Architektura Romańska, Gotycka i Barokowa w Polsce. Tom 2 - Krzysztof Derda-Guizot

20.19 zł
16.76 zł (17,16 zł najniższa cena z 30 dni)

Bookmark Settings Fullscreen

Zamek pokrzyżacki w Bytowie

Jest to gotycki zamek krzyżacki z XIV i XV wieku, będący początkowo siedzibą prokuratora krzyżackiego, a następnie własność książąt pomorskich. Zamek znajduje się w Bytowie w województwie pomorskim. W pierwszej połowie XIV wieku, zakon krzyżacki nabył ziemię bytowską. W 1390 roku, Krzyżacy zaczęli budować w Bytowie murowany zamek, na wzniesieniu w południowo wschodniej części miasta. Znajdował się on na zachodnim krańcu państwa zakonu krzyżackiego. Wykonano prace ziemne, a do 1396 roku, gromadzono materiały budowlane. Właściwe prace budowlane przeprowadzono w latach 1398 do toku 1406, pod kierunkiem Mikołaja Fellensteina. Kilka kolejnych lat trwały prace wykończeniowe. Zamek wzniesiono na planie prostokąta o wymiarach 49 na 70 metrów z kamieni eratycznych i cegły. W narożach powstały 3 okrągłe baszty, jak Młyńska, Różana oraz Polna i jedna kwadratowa wieża Prochowa od północy.

Przy skrzydle północno zachodnim postawiono trzypiętrowy, podpiwniczony dom mieszkalny Dom Zakonny o wymiarach 13 na 39 metrów. W budynku tym znajdowały się najważniejsze pomieszczenia, takie jak refektarz, kaplica i mieszkanie prokuratora. Na najwyższej kondygnacji mieściły się magazyny. Zamek był jednym z najpóźniej zbudowanych zamków krzyżackich i przy jego projektowaniu uwzględniono rozwój broni palnej. Przy skrzydle południowo-zachodnim zbudowano piętrową kuchnię z magazynem żywności. W jej sąsiedztwie znajdowała się studnia. Brama wjazdowa została wzniesiona od strony północno wschodniej. Przed bramą wjazdową wykopano fosę, nad którą przerzucono most zwodzony. W narożnikach skrzydeł znajdowały się potężne baszty i wieża. Warownia pozwalała zastosować do obrony broń palną, co było ówcześnie novum. W zamku na stałe przebywało od kilku do kilkunastu rycerzy zakonnych wraz z giermkami i knechtami. Pełna załoga zamku składała się z kilkudziesięciu osób. W 1410 roku, zamek został opanowany przez wojska Władysława Jagiełły, lecz zwrócono go Krzyżakom po I pokoju toruńskim zawartym w roku 1411.

Podczas wojny trzynastoletniej w latach 1454 do roku 1464,zamek ponownie opanowały wojska polskie, po czym król Kazimierz Jagiellończyk oddał go w 1466 roku, w lenno księciu pomorskiemu Erykowi II. W 1500 roku, otoczono warownię ziemnymi fortyfikacjami i bastejami mogącymi prowadzić ostrzał artyleryjski. W drugiej połowie XVI wieku zamek wszedł w posiadanie książąt pomorskich z dynastii Gryfitów, którzy w latach 1560 do roku 1570, wybudowali przy skrzydle południowo wschodnim renesansowy Dom Książęcy. W XVII wieku, w domu średniowiecznym umieszczono piekarnię i browar. Przy kurtynie północno wschodniej w roku 1623, zbudowano nowy budynek zwany Domem Wdów. Nowe domy, podobnie jak Dom Zakonny, wykorzystywały mury obwodowe zamku.

Niewielkie zniszczenia przyniosła warowni wojna trzydziestoletnia w latach 1618 do roku 1648. W 1637 roku, po bezpotomnej śmierci Bogusława XIV, ostatniego księcia zachodniopomorskiego, zamek wraz z resztą ziemi bytowsko lęborskiej został włączony do Królestwa Polskiego. Od tego czasu pełnił funkcję siedziby starosty królewskiego. W czasie wojny polsko szwedzkiej w latach 1655 do roku 1660, zburzona została Wieża Prochowa, a zamek spłonął i pozostały tylko mury zewnętrzne. W 1657 roku, na mocy traktatów welawsko bydgoskich zamek został przejęty przez Brandenburgię, od roku 1701, Królestwo Prus mimo że formalnie było to lenno Polski. Po zniszczeniach częściowo został odbudowany przez elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma I był to pierwsza połowa XVIII wieku. W 1681 roku, dobudowano przy północno wschodnim murze między bramą wjazdową a Domem Książęcym, budynek na potrzeby urzędu podatkowego i sądu. W XVIII wieku, rozebrana została Kancelaria Książęca i Wieża Bramna, a most nad fosą zastąpiono groblą. Wykonano niwelację ziemnych wałów i bastionów. W XIX wieku, umieszczono w zamku sąd i pruskie więzienie. Pierwsze prace konserwatorskie przeprowadzono w latach 1930 do roku 1939. Odbudowano wówczas od podstaw Wieżę Prochową, przebudowano Wieżę Bramną, zrekonstruowano sklepienia w Domu Zakonnym oraz przeprowadzono remont Domu Książęcego i Domu Wdów. Po zakończeniu II wojny światowej w 1945 roku, mieściło się w nim więzienie czyli obóz przejściowy NKWD, w którym przetrzymywano mieszkańców okolicy. Ostatecznie zamek odbudowano z przerwami w latach 1957 do roku 1962 i w latach 1969 do roku 1990, umieszczając w nim Muzeum Zachodniokaszubskie to w Domu Zakonnym oraz hotel z restauracją w Domu Książęcym i bibliotekę w Domu Wdów. W 1994 roku, niestety wybuchł pożar w Wieży Prochowej.

Zamek pokrzyżacki w Człuchowie

Zamek pokrzyżcki położony w Człuchowie, to jeden z większych po Gniewie i Malborku pod względem wielkości zamek zakonu krzyżackiego. Był najtrudniejszym do zdobycia obiektem na Pomorzu, siedzibą komtura i konwentu krzyżackiego. Rezydował w nim Ulrich von Jungingen i Konrad von Wallenrode. Od XII wieku, gród w Człuchowie wchodził w skład kasztelanii w Szczytnie, w której od 1299 roku, kasztelanem był wojewoda kaliski Mikołaj z Ponieca. Po aneksji Pomorza Gdańskiego w 1308 roku synowie kasztelana Mikołaja sprzedali Człuchów Zakonowi Krzyżackiemu, który po 1340 roku, wybudował w Człuchowie zamek dla ochrony szlaku prowadzącego z krajów niemieckich do Prus. W czasie wojen z Zakonem wojska polskie próbowały bezskutecznie zdobyć zamek w 1414 roku i 1433 roku. Zamek w rękach krzyżackich pozostał do Wojny trzynastoletniej, gdy został opanowany w 1454 roku, przez wojska królewskie. W tym samym roku Krzyżacy próbowali bezskutecznie odbić zamek, a następnie w roku 1455 i 1456, jednak załoga polska odparła ataki. Kolejne ataki na zamek przeprowadzono w roku 1520, w czasie wojny pruskiej i 1563 roku, kiedy zamek zaatakowały wspierające Krzyżaków wojska Dytrycha Schoenberga. Odtąd zamek był w rękach polskich aż do rozbiorów. Z ramienia Królestwa Polskiego na zamku rezydował starosta królewski wraz z załogą. Wśród starostów występowali przedstawiciele najsłynniejszych polskich rodów, takich jak Wejherowie, Sanguszkowie i Radziwiłłowie. W 1627 roku, bezskutecznie próbowali zdobyć zamek Szwedzi. W czasach Potopu Szwedzi nie potrafili zająć zamku od wczesnej jesieni 1655 roku, i udało im się to dopiero, gdy wykorzystali zimą zamarznięte wody jeziora, dzięki czemu udało im się wedrzeć na zamkowe mury. Po zakończeniu wojny zamek z powrotem trafił w polskie ręce. Po I rozbiorze Polski w 1772 roku, zamek ten został przekazany przez Kazimierza Sorokę władzom pruskim, których działania doprowadziły do jego prawie całkowitego zniszczenia. W latach 80 tych XVIII wieku, obniżono lustro jeziora o 4 metry osuszając system fos wokół zamku. Ołtarz z kaplicy zamkowej wywieziono do kościoła w Chrząstowie, ambonę do Krępska. Po pożarach w latach 1786 i 1793, które zniszczyły drewnianą zabudowę Człuchowa, wydano zgodę na całkowitą rozbiórkę zamku w celu pozyskania materiałów budowlanych na odbudowę miasta. Rozbiórka trwała do 1811 roku, kiedy ukazało się rozporządzenie rejencji o ochronie ruin zamku. W efekcie po budowli pozostały tylko główna wieża i kamienne mury. W latach 1826 do roku 1828, w miejscu kaplicy Zamku Wysokiego wybudowano neogotycki kościół ewangelicki według projektu inspektora budowlanego Salzmanna, który został poprawiony przez Karla Friedricha Schinkela. W 1842 roku, na przedzamczu zachodnim zlokalizowano cmentarz ewangelicki, który podobnie jak kościół funkcjonował do 1945 roku. Zamek zbudowany został u nasady półwyspu między dwoma jeziorami. Składał się z czterech części: Zamku Wysokiego oraz trzech przedzamczy. Każda część zamku otoczona była murem z głazów granitowych i cegieł. Łączyły je mosty zwodzone, przerzucone nad fosami. Zamek posiadał 11 bram i 9 baszt. Spojrzyjmy na zamek Zamek Wysoki. Założony był na planie kwadratu, na początku swojego istnienia posiadał cztery skrzydła, wewnętrzny dziedziniec i wieżę w północno-zachodnim narożniku. Znajdowały się w nim pomieszczenia dla rycerzy zakonnych i księży, sypialnie, jadalnie oraz kaplica. Najpotężniejszą jego częścią i jedyną zachowaną w całości jest wieża typu bergfried o wysokości prawie 50 metrów i murze o grubości do 5 metrów. Prowadziło do niej jedno wejście, 16 metrów nad ziemią, a dziś wykute są u podstawy, z poddasza sąsiedniego skrzydła. W podziemiach wieży znajdowały się lochy dla więźniów i studnia. Sama wieża miała służyć jako miejsce ostatniego oporu załogi w przypadku zdobycia pozostałych części zamku przez nieprzyjaciela.Przedzamcze zachodnie, położone było najbliżej miasta. W jego północno-zachodniej części znajdował się główny wjazd na teren zamku. Broniły go baszty, kwadratowa w północno zachodnim narożniku i półkolista w zachodnim licu muru. Mieściło stajnie, wartownie, zbrojownię i spichrze. Podzamcze północne, nazywane było też przygródkiem lub zamkiem średnim, związane było bezpośrednio z Zamkiem Wysokim i otoczone z nim wspólnym murem. Przeznaczone było na wartownie i mieszkania dla części załogi. Łączyło pozostałe części zamku. W XVII wieku, wzniesiono na nim pałac starostów. Oraz przedzamcze wschodnie. Posiadało największą powierzchnię. Z jego północno wschodniego narożnika prowadziła brama na pozostałą część półwyspu a dzisiaj jest to teren parku. Mieściło zabudowania gospodarcze. Do dziś przetrwały fragmenty murów obronnych i wieża główna. Od 2008 roku, na zamku trwają prace archeologiczne prowadzone przez Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. W trakcie prac odsłonięto dziedziniec i piwnice dawnych skrzydeł Zamku Wysokiego. Odnaleziono 200 tysięcy eksponatów w tym bullę papieża Grzegorza XI i srebrne monety z połowy XVII wieku. W latach 2014 do roku 2015 obecnego XXI wieku, przeprowadzono adaptację budynku na potrzeby muzeum. W ramach prac zaadaptowano dodatkowe kondygnacje dawnego kościoła ewangelickiego, przebudowano i zagospodarowano wieżę, dziedziniec bramny i dziedziniec zamkowy. W celu udostępnienia obiektu osobom niepełnosprawnym zainstalowano windy. Przebudowany zamek stał się siedzibą Muzeum Regionalnego. Całkowita wartość projektu wyniosła ponad 14milionów 900 tysięcy złotych a dofinansowanie unijne około 8 milionów złotych, czyli 70 i pół procenta całkowitych kosztów kwalifikowanych.

Kościół świętego Jakuba w Człuchowie

Jest to rzymskokatolicki kościół parafialny w Człuchowie, w województwie pomorskim. Budynek tej świątyni znajduje się na północno zachodnim skraju rynku. Teren kościoła przylega do ulic Królewskiej i Wejhera. Pierwsza wzmianka w źródłach pisanych dotycząca kościoła w tym miejscu pochodzi z 1209 roku. Był to drewniany kościół wzniesiony za panowania książąt gdańskich. W latach 1550 do roku 1603, był w rękach protestantów. Kościół murowany został ufundowany przez starostę wejherowskiego Jakuba Wejhera. Zbudowano go w latach 1644 do roku 1647. Na początku XVIII wieku, do bryły kościoła dobudowano wieżę. W latach 1926 do roku 1927,świątynię poddano kolejnej, gruntownej rozbudowie według planów, sporządzonych przez człuchowskiego mistrza budowlanego Fenner'a. Dobudowano nowy korpus nawowy prostopadle do istniejącego kościoła tak, że dawna nawa stała się transeptem nowego założenia.

W ten sposób oś kościoła, pierwotnie orientowanego, znalazła się na linii północ południe. Jednocześnie mury kościoła podwyższono o 4 metry, a wieżę z 25 metrów do 38 i pół metrów wysokości. W wyniku przebudowy kościół uzyskał interesujący, niespotykany kształt bryły. Główne wejście od strony ulicy Wejhera ulokowane jest w podcieniu, przykrytym sklepieniem krzyżowym. Nad wejściem znajduje się napis Pax Christi in regno Christi.Co z łaciny znaczy. Pokój Chrystusowy w Królestwie Chrystusowym, oraz nisza z figurą świętego Jakuba Apostoła. Korpus nawowy składa się z trzech naw przykrytych bogato dekorowanymi, stropami drewnianymi. Od strony południowej nad kruchtą znajduje się empora. Nawę główną od transeptu oddziela łuk tęczowy, wyznaczając jednocześnie granicę pomiędzy starą częścią kościoła a dobudowaną w 1926 roku. Czworoboczna wieża znajdująca się na przedłużeniu transeptu po stronie zachodniej zaopatrzona została w zegar z dzwonem z roku 1522, i okazały, barokowy hełm. Wyposażenie kościoła pochodzi z XVII i XVIII wieku. W prezbiterium znajduje się ołtarz główny i renesansowa ława kolatorska. Po obu stronach kościoła, w transepcie znajdują się barokowe ołtarze boczne z około 1660 roku, przedstawiające świętego Jakuba Apostoła po stronie wschodniej oraz Jezusa Ukrzyżowanego, po stronie zachodniej. W dawnym prezbiterium znajduje się ołtarz Matki Boskiej Niepokalanej z XVII wieku. Do pozostałego wyposażenia należą, barokowy konfesjonał z XVII wieku, barokowa ambona z postaciami czterech ewangelistów oraz chrzcielnica szkatułkowa z masywnym wiekiem zwieńczonym figurą, 2 portrety trumienne oraz szaty liturgiczne z XVII i XVIII wieku. Proboszcz parafii świętego Jakuba w Człuchowie ksiądz Antoni Wołek Wacławski zainicjował szereg odnowień zabytkowego wyposażenia oraz w roku 1964,nabył na rzecz świątyni obraz Matki Bożej Jasnogórskiej.