ROZDZIAŁ 9
Winston był galaretowaty ze zmęczenia. Słowo "galaretowaty" trafiało w sedno i przyszło mu do głowy spontanicznie. Wydawało się, że jego ciało jest nie tylko rozlazłe jak galareta, ale także przezroczyste. Czuł, że gdyby podniósł rękę, zobaczyłby przenikające ją światło. Całą krew i limfę wysączyła z niego mordercza praca, pozostawiając tylko skórę, kości i stargane nerwy. Wszystkie doznania były spotęgowane. Kombinezon drapał go w ramiona, chodnik łaskotał w podeszwy stóp, nawet otwarcie i zamknięcie dłoni wymagało wysiłku, od którego trzeszczały stawy.
W ciągu pięciu dni przepracował ponad dziewięćdziesiąt godzin, podobnie jak wszyscy inni w ministerstwie. Wreszcie przygotowania dobiegły końca i do następnego ranka Winston nie miał już nic do roboty, żadnych partyjnych zadań do wykonania. Mógł spędzić sześć godzin w kryjówce i kolejne dziewięć we własnym łóżku. Wlókł się teraz obskurną uliczką zalaną łagodną poświatą popołudniowego słońca w kierunku składziku pana Charringtona, wypatrując ewentualnych patroli, mając zarazem irracjonalną pewność, że tego dnia nie grozi mu zatrzymanie. Ciężka teczka obijała go o kolano przy każdym kroku, wywołując mrowienie w nodze. W teczce znajdowała się Książka, którą Winston dostał sześć dni wcześniej, lecz której jeszcze nie otworzył ani nawet na nią nie spojrzał.
Szóstego dnia Tygodnia Nienawiści, po manifestacjach, przemówieniach, okrzykach i śpiewach, po wymachiwaniu transparentami i afiszami, po projekcjach filmów i pokazach figur woskowych, warkocie werbli i pisku trąbek, tupocie maszerujących stóp, chrzęście gąsienic czołgowych, ryku odrzutowców, huku dział - po sześciu dniach tego wszystkiego, kiedy podniecenie osiągnęło punkt szczytowy, a powszechna nienawiść do Eurazji przerodziła się w taką histerię, że gdyby tłum dorwał w swoje ręce dwa tysiące eurazjatyckich żołnierzy, których zamierzano powiesić ostatniego dnia obchodów, z całą pewnością rozerwałby ich na strzępy, akurat wtedy ogłoszono, że Oceania nie jest w stanie wojny z Eurazją. Ocenia była w stanie wojny z Ostazją. Eurazja okazała się sojusznikiem.
Oczywiście nie przyznano się, że zaszła zmiana. Po prostu nagle podano wszem i wobec, że wrogiem jest Ostazja, nie Eurazja. Winston brał wtedy udział w demonstracji na jednym ze śródmiejskich placów. Zapadł wieczór, a blade twarze i czerwone transparenty były skąpane w jaskrawym świetle. Na placu tłoczyło się kilka tysięcy osób, w tym wycieczka około tysiąca uczniów w mundurkach Małych Szpiegów. Na podeście, okrytym szkarłatną tkaniną, do zebranych przemawiał członek Partii Wewnętrznej, niewysoki szczupły mężczyzna o nieproporcjonalnie długich rękach i dużej łysej głowie z kilkoma kosmykami wiotkich włosów. Ten mały Rumpelstiltskin, z grymasem nienawiści na twarzy, chwycił mikrofon jedną dłonią, a drugą, olbrzymią u końca kościstej ręki, grzmocił złowrogo powietrze nad sobą. Dudniącym głosem, metalicznym za sprawą wzmacniaczy, wyliczał niekończące się potworności: masakry, deportacje, grabieże, gwałty, torturowanie jeńców, naloty lotnicze na ludność cywilną, kłamliwa propaganda, nieuzasadnione akty agresji, zerwane traktaty. Czy można było nie uwierzyć, czy można było nie poczuć wściekłego gniewu? Co kilka minut żywiołowość tłumu sięgała zenitu i głos mówcy zagłuszały niepohamowane dzikie ryki wyrywające się z tysięcy gardeł. Najbardziej nieludzkie okrzyki wydawała grupa dzieci. Przemówienie trwało już chyba dwadzieścia minut, gdy raptem na podest wbiegł posłaniec i wsunął mówcy karteczkę do ręki. Partyjniak rozłożył ją i przeczytał bez przerywania swojej tyrady. W jego głosie, postawie i zasadniczej treści przemówienia nic się nie zmieniło, tylko nazwy pojawiły się inne. Tłum nie potrzebował ani jednego słowa wyjaśnienia, aby zrozumieć, co się dzieje. Oceania jest w stanie wojny z Ostazją! Zaraz potem powstało ogromne zamieszanie. Okazało się, że transparenty i plakaty, którymi przystrojono plac, są niewłaściwe! Na połowie z nich widniały nieodpowiednie twarze. Przecież to sabotaż! Z całą pewnością robota agentury Goldsteina! Nastąpiła chwilowa dezorganizacja, z murów zrywano plakaty, transparenty darto na strzępy i wdeptywano w ziemię. Mali Szpiedzy wykazali się bezprzykładnym poświęceniem, wdrapując się na dachy, żeby odciąć chorągiewki łopoczące na kominach. W ciągu dwóch, trzech minut uporano się ze wszystkim. Mówca, wciąż ściskając mikrofon i ściągając ramiona, wolną ręką grzmocąc powietrze, kontynuował swoje wystąpienie jakby nigdy nic. Później z tłumu znów dobiegły piekielne ryki. Nienawiścią pałano tak samo jak przed chwilą, tylko jej obiekt był inny.
Gdy potem Winston o tym rozmyślał, doszedł do wniosku, że największe wrażenie wywarło na nim płynne przejście mówcy od "Eurazji" do "Ostazji" w połowie zdania, bez najmniejszego wahania czy zaburzenia składni. W tamtej chwili Winstona pochłonęło jednak coś innego. Kiedy zapanował chaos i zrywano plakaty, z tyłu puknął go w ramię niedostrzeżony dotąd mężczyzna, który powiedział:
- Przepraszam, chyba upuściliście teczkę.
Winston bez słowa podniósł teczkę roztargnionym ruchem. Zdawał sobie sprawę, że miną całe dnie, zanim będzie miał sposobność zajrzeć do Książki. Gdy manifestacja dobiegła końca, udał się do Ministerstwa Prawdy, choć dochodziła już dwudziesta trzecia. Podobnie zrobili wszyscy inni pracownicy resortu. Właściwie zbędne były polecenia widoczne na teleekranach, wzywające każdego na stanowisko.
Oceania toczyła wojnę z Ostazją, Oceania zawsze toczyła wojnę z Ostazją. Spora część piśmiennictwa politycznego z ostatnich pięciu lat nagle stała się nieaktualna. Wszelkiego rodzaju doniesienia i zapiski, gazety, książki, ulotki, filmy, nagrania, zdjęcia - ich treść należało błyskawicznie sprostować. Choć nie wydano żadnego rozporządzenia, było powszechnie wiadomo, że szefowie wydziałów oczekują, aby w ciągu tygodnia usunięto wszystkie odniesienia do wojny z Eurazją i sojuszu z Ostazją. Okazało się to tytanicznym zadaniem, tym bardziej że o wymaganych korektach nie wolno było mówić wprost. Wszyscy w Wydziale Archiwów pracowali osiemnaście godzin na dobę, łapiąc zaledwie dwie, trzy godziny snu. Z piwnicy przyniesiono materace, które ułożono w korytarzach: posiłki składały się z kanapek i kawy Victory rozwożonych na wózkach przez personel stołówki. Za każdym razem, gdy Winston przerywał pracę, aby się przespać, starał się zostawić puste biurko, lecz gdy wracał do obowiązków, półprzytomny i obolały, okazywało się, że blat znowu zasypała lawina zwojów, jak śnieg grzebiąc na wpół mowopis i zsuwając się na podłogę, zatem najpierw należało ułożyć wszystko w staranny plik, aby mieć przestrzeń do pracy. Najgorsze wydawało się to, że zadanie wymagało więcej niż tylko mechanicznych czynności. Owszem, często wystarczyło podstawić jedną nazwę za drugą, jednak przy korygowaniu szczegółowych opisów wydarzeń musiano się skupić i posłużyć wyobraźnią. Trzeba było mieć także sporą wiedzę geograficzną, aby przenieść wojnę z jednej części świata do drugiej.
Trzeciego dnia Winstona zaczęły nieznośnie boleć oczy, a szkła okularów co kilka minut dopraszały się wyczyszczenia. Odnosił wrażenie, że wykonuje katorżniczą pracę fizyczną, której wykonania miał prawo odmówić, lecz którą obsesyjnie pragnął doprowadzić do końca. Wcale mu nie przeszkadzało - w tych nieczęstych chwilach, gdy przypominał sobie prawdziwy przebieg zdarzeń - że każde słowo wymruczane do mowopisu, każdy ruch kopiowego ołówka jest świadomym kłamstwem. Zależało mu tak samo jak wszystkim w Wydziale Archiwów, aby dokonać idealnego zafałszowania historii. Rankiem szóstego dnia napływ papierowych zwojów spowolnił. Przez następne pół godziny nic nie wypadło z rury; potem tylko jeden zwój, wreszcie nastąpił koniec. Mniej więcej w tym samym czasie wszędzie osłabło natężenie pracy. Po wydziale przetoczyło się głębokie, choć ukradkowe, westchnienie ulgi. Dokonano wielkiego dzieła, należało to jednak utrzymać w tajemnicy. Teraz nikt już nie mógłby doszukać się żadnych źródeł, które świadczyłyby, że kiedykolwiek toczono wojnę z Eurazją. O dwunastej ogłoszono, że wszyscy pracownicy ministerstwa są wolni aż do następnego ranka. Winston wziął teczkę z Książką - dotąd trzymaną między stopami podczas pracy i pod głową w trakcie snu - poszedł do domu, ogolił się i o mało nie zasnął w wannie, choć woda była letnia.
Przy akompaniamencie niemal zmysłowego trzasku swoich stawów ruszył schodami na piętro nad składzikiem pana Charringtona. Był zmęczony, lecz stracił ochotę na sen. Otworzył okno, rozpalił w małym brudnym prymusie i nastawił rondelek z wodą na kawę. Za moment miała się zjawić Julia, ale teraz zyskał wreszcie wolną chwilę, by zajrzeć do Książki. Usiadł w zniszczonym fotelu i odpiął klamry w teczce.
Zobaczył gruby tom w amatorsko wykonanej oprawie, bez tytułu i nazwiska autora na czarnej okładce. Również druk wydawał się odrobinę niestaranny. Kartki były wyświechtane i odłaziły od grzbietu, jakby książka przeszła przez wiele rąk. Na stronie tytułowej napisano:
TEORIA I PRAKTYKA KOLEKTYWIZMU
OLIGARCHICZNEGO
Emmanuel Goldstein
Winston zaczął czytać:
"ROZDZIAŁ PIERWSZY. IGNORANCJA TO SIŁA. Od początku spisywanych dziejów, a prawdopodobnie od końca neolitu, na świecie istnieją trzy klasy społeczne: wyższa, średnia i niższa. Podlegały one dodatkowym podziałom, miały niezliczone nazwy i różną liczebność, rozmaicie też układały się stosunki między nimi na przestrzeni wieków, jednak podstawowa struktura społeczna pozostała niezmieniona. Pomimo gwałtownych przewrotów i z pozoru nieodwracalnych przeobrażeń wciąż obowiązuje ta sama prawidłowość, podobnie jak żyroskop wraca do równowagi bez względu na to, jak daleko był wychylony.
Cele poszczególnych klas społecznych są całkowicie nie do pogodzenia"...
Winston przerwał lekturę, głównie po to, aby ponapawać się tym, że czyta w warunkach wygody i bezpieczeństwa. Był sam: wreszcie uwolniony od teleekranów i szpicli podsłuchujących przez dziurkę od klucza, uwolniony nawet od nerwowego odruchu oglądania się przez ramię i zakrywania książki ręką. Miłe letnie powietrze pieściło mu policzki. Z oddali dobiegały niewyraźne okrzyki dzieci, a w pokoju ciszę mąciło jedynie owadzie cykanie zegara. Winston wcisnął się głębiej w fotel i oparł stopy o kratę kominka. To właśnie jest błogość, to właśnie jest wieczny spokój. Nagle, jak człowiek, który wie, że przeczyta cały tekst wielokrotnie, otworzył Książkę w innym miejscu, trafiając na początek rozdziału trzeciego. Podjął na nowo lekturę:
"ROZDZIAŁ TRZECI. WOJNA TO POKÓJ. Rozpad świata na trzy wielkie supermocarstwa można było przewidzieć, a w istocie przewidziano, już w pierwszej połowie XX wieku. Wraz z wchłonięciem Europy przez Rosję i Imperium Brytyjskiego przez Stany Zjednoczone powstały dwie z istniejących obecnie potęg: Eurazja i Oceania. Trzecia, Ostazja, wyłoniła się jako odrębne państwo dopiero po kolejnym dziesięcioleciu chaotycznych zmagań. Tu i ówdzie granice pomiędzy trzema supermocarstwami są umowne, gdzie indziej kształtują się w zależności od zmiennych kolei wojny, na ogół jednak przebiegają według podziałów geograficznych. Eurazja zajmuje całą północną część kontynentu eurazjatyckiego, od Portugalii po cieśninę Beringa. Oceania to obie Ameryki, wyspy Oceanu Atlantyckiego, w tym Wyspy Brytyjskie, Australazja i południowa część Afryki. Ostazja, mniejsza od dwóch poprzednich, o słabo zarysowanej granicy zachodniej, obejmuje Chiny i kraje leżące na południe, Wyspy Japońskie oraz spory, lecz niestały pod względem wielkości obszar Mandżurii, Mongolii i Tybetu.
Te trzy supermocarstwa, przy takim lub innym układzie sił, bez przerwy toczą ze sobą wojnę, która trwa od dwudziestu pięciu lat. Wojna przestała być jednak desperackim i niszczycielskim zmaganiem zbrojnym, jakim była we wczesnych dekadach XX wieku. To raczej bój o ograniczonych celach, a strony walczące nie są w stanie wyeliminować siebie nawzajem, nie mają na względzie żadnych materialnych zysków i nie dzielą ich istotne różnice ideologiczne. Nie oznacza to jednak, że postrzeganie i prowadzenie wojny stały się mniej okrutne, bardziej cywilizowane. Wręcz przeciwnie, amok wojenny jest nieprzerwany i powszechny we wszystkich trzech mocarstwach, a takie akty bestialstwa jak gwałt, grabież, mordowanie dzieci, zakuwanie całych populacji w kajdany oraz odwet dokonywany na jeńcach, obejmujący nawet gotowanie i zakopywanie żywcem, uchodzą za coś normalnego, wręcz godnego pochwały, gdy dopuszczają się ich swoi, a nie wróg. Lecz w kategoriach fizycznych wojna wymaga uczestnictwa niewielkiej liczby ludzi, przeważnie znakomicie wyszkolonych specjalistów, co oznacza stosunkowo niskie straty. Starcia zbrojne, jeżeli w ogóle do nich dochodzi, są prowadzone na mgliście zarysowanych pograniczach, o których położeniu przeciętny człowiek ma blade pojęcie, lub na szlakach morskich w pobliżu pływających fortec strzegących punktów o znaczeniu strategicznym. W dużych skupiskach ludności wojna to ciągły niedostatek dóbr konsumpcyjnych i sporadyczna eksplozja pocisku rakietowego, zbierająca żniwo kilkuset ofiar. Charakter wojny uległ zmianie, a ujmując rzecz precyzyjniej, zmieniły się jej priorytety. Motywy, które odegrały niewielką rolę w światowych wojnach pierwszej połowy XX wieku, teraz stały się decydujące i determinują podejmowane działania.
Aby zrozumieć istotę obecnej wojny - pomimo zmiennych sojuszy jest to wciąż ta sama wojna - należy sobie po pierwsze uświadomić, że nie doprowadzi ona do zdecydowanego rozstrzygnięcia. Żadne z trzech mocarstw nie może być ostatecznie pokonane, choćby sprzymierzyły się przeciw niemu dwa pozostałe. Panuje niezachwiana równowaga sił, a naturalne granice stanowią nieprzebyty szaniec obronny. Eurazję chroni jej ogromna przestrzeń lądowa, Oceanię bezmiar Atlantyku i Pacyfiku, Ostazję z kolei płodność i pracowitość jej populacji. Ponadto nie ma już o co walczyć w kategoriach materialnych. Po upowszechnieniu samowystarczalnej gospodarki, w której produkcja i konsumpcja zostały sprzęgnięte razem, walka o zdobycie nowych rynków zbytu straciła sens, a rywalizacja o surowce przestała być sprawą życia i śmierci. Każde z trzech mocarstw ma na tyle rozległe terytorium, że w obrębie własnych granic może pozyskać niemal wszystkie potrzebne surowce. Jeżeli wojna w ogóle ma jakikolwiek cel pod względem ekonomicznym, to jest nim zdobycie taniej siły roboczej. Poza granicami trzech mocarstw znajduje się bezpański obszar w kształcie nieregularnego czworoboku zamieszkany przez jedną piątą populacji świata, a jego wierzchołkami są Tanger, Brazzaville, Darwin i Hongkong. To właśnie o panowanie nad tym gęsto zaludnionym regionem oraz nad Arktyką bez przerwy toczą wojnę trzy mocarstwa. W praktyce jednak żadne nie jest w stanie utrzymać kontroli nad całym spornym obszarem. Jego poszczególne części przechodzą bez przerwy z rąk do rąk, a o kolejnych zmianach sojuszy przesądza okazja do zdobycia tego lub tamtego zakątka dzięki nagłemu, zdradzieckiemu zerwaniu dotychczasowego przymierza.
Wszystkie sporne tereny mają złoża cennych minerałów, niektóre dostarczają ważnych płodów rolnych, takich jak kauczuk, który w chłodniejszym klimacie trzeba produkować metodą syntetyczną, co jest znacznie kosztowniejsze. Lecz nade wszystko obszary te są niewyczerpanym źródłem taniej siły roboczej. To mocarstwo, które zawładnie Afryką równikową, krajami Bliskiego Wschodu, południowymi Indiami lub wyspami Indonezji, zyska do dyspozycji dziesiątki, setki milionów źle opłacanych pracowitych kulisów. Mieszkańcy tych obszarów, mniej lub bardziej jawnie sprowadzeni do statusu niewolników, trafiają nieustannie z rąk do rąk kolejnych zdobywców i są bez końca wykorzystywani tak samo jak węgiel czy ropa naftowa w wyścigu zbrojeń i rywalizacji o nowe terytoria. Należy zaznaczyć, że starcia zbrojne nigdy nie wykraczają poza obręb spornych obszarów. Granica Eurazji bez ustanku przesuwa się w tę i z powrotem od dorzecza Konga po północne wybrzeże Morza Śródziemnego; wyspy Oceanu Indyjskiego i Pacyfiku są na zmianę opanowywane przez Oceanię i Ostazję, w Mongolii linia podziału między Eurazją a Ostazją nigdy nie zastyga, zaś wszystkie trzy mocarstwa zgłaszają roszczenia do ogromnych terenów wokół bieguna północnego, w dużej mierze niezamieszkanych i niezbadanych, jednak równowaga sił pozostaje właściwie nienaruszona, a obszary stanowiące serce trzech państw są bezpieczne. Ponadto praca wyzyskiwanych ludów z okolic równika nie jest niezbędna do funkcjonowania globalnej gospodarki. Nie stanowi wkładu w bogactwo świata, gdyż całą produkcję pochłania wojna, której jedynym celem jest uzyskanie lepszej pozycji do toczenia kolejnej wojny. Wysiłek zniewolonych przyczynia się wyłącznie do eskalacji nieprzerwanego konfliktu zbrojnego. Gdyby ich nie było, światowy ustrój społeczny oraz sposoby jego podtrzymywania pozostałyby niezmienione.
Podstawowy cel działań wojennych (zgodnie z zasadami dwumyślenia jest on uznany i zarazem nieuznany przez kierownictwo Partii Wewnętrznej) stanowi zużycie wytworzonych towarów bez podnoszenia stopy życiowej. Już pod koniec XIX wieku w społeczeństwach uprzemysłowionych zaczął pojawiać się problem, co począć z nadwyżką dóbr konsumpcyjnych. Obecnie, kiedy większość ludzi cierpi głód, problem ten zszedł na plan dalszy, lecz być może byłoby tak nawet wtedy, gdyby zrezygnowano z celowego eliminowania nadwyżek. Dzisiejszy świat to obraz głodu, nędzy i ruiny w porównaniu ze światem sprzed roku 1914, a wydaje się taki w jeszcze większym stopniu, gdy weźmiemy pod uwagę, o jakiej przyszłości marzyli ludzie z tamtego okresu. Na początku XX wieku umysł prawie każdego wykształconego człowieka wypełniała wizja przyszłego społeczeństwa - dobrobytu, ładu, wydajnej pracy i czasu wolnego - wizja połyskliwego sterylnego świata ze szkła, stali i śnieżnobiałego betonu. Nauka i technika rozwijały się w zawrotnym tempie i wydawało się naturalne, że nic już tego nie zatrzyma. Stało się jednak inaczej, po części wskutek zubożenia spowodowanego długą serią wojen i rewolucji, po części dlatego, że postęp naukowy i techniczny zależał od empirycznego myślenia, które nie mogło być uprawiane w skrajnych reżimach politycznych. Ogólnie rzecz biorąc, dzisiejszy świat jest znacznie bardziej prymitywny niż ten sprzed pięćdziesięciu lat. Owszem, rozwinęły się niektóre zacofane obszary, wynaleziono również urządzenia, które znajdują zastosowanie w wojskowości i inwigilacji policyjnej, niemniej badania i eksperymenty naukowe w zasadzie zanikły, a ze spustoszeniami spowodowanymi wojną atomową w latach pięćdziesiątych nigdy się w pełni nie uporano. Jednak niebezpieczeństwa mechanizacji bynajmniej nie należą do przeszłości. Kiedy pojawiły się pierwsze maszyny, dla wszystkich ludzi myślących stało się jasne, że nastąpił kres ludzkiego mozołu, a zatem, w dużej mierze, kres nierówności społecznych. Gdyby właśnie w tym celu używano maszyn, w ciągu kilku pokoleń wyeliminowano by głód, katorżniczą pracę, brak higieny, analfabetyzm i choroby. I choć na względzie miano inne cele, to niejako automatycznie - wskutek wytwarzania dóbr, które wbrew zamysłowi trafiały jednak do podziału - uprzemysłowienie przyczyniło się do istotnego podniesienia stopy życiowej przeciętnego człowieka w ciągu pięćdziesięciu lat między schyłkiem wieku XIX a połową XX.
Uświadomiono sobie, że powszechny wzrost zamożności grozi zachwianiem - właściwie załamaniem - struktury społecznej. W świecie, w którym obowiązuje krótki dzień pracy, wszyscy mają w bród żywności, mieszkają w domach z bieżącą wodą i lodówką, posiadają samochód albo nawet samolot, zniknęłaby najoczywistsza, a być może najistotniejsza forma nierówności społecznej. Gdyby dostatek stał się zjawiskiem powszechnym, zatarłyby się różnice. Bez wątpienia można było wyobrazić sobie społeczeństwo, w którym bogactwo, w rozumieniu posiadanych dóbr materialnych i komfortowego życia, dzielone jest po równo, natomiast władza pozostaje w rękach nielicznej uprzywilejowanej kasty. Lecz w praktyce społeczeństwo takie miałoby wątłe podstawy. Albowiem gdyby wszyscy bez wyjątku zyskali poczucie bezpieczeństwa i czas wolny, wielkie masy ludzkie, które w normalnych okolicznościach są utrzymywane w ignorancji na skutek ubóstwa, wykształciłyby się i nauczyły myśleć na własny rachunek, a wtedy prędzej czy później uświadomiłyby sobie, że uprzywilejowana mniejszość nie ma racji bytu i jej władzę należy obalić. W dłuższej perspektywie fundamentem społeczeństwa hierarchicznego musiały być nędza i ciemnota. Powrót do dawnej gospodarki rolnej, o czym marzyli niektórzy myśliciele na początku XX wieku, był niepraktycznym rozwiązaniem. Kolidował z pogonią za mechanizacją, która stała się na wpół instynktowna prawie na całym świecie, ponadto kraj, który pozostałby przemysłowo zacofany, byłby militarnym słabeuszem i z pewnością musiałby się podporządkować bardziej rozwiniętym rywalom.
Utrzymanie mas w nędzy poprzez ograniczenie wytwarzania dóbr także okazało się niezadowalającym rozwiązaniem. Tak właśnie było na ostatnim etapie rozwoju kapitalizmu, mniej więcej w latach 1920-1940. Gospodarkę wielu krajów doprowadzono do stagnacji, przestano uprawiać ziemię i rozbudowywać środki produkcji, wielkie rzesze ludzi pozbawione pracy żyły z głodowego zasiłku. Ale to także doprowadziło do słabości militarnej, a ponieważ niedostatek będący następstwem takiej polityki był zjawiskiem wymuszonym, nieuchronnie narodził się opór. Zatem problem polegał na tym, jak utrzymać machinę przemysłu w ciągłym ruchu bez zwiększania ogólnoświatowej zamożności. Towary należało produkować, ale nie rozprowadzać. W praktyce jedyną drogą osiągnięcia tego celu była nieprzerwana wojna.
Istotą wojny jest zniszczenie, niekoniecznie ludzkiego życia, natomiast z całą pewnością wytworów ludzkiej pracy. Wojna to sposób, aby zetrzeć na proch, wysadzić w stratosferę lub zatopić na dnie morza dobra, które w przeciwnym razie mogłyby posłużyć do nadmiernej poprawy egzystencji szerokich mas, a stąd, w dłuższej perspektywie, do ich emancypacji. Jeśli nawet środki prowadzenia wojny nie ulegają zniszczeniu, to ich wytwarzanie pozostaje dogodnym sposobem zaangażowania siły roboczej do produkcji tego, co nie jest towarem konsumpcyjnym. Pływająca forteca, na przykład, wymaga nakładu pracy potrzebnego do zbudowania kilkuset statków handlowych. Ostatecznie trafia ona na złom jako przestały sprzęt bojowy i nie przynosi nikomu żadnej materialnej korzyści, a wtedy angażuje się ogromne moce produkcyjne, aby skonstruować kolejną. Z reguły przemysł zbrojeniowy pochłania wszelkie nadwyżki pozostałe po zaspokojeniu najbardziej podstawowych potrzeb ludności. W praktyce te potrzeby są zawsze niedoszacowane, w rezultacie czego występuje chroniczny niedobór niezbędnych towarów, co postrzega się jest jako korzyść. Celowo realizowana jest polityka utrzymywania nawet faworyzowanych grup na granicy niedostatku, ponieważ powszechne braki zwiększają wartość drobnych przywilejów, zatem pogłębiają różnice między grupami w społeczeństwie. Według kryteriów z początku XX wieku nawet członek Partii Wewnętrznej wiedzie skromne, pracowite życie. A jednak nieliczne luksusy, które osładzają mu codzienność - duże wygodne mieszkanie, gatunkowa odzież, lepsza żywność, napoje i tytoń, dwaj, trzej służący, prywatne auto lub śmigłowiec - sytuują go w zupełnie innym świecie niż członka Partii Zewnętrznej, a członek Partii Zewnętrznej z kolei ma podobnie uprzywilejowaną pozycję w porównaniu z uciskanymi masami, które określamy mianem "prolów". W społeczeństwie panuje atmosfera typowa dla oblężonego miasta, w którym kęs koniny przesądza o pełnym brzuchu lub głodzie. Jednocześnie świadomość toczenia wojny, a zatem poczucie zagrożenia, sprawia, że naturalnym, nieuchronnym warunkiem przetrwania wydaje się oddanie całej władzy w ręce niewielkiej kasty.
Wojna, co zostanie tutaj wykazane, nie tylko prowadzi do koniecznego zniszczenia, lecz jeszcze czyni to w sposób psychologicznie akceptowany. W zasadzie bez większego trudu można by roztrwonić nadwyżkę mocy produkcyjnych na wznoszenie świątyń czy piramid, kopanie i zasypywanie dołów, a nawet wytwarzanie ogromnych ilości towarów przeznaczonych do spalenia. Lecz takie zabiegi zapewniałyby wyłącznie ekonomiczne podwaliny ustroju hierarchicznego. A co z emocjonalnymi? Rzecz nie leży w morale mas, których nastawienie jest nieistotne dopóty, dopóki wykonują swoją pracę, lecz w morale samej Partii. Nawet od najniższej rangi członka Partii oczekuje się kompetencji i pracowitości, a nawet inteligencji w wąsko zakreślonych granicach, musi on jednak być zarazem godnym zaufania, naiwnym fanatykiem, którym kierują strach, nienawiść, uwielbienie i iście orgiastyczne poczucie triumfu. Innymi słowy, powinien mieć mentalność odpowiadającą stanowi wojny. Nie liczy się, czy wojna istotnie się toczy ani też - skoro wykluczone jest czyjekolwiek decydujące zwycięstwo - jak układają się jej koleje. Ważne tylko, aby obowiązywał stan wojny. Rozdwojenie umysłowe, którego Partia wymaga od swych członków i o które o wiele łatwiej w atmosferze wojny, stało się teraz zjawiskiem niemal powszechnym, a im wyższa ranga, tym wyraźniej rzuca się ono w oczy. To właśnie w łonie Partii Wewnętrznej amok wojenny i nienawiść do wroga są najsilniejsze. Ze względu na piastowanie kierowniczych funkcji członkowie Partii Wewnętrznej nieuchronnie zdają sobie sprawę, że to lub inne doniesienie z frontu jest kłamstwem, być może nawet zdają sobie sprawę, że cała ta wojna to jedno wielkie oszustwo, bo albo w ogóle się nie toczy, albo toczy się z przyczyn innych niż podawane oficjalnie, lecz świadomość tę skutecznie neutralizują techniki dwumyślenia. Niemal mistyczna wiara każdego członka Partii Wewnętrznej w realność wojny pozostaje więc niezachwiana, podobnie jak przeświadczenie o ostatecznym zwycięstwie Oceanii i jej władzy nad światem.
Wszyscy członkowie Partii Wewnętrznej wierzą w rychłe zwycięstwo Oceanii jak w święty sakrament. Zostanie ono osiągnięte albo poprzez stopniowy podbój kolejnych terytoriów, co doprowadzi do ogromnej przewagi nad wrogiem, albo dzięki skonstruowaniu nowej, bezkonkurencyjnej broni. Badania nad bronią tego typu prowadzone są bez ustanku i stanowią jedną z niewielu dziedzin, w których wciąż rozwijają się wynalazczość i myślenie spekulatywne. We współczesnej Oceanii nauka w dawnym rozumieniu tego słowa właściwie przestała istnieć. W nowomowie nie ma nawet takiego określenia. Dociekania empiryczne, będące w przeszłości podstawą wszystkich dokonań naukowych, stoją w sprzeczności z fundamentalnymi założeniami anglosocu. Postęp techniczny jest dozwolony tylko wtedy, gdy może zostać wykorzystany do dalszego ograniczenia wolności człowieka. We wszystkich wartościowych dziedzinach życia świat albo stoi w miejscu, albo wręcz się cofa. Ziemię orze się pługiem konnym, książki zaś pisze maszyna. Lecz w sprawach najwyższej wagi - a więc w sferze wojny i inwigilacji policyjnej - wciąż zaleca się, a przynajmniej toleruje, podejście empiryczne. Dwojakim celem Partii jest uczynić sobie ziemię poddaną oraz raz na zawsze wyeliminować niezależne myślenie. Dlatego Partia musi rozwiązać dwa zasadnicze problemy. Jeden to, jak wbrew woli człowieka poznać jego myśli, drugi zaś, jak w ciągu kilku sekund i bez uprzedzenia zgładzić kilkaset milionów ludzi. Wszelka dozwolona działalność naukowa skupia się właśnie na tych dążeniach. Współczesny naukowiec to albo połączenie psychologa i inkwizytora - gorliwie docieka sensu ludzkiej mimiki, gestów i tonu głosu, sprawdza skuteczność narkotyków, terapii wstrząsowej, hipnozy i tortur fizycznych w wydobywaniu zeznań - albo jest chemikiem, fizykiem czy biologiem, zainteresowanym tylko tymi aspektami swojej dziedziny naukowej, które mogą posłużyć ludobójstwu. W przepastnych laboratoriach Ministerstwa Pokoju oraz w ośrodkach badawczych ukrytych w brazylijskiej dżungli, na australijskiej pustyni i na odludnych wysepkach Antarktydy zespoły specjalistów eksperymentują niestrudzenie. Jedni skupiają się na obmyślaniu logistyki przyszłych wojen, inni konstruują coraz większe pociski rakietowe, wytrzymalsze opancerzenie i materiały wybuchowe o piorunującej sile rażenia, kolejni starają się wyhodować zarazki chorobotwórcze odporne na wszelkie przeciwciała, opracować bardziej zabójcze gazy bojowe i rozpuszczalne trucizny, które można wyprodukować w takiej ilości, aby zniszczyć roślinność całego kontynentu, jeszcze inni usiłują skonstruować pojazd, który poruszałby się pod ziemią niczym okręt podwodny w oceanie oraz samolot uniezależniony od częstych lądowań, są też tacy, którzy badają o wiele bardziej iluzoryczne możliwości, jak na przykład skupienie promieni słonecznych dzięki soczewkom zawieszonym tysiące kilometrów stąd, w przestrzeni kosmicznej, czy wywoływanie trzęsień ziemi i tsunami wskutek wykorzystania wysokiej temperatury wnętrza Ziemi.
Przedsięwzięcia te są dalekie od realizacji, a żadne z trzech mocarstw nie zyskuje w tym wyścigu istotnej przewagi nad konkurentami. Zastanawiające jest to, że przecież wszystkie dysponują - w postaci bomby atomowej - bronią o znacznie większej sile rażenia, niż prawdopodobnie miałyby nowe wynalazki naukowców. Choć Partia, jak zwykle, sobie przypisuje jej wynalezienie, to w istocie pierwsze bomby tego typu pojawiły się już na początku lat czterdziestych, a mniej więcej dziesięć lat później zostały użyte na dużą skalę. Właśnie wtedy kilkaset bomb atomowych zrzucono na ośrodki przemysłowe, głównie w europejskiej części Związku Radzieckiego, Europie Zachodniej i Ameryce Północnej. W konsekwencji elity rządzące doszły do wniosku, że użycie kolejnych bomb doprowadziłoby do upadku struktury społecznej, a co za tym idzie, do końca ich władzy. Dlatego ataki ustały, choć nie zawarto ani nawet nie zasugerowano żadnego oficjalnego porozumienia. Trzy mocarstwa nadal produkowały bomby i gromadziły arsenały w nadziei na ostateczne rozstrzygnięcie wojny, które w ich przekonaniu miało nadejść prędzej czy później. Tymczasem wynalazczość w dziedzinie wojskowości wyhamowała na trzydzieści, czterdzieści lat. Częściej niż dotąd wykorzystuje się śmigłowce, bombowce zastąpił w dużej mierze pocisk samosterujący, a szybki, lecz zawodny okręt wojenny wyparła prawie niezatapialna pływająca forteca, poza tym jednak rozwój ustał. W powszechnym użytku wciąż są czołg, okręt podwodny, torpeda, ciężki karabin maszynowy, jak również karabin strzelecki i granat ręczny. I wbrew doniesieniom w prasie i na teleekranach o nieustannych rzeziach nie powtórzyły się już mordercze bitwy znane z wcześniejszych wojen, kiedy to w ciągu tygodni życie traciły setki tysięcy lub nawet miliony ludzi.
Żadne z trzech supermocarstw nigdy nie waży się na ryzyko przeprowadzenia operacji, która groziłaby jego klęską. Jeśli w ogóle inicjuje się większe działania, to tylko w formie nagłego ataku na siły sojusznika. Wszystkie mocarstwa stosują lub udają, że stosują, taką samą strategię. Dążą do tego, aby synchronizując akcje zbrojne z negocjacjami i zdradzieckimi manewrami, kręgiem swoich baz wojskowych otoczyć jedno z dwóch konkurencyjnych państw, potem podpisać z nim układ o nieagresji i tak długo zachowywać pokojowe relacje, aż uśpi się jego czujność. W uzyskanym w ten sposób czasie można rozmieścić rakiety z głowicami atomowymi we wszystkich strategicznych punktach, a w końcu odpalić je równocześnie, powodując zniszczenia tak ogromne, że wykluczające ewentualny odwet. Wtedy nastąpi pora podpisania z pozostałym mocarstwem traktatu o przyjaźni, a wszystko w ramach przygotowań do kolejnego ataku. Nie trzeba wyjaśniać, że plany te to mrzonki niemające szansy na realizację. Ponadto jedyne działania bojowe koncentrują się w pobliżu równika i bieguna północnego; nigdy nie dokonuje się inwazji na rdzenne tereny nieprzyjaciela. To właśnie tłumaczy, dlaczego w niektórych regionach granice między mocarstwami wytyczone są arbitralnie. Na przykład Eurazja bez trudu mogłaby podbić Wyspy Brytyjskie, geograficznie stanowiące część Europy, a Oceania przesunąć swoje granice aż do Renu, a nawet Wisły. Lecz to pogwałciłoby milcząco respektowaną przez wszystkie strony zasadę integralności kulturowej. Gdyby Oceania zagarnęła tereny zwane dawniej Francją i Niemcami, koniecznością byłaby eksterminacja tamtejszej ludności - zadanie o kolosalnej skali - lub wchłonięcie około stu milionów mieszkańców stanowiących społeczeństwo o podobnym stopniu zaawansowania technicznego. Wszystkie trzy mocarstwa borykają się z tym samym problemem. Warunkiem przetrwania ich ustroju jest całkowity brak kontaktu z cudzoziemcami - z wyjątkiem jeńców i ciemnoskórych niewolników. Nawet na aktualnego sojusznika patrzy się z podejrzliwością. Przeciętny Oceańczyk nigdy nie widział mieszkańca Eurazji ani Ostazji, pomijając jeńców wojennych, a znajomość języków obcych jest zakazana. Gdyby bowiem pozwolono mu zetknąć się z cudzoziemcami, przekonałby się, że są takimi samymi istotami jak on, a większość z tego, co o nich słyszał, to kłamstwa. Zamurowany świat, w którym żyje, ległby w gruzach i być może prysłyby strach, nienawiść i kołtuństwo, które są podstawą morale tego człowieka. Dlatego wszystkie strony konfliktu zdają sobie sprawę, że bez względu na to, jak często Persja, Egipt, Jawa i Cejlon trafiają z jednych rąk do drugich, głównych granic państwowych nie może przekraczać nic oprócz wystrzelonych rakiet.
Pod tym wszystkim kryje się coś, co się dostrzega, ale przemilcza, a mianowicie że warunki bytowe we wszystkich trzech mocarstwach są właściwie takie same. W Oceanii obowiązuje ideologia nazwana anglosoc, w Eurazji neobolszewizm, w Ostazji używa się chińskiego określenia tłumaczonego na ogół jako "kult śmierci", choć być może sens lepiej oddałoby "wymazanie jaźni". Oceańczykowi nie wolno znać zasad dwóch pozostałych ideologii, wpaja się mu natomiast wstręt do nich jako do przejawów szokującego barbarzyństwa wymierzonego w moralność i zdrowy rozsądek. W istocie jednak trudno byłoby odróżnić te trzy ideologie, a wspierane przez nie ustroje społeczne są wręcz identyczne. Wszędzie występuje ta sama hierarchiczna struktura w formie piramidy, kult przywódcy o niemal boskim statusie i gospodarka całkowicie podporządkowana wojnie i przez nią napędzana. Z tego wynika, że żadne z trzech mocarstw nie tylko nie może zatriumfować nad pozostałymi, ale również nie odniosłoby z tego żadnej korzyści. Wręcz przeciwnie, dopóki pozostają w stanie konfliktu, dopóty podpierają się nawzajem jak trzy karabiny ustawione w kozioł. I jak zwykle elity władzy wszystkich trzech państw są równocześnie świadome i nieświadome tego, co się dzieje. Życie poświęcają na podbój całego świata, lecz zarazem zdają sobie sprawę, że wojna powinna trwać bez końca, bez niczyjego ostatecznego zwycięstwa. A ponieważ znikło niebezpieczeństwo totalnej klęski, można zaprzeczać rzeczywistości, co jest cechą naczelną anglosocu i konkurencyjnych systemów ideologicznych. Należy w tym miejscu powtórzyć to, co zostało stwierdzone wcześniej, a mianowicie że przewlekłość wojny zmieniła zasadniczo jej charakter.
W minionych wiekach wojna, niemalże z definicji, prędzej czy później dobiegała końca, najczęściej w formie czyjegoś wyraźnego zwycięstwa lub porażki. Dawniej była też jednym z najlepszych sposobów umocowania wspólnoty ludzkiej w realności świata fizycznego. Wszyscy władcy we wszystkich stuleciach usiłowali narzucić poddanym fałszywą wizję rzeczywistości, nie mogli jednak upowszechniać iluzji, która osłabiałaby wartość bojową własnych sił zbrojnych. Dopóki klęska powodowała utratę niepodległości lub inne niepożądane następstwa, dopóty należało ze wszystkich sił zabezpieczyć się przed przegraną. Zatem nie wolno było lekceważyć twardych realiów. W filozofii, religii, etyce czy polityce dwa plus dwa mogło równać się pięć, lecz przy konstruowaniu działa lub samolotu suma musiała wynieść cztery. Mało przedsiębiorcze narody prędzej czy później padały ofiarą podboju, a dążenie do rozwoju technicznego nie sprzyjało szerzeniu iluzji. Ponadto efektywność oznaczała umiejętność wyciągania lekcji z przeszłości, a to wymagało wyrobienia sobie właściwego o niej pojęcia. Oczywiście gazety i podręczniki zawsze przedstawiały ubarwioną i stronniczą wersję wydarzeń, lecz fałszowanie, jakie obserwujemy dzisiaj, byłoby wówczas nie do pomyślenia. Perspektywa wojny stanowiła gwarancję zbiorowej poczytalności - dla elit władzy gwarancję prawdopodobnie najważniejszą. Dopóki wojnę można było wygrać lub przegrać, dopóty rządzący musieli stąpać twardo po ziemi.
Kiedy jednak wojna zmienia się w konflikt trwający bez końca, przestaje stanowić zagrożenie. W warunkach nieprzerwanej wojny nie ma żadnych bezwzględnych potrzeb w kategoriach wojskowych. Postęp techniczny może ulec zahamowaniu, a najbardziej oczywiste fakty da się zakwestionować lub pominąć. Jak wykazano powyżej, w dziedzinie wojskowości wciąż prowadzi się badania, które można od biedy uznać za naukowe, lecz w zasadzie jest to snucie fantazji, a brak rezultatów nie ma znaczenia. Efektywność, nawet sprawność bojowa, przestała być konieczna. W Oceanii jedynym efektywnie działającym organem jest Myślicja. Jako że wszystkie trzy supermocarstwa są niepokonane, każde stanowi odrębny świat, w którym można bezkarnie szerzyć najbardziej wypaczone idee. Rzeczywistość daje o sobie znać wyłącznie w aspektach podstawowych potrzeb bytowych - jedzenia i picia, dachu nad głową, odzieży - oraz wystrzeganiu się nieszczęść w rodzaju połknięcia trucizny czy wypadnięcia z okna na ostatnim piętrze. Wciąż obowiązuje rozróżnienie między życiem a śmiercią i przyjemnością a bólem, ale nic ponadto. Odcięty od świata zewnętrznego i od przeszłości mieszkaniec Oceanii przypomina człowieka zawieszonego w przestrzeni kosmicznej, niewiedzącego, gdzie jest góra, gdzie dół. Rządzący takim państwem sprawują władzę absolutną, o jakiej nie mogli nawet pomarzyć faraonowie ani cesarze rzymscy. Muszą tylko zapobiegać śmierci głodowej nadmiernej liczby swoich poddanych oraz utrzymywać technikę wojskową na tak samo niskim poziomie jak nieprzyjaciel. Jeśli zapewnią to minimum, mogą dowolnie wypaczać rzeczywistość. Zatem jeżeli stosować kryteria znane z przeszłości, dzisiejsza wojna to zwykłe oszustwo. Przypomina starcia jeleni, których poroża wyrosły pod takim kątem, że nie sposób wyrządzić krzywdy przeciwnikowi. Lecz choć wojna jest fikcją, spełnia określoną funkcję. Prowadzi do spożytkowania nadwyżki produkcyjnej i przyczynia się do umocnienia określonej atmosfery społeczno-politycznej, niezbędnej do utrzymania ustroju hierarchicznego. Wojna, jak zostanie wykazane, jest dzisiaj sprawą wewnętrzną danego państwa. W przeszłości władcy wszystkich krajów, choć być może dostrzegali, że w ich wspólnym interesie leży ograniczenie destrukcyjności wojny, toczyli ze sobą konflikty zbrojne, a zwycięzcy zawsze łupili terytoria pokonanych. W naszych czasach państwa ze sobą nie walczą. Wojnę toczy władza przeciw własnym obywatelom, a celu nie stanowi podbój nowych ziem ani obrona własnych, lecz zachowanie panującego ustroju hierarchicznego w nienaruszonym stanie. Samo określenie "wojna" jest więc mylące. Właściwie można stwierdzić, że z powodu swojej ustawiczności wojna przestała istnieć. Ta osobliwa presja, której poddani byli ludzie od czasów neolitu aż do początków XX wieku, przeminęła i została zastąpiona czymś zgoła innym. Gdyby trzy mocarstwa, zamiast walczyć ze sobą, postanowiły żyć w pokoju z poszanowaniem swoich granic, efekt byłby w dużej mierze podobny. W tym wypadku każde z nich pozostałoby odrębnym światem, uwolnionym na zawsze od wszelkiego otrzeźwiającego wpływu zagrożenia z zewnątrz. Trwały pokój niczym nie różniłby się od niekończącej się wojny. Taki właśnie jest głęboki sens partyjnego hasła: WOJNA TO POKÓJ, choć olbrzymia większość członków Partii rozumie je powierzchownie".
Winston przerwał lekturę na moment, a gdzieś w oddali zadudnił pocisk rakietowy. Wciąż czuł błogą rozkosz, że w samotności, niepodglądany przez teleekran, czyta zakazaną książkę. Samotność i poczucie bezpieczeństwa odbierał jako doznania fizyczne, pospołu z bólem zmęczonego ciała, miękkością fotela, muśnięciami lekkiego wietrzyka na policzku od strony okna. Książka go zafascynowała, a może raczej pokrzepiła. W pewnym sensie nie dowiedział się z niej nic nowego, lecz właśnie między innymi na tym polegała jej atrakcyjność. Głosiła to, co sam by napisał, gdyby potrafił uporządkować swoje rozproszone myśli. Była dziełem podobnego umysłu, tyle że umysłu o wiele tęższego, mniej strachliwego i funkcjonującego bardziej systematycznie. Najlepszymi książkami, skonstatował Winston, są te, które mówią nam to, co już wiemy. Właśnie wrócił do pierwszego rozdziału, gdy usłyszał kroki Julii na schodach; zerwał się z fotela, aby ją przywitać. Rzuciła na podłogę brązową torbę z narzędziami i padła mu w ramiona. Od ich ostatniego spotkania upłynął ponad tydzień.
- Mam Książkę - powiedział, gdy w końcu odsunęli się od siebie.
- Naprawdę? To dobrze - odparła bez większego zainteresowania i prawie natychmiast uklękła przy piecyku, aby zaparzyć kawę.
Do tematu Książki powrócili dopiero po półgodzinie spędzonej w łóżku. Wieczorny chłód skłonił ich do przykrycia się kocem. Z dołu dobiegały znajomy śpiew i szuranie butów na kamiennych płytach. Krzepka kobieta o czerwonych rękach, którą Winston widział, kiedy pierwszy raz zawitał do tego pokoju, była stałym elementem podwórka. Wydawało się, że o każdej porze dnia kursuje bez przerwy między balią a sznurem, na zmianę to zatykając sobie usta spinaczem do bielizny, to zanosząc się donośnym śpiewem. Julia ułożyła się na boku i zapadała w sen. Winston sięgnął po Książkę z podłogi i usiadł oparty o wezgłowie.
- Musimy ją przeczytać - oznajmił. - I ja, i ty. Wszyscy członkowie Bractwa muszą ją znać.
- Ty przeczytaj pierwszy - odrzekła z zamkniętymi oczami. - Najlepiej na głos. Będziesz mógł mi wyjaśniać wszystko po drodze.
Zegar wskazywał szóstą, a więc osiemnastą. Zostały im trzy, cztery godziny. Winston położył Książkę na kolanach i zaczął czytać:
"ROZDZIAŁ PIERWSZY. IGNORANCJA TO SIŁA.
Od początku spisywanych dziejów, a prawdopodobnie od końca neolitu, na świecie istnieją trzy klasy społeczne: wyższa, średnia i niższa. Podlegały one dodatkowym podziałom, miały niezliczone nazwy i różną liczebność, rozmaicie też układały się stosunki między nimi na przestrzeni wieków, jednak podstawowa struktura społeczna pozostała niezmieniona. Pomimo gwałtownych przewrotów i z pozoru nieodwracalnych przeobrażeń wciąż obowiązuje ta sama prawidłowość, podobnie jak żyroskop wraca do równowagi bez względu na to, jak daleko był wychylony"...
- Śpisz, Julio?
- Nie, najdroższy. Czytaj dalej. To wspaniałe.
"Cele poszczególnych klas społecznych są całkowicie nie do pogodzenia. Klasa wyższa pragnie zachować status quo. Klasa średnia dąży do zamiany miejsc z wyższą. Cel klasy najniższej - jeśli takowy cel występuje, bo stałą jej cechą jest nazbyt wielkie upodlenie trudami życia, aby choć w porywach miała świadomość czegokolwiek wykraczającego poza codzienne życie - to wyeliminowanie wszelkich różnic i stworzenie społeczeństwa, w którym wszyscy ludzie są równi. Tak oto w dziejach przewija się raz po raz ta sama walka. Przez długie okresy wydaje się, że klasa wyższa ma zapewnioną władzę, lecz prędzej czy później przychodzi chwila, kiedy panujący tracą wiarę w siebie albo zdolność do skutecznego rządzenia, względnie występuje jedno i drugie zjawisko. Zostają wtedy obaleni przez klasę średnią, która pozyskuje poparcie dołów społecznych, udając, że walczy o wolność i sprawiedliwość. Gdy tylko cel jest osiągnięty, klasa średnia sprowadza niższą do poprzedniej niewolniczej roli, a sama staje się klasą wyższą. Niedługo potem od jednej lub obu tych klas odrywa się nowa klasa średnia i cała walka rozpoczyna się od nowa. Ze wszystkich trzech klas tylko niższa nie osiąga swoich celów nawet na krótko. Przesadą byłoby twierdzenie, że na przestrzeni wieków nie dokonał się żaden postęp materialny. Nawet obecnie, w czasach zastoju, warunki bytowe przeciętnego człowieka są lepsze niż kilkaset lat temu. Lecz ani wzrost dostatku, ani złagodzenie obyczajów, ani reformy społeczne czy rewolucje nie przybliżyły choćby o milimetr realizacji powszechnej równości. Z perspektywy klasy niższej żadna zmiana dziejowa nie znaczyła nic więcej niż zmianę nazwy klasy panującej.
U schyłku XIX wieku dla wielu obserwatorów ta prawidłowość dziejowa stała się oczywista. Pojawiły się wówczas szkoły myślicieli, którzy historię interpretowali jako proces cykliczny i twierdzili, że nierówność jest niezmienną cechą ludzkiej cywilizacji. Pogląd ten, rzecz jasna, zawsze miał zwolenników, lecz teraz sformułowano go w sposób nowatorski. W przeszłości doktryna uzasadniająca konieczność istnienia hierarchicznej struktury społecznej była domeną klasy wyższej. Szerzyli ją królowie i arystokracja, jak również kler i kręgi prawnicze oraz podobne grupy pasożytujące na elicie władzy, a wymowę tej doktryny łagodzono obietnicą nagrody w wyimaginowanych zaświatach. Klasa średnia, dopóki walczyła o prymat, zawsze chętnie robiła użytek z takich idei jak wolność, sprawiedliwość, braterstwo. Teraz jednak ideę braterstwa zaczęli atakować ci, którzy jeszcze nie doszli do władzy, a zaledwie do niej aspirowali. W przeszłości klasa średnia wszczynała rewolucje pod sztandarem równości, następnie po odniesieniu zwycięstwa ustanawiała własną tyranię. Natomiast przedstawiciele nowej klasy średniej bez ogródek zapowiadali zaprowadzenie reżimu. Socjalizm, doktrynę, która pojawiła się na początku XIX wieku i była ostatnim ogniwem w myśleniu sięgającym buntów niewolników w starożytności, głęboko skaziły utopijne poglądy wcześniejszych stuleci. Lecz każda kolejna odmiana socjalizmu pojawiająca się po roku 1900 coraz jawniej zrywała z hasłami wolności i równości. Nowe ideologie stworzone w połowie stulecia - anglosoc w Oceanii, neobolszewizm w Eurazji oraz, używając powszechnie stosowanego określenia, "kult śmierci" w Ostazji - świadomie dążyły do umocnienia niewoli i nierówności. Te nowe ideologie wyrosły oczywiście z poprzednich, dlatego zachowały ich terminologię oraz deklarowały kontynuację ich dążeń. Lecz prawdziwym celem było zahamowanie postępu i biegu historii w dogodnym momencie. Wahadło dziejów znów miało się wychylić, po czym zastygnąć na zawsze. Jak zwykle klasę wyższą zamierzała usunąć i zastąpić klasa średnia, lecz tym razem dzięki świadomej strategii nowa elita chciała na zawsze zachować władzę.
Nowe doktryny były po części owocem rozwoju wiedzy i świadomości historycznej, które prawie nie istniały przed XIX stuleciem. Teraz pojmowano cykliczność dziejów, a przynajmniej takie panowało przekonanie, a skoro rozumiano procesy, można je było kształtować. Lecz główny powód stanowiło to, że na początku XX wieku technicznie możliwe stało się zaprowadzenie idei równości między ludźmi. Oczywiście nadal panowała nierówność pod względem wrodzonych zdolności, a wyspecjalizowanie w tej lub innej dziedzinie dokonywało się z korzyścią dla jednych kosztem innych, znikła wszakże potrzeba utrzymywania podziałów klasowych i wielkich różnic majątkowych. Dawniej przepaść klasowa była nie tylko nieuchronna, ale też pożądana. Nierówność stanowiła cenę rozwoju cywilizacji. Jednak wraz z początkiem industrializacji sytuacja się zmieniła. Choć ludzie nadal wykonywali różne prace, mogli teraz żyć na tym samym poziomie społecznym i materialnym. Zatem z perspektywy nowych warstw, które dążyły do przejęcia władzy, równość nie była już ideą wartą wcielenia w życie, lecz niebezpieczeństwem, którego należało unikać. W bardziej zacofanych czasach, kiedy społeczeństwo żyjące w sprawiedliwości i pokoju było odległym marzeniem, łatwo przychodziło uwierzyć w te ideały. Marzenie o ziemskim raju, gdzie wszyscy będą żyć razem w braterstwie, obywając się bez praw i wyzysku, od tysięcy lat nawiedzało ludzką wyobraźnię. Wizja ta przemawiała nawet do tych grup, które korzystały na każdej zmianie historycznej. Spadkobiercy rewolucji francuskiej, angielskiej i amerykańskiej po części wierzyli w swoje hasła mówiące o prawach człowieka, wolności słowa, równości wobec prawa i tym podobnych, a nawet do pewnego stopnia działali pod ich wpływem. Lecz w latach trzydziestych XX wieku wszystkie główne nurty myśli politycznej miały już charakter autorytarny. Ideę raju na ziemi zdyskredytowano dokładnie wtedy, gdy stała się możliwa do zrealizowania. Każda nowa teoria polityczna, bez względu na swoje miano, prowadziła do ustroju hierarchicznego i władzy reżimu. W warunkach ogólnego zaostrzenia kursu około roku 1930 praktyki, z którymi dawno zerwano, niekiedy setki lat wcześniej - uwięzienie bez procesu sądowego, traktowanie jeńców wojennych jak niewolników, egzekucje publiczne, wymuszanie zeznań torturami, wykorzystywanie zakładników, deportacje całych narodów - nie tylko znów się upowszechniły, lecz były szeroko akceptowane i bronione przez ludzi, którzy uważali siebie za światłych postępowców.
Dopiero po dziesięcioleciu batalii między państwami, wojen domowych, rewolucji i kontrrewolucji we wszystkich częściach świata anglosoc i konkurencyjne ideologie wyłoniły się jako w pełni opracowane doktryny polityczne. Ich zapowiedź stanowiły różne ustroje, zwykle uznawane za totalitarne, które wykształciły się we wcześniejszych latach tego stulecia, a podział globu wyłoniony z długotrwałego chaosu okazał się do przewidzenia. Tak samo do przewidzenia było to, kto konkretnie zawładnie światem. Nowa arystokracja składała się w dużej mierze z biurokratów, naukowców, techników, kadry związków zawodowych, speców od reklamy, socjologów, nauczycieli, dziennikarzy i zawodowych polityków. Ludzie ci, wywodzący się z uposażonej klasy średniej i wyższych warstw klasy pracującej, zostali ukształtowani i scaleni przez jałowy świat zmonopolizowanego przemysłu i scentralizowanej władzy. W porównaniu ze swymi poprzednikami w dawnych wiekach byli mniej chciwi, mniej skuszeni luksusem, żądniejsi władzy jako takiej, a nade wszystko bardziej świadomi swoich dążeń i wobec tego bardziej bezwzględni w eliminowaniu opozycji. To fundamentalna różnica. W zestawieniu z obecną tyranią wszystkie poprzednie należy uznać za nieudolną amatorszczyznę. Elity władzy w przeszłości zawsze były w pewnej mierze zarażone liberalizmem, zadowalały się podejmowaniem mało skutecznych działań i tłumiły wyłącznie jawny bunt, na ogół niezainteresowane tym, co myślą poddani. Według współczesnych kryteriów nawet średniowieczny Kościół katolicki jawi się jako instytucja tolerancyjna. Po części powodem było to, że w dawnych czasach żadna władza nie dysponowała dostatecznymi środkami, aby objąć całe społeczeństwo stałą inwigilacją. Dopiero wynalezienie druku ułatwiło manipulowanie opinią publiczną, a film i radio stanowiły kolejny etap tego procesu. Wraz z rozwojem telewizji i postępem technicznym, który przyczynił się do upowszechnienia urządzeń nadawczo-odbiorczych, prywatne życie dobiegło końca. Policja mogła objąć całodobową obserwacją - oficjalna propaganda zaś bombardować przekazem - każdego obywatela, a przynajmniej każdego obywatela wartego inwigilowania i zmanipulowania, z jednoczesnym wyeliminowaniem innych źródeł informacji. Tak oto po raz pierwszy pojawiła się możliwość nie tylko wymuszenia całkowitego posłuszeństwa wobec woli państwa, ale też uzyskania pełnej jednomyślności wśród obywateli.
Po rewolucjach lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych społeczeństwo jak zwykle przeorganizowało się w klasę wyższą, średnią i niższą. Lecz nowa klasa wyższa, w odróżnieniu od poprzedników, nie działała na oślep, bo zdawała sobie sprawę, czego wymaga zabezpieczenie jej interesów. Od dawna uświadamiano sobie, że jedyną niezawodną podstawą dla oligarchii jest kolektywizm. Dobrobyt i przywileje najłatwiej utrzymać, kiedy są dorobkiem całej zbiorowości. Tak zwane "zniesienie własności prywatnej", które nastąpiło w połowie stulecia, oznaczało w gruncie rzeczy skupienie dóbr w rękach o wiele mniejszej garstki ludzi niż dawniej, z tą wszakże różnicą, że nowymi właścicielami była zwarta grupa, nie rozproszone jednostki. Żaden członek Partii nie posiada nic jako osoba prywatna oprócz kilku rzeczy osobistych. W Oceanii to Partia jest kolektywnym właścicielem wszystkiego, ponieważ wszystko kontroluje, a wytwarzanymi dobrami rozporządza według własnego uznania. W okresie porewolucyjnym Partia stała się hegemonem właściwie bez większego trudu, bo cały proces przejęcia władzy ukazano jako kolektywizację. Zawsze sądzono, że po wywłaszczeniu kapitalistów nieuchronnie zapanuje socjalizm. Kapitalistów faktycznie wywłaszczono, to nie ulega wątpliwości - odebrano im fabryki, kopalnie, ziemię, domy, środki transportu, słowem wszystko, a skoro znikła własność prywatna, uznano, że aktywa te są własnością społeczną. Anglosoc, który wyrósł z wcześniejszego ruchu socjalistycznego i odziedziczył jego terminologię, tak naprawdę zrealizował główny punkt programu socjalistów, zaś efektem, zamierzonym i przewidzianym, jest dziś trwała nierówność materialna.
Lecz zachowanie ustroju hierarchicznego to problem o wiele głębszy. Elita może utracić władzę tylko z czterech powodów. Albo zostaje pokonana przez siły z zewnątrz, albo rządzi tak nieudolne, że popycha masy do buntu, albo pozwala na powstanie silnej i niezadowolonej klasy średniej, albo wreszcie traci ufność we własne siły i wolę rządzenia. Przyczyny te występują w połączeniu, z reguły w różnym natężeniu pojawiają się wszystkie cztery. Elita, która potrafiłaby ustrzec się wymienionych procesów, zachowałaby władzę po wsze czasy. W ostatecznym rozrachunku decydującym czynnikiem jest psychologiczne nastawienie rządzących.
Począwszy od połowy obecnego stulecia pierwsze z czterech niebezpieczeństw w istocie znikło. Trzy mocarstwa, które podzieliły świat między sobą, są niepokonane, a upaść mogłyby wyłącznie w wyniku zmian demograficznych, które władza o tak szerokich kompetencjach może powstrzymać. Drugie zagrożenie również ma charakter teoretyczny. Masy nigdy same z siebie nie dokonują przewrotu, poza tym nie zbuntują się tylko dlatego, że są uciskane. Dopóki brak im skali porównawczej, dopóty nie mają świadomości, że są ofiarą uciemiężenia. Powtarzające się w dawnych czasach kryzysy gospodarcze były niepotrzebne, a teraz im się zapobiega, zaś inne równie duże wstrząsy, do których dochodzi, nie mają następstw politycznych, bo wszelkie sposoby wyrażania niezadowolenia są wykluczone. Co się tyczy problemu nadwyżki produkcji, który w naszym społeczeństwie istnieje podskórnie od czasów industrializacji, jego rozwiązaniem jest stan ciągłej wojny (zob. rozdział 3), który pozwala też na odpowiednią mobilizację społeczeństwa. Zatem z perspektywy obecnej elity władzy jedynym realnym niebezpieczeństwem jest wyłonienie się nowej grupy ludzi zdolnych, niedocenianych i żądnych władzy oraz szerzenie się liberalizmu i sceptycyzmu we własnych szeregach. Słowem, to problem o charakterze wychowawczym, kwestia nieustannego urabiania świadomości zarówno kierownictwa, jak i szerszej egzekutywy, usytuowanej na szczeblu bezpośrednio poniżej. Świadomość mas wystarczy kształtować w sposób negatywny.
W świetle powyższego każdy sam wywnioskowałby, jak wygląda ustrój Oceanii, gdyby nawet go nie znał. Miejsce na szczycie tej piramidy zajmuje Wielki Brat. Jest nieomylny i wszechmocny. Każdy sukces, każde osiągnięcie, każde zwycięstwo, każde odkrycie naukowe, wszelka wiedza, mądrość, szczęście, cnoty przypisuje się bezpośrednio jego przywództwu i wynikającej z tego inspiracji. Nikt nigdy nie widział Wielkiego Brata. Jest twarzą na plakatach, głosem z teleekranu. Możemy mieć uzasadnione przekonanie, że nigdy nie umrze - tak samo jak panuje spora niepewność co do tego, kiedy się urodził. Wielki Brat to figura, za pośrednictwem której Partia postanowiła ukazywać się światu. Jego rolą jest skupianie na sobie miłości, strachu, nabożnego szacunku, słowem uczuć, które łatwiej budzi pojedynczy człowiek niż organizacja. Bezpośrednio poniżej Wielkiego Brata znajduje się Partia Wewnętrzna. Jej liczebność jest ograniczona do sześciu milionów członków, co stanowi niespełna dwa procent ludności Oceanii. Poniżej Partii Wewnętrznej znajduje się Partia Zewnętrzna, którą, o ile pierwszą nazywa się mózgiem państwa, można przyrównać do mięśni. Jeszcze niżej stoją ciemne masy, które zwyczajowo nazywamy "prolami", a które stanowią być może aż osiemdziesiąt pięć procent ludności. Posługując się wcześniejszą klasyfikacją, możemy stwierdzić, że prole to klasa niższa, albowiem sprowadzone do rangi niewolników ludy z regionu równika podbijane na zmianę przez mocarstwa nie są ani stałym, ani niezbędnym elementem tej struktury społecznej.
Z zasady przynależność do tych trzech warstw nie jest dziedziczna. Dziecko rodziców będących funkcjonariuszami Partii Wewnętrznej nie staje się automatycznie jej członkiem. O przynależności do jednego lub drugiego odłamu decyduje egzamin zdawany w wieku szesnastu lat. Nie ma dyskryminacji rasowej ani wyraźnej dominacji którejś prowincji. Na najwyższych szczeblach Partii znajdujemy Żydów, Murzynów i czystej krwi Indian z Ameryki Południowej, zaś administracja zarządzająca regionami wywodzi się zawsze z miejscowej ludności. W żadnej części Oceanii mieszkańcy nie mają odczucia, że są kolonią zarządzaną z odległej stolicy. Oceania w ogóle nie ma stolicy, a miejsce pobytu głowy państwa jest wielką niewiadomą. Poza tym, że angielski pełni funkcję lingua franca Oceanii, a nowomowa funkcję języka urzędowego, państwo nie jest scentralizowane. Elitę władzy łączą nie więzy krwi, lecz wyznawanie wspólnej doktryny. To prawda, że nasze społeczeństwo cechuje się rozwarstwieniem - do tego sztywnym - według tego, co na pierwszy rzut oka wydaje się dziedzicznością. Obserwujemy znacznie mniejszy ruch między różnymi grupami niż w kapitalizmie, a nawet w epoce przedindustrialnej. Owszem, dochodzi do pewnej wymiany między dwiema odnogami Partii, ale tylko do tego stopnia, aby z Wewnętrznej usunąć słabeuszy, a ambitnych członków Zewnętrznej poskromić poprzez awans. W praktyce proletariuszom nie wolno wstąpić do Partii. Najzdolniejszych, którzy mogliby stać się zarzewiem niezadowolenia, namierza i eliminuje Myślicja. Lecz ten stan rzeczy nie musi trwać wiecznie i nie jest traktowany pryncypialnie. Partia nie tworzy klasy społecznej w dawnym rozumieniu. Nie dąży do przekazania władzy potomkom; gdyby nie można było zatrzymać najzdolniejszych jednostek na najwyższym szczeblu, Partia byłaby gotowa pozyskać całe nowe pokolenie spośród proletariatu. To, że w kluczowym okresie nie stosowała zasady dziedziczności, przyczyniło się w dużej mierze do zneutralizowania opozycji. Socjalista starej daty, nawykły do zwalczania tego, co nazywano "przywilejami klasowymi", zakładał, że elita władzy nieoparta na dziedziczności będzie nietrwała. Nie rozumiał, że ciągłość oligarchii nie musi mieć charakteru rodowego, nie dostrzegał również, że panowanie arystokracji krwi nigdy nie trwało nazbyt długo, tymczasem organizacje członkowskie, takie jak Kościół katolicki, istniały niekiedy setki, nawet tysiące lat. Istotą systemu oligarchicznego nie jest dziedziczenie z ojca na syna, lecz trwałość określonego światopoglądu i sposobu życia, które umarli narzucają żywym. Elita władzy rządzi dopóty, dopóki może wyznaczać swoich następców. Partii nie interesuje przedłużenie linii rodowej, lecz własne przetrwanie. Nie ma znaczenia, kto sprawuje władzę - pod warunkiem że zostaje zachowany ustrój hierarchiczny. Wszelkie poglądy, obyczajowość, gusty, życie uczuciowe, postawy charakterystyczne dla naszych czasów ukształtowane są tak, żeby podtrzymywać mistyczną aurę wokół Partii oraz zamaskować rzeczywistą istotę stosunków społecznych. Jakikolwiek opór fizyczny lub choćby próby jego podjęcia są obecnie wykluczone. Proletariat nie stanowi żadnego zagrożenia dla władzy. Pozostawiony sam sobie będzie trwał z pokolenia na pokolenie przez kolejne stulecia, tyrając, płodząc potomków i umierając, pozbawiony nie tylko wszelkiego odruchu sprzeciwu, lecz również możliwości wyobrażenia sobie innego świata. Mógłby stać się niebezpieczny tylko wtedy, gdyby wskutek postępu technicznego wymagał lepszego wykształcenia, lecz skoro rywalizacja militarna i gospodarcza przestała mieć znaczenie, poziom oświaty powszechnej się obniża. Władza z obojętnością traktuje to, jakie poglądy wyznają lub jakich nie wyznają masy. Nie trzeba im nawet odbierać swobody myślenia, bo są pozbawione inteligencji. Natomiast u członków Partii nie toleruje się najdrobniejszego odstępstwa od oficjalnej linii choćby w najbłahszych sprawach.
Od urodzin aż do śmierci członek Partii żyje pod nadzorem Myślicji. Nawet gdy jest sam, nie może być całkowicie pewien, że rzeczywiście jest sam. Bez względu na to, gdzie przebywa i co robi - śpi lub czuwa, pracuje lub odpoczywa, kąpie się lub leży w łóżku - może być śledzony, bez uprzedzenia i skrycie. Wszystko, co robi, ma znaczenie. Jego przyjaźnie, rozrywki, nastawienie do żony i dzieci, wyraz twarzy, gdy przebywa sam, słowa, które mamrocze przez sen, sposób poruszania się, są starannie analizowane. Z całą pewnością zostanie wykryte nie tylko każde wykroczenie, lecz nawet najmniejsza oznaka ekscentryczności, najmniejsza zmiana nawyków czy nerwowy gest, które mogą świadczyć o rozdarciu wewnętrznym. Członek Partii jest pozbawiony możliwości jakiegokolwiek wyboru, ale jego czynów nie reguluje żadne prawo ani wyraźnie sformułowany kodeks postępowania. W Oceanii nie ma prawa. Myśli i czyny, które po wykryciu zasługują na wyrok śmierci, nie są oficjalnie zakazane, a niekończące się czystki, aresztowania, tortury, więzienie i wyparowania to nie kara za przestępstwo, które w istocie popełniono, lecz likwidowanie tych, którzy być może w przyszłości przestępstwo by popełnili. Od członka Partii oczekuje się nie tylko właściwych poglądów, ale też właściwych odruchów. Wiele wymaganych przekonań i postaw nie zostało wyraźnie sprecyzowanych, bo wtedy odkryto by niejedną sprzeczność tkwiącą w anglosocu. Jeśli członek jest osobą z natury prawomyślną (w nowomowie to "dobrozum"), wtedy niezależnie od okoliczności będzie wiedział bez zastanowienia, co należy uważać i czuć. Ponadto gruntowny trening myślowy przebyty w dzieciństwie, skupiony wokół takich określeń nowomowy jak "myślostop", "czernobiel" i "dwumyślenie", wyklucza chęć i możliwość głębszych dociekań w jakiejkolwiek sprawie.
Członek Partii nie powinien mieć żadnych uczuć osobistych, musi za to bez chwili wytchnienia pałać entuzjazmem do władzy, nieustannie zionąć nienawiścią do wrogów i zdrajców, upajać się zwycięstwami i korzyć przed potęgą i mądrością Partii. Niezadowolenie z jałowej, małowartościowej egzystencji celowo przekierowywane jest na zewnątrz i wyładowywane dzięki takim inicjatywom jak Dwie Minuty Nienawiści, a rozważania, które mogłyby doprowadzić do postawy sceptycznej lub wręcz buntowniczej, są zawczasu wyeliminowane wskutek wpojenia dyscypliny wewnętrznej na wczesnym etapie życia. Pierwszym i najprostszym etapem zaprowadzania tej dyscypliny, przyswajanym nawet przez najmłodsze dzieci, jest, w nowomowie, "myślostop". "Myślostop" oznacza umiejętność natychmiastowego zduszenia w zarodku, jakby odruchowo, każdej potencjalnie niebezpiecznej myśli. Obejmuje także niezdolność do wychwytywania analogii, dostrzegania błędów logicznych, zrozumienia choćby najprostszych argumentów, jeśli wymierzone są w anglosoc, a także znużenie lub wstręt w reakcji na każde rozważanie, które prowadziłoby do nieprawomyślności. Tak więc "myślostop" to prewencyjna głupota. Lecz sama głupota nie wystarczy. Wręcz przeciwnie, prawomyślność w pełnym tego słowa znaczeniu wymaga takiej kontroli nad własnymi procesami mentalnymi, jaką ma człowiek guma nad swoim ciałem. Fundament społeczeństwa Oceanii stanowi wiara, że Wielki Brat jest wszechmocny, a Partia nieomylna. Lecz ponieważ w rzeczywistości Wielki Brat nie jest wszechmocny, a Partia nie jest nieomylna, zachodzi potrzeba ciągłej, niestrudzonej elastyczności w podejściu do faktów. Kluczowym określeniem jest "czernobiel". Jak wiele innych słów z nowomowy, termin ten ma dwa sprzeczne znaczenia. Zastosowany wobec przeciwnika, dotyczy zwyczaju bezczelnego twierdzenia, że białe jest czarne - wbrew oczywistym faktom. Zastosowany wobec członka Partii oznacza lojalną gotowość do uznania, że białe jest czarne - gdy wymagają tego interes i dyscyplina partyjna. Oczekuje się od niego wiary, więcej nawet, niepodważalnej wiedzy, że białe jest czarne, oraz puszczenia w niepamięć, że kiedykolwiek uważano inaczej. To wymaga nieustannego cenzurowania przeszłości, możliwego dzięki zabiegowi, który obejmuje wszystko inne i w nowomowie określany jest mianem "dwumyślenia".
Cenzurowanie przeszłości konieczne jest z dwóch powodów, z których jeden ma charakter drugorzędnego środka zapobiegawczego. Otóż członkowie Partii, podobnie jak proletariat, tolerują swoje ciężkie warunki bytowe po części dlatego, że nie mają skali porównawczej. Należy ich odciąć od przeszłości, podobnie jak należy ich odciąć od świata zewnętrznego, powinni bowiem wierzyć, że wiedzie im się lepiej niż ich przodkom, a poziom życia przeciętnego człowieka nieustannie się podnosi. Lecz o wiele ważniejszym powodem cenzurowania przeszłości jest potrzeba zagwarantowania nieomylności Partii. Nie chodzi tylko o to, że przemówienia, statystyki i zapisy wszelkiego rodzaju należy bez przerwy uaktualniać, aby wykazać, że Partia nigdy się nie myli w swoich przewidywaniach, lecz także o to, że nigdy nie wolno się przyznać do żadnej zmiany w doktrynie czy układach politycznych. Zmiana zdania lub zmiana obranej linii postępowania jest przyznaniem się do słabości. Jeśli na przykład dzisiejszym wrogiem jest Eurazja lub Ostazja (wszystko jedno), państwo to musi być wrogiem zawsze, od początku. Jeżeli fakty mówią co innego, wtedy trzeba je zmienić. Dlatego historia wciąż jest pisana na nowo. To codzienne zafałszowywanie przeszłości, dokonywane przez Ministerstwo Prawdy, stanowi tak samo niezbędny warunek zachowania stabilności reżimu jak represje i inwigilacja prowadzone przez Ministerstwo Miłości.
Zmienny charakter przeszłości to fundamentalny dogmat anglosocu. Uważa się, że minione zdarzenia nie istnieją obiektywnie, przetrwały tylko w formie zapisów i ludzkich wspomnień. Zatem przeszłość jest tym, o czym zgodnie świadczą świadectwa historyczne i pamięć. A skoro pod kontrolą Partii znajdują się wszelkie archiwa i umysły jej członków, jest oczywiste, że przeszłość jawi się tak, jak sobie tego życzy Partia. Wynika stąd i to, że choć przeszłość podlega zmianie, nigdy nie została zretuszowana w żadnym konkretnym przypadku. Albowiem gdy przybiera określony kształt pod dyktando chwili obecnej, wtedy nowa wersja jest przeszłością, każda inna zaś zostaje wykluczona. Ma to zastosowanie również wtedy - a dzieje się tak dość często - kiedy to samo wydarzenie trzeba kilkakrotnie przerobić nie do poznania w ciągu jednego roku. Za każdym razem Partia jest wyrazicielem prawdy absolutnej, zaś prawda absolutna jest zawsze tożsama z tym, co obowiązuje obecnie. Jak zobaczymy, kontrola nad przeszłością zależy przede wszystkim od odpowiedniego wyćwiczenia pamięci. Aby mieć pewność, że wszystkie źródła pisane pozostają w zgodzie z ortodoksją bieżącej polityki, wystarczy zastosować działania o charakterze mechanicznym. Ale należy także pamiętać, że wydarzenia potoczyły się w przeszłości wedle obecnych wymogów. Do tego trzeba przetasować swoje wspomnienia oraz przerobić świadectwa historyczne, a potem zapomnieć o tych zabiegach. Tej sztuczki można się nauczyć tak samo jak innych technik mentalnych. Umiejętność tę opanowuje większość członków Partii, a na pewno ci, którzy są inteligentni i prawomyślni. W staromowie nazywa się to, całkiem otwarcie, "kontrolą rzeczywistości". W nowomowie to "dwumyślenie", lecz określenie to jest o wiele bardziej pojemne.
Dwumyślenie oznacza umiejętność wyznawania dwóch sprzecznych poglądów jednocześnie. Inteligentny członek Partii wie, jak powinien przerobić swoje wspomnienia, zatem zdaje sobie sprawę, że wypacza rzeczywistość, lecz stosując dwójmyślenie, przekonuje sam siebie, że realia nie zostały przeinaczone. Proces ten musi być świadomy, gdyż wymaga precyzji, zarazem nieświadomy, inaczej zrodziłby poczucie fałszu i winy. Dwumyślenie to sedno anglosocu, ponieważ zasadnicza działalność Partii sprowadza się do stosowania świadomego oszustwa z jednoczesnym zachowaniem determinacji w drodze do celu, zwykle towarzyszącej nieskazitelnej uczciwości. Rozsiewać kłamstwa i zarazem autentycznie w nie wierzyć, zapominać o wszystkich niewygodnych faktach, a potem, gdy zajdzie konieczność, przywołać je na tak długo, jak trzeba, zaprzeczać istnieniu obiektywnej rzeczywistości i równocześnie przez cały czas uważnie śledzić negowane realia - to wszystko jest niezbędne. Nawet przy stosowaniu słowa "dwumyślenie" należy stosować dwumyślenie. Albowiem używając go, człowiek przyznaje się do manipulowania rzeczywistością; sięgając po zabieg dwumyślenia, przekreśla tę świadomość i tak bez końca, a wtedy kłamstwo wciąż o krok wyprzedza prawdę. W ostatecznym rozrachunku to właśnie za pomocą dwumyślenia Partia potrafi - i z tego, co wiemy, będzie potrafiła przez następne tysiące lat - powstrzymać bieg dziejów.
Wszystkie dawne oligarchie utraciły władzę dlatego, że skostniały, lub dlatego, że uwiędły. Jedne padły ofiarą własnej bezmyślności i arogancji - nie zdołały dostosować się do zmiennych okoliczności i zostały obalone; inne zrobiły się liberalne, tchórzliwe, szły na ustępstwa, gdy powinny były stosować siłę, co również prowadziło do ich upadku. Można powiedzieć, że runęły albo wskutek świadomości, albo nieświadomości. Osiągnięciem Partii jest stworzenie systemu, w którym oba te stany mogą współistnieć. Na żadnym innym fundamencie dominacja Partii nie mogłaby mieć trwałego charakteru. Jeśli ktoś pragnie rządzić społeczeństwem, i to rządzić po wsze czasy, musi zaburzyć poczucie rzeczywistości. Albowiem tajemnica sprawnych rządów polega na połączeniu wiary we własną nieomylność z umiejętnością wyciągania wniosków z błędów popełnionych przez wcześniejsze elity władzy.
Nie trzeba tłumaczyć, że najsubtelniejszymi użytkownikami dwumyślenia są ci, którzy je wymyślili i którzy wiedzą, że jest to skomplikowany system manipulacji. W naszym społeczeństwie ludzie, którzy najlepiej orientują się w tym, co się dzieje, to równocześnie ci, którzy są jak najdalej od właściwego postrzegania świata. Ogólnie rzecz biorąc, im większe rozeznanie, tym większa ułuda; im ktoś jest inteligentniejszy, tym mniej poczytalny. Świetną ilustracją tej zależności będzie to, że psychoza wojenna narasta wraz z awansem po szczeblach hierarchii. Najbardziej racjonalny stosunek do wojny mają zniewolone ludy zamieszkujące sporne tereny. Dla nich wojna to po prostu nieprzerwany kataklizm, który przetacza się po nich jak fale powodzi. Nie ma znaczenia, która strona zwycięża. Wiedzą, że każda nowa okupacja oznacza taki sam trud na rzecz nowych panów, którzy traktują je identycznie jak poprzedni. Znajdujący się w odrobinę lepszej sytuacji robotnicy nazywani "prolami" tylko w przebłyskach zdają sobie sprawę ze stanu wojny. Jeśli zachodzi potrzeba, można w nich wywołać obłędny strach i nienawiść, lecz pozostawieni sami sobie zapominają na długo o toczącej się wojnie. To w szeregach Partii, zwłaszcza Partii Wewnętrznej, napotykamy autentyczny ferwor wojenny. W podbój świata święcie wierzą ci, którzy zdają sobie sprawę z jego nierealności. To osobliwe połączenie przeciwieństw - wiedzy z ignorancją, cynizmu z fanatyzmem - należy do głównych cech społeczeństwa Oceanii. Oficjalna ideologia roi się od sprzeczności nawet wtedy, gdy nie ma dla nich racji bytu. Partia odrzuca i oczernia wszystkie pierwotne idee socjalizmu, a czyni to w imię socjalizmu właśnie. Szerzy bezprzykładną w dawnych stuleciach pogardę dla klasy pracującej, zarazem stroi swoich członków w uniformy wzorowane na odzieży roboczej dawnych pracowników fizycznych. Systematycznie podkopuje więzy rodzinne, jednocześnie swego przywódcę obwołuje mianem bezpośrednio odwołującym się do relacji rodzinnych. Nawet nazwy czterech ministerstw, które rządzą społeczeństwem, odzwierciedlają bezczelne, celowe zafałszowywanie realiów. Prawdziwą domeną Ministerstwa Pokoju jest bowiem wojna, Ministerstwa Prawdy - kłamstwo, Ministerstwa Miłości - tortury, a Ministerstwa Dostatku - głód. Te sprzeczności nie są sprawą przypadku, nie wynikają też ze zwykłej hipokryzji; to świadomy zabieg dwumyślenia. Albowiem tylko poprzez godzenie sprzeczności można po wsze czasy utrzymać władzę. To jedyny sposób przerwania odwiecznego koła historii. Jeśli chce się raz na zawsze zapobiec nastaniu równości między ludźmi, jeśli klasa wyższa, jak ją nazwaliśmy, ma na wieki wieków pozostać u sterów, to rozpowszechnionym stanem umysłu powinien być kontrolowany obłęd.
Pozostaje jedna kwestia, którą dotąd pomijaliśmy. A mianowicie: dlaczego chciano zapobiec nastaniu równości społecznej? Załóżmy, że mechanizmy tego procesu zostały rzetelnie opisane, jaki jest więc cel tego ogromnego, starannie zaplanowanego przedsięwzięcia wstrzymującego bieg historii w tym konkretnie momencie?
Oto dochodzimy do tajemnicy stanowiącej sedno wszystkiego. Jak widzieliśmy, tajemnicza aura Partii, a zwłaszcza Partii Wewnętrznej, zasadza się na dwumyśleniu. Lecz jeszcze głębiej kryje się pierwotny powód, nigdy niekwestionowany instynkt, który z początku był siłą napędową prowadzącą do zdobycia władzy i zaowocował dwumyśleniem, Myślicją, ciągłą wojną i wszystkimi innymi elementami. W istocie ten motyw to"...
Nagle Winston usłyszał głęboką ciszę, podobnie jak człowiek rejestruje brzmienie nowego dźwięku. Odniósł wrażenie, że od dłuższej chwili Julia pozostaje w bezruchu. Leżała na boku, naga od talii w górę, z dłonią wsuniętą pod policzek, z lokiem ciemnych włosów przesłaniającym oczy. Jej klatka piersiowa unosiła się i opadała powoli i miarowo.
- Julio.
Milczenie.
- Julio, słuchasz mnie?
Spała. Zamknął Książkę, położył ją ostrożnie na podłodze, wyciągnął się na łóżku i przykrył siebie i dziewczynę kocem.
Pomyślał, że wciąż nie poznał fundamentalnej tajemnicy. Rozumiał jak, nie rozumiał dlaczego. Właściwie nie dowiedział się nic nowego ani z rozdziału pierwszego, ani z trzeciego, po prostu tylko usystematyzował to, z czego zdawał sobie sprawę. Lektura utwierdziła go jednak w przekonaniu, że nie jest szalony. Bycie mniejszością, nawet mniejszością jednoosobową, nie czyniło nikogo obłąkańcem. Istniała prawda i istniał fałsz, a ten, kto obstawał przy prawdzie, choćby wbrew całemu światu, był człowiekiem normalnym. Przez okno padła ukosem na poduszkę żółta smuga zachodzącego słońca. Winston zamknął oczy. Światło, które oblało jego twarz i gładkie ciało przytulonej do niego dziewczyny, zrodziło w nim senną, acz silną pewność siebie. Winston poczuł się bezpiecznie, wszystko dobrze się układało. Zapadł w sen, szepcząc do siebie: "Normalność to nie kwestia statystyki", mając poczucie, że w tych słowach kryje się głęboka mądrość.
Obudził się z wrażeniem, że spał bardzo długo, lecz zerknięcie na staroświecki zegar upewniło go, że jest dopiero dwudziesta trzydzieści. Drzemał jeszcze przez chwilę, a potem po podwórzu poniósł się znajomy gromki śpiew:
Był to miłości odruch beznadziejny,
Co roskwit krótko jak wiosenny sad,
Pienkne uczucia i marzenia wzbudził
I serce me na zawsze skrad!
Bzdurna piosnka najwyraźniej nie straciła na popularności. Słyszało się ją to tu, to tam. Przeżyła nawet Pieśń Nienawiści. Hałasy zbudziły Julię, która przeciągnęła się rozkosznie i wstała z łóżka.
- Zgłodniałam - oznajmiła. - Zaparzmy kawę. O cholera, zgasło, woda jest zimna. - Podniosła prymus i nim potrząsnęła. - Oleju nie ma.
- Chyba moglibyśmy dostać trochę od pana Charringtona.
- Dziwne, przecież sprawdziłam, że było pełno. Trzeba coś włożyć na siebie, bo się ochłodziło.
Winston też wstał i się ubrał. Niezmordowany głos piał:
Mówio ludziska, że czas leczy rany,
Że wszystko zapomnieć się daje,
Lecz od uśmiechów i łez przez te lata
Serce moje boleśnie się kraje!
Winston podszedł do okna, zapinając pasek kombinezonu. Słońce skryło się za domami, podwórze spowił półmrok. Płyty kamienne były mokre, jakby po umyciu, niebo też sprawiało wrażenie, że zostało wypłukane, tak świeży i jasny wydawał się błękit między kominami. Praczka niestrudzenie chodziła w tę i z powrotem, to zatykając sobie usta spinaczami, to odtykając, śpiewając na zmianę i milknąc, rozwieszała kolejne pieluchy, coraz ich więcej i więcej. Winston zastanawiał się, czy kobieta zarabia praniem na życie, czy też dźwiga brzemię opieki nad dwadzieściorgiem lub trzydzieściorgiem wnucząt. Julia podeszła z boku i teraz razem, z pewnym rodzajem fascynacji, obserwowali postać na środku podwórza. Kiedy kobieta przyjęła swoją charakterystyczną postawę, wyciągając grube ramiona w kierunku sznurka i wypinając zad potężny jak u klaczy, Winston po raz pierwszy zobaczył w niej piękno. Nigdy dotąd nie przyszło mu do głowy, że ciało pięćdziesięcioletniej kobiety, rozdęte potwornie przez porody, po czym zahartowane, stwardniałe, wreszcie gruzłowate jak miąższ przejrzałej rzepy, może być ładne. A jednak było. Dlaczego by nie? - pomyślał. Masywne, bezkształtne ciało podobne do bryły granitu, z zaognioną poczerwieniałą skórą, tak się miało do ciała młodej dziewczyny jak owoc dzikiej róży do samego jej kwiatu. Dlaczego owoc uznać za gorszy?
- Piękna jest - mruknął.
- Przecież ma z metr w pasie, jak nie więcej - odparła Julia.
- Między innymi na tym polega jej uroda.
Bez trudu objął gibką talię dziewczyny. Przywarła do niego biodrem i kolanem. Ze spotkania ich ciał nie miało się narodzić dziecko. Tego jednego nie wolno im było zrobić. Tylko z ust do ust, z umysłu do umysłu, mogli przekazywać swoją tajemnicę. Kobieta na podwórzu nie miała umysłu, dysponowała za to silnymi rękami, gorącym sercem i płodnym łonem. Winston zastanawiał się, ile dzieci urodziła. Ani chybi z piętnaścioro. Rozkwitła na krótko, być może na rok, jak dzika róża, po czym rozdęła się niczym dojrzały owoc, zrobiła twarda, czerwona, wulgarna, a jej życie sprowadzało się do prania, szorowania, cerowania, gotowania, zamiatania, polerowania, szycia i znowu szorowania i prania, najpierw dla dzieci, potem dla wnucząt, i tak przez bite trzydzieści lat. A jednak u kresu tego wszystkiego miała ochotę śpiewać. Mistyczny szacunek, jaki Winston poczuł do tej kobiety, łączył się dziwnie z widokiem tego bezchmurnego jasnego nieba, które rozciągało się między kominami aż po bezkres. Co za osobliwa myśl, że to niebo jest takie samo dla wszystkich, w Eurazji, w Ostazji, także tutaj. A ludzie żyjący pod tym niebem też się zasadniczo od siebie nie różnili - wszędzie, na całym świecie, żyły miliardy identycznych osób, nieświadomych istnienia siebie nawzajem, rozdzielonych murem nienawiści i kłamstwa, a jednak tak bardzo do siebie podobnych, ludzi, którzy nie nawykli do myślenia, lecz którzy w swych sercach, trzewiach i mięśniach zgromadzili siłę zdolną pewnego dnia poruszyć światem. Jeśli jest jakakolwiek nadzieja, to w prolach! Winston nie przeczytał Książki do końca, wiedział jednak, że tak właśnie brzmi ostateczne przesłanie Goldsteina. Przyszłość należy do prolów. Ale czy mógł mieć pewność, że gdy nadejdzie ich czas, zbudują świat mniej obcy jemu, Winstonowi Smithowi, niż ten stworzony przez Partię? Owszem, bo przynajmniej będzie to świat wolny od obłędu. Tam, gdzie zapanowała równość, możliwa jest poczytalność ludzkiego rozumu. Prędzej czy później to się dokona: siła przerodzi się w świadomość. Prole byli nieśmiertelni - to nie ulegało wątpliwości, gdy Winston patrzył na tę dzielną postać na podwórzu. W końcu ci ludzie się przebudzą, choćby za tysiąc lat. A do tego czasu będą trwać wbrew wszystkiemu, niczym ptaki, przekazując sobie nawzajem żywotność, której Partia nie miała i nie mogła wykorzenić.
- Pamiętasz tego drozda, który nam śpiewał pierwszego dnia na skraju lasu? - spytał.
- Śpiewał nie nam, tylko dla własnej przyjemności - odrzekła Julia. - A właściwie nawet nie to. Po prostu śpiewał.
Ptaki śpiewały, śpiewali prole, Partia nie śpiewała. Jak świat długi i szeroki, w Londynie, Nowym Jorku, Afryce i Brazylii, na tajemniczych zakazanych obszarach poza granicami państwa, na ulicach Paryża i Berlina, w wioskach na bezkresnych stepach Rosji, na bazarach Chin i Japonii - wszędzie żyła ta sama masywna niezłomna postać, zeszpecona przez pracę i wielokrotną ciążę, tyrająca przez całe życie, od narodzin aż do śmierci, a mimo to rozśpiewana. Pewnego dnia z tych potężnych lędźwi narodzi się plemię świadomych istot ludzkich. My jesteśmy martwi, pomyślał Winston, to do nich należy przyszłość. Można było uczestniczyć w tej przyszłości, jeśli zachowało się żywotny umysł, tak jak oni zachowywali żywotne ciało, a wtedy rozkrzewi się tajna doktryna, że dwa plus dwa równa się cztery.
- Jesteśmy martwi - odezwał się.
- Jesteśmy martwi - powtórzyła posłusznie Julia.
- Jesteście martwi - rozbrzmiał za ich plecami głos jak stal.
Odskoczyli na boki. Winston poczuł nagłe zimno w trzewiach. Zobaczył białka oczu Julii, wybałuszonych ze strachu. Jej twarz zrobiła się ziemista. Róż na policzkach nabrał wyrazistości, jakby nie miał nic wspólnego ze skórą pod spodem.
- Jesteście martwi - powtórzył głos.
- To zza ryciny - szepnęła Julia.
- Zza ryciny. Nie ruszać się bez rozkazu.
Wreszcie, to wreszcie się stało! Zastygli bezradni, patrząc sobie w oczy. Uciekać przed śmiercią, wybiec z tego domu, zanim będzie za późno - ta myśl w ogóle nie przyszła im do głowy. Nieposłuszeństwo wobec twardego głosu dobiegającego ze ściany było niemożliwe. Rozległ się trzask, jakby odpięto zacisk, następnie brzęk tłuczonego szkła. Rycina spadła na podłogę, odsłaniając ukryty teleekran.
- Teraz nas widzą - powiedziała Julia.
- Teraz was widzimy - oznajmił głos jak stal. - Stanąć na środku pokoju. Plecami do siebie. Ręce na kark. Nie dotykać się.
Nie dotykali się, ale Winston miał wrażenie, że czuje, jak Julia dygocze na całym ciele. A może to on dygotał. Z trudem powstrzymał dzwonienie zębami, nie mógł jednak zapanować nad drżeniem kolan. Z dołu, z ulicy i z głębi domu dobiegł tupot nóg. Jakby na podwórzu zaroiło się od ludzi. Coś wleczono po kamiennych płytach. Śpiew prolki ucichł nagle, za to rozległ się donośny przeciągły szczęk, jakby potoczyła się rzucona balia, a potem natłok gniewnych okrzyków i głośne wycie z bólu.
- Otoczyli dom - stwierdził Winston.
- Otoczyliśmy dom.
Usłyszał, że Julia szczęknęła zębami.
- Chyba trzeba się pożegnać na zawsze - powiedziała.
- Możecie się pożegnać - rzekł głos. Zaraz potem rozległy się inne, cieńsze, kulturalne tony, które wydały się Winstonowi znajome:
- A skoro o tym mowa, to dla przypomnienia: "Oto świeczka, byś trafił do łóżka, oto topór, by ci głowa spadła, gdzie poduszka".
Coś trzasnęło za plecami Winstona. Przez okno wepchnięto koniec drabiny, którym wyważono ramę. Ktoś już wdrapywał się na parapet. Po schodach zadudniły gwałtownie kroki. Nagle w pokoju zaroiło się od umięśnionych mężczyzn w czarnych mundurach i podkutych butach, z pałkami w rękach.
Winston przestał dygotać. Właściwie nawet nie poruszał oczami. Liczyło się tylko jedno: zastygnąć, zastygnąć, żeby nie dać im pretekstu do bicia! Mężczyzna o gładkiej szczęce zapaśnika, w której usta były tylko cienką szczeliną, zatrzymał się przed nim, wymownie przesuwając pałką między dwoma palcami. Winston spojrzał mu w oczy. Poczucie bezradności, gdy tak stał z dłońmi splecionymi na karku, wystawiony przodem na ciosy, było nie do zniesienia. Funkcjonariusz wysunął koniec białego języka, oblizał niewidoczne wargi i ruszył dalej. Rozległ się kolejny trzask. Ktoś zgarnął ze stolika szklany przycisk do papieru i rozbił go o kominek.
Po dywaniku potoczył się okruch korala, pomarszczona różowa materia podobna do cukrowej różyczki na torcie. Jaki mały, pomyślał Winston, jaki mały był zawsze! Z tyłu rozległo się głuche uderzenie i jęk, po czym otrzymał tak mocne kopnięcie w kostkę, że omal nie stracił równowagi. Jeden z mężczyzn grzmotnął Julię pięścią w splot słoneczny, aż złożyła się wpół jak scyzoryk i runęła. Miotała się po podłodze, próbując złapać oddech. Winston nie odważył się poruszyć głową ani o milimetr, lecz jej zsiniała twarz z rozdziawionymi ustami raz po raz pojawiała się w polu jego widzenia. Pomimo przerażenia odczuwał teraz we własnym ciele ten jej piekielny ból i jeszcze bardziej dojmującą walkę o haust powietrza. Znał to - straszliwe, rozdzierające łupanie, które tłumią duszące się płuca. Dwóch funkcjonariuszy chwyciło Julię za kolana i ramiona i wyniosło ją z pokoju jak worek. Na moment Winston zobaczył jej wykrzywioną ziemistą twarz odwróconą do dołu, z zamkniętymi oczyma i wciąż zaróżowionymi policzkami. Potem już jej nie widział.
Stał jak skamieniały. Dotąd nikt go nie uderzył. Przez jego głowę przewijały się samorzutnie różne myśli, niezbyt istotne. Zastanawiał się, czy dopadli pana Charringtona. I co zrobili z praczką na podwórzu. Dotarło do niego, że musi oddać mocz, co go trochę zdziwiło, bo zrobił to dwie, trzy godziny wcześniej. Zauważył, że zegar na kominku wskazuje dziewiątą, a więc dwudziestą pierwszą. Dlaczego w takim razie jest tak jasno? Czy w sierpniu o dwudziestej pierwszej nie powinien zapaść zmierzch? A może pomylili z Julią godziny - może przespali całą noc i gdy się obudzili, była ósma trzydzieści rano, a nie dwudziesta trzydzieści? Nie drążył dalej, bo to przestało być istotne.
Na korytarzu rozległy się lżejsze kroki i do pokoju wszedł pan Charrington. Zachowanie umundurowanych na czarno funkcjonariuszy natychmiast stało się powściągliwsze. W wyglądzie pana Charringtona zaszła zmiana. Jego spojrzenie padło na przycisk roztrzaskany na podłodze.
- Sprzątnąć te skorupy - rzekł ostrym tonem.
Jeden z tamtych pochylił się, aby wykonać rozkaz. Z głosu pana Charringtona zniknął proletariacki akcent. Winston zdał sobie nagle sprawę, że właśnie ten głos słyszał z teleekranu. Pan Charrington wciąż miał na sobie starą marynarkę z aksamitu, lecz jego siwe włosy były teraz czarne. Pozbył się również okularów. Rzucił Winstonowi szybkie ostre spojrzenie, jakby chciał potwierdzić jego tożsamość, po czym nie poświęcił mu więcej uwagi. Wciąż można było rozpoznać w nim niedawnego pana Charringtona, ale stał się innym człowiekiem. Był wyprężony, a jego ciało się rozrosło. W twarzy zaszły jedynie drobne zmiany, które jednak przesądziły o całkowitym przeobrażeniu. Czarne brwi stały się mniej krzaczaste, zmarszczki znikły, rysy odmłodniały, nos zrobił się krótszy. Ukazało się zimne, czujne oblicze mężczyzny lat mniej więcej trzydziestu pięciu. Winstonowi błysnęła w głowie myśl, że po raz pierwszy w życiu wie, że patrzy na funkcjonariusza Myślicji.
