Ameryka kontra América. Nowa historia Nowego Świata - Greg Grandin


Reflow text when sidebars are open.
Niczym źdźbła trawy
Sokrates powiedział, że filozofia rodzi się ze zdziwienia. Hegel uważał, że dojrzewa w przerażeniu, na "stole rzeźnika" historii. Kształtowanie się świata po przybyciu Hiszpanów do Nowego Świata miało chyba jednak więcej z rzeźni1.
Zdziwienie? Świat chrześcijański musiał wpaść w zdumienie, gdy okazało się, że istnieje jakaś druga połowa świata, pełna rarezas, czyli różnych osobliwości, rzadkich okazów fauny i flory, nieznanych roślin i zwierząt, a przede wszystkim ludzi, o wiele liczniejszych i tak różniących się od siebie w porównaniu z tymi, którzy zamieszkiwali Europę. Jeszcze przed czasem Kopernika Europa powoli przyzwyczajała się do myśli, że Ziemia nie jest centrum świata, a we wszechświecie, jak wkrótce stwierdzi Giordano Bruno: Sono dunque soli innumerabili, sono terre infinite, che similmente circuiscono queisoli, "Istnieją zatem niezliczone słońca, nieskończone ziemie, które w podobny sposób krążą wokół tych słońc"2.
Uczeni intuicyjnie dostrzegali związek między masami na niebie i na ziemi. Istniało wszak jedno królestwo niebieskie z niepoliczalną mnogością gwiazd. I jeden ziemski świat, o którym w pewnym momencie stało się wiadomym, że zamieszkuje go więcej milionów ludzi, niż wcześniej się wydawało. Uświadomienie sobie, że Ziemia nie jest centrum boskiego stworzenia, było równie niepokojące, jak świadomość, że Europa nie jest centrum świata.
Co to rozmnożenie bytów mogło oznaczać dla idei katolickiego holizmu? Jak wpływało to na historię świata z Księgi Rodzaju, gdy Bóg podczas stworzenia powołał do istnienia najpierw Adama, potem Ewę, a oni wspólnie stworzyli jedno linaje, czyli linię potomków, dziedzictwo o wspólnej, choć krwawej, historii?
Heterogeniczność ludów Nowego Świata, po pogodzeniu jej z katolicką przesłanką jedności niebiańskiej, mogła stanowić argument przemawiający za ideałem równości. Czas spędzony na Karaibach, w Meksyku i Ameryce Środkowej sprawił, że dominikanin, ksiądz Bartolomé de Las Casas, uznał, iż starożytni filozofowie i teologowie, którzy twierdzili, że istnieją ludzie niższej kategorii, urodzeni, by być "naturalnymi niewolnikami", po prostu się mylili. Las Casas pisał, że starożytni "nie wiedzieli zbyt wiele" o świecie. Dominikanin nadal cytował mędrców, gdy to mu akurat pasowało, ale na tym etapie prawdy nie szukał już w dziełach Arystotelesa, lecz... w Ameryce. A najwyższa prawda brzmiała, że ludzie, niezależnie od pochodzenia, zasadniczo wszędzie byli tacy sami. Zostali bowiem stworzeni na obraz i podobieństwo Boga. Dzielące ich różnice - kolor skóry, typ włosów, praktyki kulturowe i wierzenia religijne - odzwierciedlały ogromną różnorodność nieskończonej boskości.
Różnice w kontekście wyglądu zewnętrznego nie miały nic wspólnego z ludzką esencją, która zdaniem Las Casasa w każdej istocie ludzkiej była taka sama. Mnich twierdził, że każdy Indianin, którego spotkał w Nowym Świecie, dysponował zarówno wolną wolą, jak i umiejętnością rozumowania. Już to tylko czyniło go człowiekiem. Indianie pamiętali przeszłość, mieli dotyczące jej określone wyobrażenia, umieli oceniać prawdopodobieństwo, widzieć, słyszeć, czuć, wąchać i smakować. Rodzili się, dojrzewali, starzeli się i chorowali. A kiedy umierali, ich rodziny pogrążały się w żałobie, tak jak ludzie na każdej szerokości geograficznej. Kiedy byli szczęśliwi, śmiali się. Kiedy dopadał ich smutek, płakali. Cieszyli się z dobra i gardzili złem. Na tej podstawie Las Casas zdefiniował słynną deklarację: Todo linaje de los hombres es uno - Cała ludzkość jest jednością3.
W tym samym czasie zdobywcy Nowego Świata wyśmiewali ideę jedności, kładąc podwaliny pod rasową supremację. Hiszpańscy osadnicy i koloniści legitymizowali okrutną eksterminację na niespotykaną dotąd skalę, zmuszając mieszkańców Nowego Świata do niewolniczej pracy w kopalniach, na polach i w wodzie, aby ich rękoma gromadzić bogactwa Ameryki - złoto, srebro, perły, barwniki, a później również cukier i tytoń - które Europa miała wykorzystać do utrwalenia imperiów, formowania armii, finansowania wojen, budowy katedr i opłacania kolejnych wypraw, podbojów i niewolnictwa. Nie miało znaczenia, co mówili księża tacy jak Las Casas. Wiadomo wszak, że teologowie mówili jedno i to samo. A Indianie nie różnili się wiele od małp, zwierząt, które żyły na Ziemi, by służyć człowiekowi. Przejęcie nad nimi władzy było sprawiedliwe. Nawet jeśli zmusi się kogoś do pracy ponad siły. Nawet jeśli to przyniesie mu śmierć, nie będzie grzechem większym niż zaszlachtowanie świni.
Ludzie z Nowego Świata zostali "znalezieni". A potem zostali zgubieni. Nie od razu i nie całkowicie, ale w takim stopniu, że grupa księży dominikanów i franciszkanów napisała w 1517 roku do swoich przełożonych w Hiszpanii, chcąc wiedzieć, dokąd się udali: "Gdzie oni się podziali, najdostojniejsi ojcowie?". Co się stało z mężczyznami i kobietami, których dwie dekady wcześniej, tuż po wyprawie Kolumba, było tak wielu, że porównywano ich do licznych "źdźbeł trawy"?4.
W dzisiejszych czasach demografowie spierają się w kwestii liczebności populacji plemion Ameryki przed przybyciem Hiszpanów do Nowego Świata. W większości szacunków podaje się wartości z przedziału od pięćdziesięciu do stu milionów. Hiszpanie nie potrafili podać konkretnej liczby. Wiedzieli przecież, że Indie (nazwa América była wprawdzie używana na określenie Nowego Świata już na początku XVI wieku, ale została powszechnie przyjęta dopiero nieco później) były gęsto zaludnione przez liczne i bardzo zróżnicowane ludy, począwszy od elizejskiego ludu Taino, który, jak się wydawało, tworzył dobrze rozwiniętą, zdrową cywilizację na wyspach Karaibów, po hierarchicznie zorganizowanych, dumnych i rozwijających się naukowo Azteków i Inków w Meksyku i Peru. Kolumb uważał wyspę Hispaniola - pierwszą karaibską kolonię Hiszpanii, skąd Hernando Cortés wkrótce miał rozpocząć podbój Meksyku - za "raj", ale raj zaludniony, z ziemiami "uprawnymi, zupełnie jak wokół Kordoby". Oceniał, że na wyspie mieszka ponad milion dusz ludzkich. Las Casas, gdy przybył na Karaiby 15 kwietnia 1502 roku jako siedemnastolatek, uważał to za niedoszacowanie. Później napisał, że ziemie Nowego Świata są "tak pełne ludności, jak rojne ule".
Stwierdził wręcz: "Wydaje się, że Bóg umieścił na nich przeważającą część rodu ludzkiego"5.
W późniejszych czasach romantycy w Europie używali słowa sublime ("wzniosły", "zachwycający"), opisując emocje wynikające z konfrontacji z majestatem i grozą natury, jej egzystencjalnym ogromem. I echo tych wrażeń można znaleźć w listach i kronikach, jakie zostały nam po hiszpańskich zdobywcach Nowego Świata. Wraz z upływem czasu, gdy Cortés rozpoczynał swój marsz przez Meksyk, notował swoje dokonania, opisując zdobywanie wysokich szczytów porównywalnych z Alpami, pokonywanie wielkich rzek i dorzeczy, przebijaniu się przez dziewicze lasy. Wybuchający wulkan Popocatépetl rozsiewał na wszystkie strony ogień i lód - pisał Cortés do króla Karola - "z taką siłą i hałasem, że zdawało się, jakby cała Sierra waliła się w gruzy".
Jednak natura nie olśniewała Hiszpanów tak bardzo, jak "wielkie miasto" Tenochtitlán, które przycupnęło u podnóża wyniosłego wulkanu. Cortés pisał: "Rozległe jak Sewilla" i ludniejsze niż Londyn, z "wieloma szerokimi i pięknymi ulicami", eleganckimi domami członków lokalnej kasty arystokratycznej, kanałami i złożonym systemem hydroponicznym. Dalej na południe to nie erupcje wulkanów wstrząsały duszami Europejczyków, tylko masy wojowników Mapuchem którzy zebrali się w szerokiej dolinie Andów. Stanęli do walki, gotowi bronić swoich ziem. Jeden z konkwistadorów pisał: "Wszystko wokół trzęsło się od nagłego przerażenia"6.
Tych ludzi było tak wielu.
A potem zaczęli umierać. Powszechnie przyjmuje się obecnie, że populacja w Nowym Świecie zmniejszyła się o osiemdziesiąt pięć-dziewięćdziesiąt pięć procent w ciągu półtora wieku. Hiszpańska konkwista, napędzana przez konsolidujące się Królestwo Kastylii, przyniosła to, co demografowie Alexander Koch, Chris Brierley, Mark Maslin i Simon Lewis nazywają "największym w historii okresem skoku śmiertelności ludzi w stosunku do populacji światowej. Zanim nadszedł rok 1600, liczebność populacji spadła o ponad pięćdziesiąt sześć milionów ludzi. W latach osiemdziesiątych XX wieku Tzvetan Todorov napisał: "W wieku szesnastym dojdzie do największego w dziejach ludzkości ludobójstwa"7.
Pierwszą falę śmierci przyniósł pogrom z rąk konkwistadorów.
Przemiana Bartolomégo de Las Casasa w krytyka konkwisty nastąpiła dopiero wtedy, gdy podbój uczynił go człowiekiem bogatym. Jako młody chłopiec dorastający w Sewilli - Bartolomé urodził się w 1484 roku - mógł on na własne oczy zobaczyć, jak wielka chwała spadła na Kolumba po powrocie z pierwszej wyprawy za ocean. Słuchał też opowieści o wyspach pełnych złota, przypraw i ludzi, których można było uczynić niewolnikami. Jego ojciec, kupiec imieniem Pedro, oraz wujowie Francisco i Juan należeli do załogi Kolumba. Pedro przeznaczył swój majątek z wyprawy na opłacenie edukacji syna. Bartolomé został "dobrym latynistą" i rozpoczął naukę, aby zostać księdzem. Kiedy Las Casas postawił stopę na Hispanioli (dziś podzielonej na Haiti na zachodzie i Republikę Dominikańską na wschodzie), miał już tonsurę zakonnika. Pracował z ojcem, który zrezygnował z marynarskiego życia, by osiedlić się na wyspie i zająć handlem. Las Casas kontynuował naukę, a w 1507 roku udał się do Rzymu na święcenia kapłańskie.
Nie było go dwa lata. Wrócił na Karaiby w 1509 roku, a w swoich późniejszych pismach z dużą ostrożnością opisywał kwestie własnego wkładu na rzecz konkwisty. Towarzyszył konkwistadorom w co najmniej jednej wyprawie na zachodnie ziemie Hispanioli, dbając o zaopatrzenie wojska w prowiant, ale być może miał realny udział w pokonaniu Indian, walcząc mieczem i arkebuzem. Syn Krzysztofa Kolumba, Diego Colón, gubernator Hispanioli, przyznał mu encomienda, czyli przydział indiańskich robotników, którzy trafili na północne wybrzeża wyspy do doliny Cibao8.
Termin encomienda nie do końca jest synonimem formy niewolnictwa. Indios encomendados, czyli tak zwani wyróżnieni Indianie, nie byli uważani za własność prywatną ani swoistą ruchomość. Formalnie raczej chodziło o grupę podopiecznych, mieszkańców wioski lub małej społeczności, która w zamian za pracę miała otrzymywać nauki doktryny chrześcijańskiej od zwierzchników, opiekunów zwanych encomenderos. System encomienda odgrywał ważną rolę w ówczesnych społeczeństwach, ale stanowił zaledwie jeden z wielu składników mechanizmu pracy przymusowej. Istniała też forma całkowitego zniewolenia rdzennych Amerykanów i Afrykanów, a także inne uciążliwe uzależnienie w formie daniny i pańszczyzny zwane repartimiento. "Podbój przyniósł tak wiele form niewolnictwa Indian - pisał na początku XX wieku jeden z historyków - że bardzo trudno jest zrozumieć w pełni ich naturę i prześledzić każdy szczegół"9.
Nawrócenie Las Casasa następowało powoli. Można jednak wskazać konkretny rok - 1512 - gdy towarzyszył kapitanowi Pánfilowi de Narváezowi w wyprawie pacyfikacyjnej na Kubę. Wybrał się na tę wyspę jako ksiądz i z przerażeniem obserwował, jak kampania przerodziła się - jak pisze jeden z historyków - w "horror grabieży, rabunku, śmierci i zniszczenia". Masakra następowała po masakrze, aż ludzie Narváeza dotarli do ostatniej niesplądrowanej jeszcze wioski Caonao. Na miejscu o świcie żołnierze zostali powitani przez tysiące Indian na kolanach. Ludzie pochylali głowy w czasie, gdy konni jeźdźcy Narváeza zatrzymali się na placu. Napięcie, opisane przez Las Casasa we wspomnieniach, w zawieszeniu między ruchem a bezruchem, zdawało się oszałamiające. Indianie klęczą bez słowa. Konni jeźdźcy patrzą na nich z góry. Cisza jak makiem zasiał, przerywana tylko stukiem kopyt wierzchowców, które dźwigają jeźdźców w ciężkich zbrojach. Przebywający w osadzie Indianie nie chcą zrobić fałszywego ruchu. Nagle jeden z żołnierzy łapie za miecz i zaczyna szlachtować klęczących. Po chwili dołącza do niego reszta ludzi Narváeza. Zabijają mężczyzn, kobiety, dzieci, chorych i starców. Używają lanc do patroszenia ofiar10.
Las Casas wspominał, że Narváez siedział spokojnie pośród tego chaosu, "jakby był rzeźbą z marmuru"*.
Jeden z mieszkańców wioski, z wnętrznościami wylewającymi się z brzucha, wpadł w ramiona Las Casasa. Dychotomia w narracji Las Casasa to teraz narodziny i śmierć, byt i nicość. Ksiądz ochrzcił mężczyznę i jednocześnie udzielił mu ostatniego namaszczenia. Gdy rzeź dobiegła końca, a żołnierze odeszli, Las Casas został na miejscu masakry, by zająć się rannymi. Zmieniał bandaże, wypalał rany i próbował znaleźć racjonalne wytłumaczenie tej rzezi. Nie potrafił. Hiszpańska wyprawa na Kubę, jak powiedział, okazała się "bezprecedensową katastrofą dla mieszkających tam ludzi, ziemia pokryła się cała ciałami zabitych"11.
Mimo wszystko jeszcze wtedy nie protestował. Przyjął drugą encomiendę za służbę w kampanii Narváeza. Tym razem grupa jego podopiecznych znajdowała się na południowym wybrzeżu Kuby i składała z mieszkańców wioski Canarreo leżącej nad brzegami rzeki Arimao. Las Casas zamieszkał tam w dużym, wygodnym domu zbudowanym przez jego Indian. Zajął się handlem jako ksiądz-kupiec. Odprawiał msze w małej kaplicy i... zarabiał. I stał się bogaty. Nie mógł jednak pozbyć się wrażenia, że żyje w grzechu, łamiąc przykazanie zabraniające kradzieży.
Po pewnym czasie, przygotowując się do kazania w Niedzielę Pięćdziesiątnicy w 1514 roku, Las Casas, wówczas trzydziestoletni, natknął się na zdanie ze Starego Testamentu, które nie dawało mu spokoju: "Zabija bliźniego, kto mu zabiera środki do życia, i krew wylewa, kto pozbawia zapłaty robotnika" (Syr 34,22). Łuski nie spadły mu jednak wtedy z oczu, nie doznał objawienia na widok dzieci rozszarpywanych przez psy. Do zmiany doprowadziło rozważanie słów z Księgi Koheleta. I wówczas Las Casas zdecydował, że zmieni swoje życie. Zrezygnował z encomiendas, rozdał majątek i zaczął żyć zgodnie z zasadą żebraczego ubóstwa oraz humanistycznego orędownictwa.
Krótko po nawróceniu Las Casasa na Hispanioli wybuchła epidemia ospy, która w ciągu kilku miesięcy unicestwiła prawie jedną czwartą ludności wyspy. Osadnicy zorganizowali wówczas kolejne ekspedycje w celu uzupełnienia strat, zapewnienia jeszcze większej liczby niewolników z innych wysp Karaibów i wiosek leżących na wybrzeżu Wenezueli. W miejsce wymierających Taino sprowadzono niewolników z Afryki. To oni teraz pracowali w rzekach, kopalniach, zajmowali się wypasaniem krów i ścinaniem trzciny cukrowej. Wraz ze zmniejszeniem się lokalnej populacji Hiszpanie dopuszczali się coraz większych okrucieństw.
"Tyle masakr, taka pożoga, tak wielka żałoba i wreszcie, tak ogromny ocean zła" - napisał Las Casas. Potępianie przemocy wobec mieszkańców Nowego Świata o ciemniejszej karnacji miało coraz doskonalszy styl polemiczny oparty nie tyle na objawieniu czy odwoływaniu się do autorytetu, ile na sile osobistego świadectwa. Ponad wiek przed tym, jak wywodzący się z Francji filozof René Descartes uznał, że myślący, świadomy siebie człowiek jest esencją współczesnej istoty człowieczeństwa, Las Casas przedstawił nam człowieka widzącego, świadomego nie tylko własnego istnienia, ale i cierpienia innych: "Y yo lo vi" - wszystko to widziałem, widziałem na własne oczy.
"Cały świat wie" - twierdził Las Casas12.
Cały świat wiedział o brutalnych metodach anihilacji Indian w dużej mierze dzięki Las Casasowi. Słynna jego relacja z konkwisty zatytułowana Brevísima Relación de la Destrucción de las Indias z 1542 roku została po raz pierwszy opublikowana w Sewilli dekadę później. Przy czym wyraz destrucción jest w tym przypadku grą słów z instrucción. Katolicy mieli przecież nawracać mieszkańców Ameryki. Książka została szybko przetłumaczona na angielski, francuski, niemiecki, holenderski i włoski. Została też szeroko rozpowszechniona, szczególnie w protestanckiej Europie. Bratanek Johna Miltona opublikował ją pod tytułem Tears of the Indians, w czasie gdy w Londynie rządy sprawował Cromwell (ale było to jedno z co najmniej trzydziestu siedmiu wydań wydrukowanych w Anglii między końcem XVI a połową XVII wieku13).
Las Casas żył w samym środku okresu największych okrucieństw w historii ludzkości: trwającego trzy wieki kryzysu, który wstrząsał Europą i światem śródziemnomorskim. Panował powszechny głód, zarazy, ogłaszano krucjaty, wybuchały liczne wojny - takie, które trwały sto lat, krwawe wojny religijne między luteranami a katolikami oraz między chrześcijanami a muzułmanami. W tym czasie doszło do oblężenia Konstantynopola, chłopskich powstań w Europie Środkowej, buntu mieszkańców nizin przeciwko władzy w Hiszpanii, pacyfikacji Irlandii przez Anglię. Razem wzięte, wszystkie te wstrząsy zamieniły "całą Europę w krwawą łaźnię". Masowe mordy nieuzbrojonych społeczności były na porządku dziennym. Niewiernych, heretyków i bezbożników palono na stosach, a okaleczone części ciał wrogów wystrzeliwano z katapult do obleganych miast14.
Mimo to Las Casas twierdził, że Hiszpanie w Nowym Świecie robią coś gorszego.
Strona po stronie relacjonował krwawe kolonialne masakry. Tortury, okaleczenia, mordy. Hiszpańscy konkwistadorzy bez chwili zawahania gwałcili kobiety. Opiekali żywcem jeńców nad ogniem, a następnie karmili psy ich ciałami. Obcinali Indianom ręce, a potem wysyłali je jako "paczkę" (z odciętą częścią ciała) dla rodaków ukrywających się w górach - miała to być wiadomość zmuszająca ich do poddania się pod groźbą jeszcze gorszego losu. W Meksyku Hiszpanie wsadzali lokalnych kapłanów w snopki słomy, a potem palili ich żywcem. "Psy gończe" rozszarpywały dzieci. Konkwistadorzy używali mieczy jako rożnów do pieczenia niemowląt na oczach matek. Wrzucali noworodki do rzek, ze śmiechem robili zakłady o to, ile razy dzieci wypłyną na powierzchnię, żeby zaczerpnąć powietrza, zanim pójdą na dno.
"Między te łagodne owce, obdarzone przez swego Stwórcę wspomnianymi zaletami, weszli Hiszpanie, a skoro tylko je poznali, stali się jako wilki i tygrysy, i lwy najsroższe, wygłodniałe od wielu dni. I od czterdziestu lat do dziś - a i dziś również nie robią nic innego - ćwiartują ich, zabijają, niepokoją, gnębią, męczą i niszczą mnóstwem dziwnych, nowych, różnorodnych, nigdy niewidzianych i niesłyszanych sposobów i okrucieństw" - napisał Las Casas.
Nowy Świat i nowy rodzaj masowych mordów dokonywanych z nieznanym jak dotąd poziomem zwierzęcego wręcz okrucieństwa, z brutalnością "nigdy wcześniej nie widzianą" - relacjonował Las Casas - "takiej, o której nigdy nie słyszano, ani o której nie czytano".
Las Casas potępiał to, co działo się w Nowym Świecie, ale nie potrafił pojąć sensu stworzenia systemu niewolniczego, który zapewniał Hiszpanom produkty spożywcze i przynosił bogactwo, a przy tym eliminował pracowników niezbędnych do wytwarzania tego pożywienia i bogactwa. Z mrocznym sarkazmem, tak charakterystycznym dla jego tekstów, pisał: "Złoto, w przeciwieństwie do owoców, leży pod ziemią i nie rośnie na drzewach, a zatem niełatwo je zebrać". Indianie musieli je wykopać. A Hiszpanie zmuszali ich do kopania tak długo, aż ci umierali z wyczerpania. Umierali tak szybko, że kapłani nie nadążali z ich chowaniem15.
Oczywiście, nie wszystkie niemowlęta były zabijane przez Hiszpanów dla sportu ani po to, by karmić mięsem psy tak, aby zasmakowały w ludzkim mięsie. Jednak to, że podobne okropności były faktem, świadczy o obojętnym podejściu do życia i jego reprodukcji. Na Hispanioli Hiszpanie zmuszali mężczyzn z plemienia Taino do kopania złota, a kobiety do zapewnienia żywności. Niewolnicy różnych płci byli rozdzieleni i pracowali tak ciężko, że nie mogli się rozmnażać. Kobiety, które mimo wszystko donosiły ciążę, nie miały mleka, dzięki któremu noworodki byłyby w stanie przeżyć. Kobiety zmuszano do aborcji zamiast rodzenia dzieci; ten świat poszedł w przerażająco niewłaściwym kierunku. "Nie wychowają dzieci" - pisał jeden z pierwszych kronikarzy hiszpańskiego podboju Nowego Świata, Pietro Martire. Pochodzącym z Europy pierwszym gościom z Hispanioli w XVI wieku zawdzięczamy serię rysunków i rycin przedstawiających różne sposoby odbierania życia sobie i swoim dzieciom przez Indian - wieszanie, zatłuczenie pałką, zrzucenie dziecka i skok z klifów lub do rzek - zamiast dobrowolnej akceptacji zniewolenia. Wśród innych metod można wymienić picie toksycznego soku z manioku i wdychanie trującego dymu z niebezpiecznych ziół. Zabójstwa i samobójstwa często popełniano zbiorowo, traktując je jako ostatni akt solidarności w żałobie16.
Kiedy Hiszpanie wkroczyli do Meksyku i ruszyli w kierunku Andów, większość populacji lokalnych plemion na karaibskich wyspach przestała istnieć, a wyspy zmieniły się w to, co Las Casas określił po prostu mianem pustyń, wspominając, że ziemie te były niegdyś gęsto zaludnione, ale opustoszały lub zostały wyludnione. Do tego stopnia, że na Hispanioli było więcej krów niż ludzi. Sprowadzono je z wybrzeży po drugiej stronie Atlantyku, to znaczy z Europy i Afryki. Duże stada wypasano swobodnie, w efekcie czego zniszczyły uprawy kukurydzy i dyni, przyczyniając się do powszechnego głodu. W Meksyku i Ameryce Południowej bydło również miało swój udział w eliminacji rdzennych Amerykanów i powstania rozległych hiszpańskich hacjend17.
Za drugą falę śmierci odpowiadają drobnoustroje wywołujące epidemie, które kilkukrotnie uderzyły w mieszkańców Karaibów, Meksyku i plemiona zasiedlające Andy. Jakby ludzie nie dość wycierpieli się już w konsekwencji wojen, gdy te krainy zostały spustoszone przez walczące strony, potem znękane suszą, a krajan zmuszano do pracy ponad siły. Najgorsza była gorączka krwotoczna z wieloma nakładającymi się na siebie kaskadowo ciężkimi objawami, którą Meksykanie nazywali cocoliztli, co w języku nahuatl oznacza zarazę. Hiszpańscy i azteccy lekarze nie potrafili ustalić przyczyny tej choroby, a dziś naukowcy twierdzą, że wywołała ją bakteria salmonelli przywieziona z Europy. W ciągu stulecia po przybyciu Hiszpanów do Nowego Świata odnotowano co najmniej trzynaście poważnych epidemii, z których najgroźniejsze miały miejsce w latach 1520, 1545 i 1576. Przesiedlanie ocalałych do miejsc wspólnego bytowania, tak zwanych reducciones lub pueblos, przyczyniało się do zwiększania tempa zapadania na tę straszną chorobę.
Na początku 1519 roku, kiedy to Hernando Cortés na czele zaledwie pięciuset ludzi przybył do Nowego Świata, aby ruszyć na Imperium Azteków, w Meksyku żyło od piętnastu do trzydziestu milionów ludzi. W roku 1600 - osiemdziesiąt jeden lat później, czyli w ciągu jednego pokolenia - zostało ich zaledwie około dwóch milionów18.
Dalsza część w wersji pełnej
* Jak bardzo świadome było takie porównanie? Czy w ten sposób chciał odnieść się do krytycznej wizji historii, w której pomniki gloryfikują wielkich wojowników, a rzadko wspominają o ich ofiarach? Na początku XX wieku na waszyngtońskim National Mall znajdował się pomnik Pánfila de Narváeza, stojący naprzeciw pomnika innego masowego zabójcy Indian, Andrew Jacksona. Umieszczono je obok siebie dla uczczenia roli, jaką Narváez i Jackson odegrali w różnych momentach w historii, decydując o losach Florydy.
O użyteczności wyrzutów sumienia
Za dnia podróżnik przesiadywał godzinami w ciszy na spotkaniach milczących kwakrów. Nocami zaglądał do domów publicznych. W Filadelfii był świadkiem, jak hałaśliwy tłum entuzjastycznie witał Jerzego Waszyngtona. Kobiety, dzieci i mężczyźni byli tak podekscytowani, jakby "Zbawiciel wkroczył do Jerozolimy". Wenezuelczyk Francisco de Miranda, bo o nim mowa, zapisał w pamiętniku, że generał swoim wdziękiem i zachowaniem wzbudzał zachwyt. Wydawał się uosobieniem cnót i skupiał jakby w jednym płomieniu wszystkie połączone pragnienia wolności i niepodległości Nowego Świata. W płomieniu, który, jak twierdził Miranda, należał do całej Ameryki1.
Jako pułkownik królewskiej armii hiszpańskiej walczył po stronie zbuntowanych północnoamerykańskich kolonistów podczas krwawego oblężenia Pensacoli. Wcześniej brał udział w działaniach wojennych okresu rewolucji francuskiej i przewodził jednemu z pierwszych zrywów niepodległościowych w hiszpańskich koloniach w Ameryce. W połowie 1783 roku rozpoczynał właśnie roczną podróż po nowej krainie, czyli niedawno utworzonych Stanach Zjednoczonych. Chciał się przekonać na własne oczy, jak sobie radzi pierwsza na świecie nowoczesna republika. Rozmawiał z kupcami, farmerami i weteranami wojny o niepodległość. W dolinie Hudson w stanie Nowy Jork zachwycał się słodkimi "trawami polnymi", błędnie zakładając przy tym, że pasmo górskie Catskills jest najwyżej położonym punktem Ameryki Północnej. Jadał posiłki w domach posiadaczy ziemskich i nie uszło jego uwadze, ile pracy musieli włożyć, aby się czegoś dorobić. Wielu posługujących się językiem holenderskim biedniejszych farmerów z okolic Nowego Jorku nie było stać na buty, podczas gdy zamożni posiadacze stroili się w jedwabie, mogli sobie pozwolić na perfumy, pomady i puder. Miranda zauważył, że pieniądze wydane na takie "zbytki", pokryłyby roczne odsetki od długu wojennego nowego kraju. Zwrócił też uwagę na to, że nowojorscy politycy i kaznodzieje opowiadali się za zniesieniem niewolnictwa, mimo że w stanie, w którym przebywali, niewolnictwo nadal miało się dobrze. Miranda zauważył: "Jest tu dużo negrów".
W Bostonie Francisco de Miranda poznał Phillis Wheatley, byłą niewolnicę z Afryki Zachodniej, która wywalczyła sobie wolność. Z czasem zyskała sławę poetki, choć zmarła bez grosza przy duszy. Często o niej mówił, podając ją za przykład potwierdzający regułę, że ludzie, niezależnie od koloru skóry i płci, są istotami rozumnymi i racjonalnymi. A jednak członkowie rodziny Mirandy w Caracas korzystali z pracy niewolniczej. Sam Miranda też posiadał własnych niewolników. Ci pomagali mu na przykład z transportem słynnej biblioteki, z którą nie rozstawał się w podróży. Składało się na nią wiele dokumentów oraz książek, których stale przybywało. Gdy Miranda przebywał w Filadelfii, wykupił kontrakt niewolniczy szkockiego chłopca, który przybył do portu na statku przewożącym ponad trzystu skutych kajdanami Afrykanów. Wkrótce jednak zaczął się skłaniać ku popieraniu idei abolicjonizmu, kierując się bardziej ogólnym przekonaniem, że wszystkie zniewolone narody Ameryk, wśród nich również rdzenni Indianie, powinny odzyskać wolność. Zasugerował, że gdy w Nowym Świecie w końcu zapanuje powszechna wolność, będzie można stosować wobec niego nazwę Columbia (czyli Kolumbia, z angielską literą "u" zamiast hiszpańskiej "o", jak w słowie Colombia). Ta forma pochodziła z poezji Phillis Wheatley, a dokładniej: z wezwania skierowanego do Jerzego Waszyngtona: "O chórze niebiański! W światłości na tronie z jasności krainy, opisuję tu Kolumbii chwalebne czyny!"2.
Wenezuelczyk uważał, że rdzenni Amerykanie i kobiety w nowej, anglojęzycznej republice cierpieli bardziej niż w czasach kolonialnej Ameryki pod rządami Hiszpanii. W Stanach Zjednoczonych żony przywódców rewolucji były zmuszane do "izolacji iście klasztornej i podporządkowania się mężom w stopniu, jakiego nigdy wcześniej nie widziałem". Generał John Sullivan z Bostonu, słynny z powodu pacyfikacji sprzymierzonych z Brytyjczykami Irokezów, trzymał "żonę i liczne dzieci w całkowitym odseparowaniu od reszty społeczeństwa i nie dbał o ich formalną edukację". Francisco de Miranda, w którego dzienniku można znaleźć wiele opisów różnych doświadczeń seksualnych, często okraszonych szczegółami - oburzał się, słysząc, że pewien pastor z Shelter Island odmówił ochrzczenia dziecka poczętego przed ślubem3.
Ezra Stiles, rektor Yale w New Haven, oprowadził go po uniwersytecie. Miranda uczestniczył w lekcjach języka hebrajskiego. Zajęcia mu się spodobały. Podobno cieszył się, słysząc, że optyki oraz algebry nauczano "w prosty, naturalny sposób". Dziwił się jednak niepomiernie, że na uniwersytecie nie krzewiono języków nowożytnych (on sam znał angielski, francuski i włoski oraz czytał teksty z greki i łaciny). Uznał to za zły znak dla edukacji obywateli w tamtych czasach. Nie zrobiła na nim również wrażenia biblioteka Yale, którą podsumował słowami: "nic specjalnego". Przeczytawszy historię Nowej Anglii autorstwa Cottona Mathera, uznał ją za "intrygujący dowód fanatyzmu". Niedziele w miastach Nowej Anglii spędzał, oddając się kartom i grze na flecie, co stanowiło naruszenie surowych purytańskich ograniczeń dotyczących dnia świętego. Nie puszczał również w tym czasie latawców. Stiles w swoim dzienniku nazwał Mirandę "żarliwym synem wolności"4.
Francisco de Miranda chłonął bogactwo różnorodności, jakie składały się na nową republikę. Wszędzie przyjmowano go w miłej atmosferze, choć czasami błędnie przedstawiano jako Meksykanina. Większość jego gospodarzy odnosiła się do niego uprzejmie, ale on sam uważał, że podejmujący go ludzie byli również dość "nieprzystępni"; mówił o nich hura?o, sugerując wyniosłość i brak zainteresowania innymi aspektami otaczającego ich świata.
Czasami ci, których spotkał na swojej drodze, zadawali pytania dotyczące hiszpańskiego imperium w Ameryce. Inni z uporem trwali przy swojej niewiedzy. W Providence Francisco de Miranda przebywał w posiadłości Eseka Hopkinsa, który dowodził flotą rebeliancką podczas rewolucji. Miranda wspomniał o mieście Meksyk i z zaskoczeniem przyjął, że komandor Hopkins odparł, iż nie ma takiego miejsca. Jeszcze sto lat wcześniej purytanie z Nowej Anglii byli oczarowani Ciudad de México, centrum katolicyzmu w Nowym Świecie, z szerokimi brukowanymi ulicami, dużą liczbą koni i eleganckich powozów. Teraz, gdy Miranda próbował wyprowadzić Hopkinsa z błędu, komandor nie chciał mu wierzyć. Zaprzeczał przy tym "bardzo wulgarnymi słowy" - jak zapisał w swoim dzienniku Miranda po spotkaniu. Większość zarządzających szkołami wyższymi rektorów, których spotkał, ocenił jako mocno prowincjonalnych i pedantycznych.
Miranda podziwiał Stany Zjednoczone, dynamizm tego kraju, wykorzystanie pierwszych maszyn parowych. Podobały mu się śpiewane przez metodystów psalmy i gra na organach episkopalian. Dziwiła go wielka religijność większości Amerykanów. Uważał chrzty w wodach rzek za absurdalne, wskazujące na upór dosłownego interpretowania wersetów świętych ksiąg. Zbyt wielki był "ryk" nienawiści z ambony, którego celem stawali się Żydzi, katolicy albo muzułmanie. Miranda wyróżnił przy tym pewnego pastora, Jamesa Murraya, któremu nadano przydomek "Odkupienie". Głosił on bowiem, że nikt nie zasługuje na potępienie. W ogóle nie ma czegoś takiego. "Zbawienie ma charakter uniwersalny" - przekonywał Murray, co Mirandzie wydało się orzeźwiające w porównaniu z katolicką i protestancką ortodoksją.
Można powiedzieć, że Francisco de Miranda właśnie wyczuwał pierwsze tchnienie tak zwanego Second Great Awakening (Drugiego Wielkiego Przebudzenia), ruchu odnowy religijnej oddziałującego na globalną społeczność na wielu poziomach. Były w nim surowość, którą Miranda krytykował, ale także zaangażowanie wobec reform politycznych, by uczynić Stany Zjednoczone prężnym, zdrowym, demokratycznym, dynamicznym krajem. Zniechęcał go powrót do cottonmatheryzmu, ale pociągały energia, wielkie oczekiwania, zapach nowości dający się wyczuć w porannym powietrzu. I z wieloma czołowymi postaciami Przebudzenia dzielił przekonanie, że Ameryka, według niego w ujęciu kontynentalnym, była odkupicielką historii5.
Z dziennika Mirandy można wywnioskować, że miał on nadzieję, iż nowe Stany Zjednoczone poradzą sobie z problemami, które wytykał: ubóstwem, niewolnictwem, podporządkowaniem kobiet, skłonnością do zachowań aspołecznych i sporadycznymi narcystycznymi przejawami nazbyt pochlebnego postrzegania własnej osoby. Wpisy w jego dzienniku jasno pokazują jednak, że Miranda nie był pewien, czy to się może udać.
"North American Review" na początku XIX wieku głosił: "Ameryka Południowa będzie dla Ameryki Północnej tym, czym Azja i Afryka są dla Europy"6.
Chyba nie do końca się to udało.
Liberalne mocarstwa kapitalistyczne Europy - Wielka Brytania, Francja i Królestwo Niderlandów - będą rządzić kulturowo i religijnie odrębnymi narodami w Afryce, Azji i na Bliskim Wschodzie. Brytyjscy podróżnicy wyprawiający się do Indii wiele uwagi poświęcali wówczas mistycyzmowi hinduizmu, mieszance dźwięków, kolorów i bóstw. "Nie ma żadnej godności" - stwierdził jednak E.M. Forster po wejściu do świątyni, by być świadkiem obchodów narodzin Kryszny, "żadnego smaku" w tym, co Hindusi nazywają rytuałem. Tylko chaos. Forstera przytłoczyła indyjska skomplikowana metafizyka porównana do gęstej lokalnej zupy, na którą składały się nawałnica głosów, ekstatyczne tańce i niezrozumiałe, zlewające się w jedno brzmienie dźwięki muzyki. "Czuję wielką dezorientację" - napisał. Forster wplótł to doświadczenie w swoją powieść Droga do Indii, pisząc, że wyznawcy "nie czynili nic, co niehinduista uznałby za dramatycznie poprawne". Ten triumf Indii był "bałaganem" i "unicestwieniem rozsądku i kształtu"7.
Nie było frustracji ani rozsądku, ani formy, gdy Europejczycy z Anglii i Hiszpanii, protestanci i katolicy, wchodzili ze sobą w interakcje w Nowym Świecie. Miranda dostrzegał różnice między społecznościami z Bostonu i Caracas, ale nie wzbudzało to w nim niepokoju. Jako niewzruszony katolik nie lubił protestanckiego hałasu. Ale jako chrześcijanin rozumiał teologię potęgi głosu.
Republikańscy powstańcy, którzy dostali się do Nowego Świata z Wielkiej Brytanii, zdefiniowali swój system wolności w opozycji do tego, co stało się znane jako "czarna legenda", zbiór negatywnych stereotypów, kształtujący obraz katolickiego imperium hiszpańskiego jako szczególnie okrutnego i skorumpowanego. Legenda była jednak czytelna, powstała na fundamencie politycznych rywalizacji i religijnych schizm Europy, jej naukowych rewolucji, renesansów i oświeceń.
Kiedy przyszli prezydenci Jerzy Waszyngton i John Adams zawędrowali pewnej niedzieli 1774 roku do nowej katedry katolickiej w Filadelfii, spodobało im się kazanie księdza na temat obowiązku rodziców, którzy mają troszczyć się o duchowe i doczesne dobro swoich dzieci. Adams w liście wysłanym do żony Abigail napisał jednak, że niepokoił go poziom służalczości wiernych w kościele. Przesuwali w palcach paciorki, żegnali się, umoczywszy palce w wodzie święconej, i śpiewali łacińskie zaklęcia. Przeraził go obraz "naszego Zbawiciela" podczas "agonii" na krzyżu, z krwią wypływającą z ran. I z takim samym przerażeniem podchodził do kwestii panowania Kościoła nad umysłami wiernych: "Wszystko to, co może przekonać oko, ucho i pobudzić wyobraźnię" - muzyka organowa, łacińskie modlitwy, piękne witraże, aksamitne tkaniny obszywane złotem drapowane na ambonie, koronkowe szaty liturgiczne, świece, krucyfiksy i figury świętych - wszystko to razem ma "oczarować prostych, nieświadomych ludzi". "Zastanawiam się - pisał do Abigail - jak Lutrowi udało się złamać ten czar"8.
Pogarda Adamsa, wolnomyśliciela, wobec katolickich przesądów równała się pogardzie innego wolnomyśliciela, Francisca de Mirandy, dla protestanckiego fanatyzmu. A później, gdy Adams szukał sposobu, by opisać rewolucyjny entuzjazm Mirandy, sięgnął po satyrę, którą wszyscy piśmienni mieszkańcy Ameryki, z pewnej klasy społecznej, czytali, czy to w oryginale hiszpańskim, czy w licznych angielskich tłumaczeniach: Don Kichot Miguela de Cervantesa. Wenezuelczyk, jak powiedział Adams, był "równie szalony jak jego nieśmiertelny rodak, bohater z La Manchy, naśladujący w swoim życiu ideał średniowiecznego rycerza"9.
W tej wzajemnej pogardzie można było znaleźć jakąś intymność, wszak zarówno ten, który pogardzał, jak i pogardzany mieszkali w tej samej ideologicznej wiosce, mieli tego samego Zbawiciela, ten sam republikański żargon, czytali swoje książki. Adams mógł uważać Mirandę i innych Amerykanów pochodzenia hiszpańskiego z tego pokolenia za niemądrych. Ale nie byli nieprzeniknieni. Nie można ich było przyrównać do tych, których zupełnie nie dało się zrozumieć - tych, których Forster znalazł w świątyni Kryszny. Amerykańscy rebelianci, niezależnie, czy posługiwali się językiem angielskim czy hiszpańskim, podzielali ten sam zestaw wspólnych założeń związanych z dominacją chrześcijaństwa i walką z monarchizmem. W większości byli republikanami. Niektórych można by właściwie nazwać deistami, w takiej czy innej formie. A większość należała do różnych lóż masońskich, przy czym część z nich była bardziej antyklerykalna niż inni. I wszyscy byli zdania, że prawo do rządzenia wymaga uzyskania zgody rządzonych, nawet jeśli ta zgoda musiała być nadzorowana przez kastę elit wyszkolonych w cnotach obywatelskiego republikanizmu.
Ludzie, którzy doprowadzili do rozpadu imperium hiszpańskiego w Ameryce, czuli, że towarzysze posługujący się językiem angielskim są ich bratnimi duszami. Zapatrzyli się w Amerykę Północną i z niej czerpali inspirację. Mieli nadzieję, że po upadku Hiszpanii będą mogli skopiować system zapewniający wolność, rządy przedstawicieli społeczności i równość wobec prawa. W każdym razie podzielali wiarę w zbawczą moc Nowego Świata. "Ameryka" kojarzyła im się raczej bardziej z ideałem niż konkretnym miejscem.
Słowa Simóna Bolívara i Thomasa Jeffersona chwilami brzmiały, jakby obaj wpadli w jakiś kataleptyczny trans i mieli zdolność przepowiadania przyszłości. "Nie sposób nie czuć ekscytacji na myśl o tym, co nas czeka w przyszłości - pisał Jefferson - gdy Stany Zjednoczone rozciągną się na cały północny kontynent, a może i południowy, gdzie lud będzie mówił tym samym językiem, rządzony w podobny sposób". Bolívar wyobrażał sobie, że spogląda "w przyszłość", do chwili, w której Ameryka zjednoczy świat z rządami racjonalnych praw, a Przesmyk Panamski stanie się centrum planety, łącząc północ z południem, wschód z zachodem. Grecja i Rzym miały swoje prawa i filozofie, a Bolívar pytał, "czymże jest Przesmyk Koryncki w porównaniu z Przesmykiem Panamskim?". Miranda spiskował z Alexandrem Hamiltonem, licząc na wyzwolenie całej Ameryki Południowej. Wierzył, że ich eskapady "uratują cały świat, który chwieje się na krawędzi otchłani".
A jednak - kiedy Jefferson i Adams używali słowa Ameryka - mieli na myśli Stany Zjednoczone. Kiedy robili to Bolívar, Miranda i inni hiszpańsko-amerykańscy republikanie, mieli na myśli wszystkie Ameryki. "Nasz drogi Kraju, Ameryko, od Północy do Południa" - Miranda napisał do Hamiltona.
Kim jest Amerykanin? I czym właściwie jest Ameryka? Te pytania zadawano już bardzo dawno temu. "Ja, który jestem Amerykaninem" - mówił Cotton Mather na początku XVIII wieku. W 1821 roku Servando Teresa de Mier, ksiądz katolicki o radykalnych poglądach, urodzony w północnym Meksyku w rodzinie, której korzenie sięgały wielu wieków wstecz, aż do pierwszych książąt Granady - również uważał się za Amerykanina. Gdy udało mu się wydostać z lochów inkwizycji, Mier założył drukarnię w Filadelfii, by publikować książki zakazane w Hiszpanii. W liście wysłanym do rodaka rewolucjonisty skarżył się na sposób, w jaki osoby anglojęzyczne używają słowa Ameryka. Właściwie wskazywał dwa problemy. Pierwszym było ciągłe utożsamianie hiszpańskojęzycznego Amerykanina z Ameryką Południową. Mier miał już dość zwracania uwagi swoim anglojęzycznym znajomym, że Ameryka Północna to także Ameryka Hiszpańska - że w Meksyku (który w tamtym czasie sięgał daleko w głąb dzisiejszego południowego zachodu Stanów Zjednoczonych) żyło więcej osób mówiących po hiszpańsku niż w całej Ameryce Południowej10.
Drugim problemem było to, że w każdym europejskim imperium używało się słowa Ameryka w odniesieniu wyłącznie do swoich posiadłości kolonialnych lub byłych kolonii. Wielka Brytania Ameryką nazywała Stany Zjednoczone, Hiszpania Ameryką nazywała swoje kolonie, Portugalia nazywała Ameryką Brazylię, Francuzi i Holendrzy robili to samo ze swoimi wyspami karaibskimi. Ojciec Mier zauważał, że to tak, jakby "nie było innej Ameryki poza tą, którą kontrolują". Wskazywał "tysiąc błędów", ubolewając nad tym, jak Ameryka została podzielona w konsekwencji takiego użycia słowa. Cały Nowy Świat to Ameryka.
Trudno się było dziwić. Dla anglosaskich osadników przed lokalną rewolucją Ameryka była zarówno całym Nowym Światem, jak i ich wycinkiem tego świata - zarówno wąskim dominium cienkiego skrawka lądu między Alleghenami a morzem, jak i całym lądem na zachód od tych gór. W 1777 roku Artykuły Konfederacji nazwały nowy kraj Stanami Zjednoczonymi Ameryki, lecz odnosiły się do niego również po prostu jako do Ameryki. Europejczycy lubili podkreślać, że "Stany Zjednoczone" to tak naprawdę wcale nie jakaś "nazwa własna", ale raczej przymiotnik dołączony do rzeczownika rodzajowego.
Washington Irving zgadzał się z taką argumentacją. Irving chciał mieć indywidualny "wyróżnik", aby nikomu nie przyszło do głowy pomylić go z Meksykaninem, który całkiem rozsądnie również mógł nazywać siebie Amerykaninem. Chciał nazwy, która identyfikowałaby go jako "przedstawiciela rasy anglosaskiej, która założyła to anglosaskie imperium w zupełnej dziczy". Zasugerował słowa, które brzmiały: Appalachian (Appalanin) lub Alleghanian (Alleghenin). Działacz społeczny z Nowej Anglii Orestes Brownson uważał natomiast takie pomysły za kompletną bzdurę. "Ten kraj nazywa się Ameryka - napisał w 1865 roku - a ludzie to Amerykanie. Jeśli powiesz po prostu o Amerykanach, to nikt nie zrozumie, że masz na myśli mieszkańców Kanady, Meksyku, Brazylii, Peru, Chile, Paragwaju, ale wszyscy zrozumieją, że chodzi ci o ludzi żyjących w Stanach Zjednoczonych"11.
Brownson miał rację przynajmniej co do dumnych Kanadyjczyków, którzy zazwyczaj nie nazywali siebie Amerykanami, aby odróżnić się od anglojęzycznych sąsiadów z republiki. Ale Meksykanie, Brazylijczycy, Peruwiańczycy, Chilijczycy i Paragwajczycy - oni wszyscy uważali się za Amerykanów, podobnie jak Wenezuelczyk Francisco de Miranda. Nosotros los americanos - My, Amerykanie - tak mawiali o sobie pierwsi meksykańscy nacjonaliści. Somos da América e queremos ser americanos, mówili z kolei brazylijscy przywódcy republiki, którzy zamierzali obalić monarchę: "Jesteśmy z Ameryki i chcemy być Amerykanami"12.
Roszczenia terytorialne wobec Ameryki z czasem uległy upolitycznieniu. Stały się synonimami kluczowych elementów sporów o kwestie istotniejsze. "Doszło do tego, że utraciliśmy nawet prawo do nazywania się Amerykanami" - napisał w 1971 roku Urugwajczyk Eduardo Galeano. "Teraz pod nazwą "Ameryka" świat rozumie tylko Stany Zjednoczone. My natomiast mieszkamy co najwyżej w sub-Ameryce, Ameryce o nieokreślonym obliczu, takiej Ameryce drugiej klasy". "Jesteśmy bardziej amerykańscy - usłyszymy w piosence meksykańskiego zespołu norte?o Los Tigres del Norte - niż synowie Anglosasów". Los Tigres słuchają migranci i pogranicznicy, co sugeruje, że sprawa nie dotyczy wyłącznie wykształconych elit.
W 1943 roku Samuel Flagg Bemis, historyk dyplomacji, zastanawiał się, jakiego przymiotnika mógłby użyć w odniesieniu do Stanów Zjednoczonych. I niechętnie zdecydował się na: American ("amerykański"). Uznał bowiem, że "brzmi lepiej niż mniej dźwięczny przymiotnik od wyrażenia Stany Zjednoczone". Latynosi czasami nazywają Stany Zjednoczone América del Norte, ale zazwyczaj posługują się formami Estados Unidos i estadounidense, co po hiszpańsku, ze względu na wszystkie płynne samogłoski tego języka, wydaje się dźwięczne, a nawet melodyjne13.
Nie napisałem jednak tej książki po to, aby zamartwiać się używaną terminologią nazw, tylko po to, by zgłębić długą historię ideologicznych i etycznych sporów w Nowym Świecie. Do opisania formy sprzeciwu, w której przeciwnicy nie podważają zasadności światopoglądu rywali, lecz oskarżają ich o niespełnianie własnych deklarowanych ideałów, filozofowie używają określenia krytyka immanentna. To użyteczna metoda rozważań rozpowszechniona na półkuli zachodniej, bo Ameryka Łacińska dała Stanom Zjednoczonym to, czego brakowało innym imperiom, tym formalnym i nieformalnym: wątpiące, nieustępliwe sumienie - nieograniczającego się krytyka, którego nie sposób uciszyć. W czasie dwóch setek lat, gdy tylko latynoscy politycy, aktywiści, intelektualiści, księża, poeci i twórcy ballad - wszyscy ci, którzy pojawili się po Mirandzie - oceniali Stany Zjednoczone, czynili to, wychodząc od jednego, wspólnego założenia: Ameryka to kontynent zbawienia, a jej historyczną misją było umacnianie ideału międzyludzkiej równości.
Nie da się w pełni zrozumieć historii anglojęzycznej Ameryki Północnej bez zrozumienia historii Ameryki hiszpańsko- i portugalskojęzycznej. I mówiąc tu o historii, mam na myśli wiele wieków: od czasów konkwisty i osadnictwa purytańskiego po założenie Stanów Zjednoczonych, od wysiedleń Indian i koncepcji Manifest Destiny, czyli objawionego przeznaczenia, aż po zajęcie zachodnich terytoriów, od niewolnictwa, abolicji i wojny secesyjnej po powstanie potężnego narodu - od pierwszej wojny światowej do drugiej wojny światowej, od doktryny Monroego po Ligę Narodów i Organizację Narodów Zjednoczonych. I dalej. Ale działa to też w drugą stronę. To znaczy: nie można opowiedzieć historii Południa bez Północy.
Jednak Ameryka, América to coś więcej niż historia zachodniej półkuli. To historia współczesnego świata. Pytanie o to, jak rozciągnięty na przestrzeni wieków rozlew amerykańskiej krwi i amerykańska dyplomacja nie tylko ukształtowały polityczną tożsamość Stanów Zjednoczonych i Ameryki Łacińskiej, ale także dały początek globalnej kontroli - liberalnemu porządkowi międzynarodowemu, który dziś - zdaniem sporej liczby osób - znajduje się w stanie terminalnym.
Naszą podróż przez karty historii zaczniemy od hiszpańskiego podboju Ameryki. Uderzająca brutalność, z jaką hiszpańscy konkwistadorzy podporządkowywali sobie mieszkańców Nowego Świata w pierwszych dekadach XVI wieku, wstrząsnęła światem katolickim - światem Europy - doprowadzając w reakcji do reformacji wewnątrz katolicyzmu, sprzeciwu o równie doniosłym znaczeniu, co ten wynikający z działań Lutra. Kościół katolicki utrzymywał, że ma charakter uniwersalny, że jest siłą sprawczą w historii ludzkości, nosicielem humanitas, całej mądrości świata. I cóż udało się uczynić dzięki tej mądrości? Doszło do bezprecedensowej rzezi. Stała się ona preludium wydarzeń, które uczeni zaliczają do największych masakr w historii ludzkości. I zmusiła teologów do ponownego podania w wątpliwość katolickich roszczeń do uniwersalizmu. Wielu duchownych Kościoła katolickiego stawało po stronie hiszpańskich porządków, nawet nie tyle dehumanizując rdzennych mieszkańców Ameryki, ile w ogóle odmawiając uznania, że są oni ludźmi. Ci, którzy zginęli od ciosów hiszpańskich konkwistadorów lub w wyniku zawleczonych przez Europejczyków do Ameryki chorób, byli traktowani jak przedstawiciele gorszego gatunku, kategorii niższej niż Europejczycy - jakby byli ułomni, niedotknięci boską iskrą, taplający się w błocie i bagnie. Kogoś takiego można było pozbawić ziemi i zniewolić14.
Ale były osoby, które się z tym nie zgadzały. Mowa przede wszystkim o mnichu, który nazywał się Bartolomé de Las Casas. Człowiek ten zdawał sobie sprawę, że to, co wcześniej nazywano uniwersalnym, miało jedynie charakter prowincjonalny, że Europa to jedynie zbiór lenników, a książęta i księża nie wiedzieli nic o pełni świata, o jego dotychczas nieujawnionych milionach mieszkańców. Sprzeciw tej grupy teologów i prawników również był pewną stałą przez wieki. Protestancka Anglia śledziła niekończące się debaty w Hiszpanii, słuchała katolickich zakonników, którzy wskazywali na człowieczeństwo mieszkańców Nowego Świata. Zastanawiała się, jak zabezpieczyć prawa osiedli w Jamestown i Plymouth, opierając się na regułach, które dałyby się obronić. Ale to było niemożliwe. Dlatego Anglicy wybrali zasadę unikania15.
Później nadeszła era rewolucji, kiedy Nowy Świat uwolnił się od Starego. Jako pierwsze zerwały więzy Stany Zjednoczone - samotna republika, jak wyobrażało sobie wielu jej przywódców, "anglosaskie imperium w dziczy". Narody hiszpańskojęzyczne, przeciwnie, sprzeciwiły się w grupie, jako zbiór republik, już ukonstytuowana liga narodów. Musiały nauczyć się współistnieć, aby przetrwać. I w dużej mierze im się to udało. Mieszkający na Południu ludzie intelektu, prawnicy i mężowie stanu opracowali unikalny zbiór prawa międzynarodowego: doktryny, precedensy i protokoły ukierunkowane nie na regulowanie, lecz na zakaz prowadzenia wojny, nie na orzekanie o podbojach, lecz na ostateczne ich uniemożliwienie.
Pojawiło się pytanie: jak powstrzymać Stany Zjednoczone? Pierwsza republika na półkuli wydawała się niepowstrzymaną siłą natury, a nie bytem politycznym. Wielu założycieli twierdziło, że nie ma granic jej ekspansji, że gdy tylko uda się wypędzić plemiona Indian za pasmo niegościnnych gór, wkrótce Anglosasi ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej wypełnią zarówno ziemie na północy, jak i na południu. Co zrobić z dynamicznym narodem, który uważał się za tak uniwersalny jak chrześcijaństwo, za symbol nowego, niepowstrzymanego ducha historii świata?
Amerykanie pochodzenia hiszpańskiego i portugalskiego zmienili krytykę skierowaną wcześniej pod adresem Hiszpanii czasu konkwisty, kierując ją przeciwko Stanom Zjednoczonym. W ten sposób zapoczątkowali rewolucję w prawie międzynarodowym.
Triumf liberalnego multilateralizmu po zakończonej sukcesem aliantów drugiej wojnie światowej (zwłaszcza unieważnienie prawa podboju, zakaz wojny agresywnej i uznanie suwerennej równości wszystkich narodów) jest często przedstawiany jako historia transatlantycka, szczęśliwa ewolucja idei. Koncepcje, które w XVII i XVIII wieku dopiero raczkowały, w XIX wieku nabrały siły, dojrzały w czasie katastrof wojen światowych XX wieku, a następnie znalazły swoją chwilę w serii spotkań w ostatnich latach drugiej wojny światowej: w Moskwie, Teheranie, Dumbarton Oaks, Jałcie - aż do utworzenia Organizacji Narodów Zjednoczonych w San Francisco w 1945 roku i ratyfikacji Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka przez ONZ w 1948 roku.
Analizując powstanie Ligi Narodów, a następnie Organizacji Narodów Zjednoczonych, większość badaczy ignoruje Amerykę Łacińską lub traktuje ten temat powierzchownie i szybko przechodzi dalej. To podejście może dziwić, zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę, że anglojęzyczni mężowie stanu zaangażowani w tworzenie globalnego porządku, a także ci, którzy wcześniej położyli podwaliny pod to przedsięwzięcie - między innymi Woodrow Wilson, Andrew Carnegie, Nelson Rockefeller, Henry Wallace, Sumner Welles i Winston Churchill - otwarcie i wielokrotnie wskazywali Nowy Świat jako wzór do naśladowania dla całego globu. Wilson często mawiał, że Ameryka Łacińska była modelem tego, co miał nadzieję osiągnąć w Paryżu. Roosevelt tłumaczył Stalinowi, że panamerykanizm będzie dobrym wzorem dla postfaszystowskiej Europy Wschodniej16.
W książce Ameryka, América przekonuję, że rywalizacja Nowego Świata w kontekście wyrzutów sumienia w postaci południowych sąsiadów z Ameryki Łacińskiej, ich immanentna krytyka, odegrała kluczową rolę w procesie kreacji współczesnego świata, kształtując jego gospodarkę, politykę i moralność. Protestanccy osadnicy, którzy stali się kolonistami, a następnie republikanie, którzy byli siłą napędową rewolucji - Ameryka Północna nie patrzyła na hiszpańskojęzyczną Amerykę jak na kogoś obcego. Widziała w niej konkurenta, rywala w epickim starciu o zdefiniowanie zestawu nominalnie wspólnych, a w rzeczywistości spornych ideałów: chrześcijaństwa, wolności, praw, suwerenności, własności, równości, liberalizmu, demokracji, a przede wszystkim samego źródła znaczeniowego Ameryki.
"Ameryka dla Ameryki" - mówili przywódcy Stanów Zjednoczonych, próbując ukształtować relacje z nowymi państwami półkuli w sposób, który, jak sugerował "North American Review", przypominał stosunki Londynu z Indiami.
Mieszkańcy Ameryki Łacińskiej odpowiedzieli kontrpropozycją: "Ameryka dla ludzkości".