? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Ewentualne środki finansowe uzyskane w ramach współpracy wydawnictwa z reklamodawcami są przeznaczane na wsparcie edycji książki. Reklamodawcy nie mają wpływu na zawartość merytoryczną podręcznika.

Recenzent: prof. Ewa Rajpert-De Meyts

Wydawca: Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor merytoryczny: Ewa Jaworska

Producent: Anna Bączkowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Konior/bluemango.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-25134-5DOI: https://doi.org/10.53271/2026.115

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.ul. G. Daimlera 202-460 Warszawapwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: br.pzwl@pwn.pl

Wydawnictwo nie ponosi odpowiedzialności za treść ogłoszeń zamieszczonych przez reklamodawców.

Autorzy

Prof. dr hab. n. med. Jolanta Słowikowska-HilczerZakład Endokrynologii PłodnościKatedra Andrologii i Endokrynologii PłodnościUniwersytet Medyczny w Łodzi

Dr n. med. Grzegorz BakalczukZakład Położnictwa i GinekologiiWydział Nauk o ZdrowiuUniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med. Szymon BakalczukOvum - Specjalistyczne Centrum Medyczne w Lublinie

Dr n. med. Anna BergerCentrum Ginekologii, Położnictwa i Leczenia Niepłodności Pastelova w Poznaniu

Dr n. med. Leszek BergierDiagnostyka S.A. w Krakowie

Dr n. med. Edyta BudzyńskaPoradnia Genetyki Klinicznej i LaboratoryjnejCentralny Szpital KlinicznyUniwersytet Medyczny w Łodzi

Lek. Piotr ByczkiewiczZakład Endokrynologii PłodnościKatedra Andrologii i Endokrynologii PłodnościUniwersytet Medyczny w Łodzi

Prof. dr hab. n. med. Barbara DarewiczKlinika Urologii i Urologii OnkologicznejWydział LekarskiUniwersytet Medyczny w Białymstoku

Dr hab. n. med. Piotr DobrońskiSpecjalistyczna Praktyka Urologiczna

Dr hab. n. med. Monika FrączekInstytut Genetyki CzłowiekaPolska Akademia Nauk

Dr n. med. Kamil GillZakład Histologii i Biologii RozwojuWydział Nauk o ZdrowiuPomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

Dr n. med. Sławomir JakimaPrywatna Praktyka Lekarska w Warszawie

Prof. dr hab. n. med. Piotr JędrzejczakKatedra i Zakład Biologii KomórkiUniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w PoznaniuCentrum Ginekologii, Położnictwa i Leczenia Niepłodności Pastelova w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Dariusz KałkaKatedra Fizjoterapii w Chorobach Wewnętrznych i OnkologiiWydział FizjoterapiiAkademia Wychowania Fizycznego im. Polskich Olimpijczyków we Wrocławiu

Dr n. med. Łukasz KupisSpecjalistyczna Praktyka Urologiczna

Dr hab. n. med. Katarzyna Marchlewska, prof. uczelniZakład Endokrynologii PłodnościKatedra Andrologii i Endokrynologii PłodnościUniwersytet Medyczny w Łodzi

Dr n. med. Emilia MartinDiagnostyka S.A. w Krakowie

Dr n. med. Maciej MatuszczykPoradnia Seksuologiczna i Patologii WspółżyciaCentrum Zdrowia Psychicznego w Tychach

Dr n. med. Elżbieta OszukowskaOddział Urologii Ogólnej, Onkologicznej i CzynnościowejII Klinika UrologiiUniwersytet Medyczny w ŁodziWojewódzkie Wielospecjalistyczne Centrum Onkologii i Traumatologii im. M. Kopernika w Łodzi

Prof. dr hab. Małgorzata PiaseckaZakład Histologii i Biologii RozwojuWydział Nauk o ZdrowiuPomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

Dr hab. n. med. Michał Rabijewski, prof. CMKPZakład Zdrowia ProkreacyjnegoCentrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie

Dr n. med. Ireneusz M. SalataMulti-Med Plus w ŁodziKlinika Bocian Łódź w Warszawie

Prof. dr hab. n. med. Nadia Sawicka-GutajPracownia AndrologiiKatedra i Klinika Endokrynologii, Przemiany Materii i Chorób WewnętrznychUniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Monika Serdyńska-SzusterCentrum Ginekologii, Położnictwa i Leczenia Niepłodności Pastelova w Poznaniu

Dr hab. n. med. Renata Walczak-Jędrzejowska, prof. uczelniZakład Endokrynologii PłodnościKatedra Andrologii i Endokrynologii PłodnościUniwersytet Medyczny w Łodzi

Lek. Jan Karol WolskiPrzychodnia Lekarska nOvum w Warszawie

1Badanie andrologiczneElżbieta Oszukowska

Badanie andrologiczne, podobnie jak w każdej innej dziedzinie medycyny, składa się z wywiadu, czyli badania podmiotowego, oraz badania fizykalnego, tj. przedmiotowego. Jednakże zebranie wywiadu i zbadanie pacjenta nie wyczerpuje celów wizyty, przedstawionych w tabeli 1.1.

Tabela 1.1. Cele wizyty lekarskiej

Cele wizyty

1.

Nawiązanie relacji pacjent-lekarz

2.

Zdobycie zaufania pacjenta

3.

Pozyskanie informacji niezbędnych do ustalenia rozpoznania (tab. 1.2 i 1.3)

4.

Plan dalszego postępowania lekarskiego (diagnostyka i leczenie)

Badanie podmiotowe nie jest tylko technicznym przeprowadzeniem wywiadu celem pozyskania koniecznych informacji medycznych. Jest to czas nawiązania relacji pacjent-lekarz. Do nawiązania tej relacji konieczna jest empatia i zdolność słuchania. Pacjent powinien postrzegać lekarza jako osobę godną zaufania, której można powierzyć bardzo intymne informacje.

Zaufanie pacjenta do lekarza pozwala choremu pokonać uczucie zawstydzenia i czyni możliwym otwarte przedstawienie nie tylko dolegliwości, ale i obaw. Brak zaufania pacjenta może spowodować zatajenie ważnych, ale wstydliwych objawów czy zachowań. Dodatkowo może utrudniać zrozumienie przez pacjenta zaleceń lekarskich, a w konsekwencji niewłaściwe stosowanie się do nich. Może być również przyczyną braku zadowolenia z opieki medycznej oraz braku wiary w skuteczność terapii.

W czasie wizyty lekarz powinien "zaopiekować się" pacjentem, co oznacza, że nie koncentruje się tylko na objawach i metodach leczenia, ale także bierze pod uwagę potrzeby, obawy i nastawienie chorego. Zdobycie zaufania pacjenta ułatwia lekarzowi przeprowadzenie wywiadu i uzyskanie odpowiedzi na bardzo intymne pytania (tab. 1.2). Ułatwia także przeprowadzenie badania przedmiotowego (tab. 1.3).

Tabela 1.2. Pytania, które lekarz musi zadać podczas wywiadu andrologicznego

Pytania obowiązkowe na temat:

1

dolegliwości ze strony układu płciowego - obecne i w przeszłości

2

chorób, urazów, zabiegów operacyjnych jąder i najądrzy, w tym wnętrostwa; operacji przepuklin pachwinowych

3

przebiegu dojrzewania płciowego

4

zakażeń układu moczowo-płciowego, w tym chorób przenoszonych drogą płciową i zapaleń gruczołu krokowego

5

chorób ogólnoustrojowych, takich jak: nadciśnienie, cukrzyca, zaburzenia endokrynologiczne, niewydolności nerek, wątroby itp.

6

leków stosowanych obecnie i w przeszłości (wszystkich)

7

potomstwa z obecną lub inną partnerką, poronień, wad wrodzonych u dzieci (również w rodzinie), prób uzyskania ciąży za pomocą metod rozrodu wspomaganego

8

częstości i jakości współżycia płciowego, nasilenia popędu płciowego, obecności zaburzeń seksualnych

9

stosowania używek: wyrobów alkoholowych, tytoniowych i e-papierosów, narkotyków, sterydów androgenno-anabolicznych, napojów energetyzujących

10

wykonywanej pracy - w celu oceny ryzyka narażenia na czynniki szkodliwe, czyli gonadotoksyny środowiskowe, np. środki ochrony roślin, owadobójcze, lakiery, smary, oleje silnikowe, guma i jej pochodne, silne pole elektromagnetyczne, wysoka temperatura, promieniowanie jonizujące

Tabela 1.3. Etapy fizykalnego badania andrologicznego

Oglądanie

- proporcje ciała

- rozmieszczenie tkanki tłuszczowej

- owłosienie głowy, łysienie androgenozależne

- owłosienie łonowe i pachowe

- trądzik

- obecność blizn, owrzodzeń, zaburzeń pigmentacji, zmian skórnych

Badanie palpacyjne zewnętrznych narządów płciowych

- prącia - ocena odprowadzania napletka, położenia ujścia cewki moczowej, wydzieliny z cewki moczowej, występowania innych zmian, np. kłykcin, krostek; długość prącia w stanie spoczynku wynosi 6-12 cm; ocena trzonu prącia w poszukiwaniu ognisk zwłóknienia lub płytek wapniowych (podejrzenie choroby Peyroniego)

- jąder - ocena konsystencji, ocena wielkości badana orchidometrem Pradera (ryc. 1.1); norma objętości jednego jądra 12-30 ml; występowanie bolesności, guzków, stwardnień; jądra powinny być podobnej objętości, symetryczne, sprężyste, bez wyczuwalnych stwardnień; obecność guzka/stwardnienia w jądrze niesie za sobą ryzyko rozpoznania raka; przy braku jądra niespowodowanego przebytą operacją lub urazem należy zbadać dokładnie kanał pachwinowy

- najądrzy - występowanie powiększenia i bolesności (zapalenie), torbieli nasiennych w głowie najądrza

- powrózka nasiennego - obecność prawidłowego nasieniowodu, ocena występowania żylaków powrózka nasiennego; niemożność znalezienia nasieniowodu może wskazywać na wystąpienie wrodzonego braku nasieniowodu (congenital absence of the vas deferens - CAVD)

Badanie palpacyjne pachwin

wykluczenie występowania:

- przepukliny pachwinowej

- niezstąpionego jądra

- powiększonych węzłów chłonnych

Badanie przez odbytnicę

pozwala ocenić stan gruczołu krokowego i pęcherzyków nasiennych, w tym stan zapalny stercza lub zmiany budzące podejrzenie nowotworu

brak pęcherzyków nasiennych występuje w CBAVD

Badanie palpacyjne piersi

pozwala zróżnicować powiększenie sutków z powodu rozrostu tkanki gruczołowej (ginekomastia) od nadmiernego nagromadzenia tkanki tłuszczowej (lipomastia)

Rycina 1.1. Orchidometr Pradera - zestaw owalnych form, opisanych cyframi oznaczającymi objętość w mililitrach. U dorosłych zdrowych mężczyzn objętość każdego jądra wynosi co najmniej 12 ml. U chłopców w okresie dojrzewania jądra mają objętość od 4 do 10 ml, a przed dojrzewaniem płciowym od 1 do 3 ml.

Badanie jąder może być wykonywane w pozycji stojącej lub leżącej pacjenta. Wnętrostwo to stan, w którym jądro nie znajduje się w mosznie. Elastyczne powiększenie moszny, zwykle po jednej stronie, może wskazywać na obecność wodniaka jądra. Jądro o nietypowej konsystencji (zwiększona sprężystość) i nietypowym ułożeniu może być protezą jądra. Jądra o zmniejszonej objętości i obniżonej konsystencji mogą nasuwać podejrzenie zaburzenia ich rozwoju. W przypadku stwierdzenia jakiejkolwiek nieprawidłowości pacjent powinien mieć wykonane badanie ultrasonograficzne (USG) moszny.

Powrózek nasienny zawiera nasieniowód, tętnicę i żyły jądrowe, naczynia chłonne oraz włókna nerwowe. Używając palca wskazującego i kciuka, można bez trudu wyczuć nasieniowód, który jest zdecydowanie twardszy od otaczających struktur i w charakterystyczny sposób "przeskakuje" między palcami. Gdy u mężczyzny z azoospermią nie można wyczuć nasieniowodu, budzi to podejrzenie agenezji nasieniowodu we wrodzonym obustronnym braku nasieniowodów (congenital bilateral absence of the vas deferens - CBAVD) i wymaga wykonania badań genetycznych w kierunku mutacji w genie CFTR (cystic fibrosis transmembrane conductance regulator).

Żylaki powrózka nasiennego wyczuwalne są jako miękka masa otaczająca powrózek, porównywana do "worka z robakami". Nasilenie żylaków powrózka nasiennego określa się w trzystopniowej skali:

I - żylaki subkliniczne, które można zdiagnozować tylko podczas badania USG w czasie próby Valsalvy,

II - żylaki niewidoczne, ale badalne w stanie spoczynku,

III - żylaki widoczne przez skórę moszny.

Badanie przez odbytnicę (digital rectal examination - DRE; łac. per rectum) wykonuje się w ułożeniu chorego na boku z kolanami podgiętymi do klatki piersiowej lub w pozycji stojącej, gdy chory pochylony jest nad leżanką, lub w pozycji kolankowo-łokciowej.

Gruczoł krokowy zbudowany z dwóch płatów powinien być lekko sprężysty, bez stwardnień, dobrze odgraniczony od otoczenia. Ból przy badaniu, szczególnie z wyczuwalnym poszerzeniem pęcherzyków nasiennych, może wskazywać na stan zapalny gruczołu krokowego i pęcherzyków. U chorych z CBAVD zwykle nie wyczuwa się pęcherzyków nasiennych. Niesymetryczność, zwiększona sprężystość lub nieruchomość narządu może wskazywać na proces nowotworowy.

Lekarz androlog powinien posiadać podstawowe umiejętności z zakresu ultrasonografii, tak by ocenić zmiany w jądrach (guz, zapalenie, skręt powrózka), najądrzach (torbiel nasienna, zapalenie), powrózkach nasiennych (żylaki), sterczu i pęcherzykach nasiennych (zapalenie, zmiany pozapalne stercza, poszerzenie pęcherzyków nasiennych). Należy podkreślić, że badanie ultrasonograficzne nie zastępuje badania palpacyjnego.

Piśmiennictwo

1. Nieschlag E., Behre H.: Anamnesis and physical examination. W: Andrology. Male reproductive health and dysfunction. Nieschlag E., Behre H., Kliesch S., Nieschlag S. (red.), Springer, 2023, 85-91.

2. Robaire B., Chan P. (red.): Handbook on andrology. American Society of Andrology, 2023.

3. Salonia A., Boeri L., Capogrosso P. i wsp.: EAU Guidelines on sexual and reproductive health. W: European Association of Urology Guidelines, 2025, www.uroweb.org.

4. Santi D., Spaggiari G., Romeo M. i wsp.: Qualitative and quantitative analysis of doctor-patient interactions during andrological consultations. Andrology. 2022; 10 (7): 1240-1249.