie żołnierskie niech będzie dowodem najwyższego uznania, jakie mam dla Armii Krajowej i Pana Generała osobiście, za Waszą pełną poświęcenia tak owocną i ciężką pracę dla Polski. Sikorski2 NW
Rawa3 2086
Z.Z.A.a
Źródło: Studium Polski Podziemnej, t. A.3.4.2, k. 113 (A_316, k. 123), mps4.
a Poniżej pieczątka częściowo uzupełniona odręcznie: Nr stac. 497 KWK; Zaszyfrowano dn. 1/V 1943; Nadano dn. .../... 194.; M.
1 Stefan Paweł Rowecki (1895-1944) ("Kalina"), gen. dyw., żołnierz Legionów Polskich, od 1918 r. w WP, w 1939 r. dowódca Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej, w konspiracji od października 1939 r. szef sztabu Dowództwa SZP, następnie komendant Obszaru nr I ZWZ, komendant Okupacji Niemieckiej ZWZ, Komendant Główny ZWZ, od lutego 1942 r. Dowódca Armii Krajowej, aresztowany 30 VI 1943 r., więziony w obozie Sachsenhausen, zamordowany najprawdopodobniej 7 VIII 1944 r. Odznaczony Orderem Orła Białego (pośmiertnie), Orderem Virtuti Militari IV i V klasy, Orderem Odrodzenia Polski IV klasy, ośmiokrotnie Krzyżem Walecznych (H. Piskunowicz, J. Stępień, Generała "Grota" kroniki ciąg dalszy, "Przegląd Historyczny" 1990, z. 3-4, s. 635-654; T. Szarota, Stefan Rowecki "Grot", Warszawa 1985; T. Żenczykowski, Generał Grot u kresu walki, Londyn 1983; A. Chmielarz, A.K. Kunert, Spiska 14. Aresztowanie generała "Grota" Stefana Roweckiego, Warszawa 1983; T. Szarota, Rowecki Stefan [w:] Polski słownik biograficzny, t. 32, Wrocław 1991, s. 333-338).
2 Władysław Sikorski (1881-1943) ("Eugeniusz", "Orliński", "Strażnica", "Wysocki"), gen. broni, współzałożyciel Związku Walki Czynnej, organizator Związku Strzeleckiego, żołnierz Legionów Polskich, 1914-1916 szef Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, 1922-1923 premier, 1923-1924 minister spraw wojskowych, 1925-1928 dowódca DOK VI we Lwowie; od 30 IX 1939 r. Prezes Rady Ministrów, od 7 XII 1939 r. Naczelny Wódz, zginął w katastrofie w Gibraltarze. Odznaczony Orderem Orła Białego, Orderem Virtuti Militari II i V klasy, Orderem Odrodzenia Polski I i III klasy, dwukrotnie Krzyżem Walecznych (P. Żaroń, Generał Władysław Sikorski 1939-1943. Żołnierz, mąż stanu, naczelny wódz, Toruń 2003; Dziennik czynności Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego, t. 1: 30 VIII 1939 - 31 VII 1940, wstęp i red. nauk. J. Rabiński, oprac. J. Rabiński, E. Rzeczkowska, J. Kowalska, Lublin 2016; Dziennik czynności Naczelnego Wodza gen. Władysław Sikorskiego, t. 2: 1 VII 1940 - 31 VII 1941, wstęp i red. nauk. J. Rabiński, oprac. J. Rabiński, J. Kowalska, E. Rzeczkowska, Lublin 2017; Dziennik czynności Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego, t. 3: 1 VIII 1941 - 31 VII 1942, wstęp i red. J. Rabiński, oprac. J. Kowalska, A. Gładysz, G.P. Urban, Lublin-Warszawa 2022; Dziennik czynności Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego, t. 4: 1 VIII 1942 - 5 VII 1943, wstęp i red. nauk. J. Rabiński, oprac. J. Kowalska, A. Gładysz, G.P. Urban, Lublin 2024).
3 Michał Protasewicz (1898-1983) ("Rawa"), uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, wykładowca Wyższej Szkoły Wojennej, w lecie 1939 r. odbierał sprzęt dywersyjny z Londynu, od 1 VII 1940 r. w Oddziale III Sztabu NW w Londynie, m.in. szef Wydziału Studiów, w latach 1942-1944 szef Oddziału VI Sztabu NW. Odznaczony Orderem Virtuti Militari V klasy, dwukrotnie Krzyżem Walecznych (Z.S. Siemaszko, Pułkownik Protasewicz, szef Oddziału VI Sztabu Naczelnego Wodza, "Wojskowy Przegląd Historyczny" 1991, nr 1, s. 67-80).
4 Tekst depeszy z odręcznym podpisem gen. Sikorskiego znajduje się w: SPP, t. A.3.4.2, k. 115 (A_316, k. 125). Odpisy dokumentu znajdują się w: SPP, t. A.4.3.2., k. 114 (A_316, k. 124); SPP, TP4, t. 2, k. 8 (TP4_002, k. 10); AAN, 2/1326, I/14, k. 56 - tu jako: Nr 2086 z dn. 1/3 V [1942] KKK.
Nr 691 [Nr 435]
1943 maj 4, Warszawa - Gen. Rowecki do Centrali: Przebieg walk w getcie warszawskim
Radiogram nr 783/ES
Od Wanda VII
Dnia 4 maja 1943 r.
O. VI, L.dz. 2207/43
Przyjęty 8 V [19]43 [r.] godz. 175La
Odczyt[any] 9 V [19]43 [r. godz.] 14.00
19b kwietnia do getta w Warszawie weszły oddziały Waffen SS wraz z pomocniczymi formacjami Litwinów, Łotyszów i Ukraińców celem ostatecznej likwidacji getta. Zostały one zaatakowane przez Żydowską Organizację Bojową, która utrzymywała się na uprzednio przygotowanych punktach oporu. Do 23 kwietnia Niemcy używali równocześnie samolotów i czołgów, jeden czołg spalono.
23-28 kwietnia opór trwał w formie partyzantki ulicznej przeważnie nocnej. Od 28 kwietnia bojowcy stawiali kilka dni opór w poszczególnych umocnionych domach, obecnie już załamanyc. Główną bronią Niemców jest systematyczne palenie getta, które płonie jeszcze dziś.
Do 30 kwietniad wywieziono na stracenie 14 tys. Żydów, 3 tys. spalono, około 2 tys. zamordowano na miejscu. Liczby rosną w miarę likwidacji poszczególnych kryjówek.
Nasza pomoc zbrojna Żydom będzie podana w specjalnym meldunku1 do wyłącznej wiadomości Sztabu NW.
Kalina 717
Źródło: Studium Polski Podziemnej, t. A.3.1.1.13.4, k. 72 (A_271, k. 84), mps2.
a Tak w dokumencie.
b Pierwotnie wpisano: 12 - odręcznie przekreślono i nadpisano: 19.
c W rozszyfrowanym tekście depeszy (AIPN, 114/18, k. 337): złamany.
d Pierwotnie wpisano: 3 kwietnia - poprawiono według egzemplarza z IPN (1114/18, k. 337).
1 Zob. dokument nr 791 (s. 242) w tym tomie.
2 Fotokopia dokumentu znajduje się w: SPP, Kol. 63, t. 75, k. 176 (KOL_063_0075, k. 178). Treść depeszy znajduje się w piśmie Szefa Oddziału Specjalnego Sztabu NW do NW z 10 V 1943 r. - SPP, t. A.3.1.1.13.4, k. 73-74 (A_271, k. 85-86). Rozszyfrowana treść dokumentu znajduje się w: AIPN, 1114/18, k. 337 - tu jako: KL. 717 8 V [1943 r.]. Zaszyfrowana treść depeszy znajduje się w: AIPN, 1114/1, t. 49, k. 9.
Nr 692
1943 maj 4, Warszawa - Gen. Rowecki do Centrali: Raport zaufanego uczestnika oględzin grobów w Katyniu
Radiogram nr 778
Od Wanda 6
C. 692/1 n. 7.5
O. VI, L.dz. 2290
Przyjęty 12 V [19]43 [r.] godz. 08.45
Odczyt[any] 13 V [19]43 [r.] godz. 14.30
Odpowiedzialny i zaufany uczestnik oględzin grobów pod Smoleńskiem z ramienia PCK1 płk lekarz zaprzysiężony2 złożył mi następujący raport:
1) U stóp wzgórza leży grób masowy w formie litery L, grób jest cały odsłonięty, wymiary grobu 16 m szerokości, 26 m długi, 6 m głęboki, trupy pomordowanych ułożone są starannie w 9-12 warstw nad sobą, każda warstwa głów w przeciwnym kierunku. Mundury, zapiski w kieszeniach, legitymacje, ordery dobrze zachowane, na trupach zachowała się skóra, włosy i ścięgna, tak że przy trepanacji trzeba skórę i ścięgna podcinać, rozpoznanie twarzy jednak jest niemożliwe.
2) Prostopadle do pierwszego grobu ciągnie się drugi masowy grób, obecnie tylko częściowo odkryty, wymiary jego 14a m na 26 m, wszystkie trupy w tym grobie mają z tyłu powiązane ręce sznurkową plecionką, niektórzy zakneblowane usta chustkami do nosa, szmatami, niektórzy okręcone głowy połami od płaszczy.
3) Dotychczas wydobyto z grobów 906 zwłok, z czego zidentyfikowano 76 procent na podstawie znalezionych przy nich legitymacji, listów itd.
4) Według wymienionego przypuszczalnie leży w obu masowych grobach 2500b-4000 trupów, przeważnie oficerskich, nieliczne w cywilnych ubraniach oficerów rezerw[y].
5) Z ramienia PCK zajętych jest 12 osób3 przy odkopywaniu grobów, identyfikowaniu i zbieraniu znalezionych dokumentów (lekarz i 3 podoficerów sanitarnych).
6) Charakterystycznym objawem jest, że pomordowanym nie zabrano niczego z wyjątkiem zegarków, w kieszeni[ach i] portfel[ach] znajdują się i dokumenty, a czasem i pierścionki na palcach. D[alszy] c[iąg] n[astąpi].
Kalina 692/1 7.5
Radiogram nr 779
C. 692/2
ciąg dalszy 692
O. VI, L.dz. 2290/tj.43
Przyjęty 13 V [19]43 [r.] godz. 09.25
Odczyt[any] 14 V [19]43 [r.] godz. 10.30
7) Wszystkie trupy mają postrzał w tył czaszki. Uczestnicy ekshumacji PCK4 położyli nacisk na zbieranie kul wyjętych z głów pomordowanych, łusek rewolwerowych: amunicji leżącej w masowym grobie i sznurków, którymi skrępowane były ręce pomordowanych. Cały znaleziony materiał odsyłany jest przy okazji do Warszawy do PCK na ręce dr. Gorczyckiego5. Kule wszystkie są kal[ibru] 7.65. Łuski z napisem "Ceco"6, sznurki - plecionka.
8) Wobecc składającego sprawozdanie wyjęto z ubrania mjr. Solskiego7 pamiętnik pisany do dn. 21 IV. Podaje on, że z Kozielska zostali wywiezieni w wagonach więźniarkach do celu przeznaczenia. Na 5-osobowe ładowano 12 osób i przywieziono ich do Smoleńska, gdzie po przenocowaniu zrobiono pobudkę [o] 4 rano dnia 21.[0]4 i załadowano do samochodów więźniarek, w lesie na polanie wyładowano ich z aut i doprowadzono o godz. 6.30 do znajdujących się tam budynków, gdzie rozkazano oddać biżuterię i zegarki8. Na tym kończy się pamiętnik.
9) Delegacja PCK przeprowadza pod nadzorem niemieckich władz ekshumacje i obdukcję zwłok oraz zbieranie dokumentów, ponadto nawiązała prywatne stosunki z miejscową ludnością, dby zasięgnąć informacji zupełnie obiektywnych od miejscowej ludnościd. Wszystkie zidentyfikowane trupy otrzymują na stalowym drucie przyczepione do kości tabliczki z numerem PCK, po czym trupy składa się do świeżo wykopanego wspólnego grobu. Wśród zidentyfikowanych dotychczas ofiar wszyscy z wyjątkiem jednego są z obozu z Kozielska, jeden jest ze Starobielska.
10) Polana leśna pod Katyniem to duża przestrzeń kilku kilometrów kwadratowych, na której znajdowały się domy wypoczynkowe NKWD. Ludność cywilna miejscowa podaje, że w III, IV [19]40 r. przywożono dziennie 1 tr[ansport] oficerów polskich w ilości 200-300 osób.
Kalina 692/2 5 Ve
Źródło: Studium Polski Podziemnej, A.7.1.1, k. 48-51 (A_552, k. 63-66), mps9.
a W egzemplarzu dokumentu znajdującym się w AAN (203/I-23, k. 328): 10.
b W egzemplarzu dokumentu znajdującym się w AAN (203/I-23, k. 328): 3500.
1 PCK - Polski Czerwony Krzyż. Zob. A. Pankowicz, Polski Czerwony Krzyż w Generalnej Guberni 1939-1945, Kraków 1985.
2 Identyfikacja relanta sprawia trudności. Jedyną osobą spełniającą kryteria podane w depeszy jest płk dr Władysław Gorczycki, dyrektor naczelny PCK, który jednak w Katyniu nie był. Raport złożył, jak wszystko na to wskazuje, jeden z członków Komisji Technicznej PCK. Jedynymi osobami które powróciły z Katynia 1 V 1943 r., byli Stefan Kołodziejski i Ludwik Rojkiewicz. Dowódca AK, gen. Rowecki, w depeszy z 21 IV 1943 r. podaje, że w składzie drugiej delegacji jest "ukryty nasz człowiek" (Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945, t. 2..., wyd. 2, s. 978).
3 W skład Komisji Technicznej PCK wchodzili: Stefan Kołodziejski (14 IV - 1 VI 1943); Ludwik Rojkiewicz (14 IV - 1 V 1943); Jerzy Wodzinowski (14 IV - 11 VI 1943); Antoni Godzik (19 IV - 11 VI 1943); Gracjan Jaworowski (19 IV - 9 VI 1943); Hugon Kassur (19 IV - 12 V 1943); Władysław Buczek (27 IV - 12 VI 1943); Franciszek Król (27 IV - 12 VI 1943); Ferdynand Płonka (27 IV - 12 VI 1943); Marian Wodziński (27 IV - 8 VI 1943); Stefan Cupryjak (28 IV - 7 VI 1943); Jan Mikołajczyk (28 IV - 10 VI 1943). Ten ostatni wg ustaleń T. Wolszy (Dotyk Katynia. Wojenne i powojenne losy Polaków wizytujących Katyń w 1943 r., Poznań 2018, s. 37, 62) był delegatem Komendy Głównej AK.
c W egzemplarzu dokumentu znajdującym się w AAN (203/I-23, k. 329): W obecności...
d-d Tego fragmentu nie ma w egzemplarzu cytowanym. Jest on w egzemplarzu dokumentu znajdującym się w AAN (203/I-23, k. 329).
4 Chodzi o członków Komisji Technicznej PCK.
5 Władysław Gorczycki (1881-1945), płk dr, dyrektor naczelny PCK, był łącznikiem pomiędzy zarządem PCK i władzami Polskiego Państwa Podziemnego. W Powstaniu Warszawskim lekarz punktu sanitarnego przy ul. Brackiej 22. Po kapitulacji wyjechał z Warszawy z rannymi.
6 Amunicja niemiecka firmy Gustawa Genschowa "Geco" z Durlach.
7 Adam Teofil Solski vel Solecki (1895-1940), mjr, od końca 1916 r. służył, jako Solecki, w Legionach Polskich, od 22 XI 1918 r. w WP, 1919-1920 m.in. podczas wojny 1919-1920 szef Oddziału I Sztabu w dowództwie Grupy Operacyjnej gen. Stanisława Pruszyńskiego, oficer w dowództwie Armii Rezerwowej, oficer informacyjny w sztabie grupy płk. Józefa Rybaka i Grupie Poleskiej gen. Władysława Sikorskiego; w latach 1923-1928 oficer 35. pułku piechoty, od początku lat trzydziestych służył w 32. pułku piechoty, od kwietnia 1938 r. II zastępca dowódcy 57. pułku piechoty (kwatermistrz), po mobilizacji w 1939 r. w Ośrodku Zapasowym 14. Dywizji Piechoty w Strzelcach koło Kutna, w kampanii wrześniowej 1939 r. dowódca batalionu nadwyżek 57. pułku piechoty, z którym przeszedł w rejon Krasnobrodu; wzięty do niewoli sowieckiej pod Tarnogrodem koło Leżajska; osadzony w obozie jenieckim w Putywlu, a następnie w Kozielsku, gdzie pełnił funkcję komendanta jednego z bloków; zamordowany 9 IV 1940 r. Katyniu. Odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (1921), Krzyżem Walecznych (1920), Srebrnym Krzyżem Zasługi (1928).
8 Zakończenie dziennika Adama Solskiego datowane na 9 IV 1940 r. brzmi: Piąta rano. Od świtu dzień rozpoczął się szczególnie. Wyjazd karetką więzienną w celkach (straszne!). Przywieziono gdzieś do lasu; coś w rodzaju letniska. Tu szczegółowa rewizja. Zabrano zegarek, na którym była godzina 6.30 (8.30). Pytano mnie o obrączkę, którą (...). Zabrano ruble, pas główny, scyzoryk (...). (Pamiętniki znalezione w Katyniu, Paryż 1990, s. 105). Odpis pamiętnika Solskiego wraz z innymi pamiętnikami znalezionymi w Katyniu przewiózł do Londynu płk pil. Roman Rudkowski w ramach operacji "Most II" z 29 na 30 V 1944 r. Historia pamiętników znalezionych w Katyniu zob. S.M. Jankowski, Dzień rozpoczął się szczególnie..., "Zeszyty Katyńskie" 2003, nr 18.
e W egzemplarzu dokumentu znajdującym się w AAN i CAW: 692/2 - 4.5.(1943)
9 Tekst depeszy został rozszyfrowany po wojnie przez władze bezpieczeństwa. Rękopis rozszyfrowanej treści dokumentu znajduje się w: AIPN, 1114/18, k. 306-309. Odpis tekstu dokumentu znajduje się w: AAN, 203/I-23, k. 328-329; Centralne Archiwum Wojskowe, IX.21.34 k. 328-329. Zaszyfrowana treść depeszy znajduje się w: AIPN, 1114/1, t. 48, k. 75-76. Tekst dokumentu, według innego egzemplarza, został opublikowany w: Mord w Lesie Katyńskim. Przesłuchania przed amerykańską komisją Maddena w latach 1951-1952, t. 2, oprac. W. Wasilewski, Warszawa 2018, s. 225-226.
Nr 693 [Nr 437]
1943 maj 4, Warszawa - Gen. Rowecki do Centrali: Anarchia na Wołyniu - mordowanie Polaków
Radiogram nr 787
Od Wanda 6
Dnia 4 maja 1943 r.
O. VI, L.dz. 2366
Przyjęty 12 V [19]43 [r.] godz. 19.15
Odczyt[any] 15 V [19]43 [r. godz.] 15.30
Położenie na Wołyniu
W marcu bieżącego roku opanowała Wołyń anarchia, rozpoczęta w końcu lutego działalnością nacjonal[istyczną] antysow[iecką] bandyt[y] Bulby Borowca1 w pow[iecie] sarneńskim rozszerzyła się na kostopolski, osiągając liczebność 4 tysięcy. Zwrócona była głównie przeciwko Polakom: służbie leśnej i osadnikom. Zamordowanych szacuje się na 800.
Ludność polska przeważnie schroniła się do Sarn, Kostopola, Janowej Doliny i Łucka.
Pod naciskiem Niemców Bulbowcy cofnęli się do lasów, gdzie wzmogły się walki z partyzantami sowieckimi.
[Dnia] 19-25 IV nastąp[iła] ucieczka z bronią do lasu ukr[aińskich] Schutzmannlandesdienstu i Bahnschutzu - razem do 6 tysięcy. Fala ucieczki szła od wschodu: ostatn[ia] 14 IV porzuciła Maciejów ukr[aińska] szkoła polic[yjna]2.
Służba bezpieczeństwa przestała istnieć. Wzmacniane garnizony niemieckie strzegą tylko kolei i ośrodków administracyjnych.
Bulbowcy dezerterują z policji i chłopi nocami napadają majątki państwowe i polskich osadników. Zamord[owano] ponad 200 Polaków.
Dotąd trwa spokój w pow[iatach] zach[odnich].
Niemcy prawie wcale nie próbują opanować anarchii. Proklamacjami wezwali zbiegów do powrotu do 25.[0]4, obiecując bezkarność, do Polaków apelowali o wstępowanie do policji - reakcja negatywna.
Pierwotną panikę Polacy opanowali. Dzieci umieścili w większych osiedlach. Ludzie zdolni do pracy i obrony zostają przy wiosennych pracach polnych.
Komendant Okr[ęgu] organizuje samoobronę; w odezwie do Ukraińców oświadczył chęć zgodnego współżycia, jednocześnie zapowiedział w razie powtórzenia mord represyjny.
Wołyńska inteligencja ukraińska odżegnuje się od akcji, nazywając ją wybrykiem młodzieży.
Przyczyny wołyńskiej anarchii badam.
Wersja niemiecka przypisuje ruchawkę banderowcom, których sieć organizacyjna była zagrożona przewidywanym rozbrojeniem policji ukraińskiej.
Niewątpliwy wydaje się wpływ propagandy sowieckiej, usilnie pchającej do przedwczesnego powstania elementy narodowe krajów okupowanych3.
Kalina 693
Dalsza część w wersji pełnej
Źródło: Studium Polski Podziemnej, t. A.3.1.1.4, k. 61 (A_255, k. 78), mps4.
1 Taras Boroweć (1908-1981) ("Taras Bulba"), właściciel zakładu kamieniarskiego, od 1933 r. na czele Ukraińskiego Odrodzenia Narodowego, więzień Berezy Kartuskiej, w latach 1940-1941 organizował konspiracyjną Sicz Poleską UPA, aresztowany przez Niemców w 1943 r., więziony w obozie Sachsenhausen, zwolniony we wrześniu 1944 r., dowódca Brygady Spadochronowej ("Gruppe B"), od 1948 r. na emigracji w Kanadzie (E. Prus, Zapomniany ataman: Taras Bulba-Boroweć (1908-1981), Warszawa 2005; G. Motyka, M. Zajączkowski, Jak w PRL historię poprawiono [w:] Służby bezpieczeństwa Polski i Czechosłowacji wobec Ukraińców (1945-1989). Z warsztatów badawczych, red. G. Motyka, Warszawa 2005, s. 290-191).
2 Zob. G. Motyka, Ukraińska partyzantka 1942-1960. Działalność Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Powstańczej Armii, Warszawa 2006, s. 193-206.
3 Zob. dok. nr 750, 804, 813 rozdz. H pkt 20-II.
4 Odpisy dokumentu znajdują się w: SPP, t. A.3.1.1.4, k. 62-63 (A_255, k. 79-80); SPP, t. A.3.1.1.13.2, k. 189 (A_268, k. 197). Rozszyfrowana treść dokumentu znajduje się w: AIPN, 1114/18, k. 310-311. Zaszyfrowana treść dokumentu znajduje się w: AIPN, 1114/1, t. 48, k. 77. Inny egzemplarz dokumentu znajduje się w: CAW, IX.3.21.34, k. 330.
Przedmowa do pierwszego wydania tomu III
Tom III wydawnictwa "Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945" obejmuje okres czasu pomiędzy zerwaniem przez Rosję stosunków dyplomatycznych z Polską a Powstaniem Warszawskim w 1944 r.
W kwietniu 1943 r. Niemcy ogłosili odkrycie grobów oficerów polskich pod Smoleńskiem. Rząd polski zwrócił się do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża z prośbą o przeprowadzenie dochodzenia w sprawie tego masowego morderstwa. Wówczas rząd sowiecki zerwał stosunki dyplomatyczne z Rządem Polskim. Tom III kończy się na dokumentach z lipca 1944 r. Okres Powstania Warszawskiego będzie stanowił treść tomu IV.
* * *
Po wielkiej klęsce niemieckiej w Stalingradzie nad Wołgą, na przełomie lat 1942/1943 uległ zmianie bieg wydarzeń na wschodnim froncie wojennym. W tym też czasie alianci zachodni odnosili zwycięstwa nad wojskami hitlerowskimi na wybrzeżu północnej Afryki i w południowych Włoszech. Niemcy przestali być stroną ofensywną i już do końca wojny zmuszeni byli do prowadzenia walki obronnej.
W roku 1943 wojska sowieckie przeszły do ofensywy na całym froncie i w ciężkich walkach wypierały Niemców na zachód. Na ziemie Rzeczypospolitej Polskiej front bojowy sowiecko-niemiecki wkroczył na Wołyniu w styczniu 1944 r. Piątego lutego tegoż roku Armia Czerwona zajęła Łuck i podeszła do rejonu Tarnopola. W czasie letniej ofensywy 1944 r. wojska sowieckie dotarły do łuku środkowej Wisły i przekroczyły ją pod Dęblinem, oraz pod Magnuszewem u ujścia Pilicy. W końcu lipca 1944 r. sowieckie korpusy pancerne i korpusy konne lewego skrzydła 1. Frontu Białoruskiego Czerwonej Armii podeszły z południa pod Warszawę. Weszły w walkę z pancernymi dywizjami niemieckimi, które grupowały się w rejonie Modlin-Wyszków do przeciwuderzenia na wysunięte pod Warszawą wojska 1. Frontu Białoruskiego, którym dowodził marszałek Związku Radzieckiego Konstanty Rokossowski.
* * *
Niemcy, prowadząc ciężkie walki odwrotowe, wzmagali terror na terenach będących jeszcze w ich posiadaniu. Generał policji niemieckiej Jürgen Stroop dokonał ostatecznego zniszczenia getta warszawskiego. Walki z bojowcami żydowskimi w getcie zakończył wysadzeniem synagogi na Tłomackiem w dniu 16 maja 1943 r. i złożył swemu przełożonemu w Generalnym Gubernatorstwie raport, że getto żydowskie w Warszawie już nie istnieje. W ruinach getta ukrywały się jeszcze małe grupy bojowców żydowskich, z którymi przez wiele tygodni patrole policji niemieckiej staczały walki.
Gdy niemiecki front bojowy słabnie, terror niemiecki w Polsce zwiększa się. Polska Podziemna ma coraz większe trudności w nadawaniu depesz radiowych, stacje radiowe muszą często zmieniać miejsce pracy. Wprawdzie zwiększa się produkcja konspiracyjna AK i zwiększają się składy uzbrojenia, zwłaszcza w Warszawie, ale wzmagają się też i straty składów broni, wpadają w ręce wroga niektóre tajne drukarnie. Warunki działalności i walki bieżącej stają się coraz trudniejsze.
W dniu 30 czerwca 1943 r. ponosimy wielką stratę: zostaje aresztowany przez Niemców Dowódca Armii Krajowej generał Stefan Rowecki. Dowodzenie Armią Krajową przejął zastępca Roweckiego generał Tadeusz Komorowski. Został on zatwierdzony przez Naczelnego Wodza na stanowisku dowódcy Armii Krajowej. Na swego zastępcę gen. Komorowski wyznaczył szefa sztabu AK płk. dypl. Tadeusza Pełczyńskiego.
W parę dni po aresztowaniu Komendanta Sił Zbrojnych w Kraju, w dniu 4 lipca 1943 r. zginął w katastrofie lotniczej w Gibraltarze gen. broni Władysław Sikorski, Naczelny Wódz i Premier, wraz ze swą córką Zofią Leśniowską, z Szefem Sztabu NW gen. Tadeuszem Klimeckim i towarzyszącymi Naczelnemu Wodzowi w podróży służbowej oficerami sztabu. Prezydent Rzeczypospolitej Władysław Raczkiewicz powołał na stanowisko Naczelnego Wodza gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego. Szefostwo sztabu NW objął gen. Stanisław Kopański, dowódca 3. Dywizji Karpackiej z Armii Polskiej na Środkowym Wschodzie.
* * *
W okresie czasu, który tom III obejmuje, potęguje się wpływ sowiecki na zespół państw alianckich. Alianci zachodni przyjmują wnioski i zaborcze żądania Stalina. Dla Polski oznaczało to wzrost zagrożenia sowieckiego. Wkrótce staje się pewne, że całość ziem Rzeczypospolitej Polskiej będzie opanowana przez Armię Czerwoną, która na swych bagnetach przyniesie panowanie ZSRR w Europie Środkowo-Wschodniej.
Pomimo wciąż narastającej groźby sowieckiej i niepewnego jutra ani w Kraju, ani poza granicami Kraju nie myślano o zaprzestaniu walki z Niemcami hitlerowskimi. Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie brały udział w walkach z Niemcami na wszystkich frontach, na lądzie, w powietrzu i na morzu.
Naród polski odczuwał tragizm położenia i rozumiał, że rok 1944 może być decydującym okresem wojny dla przyszłości Polski.
Rozwój wypadków wojennych nie stwarzał warunków do przeciwniemieckiego powstania powszechnego w całym Kraju, do którego tak przygotowywano się po kampanii wrześniowej 1939 r. Trzeba było przejść do prowadzenia walki sukcesywnej, strefami, w miarę przesuwania się frontu niemiecko-sowieckiego przez ziemie polskie. Tak zaplanowanej operacji bojowej nadaliśmy kryptonim "Burza".
W oparciu o "Instrukcję Rządu dla Kraju" z 26 października 1943 r., która była też instrukcją Naczelnego Wodza, Dowódca Armii Krajowej w porozumieniu z Delegatem Rządu na Kraj, wydał 20 listopada 1943 r. wytyczne i szczegółowe rozkazy do "Burzy". Nakazał też w nich ujawnianie się wobec wkraczającej Armii Czerwonej, co to lutym 1944 r. zostało zatwierdzone przez rząd polski i Naczelnego Wodza przy udziale w naradach Prezydenta Rzeczypospolitej.
W zebranych w niniejszym tomie dokumentach czytelnik znajdzie motywy pobieranych decyzji i przebieg "Burzy". Wydarzenia te omówione były dokładnie w wydawnictwie "Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej - tom III - Armia Krajowa". Jest to opracowanie Komisji Historycznej Polskiego Sztabu Głównego wydane przez Instytut Historyczny im. Gen. Sikorskiego w Londynie w roku 1950.
* * *
Tom niniejszy wydajemy przy wydatnym poparciu pieniężnym Fundacji Alfreda Jurzykowskiego i Fundacji z Brzezia Lanckorońskich, za co obu Fundacjom składamy gorące podziękowanie. Dziękujemy też wszystkim innym ofiarodawcom za finansowe poparcie naszego wydawnictwa.
Studium Polski Podziemnej ma w serdecznej pamięci prace nad przygotowaniem do druku niniejszego tomu śp. Jana Tokarskiego, któremu śmierć przerwała te prace. Zgon tego szlachetnego człowieka okrył nas głębokim smutkiem.
Studium dziękuje gorąco p. mgr. Dominikowi Radeckiemu i p. Halinie Czarnockiej, kierowniczce naszego archiwum, za kontynuowanie i dokończenie pracy nad przygotowaniem do druku tomu III naszego wydawnictwa.
Studium Polski Podziemnej dziękuje drukarni Gryf Printers w Londynie za staranne wykonanie prac związanych z tomem III wydawnictwa, "Armia Krajowa w dokumentach".
Tadeusz Pełczyński, gen. bryg.
Przewodniczący Zarządu
Studium Polski Podziemnej
Nota edytorska
W trzecim tomie nowej edycji wydawnictwa Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945 zastosowaliśmy te same zasady redakcyjne, jakie zostały przyjęte w poprzednich tomach.
Tom trzeci zawiera 514 dokumentów - od numeru 689 do 1202. Dokumenty zostały uszeregowane chronologicznie wedle dat, przy czym w pozycjach zespołowych uwzględniono jedynie daty dokumentów podstawowych. Załączniki w ramach każdej z pozycji zespołowych zostały podane w kolejności zaznaczonej w dokumencie podstawowym.
Datę każdego dokumentu wraz z liczbą dziennika nadawcy umieszczono z lewej strony nad tekstem, a daty odbioru w Londynie wraz z liczbami dziennika odbiorczego - z prawej, również nad tekstem. To ostatnie dotyczy korespondencji odbieranej przez Londyn, często zwany "Centralą". W niektórych pozycjach podano nie tylko datę otrzymania, lecz także datę odczytania dokumentu.
Pragniemy zwrócić uwagę na pojawiającą się znaczną rozpiętość czasu pomiędzy datą depeszy radiowej a datą jej otrzymania w Londynie, gdyż data depeszy nie zawsze oznaczała jej nadanie, lecz zatwierdzenie, a depesze mniej pilne musiały czekać na swoją kolej. Od czerwca 1943 r. zorganizowano sieć łączności radiowej Dowódcy AK z obszarami i okręgami - za pośrednictwem Londynu. Pilne depesze Centrala przekazywała natychmiast do adresata. W Oddziale VI Sztabu Naczelnego Wodza wpisywano je do dziennika podawczego w czasie znacznie późniejszym.
W dokumentach została zachowana oryginalna pisownia wielkich i małych liter.
Pominięcie niektórych fragmentów należących do tekstu dokumentów zostało oznaczone wielokropkiem w klamrach: [...].
Zniekształcone wyrazy w tekście (najczęściej przy odszyfrowaniu po odbiorze) zasygnalizowano odpowiednimi przypisami z dopiskiem: Tekst zdania zniekształcony.
W niektórych dokumentach brakuje wyrazów, które w danym kontekście są konieczne. W miejscach, w których powinny się one znajdować, w wypadkach gdy ich brzmienie nie budzi wątpliwości, podano je w nawiasach kwadratowych.
Wyrazy występujące w dokumentach w formie skróconej zostały w niniejszym wydawnictwie dla lepszej czytelności w wielu wypadkach uzupełnione do pełnego brzmienia, przy czym uzupełnienia ujęto w nawiasy kwadratowe.
Podobnie jak w poprzednich tomach kursywa została użyta - poza przedmową - wyłącznie w notach i przypisach redakcyjnych.
W niniejszej publikacji znajduje się kilka dokumentów w języku angielskim wraz z ich przekładem na język polski. W przypadku braku przekładu dokonanego w swoim czasie w odpowiednim urzędzie opublikowano tłumaczenie własne, co zaznaczono słowami: "dokonane przez redakcję tomu".
Większość osób, wymienionych w dokumentach pod pseudonimami, została zidentyfikowana, a ich nazwiska i imiona podano w przypisach do stron, na których pseudonimy ich pojawiają się w tekście po raz pierwszy, oraz w indeksie na końcu tomu. W niektórych, stosunkowo nielicznych wypadkach - wskutek braku danych - identyfikacja nie była możliwa.
W przypadku odesłań do dokumentów przechowywanych w zbiorach Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce obok sygnatury tego archiwum podano sygnatury skanów dokumentów znajdujących się w Archiwum IPN w Warszawie, co powinno ułatwić historykom przyszłe kwerendy.
Pełna informacja na temat wykorzystywanych publikacji źródłowych została podana przy pierwszym pojawieniu się ich w przypisach. Skrócono zapisy następujących dzieł, przy których nie widnieje nazwisko autora:
Armia Krajowa 1939-1945. Wybór źródeł...
Armia Krajowa 1939-1945. Wybór źródeł, oprac. A. Chmielarz, G. Jasiński, A.K. Kunert, Warszawa 2013.
Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945, t. 1..., wyd. 2.
Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945, t. 1: Wrzesień 1939 - czerwiec 1941, wyd. 2, Warszawa 2015.
Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945, t. 2..., wyd. 2.
Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945, t. 2: Czerwiec 1941 - kwiecień 1943, wyd. 2, Warszawa 2019.
Dowództwo Główne GL i AL....
Dowództwo Główne GL i AL. Zbiór dokumentów z lat 1942-1944. Rozkazy, instrukcje, regulaminy, oprac. W. Poterański, M. Turlejska, W. Tuszyński, M. Wilusz, Warszawa 1967.
Dziennik czynności Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego, t. 1...
Dziennik czynności Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego, t. 1: 30 VIII 1939 - 31 VII 1940, wstęp i red. nauk. J. Rabiński, oprac. J. Rabiński, E. Rzeczkowska, J. Kowalska, Lublin 2016
Dziennik czynności Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego, t. 3...
Dziennik czynności Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego, t. 3: 1 VIII 1941 - 31 VII 1942, wstęp i red. J. Rabiński, oprac. J. Kowalska, A. Gładysz, G.P. Urban, Lublin-Warszawa 2022.
Dziennik czynności Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego, t. 4...
Dziennik czynności Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego, t. 4: 1 VIII 1942 - 5 VII 1943, wstęp i red. nauk. J. Rabiński, oprac. J. Kowalska, A. Gładysz, G.P. Urban, Lublin 2024.
Encyklopedia konspiracji wielkopolskiej...
Encyklopedia konspiracji wielkopolskiej 1939-1945, red. M. Woźniak, Poznań 1998.
Kadry morskie Rzeczypospolitej, t. 2, cz. 1...
Kadry morskie Rzeczypospolitej, t. 2: Polska Marynarka Wojenna, cz. 1: Korpus oficerski 1918-1947, red. J.K. Sawicki, Gdynia 1996.
Kedyw Okręgu Warszawa Armii Krajowej...
Kedyw Okręgu Warszawa Armii Krajowej. Dokumenty - rok 1943, oprac. H. Rybicka, Warszawa 2006.
Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944-1956. Słownik biograficzny, t. 1...
Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944-1956. Słownik biograficzny, t. 1, Kraków-Warszawa-Wrocław 2002.
Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944-1956. Słownik biograficzny, t. 2...
Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944-1956. Słownik biograficzny, t. 2, Kraków-Warszawa-Wrocław 2004.
Kronika 2350 dni wojny i okupacji Lwowa...
Kronika 2350 dni wojny i okupacji Lwowa 1 IX 1939 - 5 II 1946, oprac. G. Mazur, J. Skwara, J. Węgierski, Katowice 2007.
Księga Pamięci. Transporty Polaków z Warszawy do KL Auschwitz...
Księga Pamięci. Transporty Polaków z Warszawy do KL Auschwitz 1940-1944, t. 3, Warszawa-Oświęcim 2000.
Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej...
Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej, red. J.M. Majchrowski, G. Mazur, K. Stepan, Warszawa 1994.
Materiały źródłowe do historii polskiego ruchu ludowego, t. 4...
Materiały źródłowe do historii polskiego ruchu ludowego, t. 4: 1939-1945, Warszawa 1966.
Mord w Lesie Katyńskim...
Mord w Lesie Katyńskim. Przesłuchania przed amerykańską komisją Maddena w latach 1951-1952, t. 2, oprac. W. Wasilewski, Warszawa 2018.
Organizacja wysyłki i odbioru zrzutów materiałowych...
Organizacja wysyłki i odbioru zrzutów materiałowych dla Armii Krajowej w wybranych dokumentach, oprac. J. Tarczyński, Londyn 2001.
Polskie Państwo Podziemne w depeszach do rządu RP...
Polskie Państwo Podziemne w depeszach do rządu RP Stanisława Mikołajczyka w Londynie 1943-1944, oprac. M. Adamczyk, J. Gmitruk, Kielce-Warszawa 2012.
Polskie Państwo Podziemne w walce o suwerenność 1944-1945...
Polskie Państwo Podziemne w walce o suwerenność 1944-1945 (w świetle dokumentów Sztabu Naczelnego Wodza), oprac. P. Matusak, Siedlce 1999.
Polskie podziemie na terenach Zachodniej Ukrainy...
Polskie podziemie na terenach Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w latach 1939-1941, Warszawa-Moskwa 2001.
Polsko-brytyjska współpraca wywiadowcza podczas II wojny światowej, t. 2...
Polsko-brytyjska współpraca wywiadowcza podczas II wojny światowej, t. 2: Wybór dokumentów, oprac. J.S. Ciechanowski, Warszawa 2005.
Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1939. Słownik biograficzny, t. 1...
Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1939. Słownik biograficzny, t. 1: A-D, oprac. M. Smogorzewska, red. A.K. Kunert, Warszawa 1998.
Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1939. Słownik biograficzny, t. 2...
Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1939. Słownik biograficzny, t. 2: E-J, oprac. M. Smogorzewska, red. A.K. Kunert, Warszawa 2000.
Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1939. Słownik biograficzny, t. 3...
Posłowie i senatorowie, Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1939. Słownik biograficzny, t. 3: K-Ł, oprac. P. Majewski, red. G. Mazur, Warszawa 2005,
Prawdziwa historia Polaków. Ilustrowane wypisy źródłowe 1939-1945, t. 2...
Prawdziwa historia Polaków. Ilustrowane wypisy źródłowe 1939-1945, t. 2: 1943-1944, oprac. D. Baliszewski, A.K. Kunert, Warszawa 1999.
Prawdziwa historia Polaków. Ilustrowane wypisy źródłowe 1939-1945, t. 3...
Prawdziwa historia Polaków. Ilustrowane wypisy źródłowe 1939-1945, t. 3: 1944-1945, oprac. D. Baliszewski, A.K. Kunert, Warszawa 2000.
Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 7...
Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, t. 7: Maj - listopad 1944, red. M. Zgórniak, W. Rojek, A. Suchcitz, Kraków 2006.
Rzeczpospolita Polska czasu wojny...
Rzeczpospolita Polska czasu wojny. Dziennik Ustaw RP i Monitor Polski 1939-1945, red. A.K. Kunert, Warszawa 1995.
Słownik biograficzny konspiracji pomorskiej 1939-1945...
Słownik biograficzny konspiracji pomorskiej 1939-1945, t. 3, red. A. Zakrzewska, E. Zawacka, Toruń 1997.
Słownik biograficzny polskiego państwa na uchodźstwie, t. 1...
Słownik biograficzny polskiego państwa na uchodźstwie, t. 1: Członkowie I i II Rady Narodowej RP, red. J. Rabiński, M. Dworski, Lublin 2022.
Ten jest z Ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom...
Ten jest z Ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939-1945, oprac. W. Bartoszewski, Z. Lewinówna, wyd. 3, Warszawa 2007.
The Kremlin Letters...
The Kremlin Letters. Stalin's Wartime Correspondence with Churchill and Roosevelt, ed. D. Reynolds, V. Pechatnov, New Haven - London 2018.
W obliczu Zagłady...
W obliczu Zagłady. Rząd RP na uchodźstwie wobec Żydów 1939-1945, red. P. Długołęcki, Warszawa 2021.
Walka zbrojna i działalność polskiego ruchu oporu...
Walka zbrojna i działalność polskiego ruchu oporu w świetle dokumentów niemieckich 1939-1945, oprac. J. Gmitruk, P. Matusak, Warszawa 2018.
Warszawa walczy 1939-1945...
Warszawa walczy 1939-1945. Leksykon, red. K. Komorowski, Warszawa 2014.
Z dziejów walk o niepodległość...
Z dziejów walk o niepodległość, t. 1, Warszawa 2011.
Źródła do dziejów Polski w XIX i XX wieku...
Źródła do dziejów Polski w XIX i XX wieku. Lata 1939-1945, t. 4, cz. 2: Wybór tekstów źródłowych, oprac. J.R. Szaflik, R. Turkowski, Pułtusk 2000.
"ŻEGOTA" Rada Pomocy Żydom 1942-1945...
"ŻEGOTA" Rada Pomocy Żydom 1942-1945. Wybór dokumentów, oprac. A.K. Kunert, Warszawa 2002.
