Tom Williams

CZY MÓWISZ PO PIŁKARSKU?

Słownik piłkarskich słówek i zwrotów z całego świata

Przełożył Jan Wąsiński

Tytuł oryginału: Do You Speak Football? A Glossary of Football Words and Phrases from Around the World

Copyright © Tom Williams, 2018

Illustrations © Dan Leydon, (danleydon.com) 2018

Copyright © for the Polish translation by Jan Wąsiński, MMXXI

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXXI

Wydanie I

Warszawa MMXXI

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Spis treści

- Dedykacja

- Motto

- Wstęp

- Ameryka południowa

1. Argentyna

2. Boliwia

3. Brazylia

4. Chile

5. Ekwador

6. Kolumbia

7. Paragwaj

8. Peru

9. Urugwaj

10. Wenezuela

11. Wyłożone jak na talerzu, czyli kiedy piłka styka się z jedzeniem

- Ameryka Północna i Środkowa

1. Honduras

2. Jamajka

3. Kanada

4. Kostaryka

5. Meksyk

6. Panama

7. Salwador

8. Stany Zjednoczone

9. Trynidad i Tobago

10. Niemal nie do wyjęcia, czyli określenia na górny narożnik

- Europa

1. Anglia

2. Austria

3. Belgia

4. Bośnia i Hercegowina

5. Bułgaria

6. Chorwacja

7. Czarnogóra

8. Czechy

9. Dania

10. Estonia

11. Finlandia

12. Francja

13. Grecja

14. Hiszpania

15. Holandia

16. Irlandia

17. Irlandia Północna

18. Islandia

19. Izrael

20. Niemcy

21. Norwegia

22. Polska

23. Portugalia

24. Rosja

25. Rumunia

26. Serbia

27. Słowacja

28. Słowenia

29. Szkocja

30. Szwajcaria

31. Szwecja

32. Turcja

33. Ukraina

34. Walia

35. Węgry

36. Włochy

37. Pomiędzy nogami, czyli nazwy na zakładanie siatki

- Afryka

1. Algieria

2. Burkina Faso

3. Demokratyczna Republika Konga

4. Egipt

5. Ghana

6. Kamerun

7. Kenia

8. Maroko

9. Mozambik

10. Nigeria

11. Republika Południowej Afryki

12. Senegal

13. Tanzania

14. Tunezja

15. Wybrzeże Kości Słoniowej

16. Zambia

17. Zimbabwe

18. Niepewni bramkarze, czyli słowniczek gaf

- Azja

1. Arabia Saudyjska

2. Chiny

3. Indie

4. Indonezja

5. Irak

6. Iran

7. Japonia

8. Katar

9. Korea Południowa

10. Malezja

11. Pakistan

12. Tajlandia

13. Wietnam

14. Naturalny talent, czyli pojęcia inspirowane królestwem zwierząt

- Oceania

1. Australia

2. Nowa Zelandia

- Bibliografia

- Podziękowania

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Mojemu tacie, który nauczył mnie kochać futbol, oraz mojej mamie, która tego sportu nie trawi

Kto nie zna obcych języków, ten nie wie nic o własnym.

Johann Wolfgang von Goethe^1

Wstęp

Często się mówi, że język futbolu jest uniwersalny. Nawet jeśli zapewne nie potrzebujecie bogatego fachowego słownictwa, żeby w piłkę haratać lub ją oglądać, to jednak co z rozmowami o niej? Czy wiedzielibyście, co chce wam przekazać Włoch, kiedy mówi, że ktoś strzelił bramkę „łyżką”? Dlaczego ukraiński kibic miałby największy apetyt na „sucharka z rodzynkami”? Dlaczego nie chcielibyście, żeby w Nigerii nazwano was „Dundee United”? A uwierzcie, że naprawdę nie.

Dzieje piłki nożnej to opowieść o sporcie, który zrodził się na grząskich boiskach szkolnych wiktoriańskiej Anglii, a potem trafił do serc mieszkańców wszystkich krajów na tej planecie. Zwroty przytaczane w niniejszej książce składają się na słowa tej właśnie opowieści. Nie ma dwóch takich samych lokalnych perspektyw; futbolowa świadomość każdej nacji osadzona jest w niepowtarzalnych realiach własnego języka. Gdy spojrzy się na te wszystkie perspektywy razem wzięte, otrzymamy kalejdoskop pełen osobliwych, zabawnych i zupełnie niespodziewanych odcieni.

W żargonie piłkarskim w Hiszpanii widnieją wyraźnie ślady korridy. W Anglii dopatrzymy się elementów krykieta, podczas gdy w Stanach Zjednoczonych ogromną rolę odgrywają futbol amerykański, baseball i koszykówka. Gdziekolwiek się obejrzymy podczas naszej wędrówki przez język futbolu, wszędzie natkniemy się na zwierzęta, które kicają, pełzają, latają: niedźwiedzie w Finlandii, węże w Kenii, słonie w Indonezji, zebry w Brazylii (o dziwo!). W Argentynie strzał szczupakiem to „gołąbek”. W indyjskim stanie Kerala napastnika o wielkim sprycie przyrównuje się do bardzo konkretnego lokalnego gatunku ryby.

Piłkarz o ograniczonym potencjale technicznym może mieć „drewnianą nogę” (w Brazylii), „drewnianą stopę” (w Paragwaju), ale może też być po prostu drzewem (w Serbii). W Hiszpanii zwalisty obrońca to „szafa”, w Tanzanii – „kłódka”, w Arabii Saudyjskiej zaś – „zawór bezpieczeństwa”.

Przestrzeń mieszkalna, zwłaszcza kuchnia, zapewnia niesamowity zasób metafor. W zależności od tego, gdzie się akurat znajdziemy na mapie świata, imponujący strzał z dużej odległości może zostać przyrównany do banana, ogórka, ziemniaka albo rogalika. O holenderskim zawodniku, który usiłuje strzelić słabszą nogą, mówi się, że użył swojej „nogi z czekolady”. Dzięki Royowi Keane’owi kibice rodem z wielkich korporacji znani są na Wyspach Brytyjskich jako „krewetkożercy”. Dla nikogo nie będzie chyba zaskoczeniem, że we Francji – światowej stolicy najwykwintniejszej kuchni – idealnie dopieszczone prostopadłe podanie, które aż się prosi, żeby je skonsumować, to un caviar („kawior”).

Slang piłkarski wywodzi się z różnych źródeł. Sporo określeń przeniknęło żywcem z okolicznych klepisk oraz szkolnych boisk i dziedzińców. Inne zawdzięczają swoje istnienie legendarnym piłkarzom, historycznym bramkom lub głośnym wybrykom. W wielu pobrzmiewa również tembr głosu i pióro znanych i cenionych komentatorów i dziennikarzy zajmujących się sportem, takich jak Ricardo Lorenzo Rodríguez, szerzej znany jako Borocotó, który jako wieloletni redaktor „El Gráfico”, czasopisma o tematyce sportowej, kształtował argentyńskie nastawienie do piłki nożnej w pierwszej połowie XX wieku. Albo taki Gianni Brera, który w krajobrazie włoskiego futbolu po wojnie uformował wszystkie wzgórza i doliny, wytyczył każdą szosę i boczne drogi.

Każda piłkarska kultura na świecie dysponuje słowem na określenie szczególnie uwłaczającego rywalowi zagrania, które polega na przepchnięciu piłki między jego nogami. Polskie „sito”, „siatkę” lub „kanał” w angielskojęzycznym świecie znamy jako nutmeg („muszkatołówka”), w Holandii – panna („brama”), w innych miejscach zaś są to przeróżne określenia, od „jajka” przez „mostek”, „długopis”, „skrzypce”, „sałatkę” po „ogórek kiszony” – a weźmy pod uwagę, że wymieniłem tylko sześć przykładów. W przypadku strzału w okienko – czyli w górny narożnik bramki przeciwnika, poza zasięgiem bramkarskich rękawic – mamy do dyspozycji równie bogaty repertuar zwrotów (często powiązany z pająkami czy pajęczynami), równie ciekawie jest także w przypadku rozczarowujących postawą bramkarzy: „ręce jak sałata” w Brazylii, „owsiane palce” w Estonii, „latające wiadro” w Turcji.

Sędziowie oczywiście obrywają zawsze i wszędzie. W Chinach arbiter podejrzewany o „drukowanie” zasłużyłby na miano „czarnego gwizdka”. Beznadziejny rozjemca piłkarskiego spotkania w Malezji może usłyszeć, że jest „jełopem”. W Związku Radzieckim rozjuszeni sędziowskim popisem kibice wyzywaliby człowieka z gwizdkiem, by zamienił się w kostkę mydła – ponury to ukłon w stronę radzieckiego obyczaju wykorzystywania trucheł bezpańskich psów do wyrobu kosmetyków.

Kiedy zawodnik pakuje piłkę do bramki czterokrotnie w trakcie meczu, w niektórych krajach, między innymi we Włoszech, Hiszpanii i Rosji, sięga się po słowo rodem z karcianej rozrywki: „poker”. W różnych narzeczach aż roi się od określeń na samą futbolówkę, przy czym w Ameryce Południowej są one zazwyczaj bardziej poetyckie – jak choćby brazylijskie określenie gorduchinha, czyli pieszczotliwie „grubcia” – niż w Europie, gdzie standardową metaforą jest często „skóra”.

Internet zmienił dynamikę pojawiania się nowych terminów, jednocześnie zaś doprowadził do wzrostu znaczenia angielszczyzny jako zaczynu dla nowych określeń. Co prawda Wielka Brytania po okresie, gdy kładła fundamenty pod słownictwo piłkarskie („korner”/corner, „ofsajd”/offside, a nawet sama nazwa dyscypliny: „futbol”/football), musiała ustąpić miejsca i przekazać kielnię innym językom i kulturom (rabona, panenka, sombrero…), niemniej jednak status angielszczyzny jako głównego języka w wirtualnym świecie sprowadził ojczysty język tej dyscypliny sportu z powrotem na plac budowy.

Zjawisko to widać w takich dyscyplinach jak freestyle football czy street football, w których wiele technik, ruchów i sztuczek zrodzonych w ostatnich latach stało się szeroko znanych dzięki materiałom wrzucanym na YouTube’a i udostępnianym przez portale społecznościowe; otrzymały one nazwy w języku angielskim i tak funkcjonują. Zagrania takie jak mouse trap („pułapka na myszy”), air akka czy mesmomeg nawet dla piłkarzy ze ścisłego światowego topu są zbyt złożone, by próbować ich podczas meczu. Niemniej jednak współtworzą nowy rozdział w rozwoju języka piłki; puzzle przyszłego słownictwa meczowego już istnieją i tylko czekają, by futbol sięgnął po nie pełnymi garściami.

Piłkarscy kibice są wyjątkowo przeczuleni na punkcie form stosowanych przy opisie ich ukochanego sportu, dlatego podczas lektury tej książki należy brać pod uwagę, że niektóre określenia mogą mieć odmienne znaczenia w różnych regionach lub krajach. Język przenika granice niczym dym, a każdy kraj może zwędzić na własny użytek jakieś zwroty zza miedzy, dlatego niektóre słowa i wyrażenia zostały przypisane danemu krajowi ze względów praktycznych.

Przykładów jest wiele. Spora część hiszpańskiego żargonu futbolowego jest bliska mieszkańcom krajów hiszpańskojęzycznych w Ameryce Łacińskiej i vice versa. O takim nieuniknionym wręcz przenikaniu się możemy mówić w przypadku słownictwa piłkarskiego Portugalii i Brazylii, między Belgią a Holandią, między Francją a Afryką frankofońską, między Wielką Brytanią a dawnymi koloniami brytyjskimi, a także między wieloma państwami w świecie arabskim.

Książka ta z pewnością nie wyczerpuje tematu słownictwa piłkarskiego, dlatego zachęcamy was, drodzy czytelnicy, do zasygnalizowania pominięć poprzez dołączenie do konwersacji z hashtagiem #doyouspeakfootball (dzięki niemu natraficie także na odpowiednie ilustracje obrazkowe i filmowe). Zamiarem autora jest jedynie przytoczenie garści spośród niezliczonych sposobów mówienia o piłce na całym świecie. Jak za chwilę przekonacie się na następnych stronach, prawdziwa rozmowa o piłce to mówienie językiem tysiąca języków.

Tom Williams

@tomwfootball

Ameryka południowa

Oto istna feeria barw, zgiełku i umiejętności. Futbol południowoamerykański cechują zarówno argentyńska nieustępliwość i przebiegłość, jak i brazylijska żywiołowość i kunszt techniczny. Ten wielki kontynent dostarczył piłce nożnej kilka najwspanialszych drużyn w dziejach – od urugwajskich mistrzów olimpijskich z 1924 roku po legendarną brazylijską jedenastkę, która podczas wygranego mundialu w 1970 roku wyniosła tę dyscyplinę na niebotyczny poziom – a także obdarował nas najwybitniejszymi zawodnikami w dziejach futbolu, z których wymienić można choćby Pelégo, Diego Maradonę, brazylijskiego Ronaldo czy Lionela Messiego.

Funkcję pierwszego języka w większości krajów Ameryki Południowej pełni hiszpański, co jest spuścizną po kastylijskiej kolonizacji obu Ameryk. Jednak ogromne zaludnienie Brazylii (208 milionów mieszkańców w ostatnim spisie powszechnym w tym kraju) sprawia, że to portugalski jest językiem większości mieszkańców tego kontynentu.

Argentyna

Co jest esencją argentyńskiej piłki? Na pewno drybling. Doskonałe prostopadłe podanie. Pomruki uznania. Ale też chytry upadek. Cwaniackie zagrania ręką. Dym i kurz, tasiemki i rolki papieru toaletowego, złośliwość i przemoc. Krew na trybunach, poezja na boisku.

Piłka nożna bardzo szybko zawitała do Argentyny, a pierwszy mecz rozegrano tam niespełna cztery lata po ustaleniu w 1863 roku przez angielską federację (English Football Association) reguł gry w tej dyscyplinie sportu, a zarazem niemal trzydzieści lat przed pojawieniem się futbolu za miedzą, w Brazylii. Związane to było przede wszystkim z liczną populacją brytyjskich imigrantów w Argentynie – w 1880 roku w Buenos Aires mieszkało około czterdziestu tysięcy Brytyjczyków. Lecz już w następnych dekadach argentyńscy zawodnicy usiłowali odciąć się od brytyjskich wpływów i zaczęli poszukiwać stylu gry, który mogliby nazwać własnym.

Z takiego podejścia zrodził się niezwykle wyrazisty, ale i nieuchronnie przebiegły sposób rozumienia tej dyscypliny. A wraz z nim pojawił się język, który wyleje fundamenty pod żargon piłkarski dla całego kontynentu.

aguante – wytrwałość

Słowo pochodzące od czasownika aguantar, który oznacza „wytrzymać”, „ścierpieć”. Aguante wiąże się z anielską cierpliwością kibiców, którzy nie odwrócą się od ukochanego klubu bez względu na to, jak długo by trwał słabszy okres. Kibice, którzy nie trzymają z drużyną na dobre i na złe, za to potrafią poużywać sobie na piłkarzach, gdy wyniki nie są zgodne z oczekiwaniami, mogą zapracować sobie na etykietkę „zgorzknialców” (amargos).

anti-fútbol – antyfutbol

Argentyna w 1957 roku odniosła wspaniałe zwycięstwo podczas mistrzostw kontynentu (zwanych podówczas Campeonato Sudamericano) i był to już jedenasty triumf reprezentacji biało-niebieskich w tych rozgrywkach, a piąty w ciągu dwunastu lat. W następnym roku opromienieni chwałą Argentyńczycy wyruszyli na mistrzostwa świata do Szwecji jak po swoje, z przekonaniem, że uda się wywalczyć po raz pierwszy złoto. Tymczasem chaotycznie grająca drużyna zagrała fatalnie i zakończyła turniej po pierwszym tygodniu meczem, w którym Czechosłowacja zdemolowała ją w Helsingborgu 6:1. Odpadnięcie już w fazie grupowej, zwłaszcza w tak upokarzających okolicznościach, wywołało wiele zmian w argentyńskiej piłce. Tam, gdzie pierwotnie królował idealizm, berło przejął cynizm. Nowe podejście znalazło najczystszy wyraz w postaci osławionego zespołu Estudiantes z końca lat sześćdziesiątych. Trenowana przez pragmatycznego do bólu Osvaldo Zubeldíę drużyna z La Platy zburzyła dotychczasową hierarchię w Argentynie i wygrała rywalizację ligową w 1967 roku, a potem poszła za ciosem, trzy razy z rzędu zdobywając Copa Libertadores. Pomimo tego niezwykłego sukcesu zapisała się w pamięci współczesnych przede wszystkim ze względu na brutalny styl gry. Estudiantes gotowi byli zrobić dosłownie wszystko, byle zdominować rywala, na zimno i bez zahamowań, nie stronili od fizycznych czy psychicznych szykan. Pojawiały się nawet doniesienia, że zawodnicy potrafili wziąć pinezki na murawę. Swój styl, który zyskał miano „antyfutbolu”, zaprezentowali w pełnej krasie podczas dwóch owianych ponurą sławą spotkań Pucharu Interkontynentalnego, rozegranych w 1968 roku z Manchesterem United. Bobby Charlton i Denis Law z angielskiej drużyny musieli zejść z boiska z rozcięciami skóry, na które trzeba było założyć szwy, w rewanżu zaś, rozegranym na Old Trafford, George Best i José Hugo Medina pobili się i zostali wyrzuceni z boiska. Pomocnik Manchesteru Paddy Crerand określił Estudiantes mianem „najbardziej nieczysto grającej drużyny, przeciwko jakiej występowałem”. Rok później postawa Argentyńczyków wciąż była taka sama. Podczas haniebnego rewanżowego meczu w Buenos Aires przeciwko włoskiemu zespołowi AC Milan dwóch zawodników Estudiantes wyrzucono z boiska, a skończyło się tym, że Aguirre Suárez, Eduardo Manera i bramkarz Alberto Poletti zostali skazani na trzydzieści dni pozbawienia wolności. Co więcej, Polettiego dożywotnio zdyskwalifikowano za uderzenie pięścią Gianniego Rivery, ulubieńca i gwiazdy Milanu, choć później karę tę skrócono. Mecz przeciwko drużynie z Mediolanu doczekał się określenia la vergüenza de La Plata („laplateńskiej żenady”) i przyczynił się do tego, że inne europejskie drużyny nie chciały rywalizować o to międzykontynentalne trofeum w późniejszych sezonach. Dziś termin anti-fútbol służy do wyszydzania drużyn łączących defensywną strategię z taktyką bezwzględnego torpedowania gry rywali. Lionel Messi oskarżył drużynę Glasgow Rangers o prezentowanie antyfutbolu w meczu Ligi Mistrzów z października 2007 roku, kiedy Szkoci zatrzymali FC Barcelonę z nim w składzie, a mecz na Ibrox Park zakończył się bezbramkowym remisem. Johan Cruyff posłużył się tym terminem do skrytykowania stylu Holandii po porażce reprezentacji tego kraju z Hiszpanią podczas finału mistrzostw świata w 2010 roku w RPA.

Patrz również: bunker (Stany Zjednoczone), zabyrkwam betona (Bułgaria), park the bus (Anglia), catenaccio (Włochy), cholismo (Hiszpania)

banderazo – flagowisko

Spektakularny i zaplanowany z wyprzedzeniem wyraz poparcia dla zawodnika lub całej drużyny, podczas którego powiewają ogromne flagi i odpala się kolorowe race.

barras bravas – dzikie szajki

Takim mianem określa się zorganizowane agresywne grupy kibolskie, których wpływy są widoczne we wszystkich największych argentyńskich klubach. Barras bravas to na wpół najemnicy, na wpół mafijni gangsterzy, których łączą bliskie stosunki z klubowymi włodarzami, skorumpowanymi funkcjonariuszami policji i lokalnymi politykami. Dzięki temu mogą gromadzić ogromne środki pochodzące z nielegalnej działalności, jak choćby bileterka czy dziwne opłaty za parkowanie samochodów, pranie brudnych pieniędzy, handel narkotykami. Odkąd w latach pięćdziesiątych XX wieku powstały barras, krwawa rywalizacja międzyklubowa kosztowała życie setki ludzi, w ostatnich latach natomiast coraz częściej dochodziło pomiędzy zwalczającymi się frakcjami wewnątrz środowiska kibicowskiego jednego klubu do konfrontacji o wpływy i kontrolę nad strumieniem dochodów.

Patrz również: torcedores (Brazylia), ultràs (Włochy), fanaty (Rosja)

bicicleta – rower

Chodzi o stepover, czyli przekładankę, jedną z najpopularniejszych piłkarskich sztuczek technicznych. Polega na tym, że zawodnik markuje zmianę kierunku dryblingu za pomocą szybkiego okrężnego przełożenia nogi nad piłką. Zagranie miał podobno wymyślić argentyński skrzydłowy Pedro Calomino, który zadebiutował w barwach drużyny Boca Juniors w czerwcu 1911 roku. Nie lubił wkładać butów piłkarskich i dopuszczono go do grania w trampkach. Calomino to jeden z pierwszych bożyszczy Boki, miał znaczny udział w wywalczeniu czterech tytułów mistrzowskich. Jego firmowe zagranie, znane jako la bicicleta („rower”), doprowadzało kibiców do euforii, a obrońców rywala do szewskiej pasji. Amedeo Biavati, skrzydłowy Bologni i reprezentacji Włoch, w latach trzydziestych spopularyzował to zagranie we Włoszech, gdzie stało się ono znane jako doppio passo („podwójny krok”). Współcześnie dzięki takim zawodnikom jak Brazylijczycy Ronaldo, Denílson, Robinho czy Portugalczyk Cristiano Ronaldo, którzy okraszali widzom swoje występy wielokrotnym „rowerkiem”-przekładanką, możemy określać tym mianem wyżyny piłkarskiego kunsztu.

Patrz również: pedaladas (Brazylia), chawia f amra (Maroko), chā huā (Chiny), marwaha (Arabia Saudyjska)

bilardismo

Carlos Bilardo, znany jako „El Narigón” (Nochal), był jednym z filarów formacji pomocy w Estudiantes pod wodzą Osvaldo Zubeldíi (anegdoty o wnoszeniu pinezek na boisko, mówiąc oględnie, najczęściej dotyczyły jego), a po zakończeniu kariery piłkarskiej w 1970 roku zastąpił Zubeldíę na stanowisku szkoleniowca. W 1983 roku został selekcjonerem reprezentacji Argentyny, a wraz z jego przyjściem powrócił duch antyfutbolu. Jego poprzednik na tym stanowisku, César Luis Menotti, ojciec triumfu Argentyny na mistrzostwach świata w 1978 roku, był idealistą. Bilardo – wręcz przeciwnie. Sam niegdyś stwierdził: „W piłce chodzi o wygrywanie, o nic więcej”. Jego nowatorskie ustawienie 3-5-1-1 uwolniło potencjał Diego Maradony i natchnęło Argentynę do triumfu w 1986 roku na mistrzostwach świata w Meksyku. Cztery lata później na włoskim mundialu Argentyna pod wodzą Bilardo również dotarła do finału, lecz tam przegrała 0:1 z RFN w niechlubnym meczu, podczas którego dwóch argentyńskich zawodników zostało usuniętych z boiska. Dwaj selekcjonerzy, którzy zdobyli dla Argentyny złoto mistrzostw świata, byli konfrontowani ze sobą na płaszczyźnie ideologicznej. Każdy ich kolejny następca na stanowisku selekcjonera w nieunikniony sposób musiał zajmować miejsce gdzieś na spektrum bilardismo–menottismo.

Patrz również: menottismo (Argentyna)

boba – przeciągnięcie

Jednym ze sporego grona piłkarzy, których pochopnie okrzyknięto „nowym Maradoną”, był Andrés D’Alessandro, swego czasu zawodnik m.in. angielskiego Portsmouth. W porównaniu z innymi D’Alessandro zapisał się przynajmniej jako ten, którzy wprowadził nową sztuczkę piłkarską. Jego ruch la boba (co dosłownie znaczy „bęcwał”) polegał na położeniu lewej stopy na piłce, przetoczeniu jej w lewą stronę, a potem natychmiastowym szarpnięciu jej z powrotem, w odwrotnym kierunku i dynamicznym ruszeniu do przodu. Niczego nieświadomi obrońcy, podpuszczeni jego efektownym pierwszym dotknięciem, nagle okazywali się nieprzygotowani na rozwój wypadków, a często musieli ścierpieć dodatkowe upokorzenie, jakim dla rywala zawsze jest przetoczenie piłki między jego nogami.

botineras – „wagsy”

Lokalny odpowiednik brytyjskiego zwrotu wives and girlfriends (najczęściej skracanego do formy „WAGs”) na określenie partnerek zawodowych piłkarzy. Argentyńskie określenie pochodzi od słowa botín („but”) i może nawiązywać do zarówno do buta na wysokim obcasie, jak i do piłkarskiego obuwia. Botineras to także nazwa opery mydlanej o tematyce związanej z futbolem, emitowanej w argentyńskiej telewizji w latach 2009–2010.

cinco – piątka

W Argentynie, tak jak praktycznie w każdym innym miejscu na świecie, formacja 4-2-4 zdobyła popularność, gdy grająca w takim ustawieniu Brazylia zwyciężyła na mistrzostwach świata w 1958 roku. Wcześniej królowała przebrzmiała już formacja 2-3-5, w ramach której dwóch bocznych pomocników (w trykotach z numerami 4 i 6) w chwili pilnowania tyłów tworzyło kwartet obronny, tymczasem środkowy pomocnik (przywdziewający trykot z numerem 5) nie wracał, lecz stawał się zadaniowcem od trzymania pozycji. To właśnie dlatego słowem cinco określa się w Argentynie defensywnego pomocnika. Spośród sławnych zawodników grających na tej pozycji i przywdziewających trykot reprezentacyjny należy na pewno wymienić takich jak Luis Monti, który grał dla Argentyny i dla Włoch, Néstor „Pipo” Rossi zwany „amerykańskim wyjcem” ze względu na krzykliwe ustawianie drużyny na boisku, Antonio Rattín, waleczny kapitan z lat sześćdziesiątych, a także Fernando Redondo, niesłychanie elegancki w ruchach były zawodnik Realu Madryt. Na mistrzostwach świata w 1978 roku, stanowiących raptem jeden z trzech przypadków, kiedy Argentyna postanowiła przydzielić numery na koszulkach zawodników w porządku alfabetycznym, piątka trafiła do bramkarza Ubaldo Fillola. Kiedy Manuel Pellegrini w czasach trenowania San Lorenzo czy River Plate zaczął grać systemem z dwoma defensywnymi pomocnikami w drużynie, wkrótce ochrzczono to mianem „podwójnej piątki” (doble cinco). Tak na marginesie, określenie cinco grandes („piątka potentatów”) odnosi się do kwintetu największych klubów w Argentynie: River Plate, Boca Juniors, Independiente, Racing Club oraz San Lorenzo.

Patrz również: volante (Brazylia), Makélélé role (Anglia), pihkatappi (Finlandia), sentinelle (Francja), stofzuiger (Holandia), trinco (Portugalia)

Bramkę zdobytą bezpośrednio z rzutu rożnego w Ameryce Łacińskiej określa się mianem „olimpijskiej” (gol olímpico).

enganche – łącznik

Rozgrywający, „dziesiątka”, wszędzie na świecie cieszy się szczególną estymą, zwłaszcza w Europie Wschodniej i w krajach latynoamerykańskich, ale nigdzie zawodnicy na tej pozycji nie są tak ubóstwiani jak w Argentynie. Argentyński playmaker, znany tam jako enganche (co dosłownie znaczy „zaczep”), odpowiada nie tylko za spajanie pomocy z atakiem, ale też za regulowanie rytmu gry i kluczowe podania w drużynie, nadawanie jej tożsamości na boisku. Maradona i Messi to dwie najbardziej hołubione argentyńskie „dziesiątki”, ale najbardziej charakterystycznymi enganches byli tacy zawodnicy jak Ricardo Bochini, idol Maradony, czy pozornie spowalniający grę Juan Román Riquelme, gwiazdor Boki. Żaden z tych zawodników nie został obdarzony przez naturę wyjątkowymi warunkami fizycznymi, obaj jednak posiedli umiejętność doprowadzenia do rozsypki całej formacji obronnej przeciwnika dzięki pozornie prostemu – a siejącemu prawdziwe spustoszenie – prostopadłemu podaniu.

Patrz również: ponta de lança (Brazylia)

gambeta – drybling

To nazwa nadana lawirowaniu w dryblingu, który jest argentyńską specjalnością niemal od chwili, kiedy futbol dotarł na tutejsze ziemie. Myślisz gambeta, mówisz „Maradona” czy „Messi”. Słowo pochodzi podobno z literatury gauczowskiej i opisuje charakterystyczny sposób poruszania się strusia. (Odmienna teoria utrzymuje, że termin wywodzi się z włoskiego słowa gamba – „noga” – które przedostało się do argentyńskiego języka poprzez lunfardo, czyli mający mnóstwo naleciałości z włoskiego żargon kryminalnego półświatka Buenos Aires, występujący i w tekstach tanga). Zdecydowanie najsłynniejszą gambetę zaprezentował Maradona, przedzierając się przez gąszcz angielskich obrońców i strzelając „bramkę stulecia” (el gol del siglo) na mistrzostwach świata w 1986 roku.

gol de vestuario – bramka z szatni

Wcale nie „gol do szatni”, jak mówimy w Polsce! Gol de vestuario to bramka zdobyta w pierwszych sekundach meczu.

Patrz również: hol w rozdiachalniu (Ukraina)

gol olímpico – bramka olimpijska

Zwycięstwo Urugwaju na igrzyskach olimpijskich w Paryżu w 1924 roku stało się momentem zwrotnym w dziejach piłki nożnej regionu La Plata, lecz obok zachwytów były też pożądliwe spojrzenia argentyńskich sąsiadów, którzy nie wybrali się do Francji. Po powrocie mistrzów olimpijskich Argentyna wyzwała Urugwaj na dwumeczowy baraż, a po zaciętym i wyrównanym meczu w Montevideo, zakończonym remisowym wynikiem 1:1, mecz rewanżowy trzeba było przerwać ze względu na burdy stadionowe. Drużyny spotkały się znów po kilku dniach, 2 października, w Buenos Aires. Po kwadransie gry Cesáreo Onzari, lewoskrzydłowy zespołu Huracán, otworzył wynik meczu, strzelając jedną z najsłynniejszych bramek w dziejach południowoamerykańskiego futbolu: piłka po rzucie rożnym z lewej strony została wkręcona między słupki bezpośrednio z kornera. Międzynarodowa Rada Piłkarska (IFAB, International Football Association Board) raptem niecałe cztery miesiące wcześniej zmieniła przepisy, dopuszczając zdobywanie bramek bezpośrednio z rzutów rożnych. Argentynie przyznano zwycięstwo po tym, jak urugwajscy zawodnicy przy stanie 2:1 dla gospodarzy zeszli z boiska po starciach z kibicami, którzy rzucali w Urugwajczyków kamieniami. Bramka Onzariego przeszła zaś do annałów jako pamiątka spotkania, w którym jego ojczyzna okazała się lepsza od ówczesnych mistrzów olimpijskich. Bramki strzelone bezpośrednio ze stałego fragmentu gry z narożnika boiska są odtąd znane w całej Ameryce Łacińskiej jako gol olímpico. Kolumbijczyk Marcos Coll zawstydził w ten sposób legendarnego Lwa Jaszyna w zremisowanym 4:4 ze Związkiem Radzieckim spotkaniu fazy grupowej turnieju rozgrywanego w Chile w 1962 roku. Coll jest jedynym piłkarzem, który zdobył „bramkę olimpijską” podczas mundialu. Historia zatoczyła pełne koło w 2012 roku w Londynie, kiedy to Amerykanka Megan Rapinoe wkręciła piłkę przy bliższym słupku z rzutu rożnego z lewej strony w spotkaniu przeciwko Kanadzie i stała się w ten sposób pierwszą zawodniczką, która zdobyła „bramkę olimpijską” podczas współczesnych igrzysk.

Patrz również: suchoj list (Rosja)

Redaktor inicjująca: Elżbieta Kalinowska

Redaktor prowadząca: Anna Dworak, Ida Świerkocka

Przełożył: Jan Wąsiński

Redakcja: Jerzy Lewiński

Korekta: Wojciech Górnaś, Małgorzata Denys

Konsultacje językowe: Adam Zakrzewski (dialekty języka arabskiego), Agencja tłumaczeń Skrivanek Sp. z o.o. (grecki), Damian Duduś (japoński), Zbigniew Igielski (hindi, konkani, malajalam, bengalski), Patrycja Pokora (serbski), Jakub Sempniewicz (tajski), Anna Wojakowska-Kurowska (koreański), Barbara Zhang (chiński) i inni

Projekt okładki: Joanna Strękowska

Skład: Dariusz Ziach

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

02672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel.+48 22 826 08 82

faks +48 22 380 18 01

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-9001-9

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.