I. Wprowadzenie

Jak zauważyli niektórzy badacze (Arzheimer, 2015; Berbuir i in., 2015), powstanie Alternative für Deutschland (Alternatywa dla Niemiec, AfD) w 2013 r. oznaczało, że Niemcy "w końcu" doczekały się własnej radykalnie prawicowej partii populistycznej. Stwierdzenie to nawiązywało do wyjątkowej sytuacji Niemiec jako kraju dotychczas pozbawionego takiej siły politycznej. W momencie powołania AfD, prawie wszyscy europejscy sąsiedzi mieli już swoje radykalnie prawicowe partie populistyczne. Niektóre z nich, jak Wolnościowa Partia Austrii (Freiheitliche Partei Österreichs, FPÖ) i Szwajcarska Partia Ludowa (Schweizerische Volkspartei, SVP), odniosły pewne sukcesy, o czym świadczy ich obecny lub przeszły udział w rządach. W międzyczasie, AfD sukcesywnie zdobywała coraz większe poparcie w wyborach na szczeblu lokalnym, krajowym i europejskim, uzyskując mandaty we wszystkich parlamentach 16 krajów związkowych Niemiec, w Bundestagu (parlamencie federalnym) i Parlamencie Europejskim. Po wyborach federalnych w 2017 r., AfD zdobyła rangę największej partii opozycyjnej w Bundestagu.

Uwaga, że radykalnie prawicowa partia populistyczna "w końcu" weszła na niemiecką scenę polityczną, wskazuje na pewnego rodzaju normalizację, która zaszła w niemieckiej polityce, czyniąc ją bardziej zbliżoną do sytuacji w innych krajach europejskich. Rzeczywiście, głosowanie na radykalnie prawicowe lub skrajnie prawicowe ugrupowania przez długi czas nie było w Niemczech społecznie akceptowalne. Jest to kwestia szczególnie delikatna z powodu tragicznej przeszłości, związanej z prawicowym ekstremizmem w okresie nazistowskim (1933-1945). Po II wojnie światowej głosowanie na partie skrajnej prawicy obciążone było piętnem (Decker, 2015), co tłumaczy ich znikomy sukces polityczny. Poza Partią Niemiecką (Deutsche Partei), która w latach 1950. zdobyła kilka miejsc w Bundestagu, ich działalność ograniczała się do szczebla regionalnego i lokalnego. Obecność radykalnie prawicowej partii populistycznej Republikanie (Die Republikaner, REP) i prawicowych partii ekstremistycznych, takich jak Narodowo-Demokratyczna Partia Niemiec (Nationaldemokratische Partei Deutschlands, NPD) i Niemiecka Unia Ludowa (Deutsche Volksunion, DVU), w krajowych organach ustawodawczych była krótka i trwała przeważnie tylko jedną lub - w wyjątkowych przypadkach - dwie następujące po sobie kadencje.

Okres powojenny wyraźnie dobiegł końca: historia przestała być hamulcem dla wyborców sympatyzujących z radykalnie prawicowymi partiami populistycznymi. Takie ruchy jak Pegida (Patriotische Europäer gegen die Islamisierung des Abendlandes, Patriotyczni Europejczycy Przeciwko Islamizacji Zachodu) przyciągają obywateli, którzy nie mają już żadnych oporów przed wyrażaniem swojego gniewu i urazy na ich wiecach. Liczne zmiany społeczno­-ekonomiczne, kulturowe i medialne, które w mniej więcej tym samym czasie zaszły w środowisku politycznym Niemiec, razem doprowadziły do sytuacji, otwierającej przed radykalną prawicą szereg możliwości.

Po pierwsze, przekształcenie kapitalizmu fordystycznego w system neoliberalny zwiększyło presję konkurencyjności oraz poczucie niepewności wśród pracowników (Ptak, 2018). Zmianom tym towarzyszyła poważna degradacja państwa opiekuńczego za sprawą reform Hartz IV na początku XXI w., które ograniczały świadczenia socjalne i nakładały rosnącą presję na osoby korzystające z opieki społecznej. Następnie, w 2008 r., przyszedł globalny kryzys finansowy, a w 2009 r. kryzys strefy euro. Wdrożone w odpowiedzi na nie pakiety pomocowe i transfery środków publicznych jednak z jakiegoś powodu nigdy nie trafiły do portfela przeciętnego obywatela. Wiele osób zareagowało na tę sytuację frustracją, gniewem i strachem. Doprowadziło to również do ogólnej zmiany atmosfery społecznej, wzrostu podejrzliwości wobec innych i spadkiem poziomu solidarności (Detje i Sauer, 2018; Lorenzen i in., 2018). To właśnie stworzyło możliwości dla populistycznych przedsiębiorców, gotowych wykorzystać gniew i frustrację, kanalizując je przeciwko "elitom" lub, opcjonalnie, "establishmentowi".

Po drugie, od czasu protestów studenckich z 1968 r., niemieckie społeczeństwo przeszło proces modernizacji i liberalizacji, stając się bardziej otwartym i tolerancyjnym wobec różnorodności. Zmiany te obejmują akceptację różnic kulturowych i stylu życia oraz ochronę mniejszości, takich jak osoby uchodźcze, migranckie i LGBTQ. Znacznie poprawiła się też pozycja kobiet, które mają teraz większy udział w gospodarce i polityce niż 10 czy 20 lat temu. Mimo wielu dokonań na tym polu, Niemcy wciąż są dalekie od osiągnięcia równości płci (Quent, 2019). Nie wszyscy są zadowoleni z tych zmian kulturowych i konieczności dostosowania się do nich. Dla wielu modernizacja oznacza zagrożenie dla ich tożsamości i tradycyjnego stylu życia, opartego na patriarchalnych wzorcach i wyraźnych hierarchiach społecznych. Populistyczni przywódcy mogą wykorzystać ich niezadowolenie w celu wywołania kulturowego backlashu, który, znowu, może zostać skierowany zarówno przeciwko "elicie" - szczególnie ze względu na jej kosmopolityczną naturę - jak i przeciwko grupom mniejszościowym, stanowiącym beneficjentów tych zmian.

Wreszcie, zmiany w przestrzeni medialnej, wraz z pojawieniem się Internetu i mediów społecznościowych, takich jak Facebook, WhatsApp, Snapchat i Twitter, odmieniły sposób komunikacji społecznej i politycznej, teraz bardziej bezpośredniej i nieskrępowanej. W nowym środowisku medialnym, radykalne i ekstremalne treści znacznie łatwiej docierają do docelowych odbiorców, ponieważ algorytmy, stanowiące centralny element mediów społecznościowych, łączą użytkowników o podobnych zainteresowaniach, opiniach i uprzedzeniach. W efekcie, osoby pozostające w "bańkach informacyjnych" uzyskują potwierdzenie swoich poglądów od podobnie myślących użytkowników i rzadko, jeśli w ogóle, spotykają się z krytyką własnego światopoglądu. Jak zauważył Jan-Werner Müller (2017: 61), "wszystko, co mogłoby przeczyć temu, co już myślimy, jest wyciszane w naszej bańce internetowej". Otworzyło to wiele możliwości przed radykalnie prawicowymi populistami z dostępem do Internetu i doprowadziło do rosnącej polaryzacji politycznej niemieckiego społeczeństwa. Przemiany te sprzyjają również rozpowszechnianiu teorii spiskowych, fake newsów i wzbudzaniu strachu, co populiści wykorzystują do potęgowania oburzenia i mobilizacji społecznej. Zbiegające się w czasie powyższe tendencje w sferze społeczno­-gospodarczej, kulturowej i medialnej stworzyły dla skrajnie prawicowych populistów z AfD możliwości, które dotychczas pozostawały niedostępne lub przynajmniej ograniczone dla jej prekursorów.

Należy zaznaczyć, że opisane zmiany są również związane z tym, co politolodzy określają mianem kryzysu reprezentacji. Obywatele zwracają się ku partiom populistycznym, ponieważ nie czują się odpowiednio reprezentowani przez partie głównego nurtu na niemieckiej scenie politycznej (a niekiedy też w celu zasygnalizowania im swojego niezadowolenia). Dotyczy to zwłaszcza Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (Sozialdemokratische Partei Deutschlands, SPD), która zasadniczo porzuciła swoją rolę obrońcy "zwykłych ludzi" na rzecz neoliberalnego mainstreamu. Większość partii socjaldemokratycznych w Europie nie dostrzegła możliwości, jakie stworzyły neoliberalne transformacje społeczne, co sprawiło, że "neoliberalny zwrot w ostatnich dziesięcioleciach pozostawił otwarte pole innym partiom" (Brubaker, 2019: 35). Wiele z nich stanowiły populistyczne ugrupowania lewicowe i prawicowe - w Europie przede wszystkim te drugie.

W ostatnim czasie partie socjaldemokratyczne poniosły poważne porażki wyborcze w krajach takich jak Niemcy, Francja, Holandia i Wielka Brytania. Obywatele byli rozczarowani również innymi wiodącymi ugrupowaniami, co doprowadziło do ich znaczącego wycofania się z polityki. Peter Mair (2013: 21-22) dostrzegł powtarzający się w całej Europie schemat "wycofania obywatelskiego" (citizen disengagement), sięgający kilku dekad wstecz i obejmujący spadek frekwencji wyborczej, lojalności i przynależności partyjnej oraz wzrost chwiejności elektoratu. Schemat ten powiązany jest ze zjawiskiem, które Colin Crouch (2004: 3-4) nazwał "postdemokracją". Według Croucha (2004), na przełomie wieków liberalna demokracja przyjęła postać systemu, w którym powszechnie akceptowanym modelem gospodarczym jest kapitalizm. Masowa partycypacja obywateli w procesie politycznym zostaje ograniczona zasadniczo do udziału w wyborach, wzrasta natomiast wpływ grup lobbingowych na decyzje podejmowane przez rząd. W takiej sytuacji "publiczna debata wyborcza" przeradza się w "ściśle kontrolowany spektakl" (Crouch, 2004: 4). Większość obywateli odgrywa "pasywną całkiem rolę, milczącego, a wręcz nawet apatycznego tłumu, rolę ludzi reagujących tylko na sygnały, które są im przekazywane" (Crouch, 2004: 4).

Kryzys reprezentacji cechuje utrata zaufania wielu obywateli do demokracji przedstawicielskiej i jej instytucji, który - podobnie jak radykalnie prawicowe ugrupowania populistyczne w innych krajach - wykorzystuje niemiecka AfD. W swojej retoryce, partia wzmacnia w obywatelach poczucie braku sprawczości, przekonując ich, że ich sytuacja jest wynikiem zabiegów "klasy politycznej", wszelkimi sposobami usiłującej zdradzić "lud". Opozycja "lud" kontra "elita" to centralny element "minimalnej definicji" populizmu, sformułowanej przez Casa Muddego i Cristóbala Rovira Kaltwassera (2017). Ich ideacyjne (ideational) podejście do populizmu opiera się na uznaniu go za ideologię lub dyskurs. Definiują oni populizm jako ideologię o cienkim rdzeniu (thin­-centered ideology), czyli o niewielkim zasobie założeń. Fakt, że populizm posiada cienki rdzeń nie oznacza jednak, że nie jest ideologią złożoną. Wręcz przeciwnie: moja analiza populizmu jako "pojęcia z istoty spornego" (essentially contested concept) w Rozdziale II, oparta na teoriach Waltera Bryce'a Galliego (1956) i Jürgena Mackerta (2019a), wykazuje, że jego ciągłe kwestionowanie i różnorodność form, jakie przyjmuje, czynią go zjawiskiem niezwykle złożonym.

Drugim ważnym elementem definicji Muddego i Rovira Kaltwassera (2017) jest wspomniana wcześniej opozycja między "ludem", wyobrażanym jako "czysty, niewinny i zawsze ciężko pracujący" (Müller, 2014: 485), a "elitami", przedstawianymi jako skorumpowane, niekompetentne i kierujące się wyłącznie własnym interesem. Z punktu widzenia radykalnie prawicowego populizmu, "elita" zdradza "lud" i jego kosztem faworyzuje niezasługujących na to obcych i grupy mniejszościowe: osoby uchodźcze, migranckie, LGBTQ, muzułmanów, Żydów czy kobiety. "Elitę" można określić jako "klasę polityczną" lub "oligarchię", osłabiającą suwerenność ludu przez przekazanie władzy decyzyjnej instytucjom ponadnarodowym i międzynarodowym, niepodlegającym demokratycznej kontroli, a tym samym uniemożliwiającym realizację "woli powszechnej". Założenie o zdolności "ludu" do formułowania woli powszechnej jest trzecim istotnym elementem definicji Muddego i Rovira Kaltwassera (2017).

"Lud" i "elita", z założenia stojące wobec siebie w opozycji, przedstawiane są jako grupy homogeniczne. Założenie o "czystości" "ludu" posiada aspekt moralny, ponieważ "lud" jest zawsze postrzegany jako dobry. Ten atrybut może być również - zwłaszcza z perspektywy radykalnie prawicowych populistów - przypisywany takim zbiorowościom jak naród, grupa etniczna czy rasa. One też wyobrażane są jako homogeniczne i mają stanowić nierozerwalną część wspólnoty "ludu". To przekonanie o czystości i homogeniczności pozwala na powiązanie populizmu z innymi ideologiami, szczególnie z tymi o podobnej strukturze, wynikającej z ich własnego skoncentrowania na homogeniczności. Niektórzy badacze zjawiska dowodzą, że populizm nie jest w stanie funkcjonować jako samodzielna ideologia i musi zawsze wiązać się z innymi - tylko w ten sposób ma rację bytu (Mudde i Rovira Kaltwasser, 2017; Stanley, 2008). W przypadku radykalnie prawicowego populizmu w Niemczech, współistniejące ideologie to przede wszystkim te podkreślające kulturową, etniczną lub narodową homogeniczność. Nacjonalizm volkistowski, który, jak pokazuję w niniejszej książce, odgrywa kluczową rolę w radykalnie prawicowym populizmie w Niemczech, łączy w sobie wszystkie te wyidealizowane homogeniczności. Takie jednolite zbiorowości nie występują w świecie rzeczywistym i, zgodnie z myślą Benedicta Andersona (1997), można je rozumieć jedynie jako społeczności wyobrażone. Stworzenie takiej homogeniczności - przynajmniej w umyśle populisty - wymaga przeprowadzenia pewnych zabiegów poznawczych i wyobrażeniowych. Jak ukazuję to w mojej publikacji, dwoma takimi procesami są etnicyzacja i następująca po niej esencjalizacja przypisywanych poszczególnym grupom społecznym cech.

W niniejszej książce podejmuję się zarówno analizy populizmu jako ideologii i dyskursu, jak i badania wielu czynników ideologicznych, z którymi łączy się on w swojej specyficznej, radykalnie prawicowej odsłonie w Niemczech. W tym celu opieram się na wybranych, wydanych w ostatnich latach niemieckojęzycznych publikacjach o radykalnym prawicowym populizmie. Szczególnie cenne dla zrozumienia rozwoju tego zjawiska w tym kraju były prace takich autorów jak Frank Decker, Alexander Häusler, Wilhelm Heitmeyer, Helmut Kellershohn, Armin Pfahl-Traughber i Samuel Salzborn (oraz innych, których nie sposób tu wymienić). Cenne źródło stanowiły również badania nad autorytaryzmem prowadzone przez Uniwersytet w Lipsku oraz Mitte-Studies Fundacji im. Friedricha Eberta, które dostarczyły solidnych podstaw empirycznych dla ujętych w niniejszej książce badań o charakterze bardziej teoretycznym. W literaturze anglojęzycznej ukazało się kilka artykułów na temat radykalnie prawicowego populizmu w Niemczech; skupiają się one przede wszystkim na zjawiskach takich jak AfD i antyislamski ruch Pegida. Wiele z nich przywołuję w tej książce. Literatura międzynarodowa uboga jest jednak w monografie na ten temat (Klikauer, 2020; Langenbacher, 2019; von Beyme, 2019; Vorländer i in., 2018)[1]. Chociaż wszystkie te opracowania oferują pewne cenne spostrzeżenia, nie stanowią one wyczerpującego przeglądu ani analizy głównych aspektów ideologicznych radykalnie prawicowego populizmu w Niemczech. Niniejsza publikacja stara się wypełnić tę lukę.

Alexander Häusler (2018a) podkreśla, że dogłębne zrozumienie radykalnie prawicowego populizmu AfD wymaga nie tylko analizy aspektów ideologicznych, ale także prześledzenia ich strategii dyskursywnych w różnych dyspozytywach politycznych, w jakich funkcjonują. W celu uchwycenia istoty tego zjawiska w Niemczech należy przyjrzeć się retorycznym zabiegom liderów i ukazać je w bardziej przejrzysty sposób (Niehr i Reissen-Kosch, 2018). Z tego względu analiza dyskursu w tej książce koncentruje się na zbadaniu argumentów, użyciu metafor i "symbolice kolektywnej" w ich wypowiedziach (Jäger, 2004: 15). Pozwala mi to na określenie sposobu, w jaki osoba wypowiadająca się łączy ze sobą rozbieżne kwestie w pozornie wiarygodny sposób, maskuje sprzeczności i wywołuje określone reakcje (Jäger, 2004).

Badanie radykalnie prawicowego populizmu w Niemczech rozpoczyna się w Rozdziale II od omówienia pojęć populizmu i radykalnie prawicowego populizmu. Populizm jest rozumiany jako ideologia lub dyskurs, zgodnie z ideacyjnym ujęciem Muddego i Rovira Kaltwassera (2017) oraz ich "minimalną definicją" tego terminu. Argumentuję, że może być on rozumiany jako "pojęcie z istoty sporne" (Gallie, 1956) i wykazuję, dlaczego koncepcja populizmu jest przeciwstawna wobec pluralizmu i elitaryzmu. Wyjaśniam też, dlaczego suwerenność i "wola powszechna" stanowią sedno populistycznego postrzegania demokracji. Dowodzę, że populistyczna koncepcja, zgodnie z którą "polityka powinna być wyrazem volonté générale (woli powszechnej) ludu" (Mudde i Rovira Kaltwasser, 2017: 6), jest bardzo zbieżna z rozumieniem suwerenności przez Jeana-Jacquesa Rousseau. Rozdział ten obejmuje również konceptualizację radykalnie prawicowego populizmu, wprowadzającą "maksymalną definicję" radykalnie prawicowego populizmu Muddego (2007), rozróżnienie Rogersa Brubakera (2019) na pionowe i poziome opozycje w populizmie, różnicę między populizmem dwuelementowym (dyadic) i trójelementowym (triadic) Johna Judisa (2016) oraz koncepcję populizmu jako strategii zamknięcia społecznego Jürgena Mackerta (2019b). Podejścia te zostają następnie zintegrowane w ramach teorii radykalnie prawicowego populizmu. Na koniec wyjaśniam, dlaczego termin "radykalnie prawicowy populizm" jest bardziej odpowiedni od terminów "populistyczna radykalna prawica" czy "prawicowy populizm".

Istniało wielu radykalnie prawicowych populistycznych prekursorów AfD. Rozdział III opisuje pięć takich partii: Republikanie (Die Republikaner, REP), Związek Wolnych Obywateli (Bund Freier Bürger, BFB), Wolność (Die Freiheit), partie PRO i Partia Schilla. REP, PRO Kolonia i Partia Schilla odniosły pewien, aczkolwiek krótkotrwały, sukces wyborczy na szczeblu regionalnym i lokalnym. Wszystkie jednak ostatecznie poniosły porażkę, a większość z nich została rozwiązana - z wyjątkiem REP, która istnieje do dziś, choć odgrywa marginalną rolę w niemieckiej polityce. Rozdział prezentuje szereg przyczyn ich niepowodzenia.

Pomimo krótkiego istnienia AfD, już teraz można stwierdzić, że odniosła ona największy sukces spośród radykalnie prawicowych partii populistycznych w Niemczech od czasów II wojny światowej. Rozdział IV przygląda się warunkom wstępnym jej powstania. Obejmuje to krótką analizę debaty wokół Sarrazina z 2010 r., która przygotowała grunt pod pomyślne ustanowienie radykalnie prawicowej partii populistycznej w Niemczech. Omówione zostają różnice w warunkach jej powstania w porównaniu z wcześniejszymi radykalnie prawicowymi populistycznymi partiami. Rozdział nakreśla również krótką historię AfD, przedstawia jej kluczowych przywódców i analizuje spory wewnątrzpartyjne.

Mudde (2007) zdefiniował radykalnie prawicowy populizm jako połączenie populizmu z natywizmem i autorytaryzmem. Zadaniem postawionym w Rozdziale V jest ustalenie, czy i w jakim stopniu ideologia AfD zawiera te elementy. W poszukiwaniu dowodów potwierdzających założenie, że AfD to radykalnie prawicowa partia populistyczna, dokonany został przegląd jej programów na szczeblu krajowym z lat 2016, 2017 i 2019, a także wypowiedzi przedstawicieli ugrupowania.

Nacjonalizm volkistowski stanowi centralną ideologię radykalnie prawicowego ruchu populistycznego w Niemczech, którego głównym przedstawicielem jest AfD. Rozdział VI wprowadza pojęcia nacjonalizmu volkistowskiego i nacjonalizmu etnicznego oraz wyjaśnia kluczowe znaczenie rozróżnienia między nimi. Zbadany zostaje również związek między nacjonalizmem volkistowskim a ksenofobią w ideologii AfD.

W momencie powstania AfD, jej eurosceptyczne nastawienie było bardzo wyraźne. Początkowo postrzegano ją jako partię jednego tematu, skoncentrowaną wyłącznie na krytyce UE. Rozdział VII pokrótce przybliża teorię eurosceptycyzmu, której ważną część stanowi rozróżnienie między miękkim i twardym eurosceptycyzmem. Zawiera on analizę stanowiska AfD wobec UE, ze szczególnym uwzględnieniem jej programu w wyborach europejskich z 2019 r., w którym zawarto rezolucję w sprawie Dexitu (wyjścia Niemiec z UE). Omówiona zostaje tu również współpraca AfD z innymi europejskimi radykalnie prawicowymi partiami populistycznymi w Parlamencie Europejskim i poza nim.

Jednym z głównych elementów ideologii radykalnie prawicowego populizmu w Niemczech jest islamofobia. Główny program AfD z 2016 r. zawiera stwierdzenie, że "islam nie należy do Niemiec". Rozdział VIII poświęcony jest w szczególności islamofobii AfD, Pegidy i Niemieckiego Ruchu Identytarystów (Identitäre Bewegung Deutschland, IBD). Przedstawia stanowiska partii wobec muzułmanów i islamu, krótką historię Pegidy i IBD oraz ich działania i postawy ideologiczne. Obejmuje również krótki opis orientacji strategicznej IBD.

Wielu przedstawicieli AfD na wszystkich szczeblach partii publicznie wygłaszało antysemickie lub historycznie rewizjonistyczne wypowiedzi. Rozdział IX koncentruje się na antysemityzmie w partii i omawia jego związek z rewizjonizmem historycznym. Zaprezentowane zostają różne rodzaje antysemityzmu, ze szczególnym uwzględnieniem rozróżnienia między antysemityzmem pierwotnym i wtórnym. Rozdział też obejmuje dociekania na temat rodzaju antysemityzmu najsilniej obecnego w AfD.

Rozdział X poświęcony jest poglądom i postulatom politycznym AfD dotyczącym płci i seksualności, koncentrując się na stanowiskach ideologicznych i strategiach dyskursywnych partii w tych kwestiach. Przedstawia przegląd międzynarodowej literatury dotyczącej relacji między radykalnie prawicowym populizmem a płcią. Zawiera też analizę treści trzech krajowych programów AfD oraz wypowiedzi przedstawicieli partii na temat płci i seksualności. Podjęta zostaje tu również kwestia różnicy w poparciu dla partii z uwzględnieniem podziału na płeć.

W wyborach w 2017 r. AfD odnotowała wyjątkowo dobre wyniki wśród robotników i związkowców, co można wiązać z nowym ukierunkowaniem partii na politykę społeczną, sprzecznym z jej programem neoliberalnym. AfD łączy kwestie społeczne z nacjonalizmem, postulując uprzywilejowanie Niemców w dystrybucji świadczeń socjalnych. Rozdział XI analizuje nowe zainteresowanie AfD kwestiami społecznymi i wynikające z tego sprzeczności programowe.

We wnioskach dokonuję całościowej oceny radykalnie prawicowego ruchu populistycznego w Niemczech ze szczególnym uwzględnieniem AfD. Od momentu jej powstania, partia stale przesuwa się na prawą stronę spektrum politycznego (Häusler, 2018b). Pytanie brzmi, jak daleko zaszła ta zmiana i jakie stanowisko ugrupowanie zajmuje obecnie. Federalny Urząd Ochrony Konstytucji (Bundesamt für Verfassungsschutz, BfV) ogłosił niedawno, że podejrzewa AfD o prawicowy ekstremizm (Pfahl-Traughber, 2019), co niesie dla partii istotne konsekwencje: może to stanowić punkt zwrotny jej działalności i wpłynąć na dalszą trajektorię jej rozwoju. Książkę zamyka kilka refleksji na ten temat.

II. Populizm i radykalnie prawicowy populizm

Nie istnieje jedna definicja pojęcia populizmu, którą zaakceptowaliby wszyscy lub większość badaczy. Jak twierdzi Walter Bryce Gallie (1956), istnienie wielu odmiennych i konkurujących ze sobą interpretacji populizmu czyni go "pojęciem z istoty spornym". Z tego względu w niniejszym rozdziale, po pierwsze, przeanalizuję populizm jako pojęcie z istoty sporne, a po drugie, przedstawię minimalną definicję populizmu, zaproponowaną przez Muddego i Rovira Kaltwassera (2017), na której opieram się w książce. Po trzecie, przyjrzę się specyficznym cechom radykalnie prawicowego populizmu, pozwalającym odróżnić ten podtyp populizmu od innych, takich jak populizm lewicowy czy regionalny.

Populizm jako pojęcie z istoty sporne

W naukach społecznych wszystkie kluczowe pojęcia są w pewnym stopniu przedmiotem sporu, a debaty na temat ich sensu i znaczenia stanowią motor postępu naukowego. Populizm niewątpliwie należy do tej kategorii. Jego kontrowersyjność wykracza jednak daleko poza standardowe dysputy wokół terminów z zakresu nauk społecznych, stąd też niektórzy badacze uznają je za "pojęcie z istoty sporne", opierając się przy tym na przedstawionej przez Galliego (1956) teorii pojęć tego rodzaju (Mackert, 2019a; Mudde, 2017a; Mudde i Rovira Kaltwasser, 2017; Taggart, 2000; Woods, 2014). Mudde nie ma wątpliwości, że populizm jest pojęciem z istoty spornym, wziąwszy pod uwagę, że badacze nie tylko toczą zażarte dyskusje na temat jego znaczenia, lecz czasem wręcz kwestionują "istotę i użyteczność tego pojęcia" (Mudde, 2017a: 27). Dla przykładu, Cathérine Colliot-Thél?ne (2019: 19) całkowicie odrzuca pojęcie populizmu ze względu na jego rozpowszechnione użycie jako pejoratywne określenie "ruchów i partii, które podważają obecną "normalność polityczną"". Krytykuje ona "pseudowyjaśnianie inherentne dla użycia tego terminu" i twierdzi, że "blokuje to jakąkolwiek różnicującą analizę omawianego zjawiska" i jego przyczyn (Colliot-Thél?ne, 2019: 19). W swojej klasycznej już analizie populizmu, Margaret Canovan wyróżnia siedem jego typów i zauważa, że mają one ze sobą niewiele wspólnego. Dochodzi przy tym do wniosku, że "próba wskazania konkretnej ideologii lub określonej sytuacji społeczno­-ekonomicznej jako charakterystycznych dla populizmu we wszystkich jego formach nie ma sensu" (Canovan, 1981: 294). Klaus von Beyme (2019: 4) ubolewa nad "chaotyczną terminologią", utrudniającą odróżnienie populizmu od prawicowego ekstremizmu, co tłumaczy "brakiem jasnych definicji". Powyższe przykłady ilustrują, że badacze, łącznie z tymi, którzy w swoich teoriach chętnie posługują się pojęciem "populizmu", są świadomi związanych z nim problemów i ograniczeń. Naukowcy przyjmujący określone rozumienie tego pojęcia muszą spodziewać się, że zostanie ono poddane w wątpliwość, a nawet zasadniczo podważone. Gallie (1956: 172) wyjaśnia, że posługiwanie się pojęciem z istoty spornym "oznacza stosowanie go w opozycji do innych zastosowań i uznanie, że własne zastosowanie tego pojęcia musi być utrzymane w opozycji do tych innych zastosowań".

Gallie definiuje "pojęcia z istoty sporne" jako takie, których "właściwe użycie nieuchronnie wiąże się z niekończącymi się dysputami na temat ich właściwego stosowania wśród osób, które się nimi posługują" (Gallie, 1956: 169). Wypracowanie ostatecznej definicji tych pojęć, która położyłaby kres sporom, jest mało prawdopodobne. Gallie (1956) wyróżnia siedem kryteriów pojęcia z istoty spornego. Jürgen Mackert (2019a) zastosował je do populizmu w celu sprawdzenia, czy wpisuje się ono w tę kategorię i ustalił, że populizm spełnia większość z nich. (1) Jest to pojęcie oceniające (appraisive), ponieważ dotyczy sądów wartościujących. (2) Jest wewnętrznie złożone, ponieważ istnieje wiele wzajemnie sprzecznych definicji populizmu. (3) Populizm częściowo spełnia kryterium różnego opisywania (diverse describability), ponieważ rywalizujące ze sobą rozumienia pojęcia wprawdzie uznają wkład innych jego ujęć, nie są jednak zgodne odnośnie istotności, jaką przypisują poszczególnym jego elementom i cechom. Przekłada się to na wystąpienie "hierarchii znaczenia" (Gallie, 1956: 172), w której jedne aspekty populizmu zajmują wyższą pozycję niż inne. Nie wydaje się to jednak dotyczyć wszystkich sposobów rozumienia populizmu. Na przykład koncepcja postrzegająca populizm jako ideologię lub dyskurs może uznawać "styl polityczny" za cechę drugorzędną, podczas gdy w ujęciu definiującym populizm przede wszystkim jako styl, trudniej będzie zaakceptować ideologię lub dyskurs jako aspekt drugorzędny. Kryterium różnego opisywania zostaje tym samym spełnione tylko częściowo. (4) Pojęcie populizmu ma charakter otwarty. Zmienne warunki, w jakich występuje on na świecie, skutkuje "mnogością zastosowań i znaczeń populizmu", a w rezultacie "debatą nad ustaleniem znaczenia pojęcia, podlegającego ciągłym zmianom i wymagającego ciągłej rewizji ze względu na szybko zmieniające się warunki społeczne" (Mackert, 2019a: 3). (5) Spór jest oczywisty, biorąc pod uwagę, że populizm jest alternatywnie analizowany jako ideologia, dyskurs, logika polityczna, strategia, syndrom, ruch czy styl polityczny (Moffitt i Tormey, 2014: 383; Mudde, 2004: 543). (6) Kryterium wzorca zakłada, że istnieje pierwotna koncepcja, od której wywodzą się wszystkie jej odmiany. Jednak dla pojęcia populizmu "oryginalny wzorzec" (Gallie, 1956: 180) nie istnieje (Mackert, 2019a: 4). (7) Progresywność sporu wydaje się raczej redundantnym kryterium w odniesieniu do pojęć z istoty spornych, jednak uznanie sporu za "progresywny" stanowi wyraz nadziei, że ciągła debata nad pojęciem "podniesie poziom jakości argumentów w sporach" (Gallie, 1956: 193) i "pozwoli osiągnąć większą spójność pojęciową" (Collier i in., 2006: 212). Wydaje się, że tak jest również w przypadku populizmu: minimalna definicja zaproponowana przez Muddego (2004), której wkrótce się przyjrzymy, zyskała szeroką akceptację w literaturze, choć zdecydowanie brak co do niej powszechnej zgody. Nawet zwolennicy minimalnej definicji nie są całkowicie zgodni w kwestii pozostałych cech wyróżniających populizm, co czyni go pojęciem z istoty spornym.

Populizm spełnia większość kryteriów pojęcia z istoty spornego, zdefiniowanego przez Galliego, z wyjątkiem kryterium różnego opisywania, spełnianym tylko częściowo, oraz wzorca, z którym nie jest zgodny w ogóle. Oczywiście możliwe jest prześledzenie koncepcji populizmu od jego źródeł, tj. jako terminu stosowanego na określenie ruchów chłopskich z końca XIX w. w Stanach Zjednoczonych i Rosji, takich jak amerykańskie Przymierze Farmerskie i Partia Populistyczna (People's Party) czy rosyjscy narodnicy (Campani i Pajnik, 2019; Goodwyn, 1976; Postel, 2016). Jednak większość współczesnych ruchów i partii populistycznych, a tym samym większość współczesnych zastosowań pojęcia populizmu, znacząco różni się od tych wczesnych koncepcji. Dzisiejsze ruchy populistyczne zdecydowanie nie są ruchami chłopskimi; tworzą je populacje miejskie w nowoczesnych społeczeństwach. Różnica między pierwotnym użyciem tego pojęcia a jego współczesnym zastosowaniem jest tak głęboka, że każde współczesne ujęcie populizmu można uznać za konceptualizację alternatywną w stosunku do wcześniejszych.

Minimalna definicja populizmu

W literaturze występują różne stanowiska dotyczące podstawowych cech i samej natury populizmu. Definiowany jest on jako "rodzaj politycznego dyskursu, ideologia, przywództwo, ruch, zjawisko, strategia, styl, syndrom itp." (Mudde, 2017a: 27). Wszystkie te podejścia są wartościowe i z pewnością można niektóre z nich zintegrować ze sobą w ramach konkretnego ujęcia populizmu. Niniejsze badanie zakłada, że populizm najlepiej rozumieć jako ideologię lub dyskurs. Opiera się ono na ideacyjnym podejściu reprezentowanym przez Muddego i Rovira Kaltwassera (2017: 5-6), którzy pojmują populizm "jako dyskurs, ideologię lub światopogląd" i definiują go jako

Mudde i Rovira Kaltwasser, konceptualizując populizm jako "ideologię o cienkim rdzeniu", odwołują się do Michaela Freedena (2003: 98), definiującego "cienką ideologię" jako ideologię o ograniczonej morfologii, obejmującą jedynie niewielką liczbę kluczowych pojęć. Cienki rdzeń sprawia, że ideologie takie jak populizm muszą zwracać się ku innym, do których mogłyby się przyłączyć (Mudde i Rovira Kaltwasser, 2017). Pogląd ten podziela Ben Stanley (2008: 95), według którego cienka natura populizmu oznacza, że "nie jest on w stanie funkcjonować samodzielnie jako praktyczna ideologia polityczna: nie potrafi zaoferować kompleksowego i spójnego programu, pozwalającego na rozstrzygnięcie kluczowych problemów politycznych".

Minimalna definicja populizmu, rozumianego jako "kosmiczna walka między prawdziwą "wolą ludu" a spiskującą elitą" uznaje populizm za "część szerszej typologii ram dyskursywnych" (Hawkins i Rovira Kaltwasser, 2017: 514). Zgodnie z tą typologią, populizm postrzega się jako całkowite przeciwieństwo pluralizmu i elitaryzmu (Mudde, 2017a). Społeczeństwo pluralistyczne jest wewnętrznie podzielone na różne grupy konkurujące o dostęp do zasobów. Pluralizm został zdefiniowany jako system z nierównym, ale rozproszonym dostępem do zasobów, za pomocą których można wpływać na władze publiczne i ich decyzje (Dahl, 1961). Wewnętrzne podziały społeczeństwa na różnorodne grupy i rywalizacja o zasoby między nimi stanowią wyróżniające cechy liberalnej demokracji. W populistycznej wizji dobrze funkcjonującej wspólnoty politycznej nie ma jednak miejsca na takie podziały: "Populizm postrzega lud jako zasadniczo jednorodny" (Mudde, 2017a: 34). Istnieje tylko jeden interes - interes "ludu". Z tego względu różnorodność wśród reprezentantów tych interesów nie jest potrzebna. "Populiści twierdzą, że to oni i tylko oni reprezentują naród" (Müller, 2017: 40), przedstawiciele odmiennych poglądów są zaś uznawani za nieprawowitych. Zasadnicze odrzucenie pluralizmu sprawia, że populizm można postrzegać jako ideologię nieliberalną, co zbliża go do faszyzmu (Manucci, 2020). Pomimo ich braku akceptacji dla pluralizmu, populiści pozostają przy idei demokracji, u podstaw której leży ścisłe przestrzeganie i wdrażanie "woli ludu"; wpisuje to ich myśl w koncepcję demokracji nieliberalnej.

Idealizując bezpośrednią realizację woli ludu, populiści promują inicjatywy ludowe i referenda, często włączając do swoich programów politycznych elementy demokracji bezpośredniej. Jako że większość współczesnych systemów politycznych opiera się na demokracji przedstawicielskiej, populiści - zwłaszcza ci działający w ramach partii politycznych - muszą angażować się w reprezentację polityczną i rywalizować o miejsca w parlamencie. Paul Taggart (2000: 99) określił tę niejednoznaczną relację z instytucjami politycznymi mianem "fundamentalnego dylematu instytucjonalnego" populizmu. Populiści są ideologicznie bardzo sceptyczni wobec wszystkich instytucji przedstawicielskich, zwłaszcza instytucji pośrednich, takich jak partie polityczne. Chcąc jednak stać się skuteczną siłą polityczną w systemie demokracji przedstawicielskiej, muszą udawać, że akceptują zasady tego systemu, choćby tylko tymczasowo. Nawet w ramach systemu przedstawicielskiego w ograniczonym stopniu akceptują oni zasadę reprezentacji, uznając, że politycy obierający urząd jako przedstawiciele "ludu" otrzymują mandat imperatywny. Ich swobodę podejmowania uznaniowych decyzji ogranicza dyktat "woli powszechnej", co oznacza, że przedstawiciele parlamentarni praktycznie nie posiadają niezależności. Populiści odrzucają pluralizm, twierdząc, że w systemie pluralistycznym "wola ludu" jest zatajana i wypaczana przez różnorodne, konkurujące ze sobą i próbujące zyskać posłuch interesy. By temu przeciwdziałać, konieczna jest pełna realizacja "woli ludu".

Populistyczne rozumienie demokracji ściśle wiąże się z koncepcją suwerenności ludu. W krajach zachodnich, gdzie populizm zyskuje na sile, "czysty, niewinny i zawsze ciężko pracujący lud" (Müller, 2014: 485) przedstawiany jest jako pozbawiony suwerenności przez elitę, podejmującą decyzje dla korzyści własnych lub niezasługujących na to obcych. Elita porzuciła ponadto ideę suwerenności, przekazując władzę międzynarodowym i ponadnarodowym instytucjom, które w coraz większym stopniu podejmują decyzje w imieniu narodu, na rzecz ponadnarodowych interesów i wbrew interesom "ludu". Populiści dążą zatem do przywrócenia suwerenności ludu jako jedynego prawowitego źródła władzy politycznej (Mudde i Rovira Kaltwasser, 2013). Przykładem takich działań może być kampania na rzecz Brexitu, podczas której postulaty przywrócenia powszechnej suwerenności Wielkiej Brytanii wyrażano w takich hasłach jak "Przywróć suwerenność Wielkiej Brytanii" i "Odzyskaj kontrolę".

Koncepcja suwerenności ludu stanowi pochodną suwerenności jednostki. Indywidualna suwerenność jest dla niej konstytutywna. Jean-Jacques Rousseau (1966: 32), który wprowadził pojęcie volonté générale (wola powszechna), zdefiniował suwerenność jako "sprawowani[e] woli powszechnej". Wola powszechna jest rozumiana jako zjednoczona wola uosabiana przez państwo i tym samym postrzegana jako "aktywna synteza indywidualnych suwerenności i władzy" (Donzelot, 1991: 171). Stanowić ma ona warunek prawowitości wszystkich decyzji politycznych podejmowanych przez państwo, a postępowanie zgodnie z tą wolą powinno leżeć zarówno w interesie wszystkich członków społeczności, jak i każdej z jednostek ją tworzących. Populistyczny pogląd, że "polityka powinna być wyrazem volonté générale (woli powszechnej) ludu" (Mudde i Rovira Kaltwasser, 2017: 6) w dużej mierze pokrywa się z rozumieniem suwerenności przez Rousseau: Wola powszechna,

Zarówno w koncepcji Rousseau, jak i u populistów, suwerenność jest nieomylna, ponieważ wola powszechna zawsze zmierza ku "zachowaniu i dobrobytowi zarówno całości, jak i każdej części"; jest też niepodzielna, gdyż jest "źródłem praw" dla wszystkich i stanowi dla każdego "wskaźnik tego, co sprawiedliwe i co niesprawiedliwe". Ideał jedności w populistycznej koncepcji woli powszechnej stanowi główny powód populistycznego sprzeciwu wobec pluralizmu. Społeczeństwo pluralistyczne uniemożliwia ich zdaniem prawidłowe ukształtowanie się woli powszechnej; wola jednostki koncentruje się w nim nie na zjednoczeniu, lecz na podziale, a suwerenność ludu ulega poważnemu osłabieniu. Przekonanie o nieomylności wyjaśnia moralne oburzenie populistów na każdego, kto sprzeciwia się głoszonym przez nich ideom i roszczeniom wysuwanym w imieniu "ludu". Wszelka krytyka skierowana pod ich adresem odczytywana jest jako próba ataku na "lud". Krytykujący stają się "wrogami ludu", co prowadzi do określenia populizmu jako "umoralnionej formy antypluralizmu" (Müller, 2017: 41). W ocenie Jana-Wernera Müllera, antypluralizm populistów oraz ich roszczenia do wyłączności reprezentacji "ludu" czynią z nich również "zagrożenie wpisane w nowoczesną demokrację przedstawicielską" (Müller, 2016b: 28).

Elitaryzm to kolejny element "szerszej typologii ram dyskursywnych" (Hawkins i Rovira Kaltwasser, 2017: 514), stojący w opozycji do populizmu. Podobnie jak populizm, elitaryzm "odrzuca kluczowe aspekty liberalnej demokracji, w szczególności politykę kompromisu" (Mudde, 2017a: 34). Można go jednak postrzegać też jako "prawdziwe lustrzane odbicie populizmu", ponieważ "uznaje elitę za czystą i cnotliwą, a ludzi za nieczystych i skorumpowanych" (Mudde, 2017a: 34). Populiści oczywiście muszą zdecydowanie sprzeciwiać się wszystkiemu, co elitarne; nie oznacza to bynajmniej, że nie dążą do okazjonalnej współpracy z wybranymi członkami elity, gdy służy to ich celom.

Niniejsze badanie podziela pogląd, że populizm nie może występować samodzielnie i przyjmuje, że jego konkretna orientacja polityczna jest wyznaczana przez to właśnie powiązanie lub zasymilowanie z innymi ideologiami.

Na pierwszy rzut oka, sam populizm jako ideologia, której sednem jest manichejska opozycja "czystego ludu" i "skorumpowanych elit", wydaje się pozbawiony określonej orientacji politycznej. Jego koncentracja na "ludzie" stojącym w opozycji wobec "elit" i zdolnym do formułowania i wyrażania woli powszechnej tworzy ramy z pozoru zasadniczo otwarte dla różnych podmiotów politycznych, niezależnie od ich poglądów. Opozycja między "ludem" a "elitami" może wiązać się z dowolną inną ideologią i rzeczywiście łączona jest z szerokim wachlarzem postaw politycznych - od lewicy po prawicę.