KOLOR MAGII

*

BLASK FANTASTYCZNY

*

RÓWNOUMAGICZNIENIE

*

MORT

*

CZARODZICIELSTWO

*

ERYK

*

TRZY WIEDŹMY

*

PIRAMIDY

*

STRAŻ! STRAŻ!

*

RUCHOME OBRAZKI

*

NAUKA ŚWIATA DYSKU I, II, III

*

KOSIARZ

*

WYPRAWA CZAROWNIC

*

POMNIEJSZE BÓSTWA

*

PANOWIE I DAMY

*

ZBROJNI

*

MUZYKA DUSZY

*

CIEKAWE CZASY

*

MASKARADA

*

OSTATNI BOHATER

*

ZADZIWIAJĄCY MAURYCY I JEGO EDUKOWANE GRYZONIE

*

NA GLINIANYCH NOGACH

*

WIEDŹMIKOŁAJ

*

WOLNI CIUT LUDZIE

*

BOGOWIE, HONOR, ANKH-MORPORK

*

OSTATNI KONTYNENT

*

CARPE JUGULUM

*

PIĄTY ELEFANT

*

PRAWDA

*

ZŁODZIEJ CZASU

*

ZIMISTRZ

*

STRAŻ NOCNA

*

POTWORNY REGIMENT

*

PIEKŁO POCZTOWE

*

ŁUPS!

*

ŚWIAT FINANSJERY

*

HUMOR I MĄDROŚĆ ŚWIATA DYSKU

*

NIEWIDOCZNI AKADEMICY

*

W PÓŁNOC SIĘ ODZIEJĘ

*

NIUCH

Tytuł oryginału

TURTLE RECALL: The Discworld Companion …so far

Copyright © Terry and Lyn Pratchett

and Stephen Briggs 1994, 1997, 2003, 2012

First published by Victor Gollancz Ltd, London

All rights reserved

Ilustracje w tekście © Stephen Briggs 1994

Ilustracja na okładce © Marc Simonetti

Opracowanie graficzne okładki

Ewa Wójcik

Redakcja

Agnieszka Rosłan

Korekta

Grażyna Nawrocka

ISBN 978-83-7961-581-0

Warszawa 2013

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

GDZIE JESTEM?

„Toto, mam wrażenie, że nie jesteśmy już w Oxfordzie”

Kiedy wspominam lata, jakie minęły, odkąd ostatni raz redagowałem na nowo wstęp do Przewodnika, jestem zdumiony, jak wiele się wydarzyło.

Mój oryginalny wstęp do pierwszego Przewodnika stwierdzał: „Sześć lat temu byłem urzędnikiem państwowym, który bawił się amatorskim teatrem”. Ehm... Wciąż nim jestem. No więc właściwie tak naprawdę nic się tutaj nie zmieniło. Ale nastąpiło wiele innych zmian. Jak wielu z was pewnie wie, do Świata Dysku wpadłem tyłem – całkiem jakbym opierał się o rozklekotaną furtkę w murze wokół ogrodu i nagle znalazł się w magicznym świecie pełnym śniegu, faunów i dobrodusznych lwów. Nie planowałem, by tu trafić, ale naprawdę się cieszę, że trafiłem.

Spotkałem się z Dyskiem, kiedy szukałem książek, które mógłbym przerobić na przedstawienia mojego amatorskiego kółka teatralnego. Byliśmy pierwszymi ludźmi – pierwszymi na świecie – którzy wystawili na scenie dzieła Terry’ego Pratchetta. Kiedy w 1990 roku napisałem do Terry’ego, prosząc o zgodę na adaptację Trzech wiedźm, nie zdawałem sobie sprawy z faktu, że wybierając tę książkę, dokonuję WIELKIEGO życiowego wyboru. Wciąż pamiętam, jak się przestraszyłem, kiedy autor (wtedy „pan Terry Pratchett”) zadzwonił do mnie – osobiście – i powiedział, że chciałby przyjechać i zobaczyć naszą skromną produkcję. Czy mu się spodoba? Czy pozwoli nam na kolejne?

Trzy wiedźmy udały się tak dobrze, że wystawiliśmy potem jeszcze szesnaście książek o Dysku (jak dotąd). Większość tych dramatyzacji (plus dwie inne sztuki Pratchetta) została już opublikowana przez Oxford University Press i była prezentowana przez amatorskie zespoły na całym świecie – od Australii po Zimbabwe, od Indonezji po Bermudy, od Finlandii po Francję, od Południowej Afryki po USA. Nawet na Antarktydzie – to dopiero jest cool. Przy okazji zebrały – jako tantiemy – dziesiątki tysięcy funtów dla Fundacji Orangutanów.

Wróćmy do roku 1992. Pewnego dnia, kiedy pracowałem nad swoją drugą sztuką o Świecie Dysku, wspomniałem Terry’emu Pratchettowi, że na podstawie lektury doszedłem do wniosku, iż Ankh-Morpork ma swój wyraźny kształt. On w to wątpił – twierdził, że wstawia budynki i ulice tam, gdzie wymaga tego fabuła. Odpowiedziałem, że w prawdziwym świecie trafiają w miejsca, gdzie wymaga tego Historia. I jestem pewien, że można wykreślić mapę miasta. No dobrze, powiedział na to; próbuj.

W ten sposób powstały Ulice Ankh-Morpork, wydane w 1993 roku – być może pierwsza mapa, która trafiła na listy bestsellerów.

Dyskusje i bezustanne szukanie w źródłach, związane z tym projektem, skłoniły mnie do głośnych rozważań, czy nadszedł już czas na rodzaj encyklopedii Świata Dysku. I tak narodził się Przewodnik.

Od tego czasu mój „spis publikacji” rozrósł się znacząco i zawiera trzy mapy, wersje sceniczne osiemnastu książek Terry’ego – Trzy wiedźmy, Mort, Straż! Straż!, Zbrojni, Maskarada, Carpe jugulum, Piąty elefant, Prawda, Ciekawe czasy, Straż nocna, Na glinianych nogach, Panowie i damy, Piekło pocztowe, Potworny regiment, Niewidoczni Akademicy, Johnny i bomba oraz Zadziwiający Maurycy i jego Edukowane Gryzonie, sześć terminarzy, książkę kucharską i komiks. Istnieje również Humor i mądrość Świata Dysku – znakomite przypomnienie ulubionych fragmentów i metoda wprowadzania nowych fanów do świata Terry’ego. To dziwne uczucie, kiedy przyjaciele wracają z zagranicznych wypraw i opowiadają, że mapy widzieli w księgarni w Monachium, Przewodnik na francuskim lotnisku albo – co jest o wiele bardziej zaskakujące – jedną z moich sztuk w księgarni w Zimbabwe.

Element zadziwienia potęguje się jeszcze, kiedy od czasu do czasu otrzymuję niewielką przesyłkę od Colina Smythe’a (to agent Terry’ego i mój) zawierającą przekłady niektórych pozycji – książkę kucharską po niemiecku, Przewodnik po francusku czy mapę po polsku.

Kilka lat temu udało mi się nagrać parę słów, które trafiły do albumu From the Discworld Dave’a Greenslade’a... To był szczęśliwy przypadek, jako że zajrzałem do studia, by przebrać się za Śmierć do jakichś zdjęć promocyjnych. Z tych dwóch zdań („Żółw się rusza” i „A jednak Żółw się porusza”) przeszedłem do nagrywania pełnych wersji książek dla Iris Publishing. To ogromna odpowiedzialność. Nie tylko musiałem zastąpić uznanego artystę (Nigela Planera) – a miał swoich lojalnych fanów pośród tych, którzy książek słuchają z taśm i CD – ale też dobrze wiedziałem, że Terry i jego rodzina dostają wczesne kopie kompletnych nagrań. Obecnie nagrywam też pełne wersje książek ze Świata Dysku dla amerykańskiego wydawcy, Harper Audio; nagrałem też kilka dla wydawcy brytyjskiego, Random House.

Po drodze i też w zasadzie przypadkiem zacząłem sprzedawać dyskowe pamiątki dla czytelników Terry’ego na całym świecie. Zaczęło się od szalików Niewidocznego Uniwersytetu, ale potem doszły emaliowane znaczki, koszulki, wisiorki do kluczy, serwetki, fartuchy itd. To przykre, ale obowiązki mojej normalnej pracy zmusiły mnie do zamknięcia tego „sklepu w gościnnym pokoju”.

Zanim spotkałem Terry’ego, nie miałem dostępu do poczty elektronicznej ani w ogóle do internetu, teraz jednak całkowicie zanurzyłem się w Facebooku i e-mailach, które zastąpiły papierową alternatywę dla 95% mojej korespondencji. Mimo to, ku zniesmaczeniu Terry’ego, ten Przewodnik opiera się na materiałach zapisanych na staromodnych kartach katalogowych.

Świat Dysku traktował mnie dobrze i zawsze z radością witam te nieliczne okazje, kiedy mogę się spotkać z czytelnikami Terry’ego – na konwentach, na imprezach w sklepie Bernarda Pearsona w Wincanton albo kiedy wydawcy pozwolą mi zabrać się w trasę promocyjną nowej książki. To naprawdę niezwykłe uczucie, widzieć ludzi ze znaczkami i w koszulkach, które stworzyłem, albo proszących o autograf na mapach, terminarzach czy sztukach, które pomogłem stworzyć. Nie zrezygnowałbym z tego za skarby świata.

Niniejsze wydanie poprawione

Kiedy ostatnim razem poprawiałem Przewodnik (o ile pamiętam, w 2002 roku), musiałem działać jak Prawowity Pierwszy, grabarz z cmentarza Pomniejszych Bóstw (por. Straż nocna): musiałem przesunąć niektórych z głównego cmentarza Przewodnika do krypty moich kart katalogowych, żeby zrobić miejsce dla wszystkich nowych, usiłujących dostać się do środka. Straciliśmy więc znowu kilka postaci, których jedyną funkcją było wprowadzenie jakiegoś dowcipu albo walnięcie Rincewinda w głowę. Niektórzy pozostali – Terry i ja wciąż żywimy sympatię do tych statystów na wielkiej scenie życia. Do nowej wersji wróciły prawie wszystkie hasła z pierwszego Przewodnika. Wykorzystuje ona również materiał z rozmaitych dyskowych terminarzy. Pojawiało się w nich sporo ciekawych informacji o świecie, które z przyjemnością analizowałem i szkoda by było, gdyby zniknęły, jako że terminarze – z samej swojej natury – żyją krótko... więdną jak fioletowe gałązki bzu, kiedy ich rok dobiegnie końca.

Na prośbę wydawcy przywróciłem części oryginalnych wstępów. W tym miejscu chciałbym też zaznaczyć, że karty katalogowe, które zgromadziłem dla oryginalnego Przewodnika po Świecie Dysku w roku 1992, nadal są tak samo dostępne i czytelne jak wtedy, kiedy powstawały. W przeciwieństwie do nich, tekst oryginalnego Przewodnika, zachowany na tym, co uważałem za szczyt techniki przechowywania danych w latach dziewięćdziesiątych, okazał się trudniejszy do odzyskania. Postęp techniczny, co?

Stephen Briggs

październik 2012

UWAGA:

Nazwa czy słowo wypisane KAPITALIKAMI wskazuje, że jest ono tematem własnego, pełniejszego hasła; regularne odwołania, takie jak „Ankh-Morpork”, „babcia Weatherwax” czy „Niewidoczny Uniwersytet”, nie są zaznaczane.

Kiedy postać czy miejsce pojawia się tylko w jednej czy dwóch książkach, informacja o tym pojawia się na końcu hasła. Tytuły książek oznaczane są następującymi skrótami:

BF Blask fantastyczny

BHAM Bogowie, honor, Ankh-Morpork

C Czarodzicielstwo

CC Ciekawe czasy

CJ Carpe jugulum

DS Dziedzina Śmierci (Death’s Domain)[1]

E Eryk

K Kosiarz

KKNO Książka kucharska niani Ogg (Nanny Ogg’s Cook Book)*

KM Kolor magii

KPN Kapelusz pełen nieba

Ł Łups

M Mort

M!!!!! Maskarada

MD Muzyka duszy

MSD Mapa świata Dysku

N Niuch

NA Niewidoczni Akademicy

NGN Na glinianych nogach

NSD Nauka Świata Dysku

NSD2 Nauka Świata Dysku 2

NSD3 Nauka Świata Dysku 3

OB Ostatni bohater

OK Ostatni kontynent

P Piramidy

P! Prawda

PB Pomniejsze bóstwa

PD Panowie i damy

PE Piąty elefant

PP Piekło pocztowe

PR Potworny regiment

PTL Przewodnik turystyczny po Lancre (A Tourist Guide to Lancre)[2]

R Równoumagicznienie

RMZWM Rybki małe ze wszystkich mórz (opowiadanie)

RO Ruchome obrazki

SF Świat finansjery

SN Straż nocna

SS Straż! Straż!

TGB Terminarz Gildii Błaznów (2003)

TGS Terminarz Gildii Skrytobójców (2002)

TGZ Terminarz Gildii Złodziei (2004)

TM Trollowy most[3]

TNU Terminarz Niewidocznego Uniwersytetu (2000)

TO Teatr okrucieństwa[4]

TSM Terminarz Straży Miejskiej (2001)

TWZ Terminarz Wampirów Zreformowanych (2005)

TW Trzy wiedźmy

W Wiedźmikołaj

WC Wyprawa czarownic

WCL Wolni Ciut Ludzie

WPSO W północ się odzieję

Z Zbrojni

ZC Złodziej czasu

ZM Zimistrz

ZMIJEG Zadziwiający Maurycy i jego Edukowane Gryzonie

1 Książka jeszcze niewydana w Polsce. W nawiasach tytuł oryginału.

2 Właściwie bardzo niewiele materiału z Nauki Świata Dysku znalazło się w tym Przewodniku. Książki należą do kanonu, choć granicznie. Dlatego postacie tylko w nich występujące niekoniecznie są uwzględniane.

3 Opowiadanie opublikowane w antologii W hołdzie królowi – formalnie nie należy do Świata Dysku, ale znalazło się w pierwszym Przewodniku, więc ma prawo tu zostać.

4 Opowiadanie opublikowane w „Bookcase”, bezpłatnym magazynie księgarni W.H. Smith’s; obecnie pozycja kolekcjonerska.

ŚWIAT DYSKU A–Z

Abbys. Biskup. Prorok Kościoła omniańskiego, któremu Wielki Bóg OM podyktował Kodycyle do Księgi OSSORY’EGO. Niewiele wiadomo o tym świętym mężu prócz faktu, że miał długą brodę, jako że jest to kluczowy element kostiumu proroka. W temacie bród, słynna efebiańska zagadka na ich temat – Żaden z mężczyzn w mieście nie goli się sam, ale chodzi do cyrulika. Kto goli cyrulika? – sprawiła, że wielu skrobało się po głowach, kiedy wydrukowano ją w almanachu, który dotarł aż do LANCRE. Tam jednak ludzie w ogóle nie rozumieli, co w niej jest filozoficznego, ponieważ cyrulikiem w Lancre jest niejaka pani Deacon, która w sprawie strzyżenia, kurzajek i zębów przyjmuje dwa razy w tygodniu, rano. [PB]

Abraxas. Filozof efebiański, zwany też Abraxasem Agnostykiem i Abraxasem „Węgielkiem” (ponieważ był piętnaście razy trafiony przez piorun – co sugeruje, że agnostycyzm wymaga pozazdroszczenia godnej mocy umysłu, nie mówiąc już o grubości czaszki. Jego osobisty komentarz w tej kwestii, tuż przed piętnastym trafieniem, brzmiał: „Nie myślą chyba, że zmuszą mnie do uwierzenia w siebie, rażąc mnie raz za razem”. Był autorem O religii i człowiekiem, który odnalazł zagubione miasto EE. I prawdopodobnie znowu je zgubił. Łatwo było go poznać po zapachu przypalonych włosów. [PB]

Abrim. Wielki Wezyr AL KHALI. Wysoki, posępny mag z długimi cienkimi wąsami i w turbanie, z którego sterczy szpiczasty kapelusz. Kiedyś odmówiono mu przyjęcia na Niewidoczny Uniwersytet, ponieważ uznano, że jest psychicznie niezrównoważony. Wobec rzekomej równowagi psychicznej wielu członków ciała wykładowczego NU, można tylko zdziwić się tym zakazem. Opanowany przez KAPELUSZ NADREKTORA, Abrim został zniszczony w magicznym starciu. Popularne na Dysku powiedzenie brzmi „Nigdy nie ufaj Wielkiemu Wezyrowi” i wielu poszukiwaczy przygód przeżyłoby o wiele dłużej, gdyby je znało. [C]

Ahmed Szalony. Klatchiański nekromanta, który nauczył się magii metodą częściowo prób, ale głównie błędów. Autor NECROTELICOMNICONU. Podobno napisał tę księgę pewnego dnia, kiedy wypił za dużo niezwykłej, gęstej klatchiańskiej kawy (por. POTRAWY I NAPOJE), która za bardzo pijącego otrzeźwia. Ahmed wolał, by nazywano go „Ahmedem Czasem-Tylko-Boli-Mnie-Głowa”. Jest też autorem Ahmeda Czasem-Tylko-Boli-Mnie-Głowa Księgi Wesołych Opowiastek o Kotach, podobno tworzenie tej właśnie książki doprowadziło go do szaleństwa. [RP]

Agantia. Królowa Skundu. Jedna z postaci, o których się wspomina. Krasnolud CASANUNDA twierdzi, że otrzymał swój hrabiowski tytuł za niewielką oddaną królowej przysługę. Ponieważ jednak Skund jest prawie całkiem porośnięty puszczą i praktycznie nie ma mieszkańców, a co dopiero rodziny królewskiej, stwierdzenie to jest – w sensie historycznym – kłamstwem. [PD]

Agatejskie Imperium. Stolica: Hunghung. Główny i jedyny port: BES PELARGIC. Liczba mieszk.: ok. 50 000 000. Prastare, chytre i bardzo, bardzo bogate imperium na KONTYNENCIE PRZECIWWAGI, zwanym też Aurientem ze względu na złoża złota. Kiedyś władał nim Imperator Słońca, którego poddani uznawali za boga (to znaczy kogoś, kto może zabić człowieka w jednej chwili i nie musi potem przepraszać). W wyniku zdarzeń z Ciekawych czasów Imperium rządził przez pewien czas Dżyngis COHEN.

Agatejska architektura preferuje niskie piramidy. Imperium otacza mur wysokości dwudziestu stóp, pionowy po stronie wewnętrznej. Za dawnych trudnych czasów patrolowali go Niebiańscy Gwardziści w bardzo ciężkich butach, którymi deptali po palcach osobnikom śmiertelnie ciekawskim. W pobliżu muru bardzo sugestywnie zniechęcano do posiadania drabin albo sadzenia wysokich drzew.

Istnieje tylko jeden port, gdyż imperium nie zachęca do częstszych kontaktów ze światem zewnętrznym, niż jest to absolutnie konieczne. Uważa się, że być obywatelem Imperium Agatejskiego to być najszczęśliwszym ze śmiertelnych, a dawne rządy pragnęły, by mieszkańcy pozostawali w tym przekonaniu niezachwiani. Ważne więc było podtrzymywanie wiary, że poza granicami rozciągają się jedynie barbarzyńskie pustkowia, zamieszkane przez wampiry i upiory. Dobrodziejstwa okresu sprawowania władzy przez prawdziwego barbarzyńskiego najeźdźcę nie ujawniły się jeszcze poza murami.

Aggy, George. Starszy listonosz Aggy jest doświadczonym pracownikiem poczty z blaszaną nogą i odznaką za to, że stał nadal, po piętnastu ugryzieniach przez psy. Jest przewodniczącym Ankhmorporskiego Oddziału Przyjaznego i Dobroczynnego Stowarzyszenia Pracowników Pocztowych i członkiem Bractwa Obrządku Pocztowego. [PP]

Ahmed, 71-godzinny. Policjant księcia CADRAMA z KLATCHU. Ukończył szkołę Gildii Skrytobójców w Ankh-Morpork i uważa, że kto przetrwał modną szkołę z internatem, przetrwa wszystko. Ahmed jest chudym mężczyzną w nieokreślonym wieku, o wzroście nieco poniżej średniego. Ma zeza w jednym oku, a twarz pokrytą siatką blizn, otaczającą nos podobny do orlego dzioba. Ma też coś w rodzaju brody i wąsów, ale blizny zakłócają porost włosów tak bardzo, że zarost sterczy w dziwacznych kępkach pod różnymi kątami, więc Ahmed wygląda, jakby został uderzony w twarz jeżem. Usta na wspomnianej twarzy pełne są złotych zębów i niezwykle pachnących oddechów, ponieważ Ahmed żuje goździki. Na plecach nosi zakrzywiony miecz i funkcjonuje jako policjant, sędzia, ława przysięgłych, kat i grabarz dla przestępców w odległych rejonach KLATCHU. [BHAM]

Aimsbury. Pracuje jako szef kuchni w Królewskim Banku Ankh-Morpork, a pomaga mu córka Peggy. Ma alergię na słowo „czosnek”. Nie na samą roślinę. Tylko na słowo. [SF]

Ajanduraha Różdżka Całkowitej Negacji. Broń użyta przez MARCHESĘ do sterroryzowania Rincewinda i Dwukwiata. Jej zastosowanie powoduje, że ofiara nie tylko przestaje istnieć, ale też nigdy nie istniała. Instrument wyjątkowo niebezpieczny, zakazany na Niewidocznym Uniwersytecie. [KM]

Reszta w pełnej wersji

ŻÓŁWIE CORAZ DALEJ:

JESZCZE WIĘCEJ MATERIAŁÓW O DYSKU

Dostępne w pełnej wersji

TERRY PRATCHETT: WYWIAD DEFINITYWNY

rozm. Stephen Briggs

(z pierwszego Przewodnika po świecie Dysku)

Dostępne w pełnej wersji

CZYTELNICY I POCZTA FANOWSKA

(Tekst publikowany oryginalnie w 1994 r.)

Dostępne w pełnej wersji

BARIERA JĘZYKOWA

„Dla mnie to czysty klatchiański!”

Dostępne w pełnej wersji

OKALECZ PANA CEBULĘ

Dostępne w pełnej wersji

Table of Contents

GDZIE JESTEM?

ŚWIAT DYSKU A–Z

A

ŻÓŁWIE CORAZ DALEJ: JESZCZE WIĘCEJ MATERIAŁÓW O DYSKU

TERRY PRATCHETT: WYWIAD DEFINITYWNY

CZYTELNICY I POCZTA FANOWSKA

BARIERA JĘZYKOWA

OKALECZ PANA CEBULĘ