Akiba Rubinstein - Jacek Gajewski, Jerzy Konikowski

Wstęp

Najwybitniejszemu polskiemu szachiście Akibie Rubinsteinowi poświęcono już wiele opra­cowań. Listę otwiera wydana w 1933 roku sławna monografia Hansa Kmocha Rubinstein gewinnt![1], w której autor zamieścił i skomentował sto partii, a krótki rys biograficzny na potrzeby tej książki opracował dr Jacques Hannak. Znaleźć tam można najlepsze partie naszego arcymistrza, rozegrane z Machgielisem (Maxem) Euwe, Dawidem Janowskim, Isaakiem Kashdanem, Emanuelem Laskerem, Frankiem Jamesem Marshallem, Carlem Schlechterem, Siegbertem Tarraschem i wieloma innymi. Anglojęzyczna wersja książki Kmocha ukazała się w Ameryce Północnej w 1941 roku[2]; szkic Hannaka został tu zastąpiony przez równie lakoniczny esej pt. "An Eventful and Tragic Life" pióra B. F. Winkelmana.

Skromniejsze rozmiary miała wydana w 1966 roku książka dr. Hansa Wenza Akiba Rubinstein. Ein Leben für das Schach[3], zawierająca 35 partii, 34 pozycje z partii, 72 diagramy oraz 24 tabele turniejowe.

Jedenasty tom z serii jugosłowiańskich książek szachowych zatytułowanych Veliki maj­stori šaha[4], poświęcony Akibie Rubinsteinowi, przygotował Slavko Pe­trović. Ten osiemdziesięciostronicowy tekst napisano w języku serbskim, a wydała go w Zagrzebiu w 1974 roku Biblioteka Šahovske naklade.

W jednym ze swoich felietonów[5] Tomasz Lissowski podaje interesujące informacje na temat kulis ukazania się książki Akiba Rubinstein Jurija Razuwajewa i Walerego Murachwieri[6] oraz Akiba Rubinstein ou de l'art de pratiquer les finales Krzysztofa Pytla[7]. Dowiadujemy się, że w lutym 2007 roku na stronie "Szachy na Pomorzu" (www.uksgedanensis.civ.pl) swoimi wspomnieniami z redagującym stronę Miłoszem Kulewskim podzielił się dwukrotny mistrz Polski Krzysztof Pytel, w latach siedemdziesiątych jeden z nielicznych polskich posiadaczy tytułu mistrza międzynarodowego:

Zabrałem się za zbieranie rozproszonego materiału ze starych czasopism i ksiąg turniejowych. (...) Z końcem lat siedemdziesiątych po rozmowach z wpływowymi miłośnikami szachów we Francji postanowiliśmy opublikować książkę o tym, jak Rubinstein rozgrywał końcówki. Ja miałem ją napisać na podstawie zgromadzonego materiału. Tłumaczenia podjął się nasz rodak z Francji p. Bernard Sojka. Wydać pracę miała Francuska Federacja Szachowa we współpracy z profesjonalnym edytorem - firmą Hatier.

Z końcem lat siedemdziesiątych w sowieckich czasopismach szachowych ukazało się kilka artykułów zapowiadających książkę pt. "Akiba Rubinstein" spółki autorskiej J. Razuwajew, S. Murachwieri (praca ukazała się w Moskwie w 1980 roku). W tych artykułach Rubinstein był nazywany "rosyjskim szachistą, prekursorem - obok Czigorina - radzieckiej szkoły szachowej". Wśród polskich szachistów zawrzało! Okradają nas nawet z Rubinsteina... Interwencje poszły rozmaitymi kanałami. Najskuteczniejsza okazała się ta Władysława Litmanowicza i wsparta przez Jerzego Putramenta. Z książki rosyjskich autorów zostały wykreślone drażniące nas fragmenty! W swej pracy umieściłem rozdział polemizujący z wielu innymi stwierdzeniami Razuwajewa i Murachwieriego. To podziałało jak płachta na byka na mych... francuskich wydawców. Moja książka, w okrojonym o połowę formacie, ukazała się w Paryżu dopiero w roku 1984 - tytuł "Akiba Rubinstein ou l'Art de Prati­quer les Finales". Sprzedano jej, w dość krótkim czasie, aż osiemnaście tysięcy egzemplarzy. To był sukces! Po polsku i tylko z małymi skrótami książka ukazała się w 1987 roku. W niej jest więcej. Są polemiki z sowieckimi autorami. Jest o jednym ze spotkań z Sammy Rubinsteinem, synem Akiby.

Komentując powyższą wypowiedź Krzysztofa Pytla, trzeba zauważyć, że we wspomnianej, a wydanej po polsku książce, Akiba Rubinstein czyli o sztuce rozgrywania końcówek[8], trudno dostrzec ślady jakichkolwiek "polemik z sowieckimi autorami" oraz obrony Rubinsteina przed próbami uczynienia z niego szachisty rosyjskiego. Ponadto Pytel nie podaje, jaki autor i w jakim artykule miał nazwać Rubinsteina "prekursorem radzieckiej szkoły szachowej", a bez tego jego wywód nie jest wiarygodny. Jeśli chodzi o teksty Razuwajewa i Murachwieriego, to w 1979 roku autorzy ci opublikowali artykuł Służba sztuce w moskiewskim magazynie "64" (nr 8, s. 24-25), ale po pierwsze, nie ma w nim zapowiedzi, iż jest to fragment szykowanej do druku książki, a po wtóre - brak w nim tych stwierdzeń, z którymi chciałby polemizować Pytel. "Geopolityczne" poglądy autorów reprezentuje tylko krótki fragment, w którym trudno dostrzec twierdzenia fałszywe lub choćby kontrowersyjne. Przytacza go na koniec cytowanego już artykułu Tomasz Lissowski:

Niestety, najsilniejszy w owym cza­sie szachista Rosji nie prowadził działalności społecznej. Nie dane mu było zostać organizatorem ani nawet popularyzatorem szachów, kontynuatorem dzieła Czigorina. A po rewolucji Rubinstein stał się obywatelem Polski, co - naturalnie - pozbawiło go możliwości uczestniczenia w życiu szachowym naszego kraju. Co prawda przyjechał on w 1925 roku na Międzynarodowy Turniej w Moskwie, ale wystąpił na nim niezwykle słabo. To już nie był "ten" Rubinstein.

Z obcojęzycznej literatury o Rubinsteinie na uwagę zasługuje jeszcze dwutomowe opracowanie Johna Donaldsona i Nikolaya Mineva The Life & Games of Akiva Rubinstein[9], w którym autorzy pokusili się o przytoczenie wszystkich znanych partii, rozegranych przez znakomitego szachistę.

W polskiej literaturze szachowej sylwetce i dokonaniom Akiby Rubinsteina poświęcono jak dotąd tylko trzy publikacje. Tę krótką listę otwiera wspomniana wyżej książka Krzysztofa Pytla Akiba Rubinstein, czyli o sztuce rozgrywania końcówek. Podzielono ją na trzy części: "O sztuce rozgrywania końcówek", "Śladami wielkiego Akiby" oraz "Bez komentarza". Zgodnie z tytułem autor skoncentrował się na fachowej analizie twórczości szachowej bohatera.

Nakładem Wydawnictwa "Sport i Tu­rystyka" została wydana praca Wła­dysława Korcza Akiba Rubin­stein[10]. Książka, którą sam autor nazywa "o charakterze w znacznym stopniu kompilacyjnym", oprócz wstępu, zakończenia i bibliografii, zawiera cztery rozdziały zatytułowane: "Człowiek", "Arcymistrz", "Teoretyk" oraz "Mistrz końcówki". I tak, w pierwszym rozdziale autor mówi o Rubinsteinie jako o człowieku niezwykle skromnym i bezkonfliktowym, a przy tym mistrzu o niezwykłej skuteczności. Drugi rozdział, fundament całej pracy, zawiera przegląd - w wybranych partiach - umiejętności, pomysłowości, logiki i głębi strategicznych założeń partii rozegranych przez Rubinsteina w turniejach z lat 1905-1932. Rozdział trzeci to przegląd dorobku teoretycznego Rubinsteina w ujęciu teoretyków z okresu powstawania książki: Wasilija Smysłowa, Paula Keresa, Marka Tajmanowa i innych. Czwarty rozdział dowodzi, w wybranych zakończeniach pionowych i wieżowych, niezwykle wysokiego kunsztu naszego mistrza w końcowej fazie partii. Książkę recenzowali wiceprezes PZSzach Stanisław Kania oraz mistrz międzynarodowy Aleksander Sznapik, co musiało mieć wpływ na jej ostateczny kształt.

W przedmowie do trzeciej książki, zatytułowanej Akiba Rubinstein współcześnie[11], czytamy:

AKIBA RUBINSTEIN w 1912 roku jako trzydziestolatek osiągnął niebywały sukces. W jednym roku wygrał kolejnych pięć wielkich międzynarodowych turniejów: w San Sebastian, Pieszczanach, Wrocławiu, Warszawie i Wilnie.

Aby uczcić ten wielki wyczyn, rok 2012 został ogłoszony przez Europejską Federację Szachową Rokiem Akiby Rubinsteina. Polski Związek Szachowy podjął decyzję o złożeniu hołdu wielkiemu polskiemu szachiście. Uznaliśmy, iż jedną z najlepszych form będzie książka. Praca zbiorowa opatrzona wstępem prof. Tadeusza Wolszy, komentarzami współczesnych mistrzów do wybranych przez Tomasza Lissowskiego partii Akiby Rubinsteina. Partii zarówno tych najsłynniejszych, które znają wszyscy znawcy tematu, jak i tych, które mają największe znaczenie dla teorii otwarć i końcówek. Partii, które mimo upływu lat nadal mogą być materiałem szkoleniowym dla młodzieży i pomocą dydaktyczną dla trenerów.

Kończąc ten spis, z pewnością mo­żliwy do powiększenia o mniej znane publikacje zagraniczne, prag­nie­my jeszcze odnotować, że Stanisław Gawlikowski jedno ze swoich wybitnych dzieł, a mianowicie Końcowa gra szachowa. Zakończenia wieżowe[12], poświęcił właśnie Rubinsteinowi - "największemu polskiemu szachiście".

Spośród setek artykułów, poświęconych Akibie w całości lub w części, pragniemy wyróżnić dwa. W 1991 roku biogram szachisty pojawił się w Polskim Słowniku Biograficznym[13], co było zasługą Andrzeja Essena. Nie mogło zabraknąć opisu dokonań Rubinsteina w słowniku biograficznym szachistów polskich profesora Tadeusza Wolszy; w tomie trzecim[14] czytelnik znajdzie obszerny biogram, wzbogacony zapisami bardzo wielu genialnych Rubinsteinowskich partii.

Autorzy żywią nadzieję, że wszystkie te wartościowe publikacje nie wyczerpały tematu i ich książka Akiba Rubinstein spełni oczekiwania Czytelników pragnących od nowa poznać koleje losu, przebieg kariery oraz zapisy rozgrywek szachowych naszego najwybitniejszego jak do tej pory arcymistrza. Za możliwość spotkania z Czytelnikami pragniemy podziękować Wydawnictwu RM.

Jacek Gajewski, Jerzy Konikowski Katowice, Dortmund, październik 2017

Przypisy

Rozdział 1

Dzieciństwo i początki kariery szachowej

Nie ulega wątpliwości, że Akiba Rubinstein przyszedł na świat w biednej rodzinie żydowskiej (obecnie w jego domu rodzinnym ma swoją siedzibę urząd miasta i gminy) między Łomżą a Szczuczynem, a konkretnie w Stawiskach, gdzie znajdowały się: kościół katolicki, dwie synagogi, szkoła gminna i żydowska, gorzelnia, cegielnia i młyn wodny, a ponadto sto osiemdziesiąt jeden domów, których mieszkańcy szyli kożuchy, i - nędzne nawet jak na tamte czasy - targowisko. Wiadomo więc, gdzie Rubin­stein się urodził, nie wiadomo jednak dokładnie kiedy. Spośród dat: 12 X 1882, 12 XII 1882 i 1 XII 1880, najbardziej prawdopodobna jest ta ostatnia. Niektórzy podejrzewają, że podawanie fałszywej daty urodzenia miało umożliwić uniknięcie odbycia służby wojskowej w armii carskiej. Za datą 1 XII 1880 roku przemawiają także trzy fakty: umieszczenie jej na nagrobku Akiby Rubinsteina, w akcie urodzenia oraz księdze turniejowej z Londynu z 1922 roku. Ta wersja pojawia się również w książce Stefana Gawlikowskiego Arcymistrzowie. Złota era polskich szachów, z kolei Tadeusz Wolsza w swoich licznych opracowaniach[1] konsekwentnie podaje rok 1882.

Kontrowersje budzi także właściwe brzmienie imienia naszego bohatera. Stefan Gawlikowski w Arcymistrzach napisał: Wszyscy znają go jako Akibę, jednak hebrajska litera "bet" jest wieloznaczna. Może być przedstawiona jako "b", "v" lub "w". W najbardziej "czystym" tłumaczeniu na język niemiecki imię Rubinsteina powinno brzmieć Akiwa. Takiej też pisowni używał sam mistrz, gdy składał autograf. Potwierdzają to opublikowane w 2013 roku kopie własnoręcznych podpisów Rubinsteina. Być może nieporozumienie wzięło się stąd, że w zaborze rosyjskim używano powszechnie grażdanki (odmiany cyrylicy) i wielu autorów błędnie dokonało transkrypcji znaku alfabetu rosyjskiego na łaciński, gdyż rosyjska litera "b" to nie jest polska litera "b", lecz "w". Za formą Akiwa przemawiają jeszcze dwa fakty: dokument zameldowania w Antwerpii, który Artur Urbaniak znalazł u Edwarda Wintera i przesłał autorom, oraz "Karta uczestnictwa nr 14 w II TURNIEJU SZACHOWYM O MISTRZOSTWO POLSKI NA 1927 ROK" - reprodukowana w książce Krzysztofa Pytla Akiba Rubinstein, czyli o sztuce rozgrywania końcówek. Przypuszczalnie sam Rubinstein nie widział tu żadnej kontrowersji czy dwuznaczności. Zapisane po hebrajsku, czyli w jedynym języku, w którym odebrał wykształcenie, jego imię wyglądało zawsze tak samo, całkowicie jednoznacznie. Dlaczego miałby się zastanawiać albo martwić tym, jak inni zechcą to imię zapisać lub wypowiedzieć? Zmuszony okolicznościami, by się podpisać, używał pisowni Akiwa. Jakże kompetentni John Donaldson i Nikolay Minev, drukując pierwsze wydanie swojego dzieła, stosowali konsekwentnie pisownię Akiba, natomiast 10 lat później, w "poprawionym i rozszerzonym" wydaniu drugim, bez słowa komentarza pojawił się Akiva.

Istnieje kolejny, poza autografami samego bohatera, poważny argument przemawiający za tym wariantem. Rubinstein był przez pół życia obywatelem Cesarstwa Rosyjskiego, podróżował z rosyjskim paszportem, bo... Polski jeszcze nie było. W Rosji obowiązkowym składnikiem naz­wiska jest otczestwo, wskazujące na imię ojca. Wszystkie źródła są zgodne - otczestwo Rubinsteina pisane było Kiwelowicz, co oznacza, że ojciec arcymistrza miał na imię (A)kiwa, koniecznie przez "w". Zbitka Akiba Kiwelowicz wygląda na wewnętrznie sprzeczną.

Zwolennicy Akiby natomiast mają po swojej stronie tradycję. Pokolenia czytelników, w tym polskich, były przyzwyczajone do formy Akiba. Kończąc ten przydługi wykład na temat transkrypcji hebrajskiej litery bet, pragniemy zapowiedzieć, że doceniając argumenty strony przeciwnej, będziemy się posługiwać tradycyjną pisownią imienia Rubinsteina.

Akiba Rubinstein był najmłodszym, dwunastym dzieckiem nauczyciela języka hebrajskiego w żydowskiej szkole religijnej, który zmarł na gruźlicę na osiem miesięcy przed narodzinami syna. Akiba nie poznał też większości swojego starszego rodzeństwa, zmarłego w dzieciństwie na gruźlicę. Tylko jedna z sióstr doczekała wieku dorosłego. Klepiąca biedę matka oddała chłopca na wychowanie dziadkom. Według jednych byli to rodzice ojca, ale inni podają, że chodzi o ojca matki Reba Aharona Eliezera Denenberga, który miał tartak i na brak pieniędzy nie narzekał. Zdecydował, że Akiba zostanie rabinem, i posłał go do szkoły w Białymstoku. Chłopak uczył się tam razem z przyrodnim bratem Chaimem Hellerem, którego ojciec - rabin Heller, zwany geniuszem z Pińska, został drugim mężem jego matki. Być może później uczęszczał także do białostockiej jesziwy, wyższej szkoły talmudycznej, którą opuścił w 1898 roku, ale co do tego źródła nie są zgodne: według jednych przeszkodziło mu w tym marne zdrowie i groźba zarażenia gruźlicą, inne podają, że naukę podjął, ale szybko ją porzucił dla szachów. W wywiadzie dla "Wiener Schachzeitung" w 1926 roku powiedział: Grę w szachy pokazano mi, gdy miałem 14 lat i uczyłem się w chaderze. W 16 roku życia zacząłem zajmować się teorią. [Jak podają źródła[2], korzystał z podręcznika Sossnitza Szachy - przyp. J.G.]. Poczułem w sobie talent i zainteresowanie dla szachów. Mam ponadto nadzwyczaj dobrą pamięć. Jeszcze teraz pamiętam wszystkie partie, jakie rozegrałem podczas 21 lat mojej kariery szachowej (a rozegrałem ich ponad 800)... Z szachami wiążą mnie doznania estetyczne. Szachy to nie tylko sztuka, ale również i wiedza. Zwycięstwo i wszystko pozostałe opiera się na bazie naukowej. Słabe strony przeciwnika, opanowanie pól szachownicy - to wszystko należy do naukowego uwieńczenia gry szachowej[3].

W Białymstoku, podobnie jak w innych miastach polskich, nie było klubu szachowego. Grywano więc w kawiarniach i restauracjach. Białostoccy szachiści spotykali się w cukierni Stei­na w kamienicy Wołkowyckich na ulicy Mikołajewskiej róg ulicy Aleksandrowskiej pod numerem 38 (dziś ulica Sienkiewicza róg ulicy Warszawskiej). Jak podaje Stefan Gawlikowski w Arcymistrzach, Rubinsteina najczęściej można było spotkać w kawiarni pani Trojskiej (a może Troickiej). Znając już zasady gry, prosił o lekcje szachów inżyniera-konstruktora Szmula Wilsona, który po latach twierdził, że odkrył szachowy talent Akiby. Jego relację przybliża Tomasz Lissowski w artykule, który ukazał się w czasopiśmie "Mat"[4]. Jak powiedział Szmul Wilson: W 1900 roku w kawiarni pani Trojskiej na ulicy Wasilkowskiej w Białymstoku, gdzie wówczas mieścił się nasz klub szachowy, zaczął pojawiać się ciemnolicy i dość mizernie wyglądający młody człowiek. Był to Rubinstein, mający około 18 lat. Przychodził, by dla poratowania zdrowia napić się kefiru. Całymi godzinami potrafił siedzieć i obserwować partie, sam nie grając. Pewnego wieczoru podszedł do mnie i poprosił, by mu pomóc w nauczeniu się zasad gry. Zgodziłem się. Po pierwszych partiach zorientowałem się, że ma wyjątkowy talent. Poprosił mnie, by mógł przychodzić do mojego mieszkania (dom Wyszyńskiego na ulicy Neulet - Rubinstein z pewnością będzie pamiętał te nazwy), a ja chętnie przystałem na to. Od tej pory "kradł" wszystkie moje niedzielne poranki, przychodząc do mnie o świcie. Po trzech miesiącach nie mogłem już z nim wygrać ani jednej partii. Grając ze mną "na ślepo", bez patrzenia na szachownicę, zawsze wygrałby. (...) W tym czasie mieszkał w Białymstoku ważny (rosyjski) inżynier kolejowy; miał on niegdyś okazję zagrać ze Stein­itzem; jego partie były publikowane w prasie. Również on został pokonany przez żydowskiego chłopaka. Dyrektor miejskiej szkoły handlowej prawdopodobnie był mocno zawstydzony, że został zwyciężony przez smagłego młodzieńca.

Relacja Wilsona wygląda na autentyczną. Chronologicznie pasuje do tego, co wiemy o Rubinsteinie - że mieszkał około 1900 roku w Białymstoku, przed przeprowadzką do Łodzi około 1901 roku, i że (prawdopodobnie) pierwszą poważną partię zagrał właśnie z Bartoszkiewiczem. Jednocześnie obala nieuzasadnione twierdzenie, że ta partia była partią korespondencyjną z 1897 roku. Choć w tym opowiadaniu tkwią pewne sprzeczności, nie ma wątpliwości co do jednego: w 1900 roku Akiba stał się najlepszym szachistą białostockim.

Wróćmy jednak do wspomnianej partii Rubinsteina z Bartoszkiewiczem. Na stronie internetowej Komisji Szachów Korespondencyjnych Polskiego Związku Szachowego możemy przeczytać: W artykule zamieszczonym na stronie Amerykańskiej Federacji Szachowej (The United States Chess Federation - USCF) zatytułowanym "AKIBA RUBINSTEIN POSTAL" z dnia 09.07.2011 Alex Dunne pisze o partii korespondencyjnej rozegranej przez Akibę Rubinsteina w 1897 roku (również portal chessgames.com opisuje partię jako korespondencyjną), a więc w wieku 16 lat, kiedy to porzucił naukę w jeszybocie (wyższej szkoły talmudycznej) i wybrał karierę zawodowego szachisty. Jako źródło przywołuje on książkę "The Life & Games of Akiva Rubinstein" (vol.1 Uncrowned King, wyd.1-1994, wyd.2-2006; vol.2 The Later Years, wyd.2-2011), której autorami są John Donaldson i Nikolay Minev. Jednakże Tomasz Lissowski w swoim felietonie "G. Bartoszkiewicz - mniej nieznany" przywołuje tę partię, ale już nie wspomina on o partii korespondencyjnej, a jako rozegranej w Białymstoku w 1901 lub 1902 roku. Jako źródło podaje on artykuł IM Jana Teplitsky'ego pt. "Akiba Rubinstein Revisited" (miesięcznik "Chess Life" 2002, z. 12, s. 772-774).

Wszystko, co mógł osiągnąć młody Rubinstein w Białymstoku w dziedzinie królewskiej gry - osiągnął, dlatego, podjął około 1901 roku decyzję o przeprowadzce do przemysłowej Łodzi, która obok Warszawy była najsilniejszym szachowym ośrodkiem na ziemiach polskich. Wydaje się, że przyczynił się do tego poznany w tym okresie szachista Chaim Janowski - brat słynnego Dawida Janowskiego, który ściągnął go do Łodzi. Janowski to postać niezwykła: przemysłowiec, kupiec, mecenas kultury, kompozytor, pianista i wielki miłośnik szachów. Tak więc nasz przyszły mistrz ostatecznie postawił na szachy, i oddał się im bez reszty. Jeżeli chodzi o wykształcenie Rubinsteina, to miał tylko talmudyczne, nie miał natomiast świeckiego. Doskonale posługiwał się językiem polskim, rosyjskim i niemieckim, ale tylko w mowie. Pisząc, popełniał sporo wstydliwych błędów, dlatego później jego sekretarzem została żona. Nie pisał prac autobiograficznych, niektórzy badacze sądzą nawet, że przypisywane mu analizy partii spisywano, gdy wygłaszał monolog.

Przypisy

Spis treści

Objaśnienienie symboli używanych w tekście

Wstęp

Część 1. Życie i kariera szachowa

Rozdział 1. Dzieciństwo i początki kariery szachowej

Rozdział 2. Droga na szczyt

Rozdział 3. Schyłek rywalizacji sportowej

Rozdział 4. Na szachowej emeryturze

Rozdział 5. Arcymistrz we wspomnieniach i anegdocie

Część 2. Szachowe dziedzictwo

Rozdział 1. Teoria i praktyka

Teoria 1. Gambit królewski

1. Rubinstein - Mundt, Łódź 1907

2. Rubinstein - Salwe, Łódź 1907

3. Rubinstein - Hromadka, Morawska Ostrawa 1923

4. Rubinstein - Marco, Haga 1921

5. Rubinstein - Rosselli del Turco, Meran 1924

6. Ałapin - Rubinstein, Praga 1908

Teoria 2A. Debiut czterech skoczków. Kontynuacja 4...Sd4!

7. Spielmann - Rubinstein, Baden-Baden 1925

8. Makarczyk - Rubinstein, Łódź 1927

9. Belsitzman - Rubinstein, Warszawa 1917

10. Spielmann - Rubinstein, San Sebastian 1912

Teoria 2B. Debiut czterech skoczków. Kontynuacja 4...Gb4

11. Rubinstein - Marshall, Łódź 1908

12. Janowski - Rubinstein, Karlowe Wary 1907

13. Duras - Rubinstein, Karlowe Wary 190

Teoria 3. Partia hiszpańska

14. Wolf - Rubinstein, Wiedeń 1922

15. Gromer - Rubinstein, Hamburg 1930

Teoria 4. Obrona sycylijska

16. Euwe - Rubinstein, Haga 1921

17. Spielmann - Rubinstein, Göteborg 1920

18. Réti - Rubinstein, Göteborg 1920

Teoria 5. Obrona francuska

19. Maroczy - Rubinstein, Karlowe Wary 1907

20. Schlechter - Rubinstein, San Sebastian 1912

21. Prokes - Rubinstein, Budapeszt 1926

Teoria 6. Przyjęty gambit hetmański

22. Rubinstein - Tartakower, Mariańskie Łaźnie 1925

23. Speijer - Rubinstein, Petersburg 1909

Teoria 7. Obrona Tarrascha

24. Rubinstein - Capablanca, San Sebastian 1911

25. Rubinstein - Marshall, Wrocław 1912

26. Rubinstein - Salwe, Łódź 1908

27. Rubinstein - Tarrasch, Cieplice 1922

28. Rubinstein - Salwe, Łódź 1908

29. Rubinstein - Tarrasch, Karlowe Wary 1923

Teoria 8. Nieprzyjęty gambit hetmański

30. Rubinstein - Teichmann, Wiedeń 1908

31. Rubinstein - Teichmann, Karlowe Wary 1907

32. Rubinstein - Znosko-Borowski, Petersburg 1909

Teoria 9. Obrona słowiańska

33. Rubinstein - Schlechter, Berlin 1918

34. Rubinstein - Alechin, Karlowe Wary 1911

35. Rubinstein - Vidmar, San Remo 1930

36. Grünfeld - Rubinstein, Meran 1924

Teoria 10. Obrona Nimzowitscha

37. Rubinstein - Maroczy, Hamburg 1930

38. Rubinstein - Sämisch, Moskwa 1925

39. Rubinstein - Landau, Rotterdam 1930

Różnorodna tematyka

40. Thomas - Rubinstein, Baden-Baden 1925

41. Alechin - Rubinstein, Moskwa 1909

42. Alechin - Rubinstein, Wilno 1912

43. Przepiórka - Rubinstein, Łódź 1907

44. Johner - Rubinstein, Karlowe Wary 1907

45. Yates - Rubinstein, Hastings 1922

46. Spielmann - Rubinstein, Petersburg 1909

47. Rotlewi - Rubinstein, Łódź 1907

48. Rubinstein - Nikołajew, Kijów 1903

49. Rubinstein - Flamberg, Łódź 1906

50. Rubinstein - Burn, Ostenda 1906

51. Rubinstein - Hirschbein, Łódź 1927

52. Rubinstein - Spielmann, Praga 1908

53. Rubinstein - Tarrasch, Hastings 1922

54. Rubinstein - Nimzowitsch, Berlin 1928

55. Rubinstein - Bogoljubow, Wiedeń 1922

56. Marshall - Rubinstein, Łódź, 1908

57. Tartakower - Rubinstein, Wiedeń 1908

58. Rubinstein - Schlechter, Petersburg 1909

59. Vidmar - Rubinstein, Praga 1908

60. Salwe - Rubinstein, Karlowe Wary 1907

61. Duz-Chotimirski - Rubinstein, Łódź 1907

62. Rubinstein - Mieses, Petersburg 1909

63. Salwe - Rubinstein, Łódź 1907

64. Rubinstein - Salwe, Łódź 1907

65. Cohn - Rubinstein, Petersburg 1909

66. Rubinstein - Duras, Wiedeń 1908

67. Rubinstein - Czigorin, Łódź 1906

68. Rubinstein - Cohn, Karlowe Wary 1907

69. Rubinstein - Spielmann, Wiedeń 1922

70. Rubinstein - Lasker, Petersburg 1909

Rozdział 2. Zagraj jak Akiba Rubinstein

Rozwiązywanie pozycji 1-22

Podsumowanie

Bibliografia

Indeks przeciwników

Indeks partii

Klasyfikacja tematyczna partii