Melvyn Conroy, Nazi Eugenics. Precursors, Policy, Aftermath

Copyright © 2017 by ibidem-Verlag / ibidem Press, Stuttgart, Germany

All rights reserved.

Copyright © 2021 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © 2021 for the Polish translation by Violetta Dobosz

(under exclusive license to Wydawnictwo Sonia Draga)

Projekt graficzny okładki: Anna Slotorsz/ artnovo.pl

Ilustracja użyte na okładce: Narodowe Archiwum Cyfrowe (domena publiczna)

Źródła fotografii zamieszczonych w książce podawane są bezpośrednio pod fotografiami. Wydawnictwo informuje, że dołożyło wszelkich starań, by dotrzeć do wszystkich właścicieli praw.

Redakcja: Piotr Chojnacki

Korekta: Edyta Malinowska-Klimiuk, Aneta Iwan

ISBN: 978-83-8230-093-2

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione i wiąże się z sankcjami karnymi.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.

ul. Fitelberga 1, 40-588 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/WydawnictwoSoniaDraga

E - wydanie 2021

Bezpłatny fragment

Podziękowania

Wprowadzenie

Rozdział 1. W stronę utopii

Rozdział 2. Higiena rasowa

Rozdział 3. „Eutanazja”

Rozdział 4. Kolumna marszowa

Rozdział 5. T4

Rozdział 6. Ośrodki uśmiercania

Rozdział 7. Reorganizacja

Rozdział 8. 14f13

Rozdział 9. Aktion Reinhardt

Rozdział 10. Eugenika według Himmlera

Rozdział 11. Sprawiedliwość

Rozdział 12. Podsumowanie

Dodatek. Sprawcy i wspólnicy zbrodni

Źródła i bibliografia

Glosariusz

Personel T4 służący w obozach Aktion Reinhardt

Przypisy

Dla Bernice – in memoriam

Dla Doreen

Zazwyczaj nie uświadamiamy sobie, w jak wielkim stopniu to, czy jesteśmy traktowani jak cywilizowany, przyzwoity, autonomiczny podmiot moralny, zależy od tego, czy potrafimy się prezentować jak taki podmiot i tak postępować. Jest to na tyle istotne, że jeśli odbierzemy innym ludziom możliwość prezentowania się i postępowania w ten sposób, sprawimy, że łatwiej będzie ich traktować jak istoty nie do końca ludzkie.

– John Sabini[1]

Jeden sąd jest nad katem – kat swojej ofiary nie uważa za człowieka i sam przestaje być człowiekiem, zabija w sobie człowieka. Sam sobie jest katem, a ofiara jego pozostaje na wieki człowiekiem, żeby nie wiem jak ją mordował.

– Wasilij Grossman[2]

© Institut für Zeitgeschichte, München–Berlin/Kartographie Peckmann, Ramsau/Ursula Wilms

Podziękowania

Praca nad tą książką okazała się przede wszystkim bardzo potrzebną odskocznią w niezwykle stresującym okresie mojego życia. Lektura tekstów źródłowych, poszukiwanie informacji i pisanie na poruszane w niej tematy większości osób może się wydać dość niezwykłą reakcją na traumatyczne przeżycie. A jednak mnie to pomogło, zapewniając bodziec do działania, którego tak potrzebowałem w wielu trudnych dniach.

Zdaję sobie teraz sprawę, że w gruncie rzeczy był to rodzaj terapii, za sprawą której mogłem się skupić na czymś innym niż bieżące problemy. Gdy zaczynałem tę pracę, z pewnością nie spodziewałem się, że ostatecznie jej owoc zostanie wydany drukiem. To, że się tak stało, zawdzięczam radom, namowom i wsparciu wielu osób, wśród nich zaś niemałą grupę stanowili autorzy publikacji, na których w znacznej mierze się opierałem. Ponieważ nie sposób zmieścić tu słowa wdzięczności dla każdego z nich z osobna, korzystając z okazji, pragnę podziękować wszystkim za ich wiedzę i fachowość. Dostarczyli mi inspiracji, lecz jeśli nie zaznaczono inaczej, autorem wszystkich opinii wyrażonych w niniejszej książce jest piszący te słowa.

Chociaż podziękowania należą się wszystkim, to chciałbym w szczególny sposób wspomnieć o kilku koleżankach i kolegach, bez których wkładu ta książka w żadnym razie by się nie ukazała.

Valerie Lange i Florian Bölter z wydawnictwa ibidem okazali się niezwykle pomocnymi i uważnymi redaktorami. Poprowadzili mnie przez zawiłości przemiany mojego maszynopisu w gotową publikację, wykazując się przy tym ogromną uprzejmością i życzliwością, a także nieograniczoną cierpliwością niezbędną podczas zmagań z tak długim i złożonym tekstem.

Joyce Field i Lance Ackerfeld z organizacji JewishGen od lat pozostają moimi przyjaciółmi i przez cały ten czas mogłem liczyć na ich bezcenne rady i wsparcie, jednak nigdy nie były mi one tak potrzebne jak podczas pisania tej książki. Do JewishGen wprowadził mnie doktor Robin O’Neil i to właśnie prowadzone przez niego bez wytchnienia bezcenne badania nad dojrzewaniem pomysłu Aktion Reinhardt i tragicznym losem galicyjskich Żydów skłoniły mnie do bardziej wnikliwego przyjrzenia się historycznemu tłu problemu, który przez większość życia budził moje głębokie zainteresowanie.

Zawsze mogłem też liczyć na życzliwość i uczynność doktora Dicka de Mildta, którego publikacje stanowią niezastąpione źródło wiedzy dla każdego zainteresowanego tematem i który pomógł mi przebrnąć przez zawiłości systemów prawnych Niemiec i Austrii. Doktor Tudor Georgescu uprzejmie zgodził się przeczytać pierwszą wersję mojego maszynopisu i udzielił mi cennych wskazówek. Mogę się uważać za szczęściarza, że tak wybitny naukowiec wziął na siebie tak odpowiedzialne zadanie. Natasha Neary podjęła się sporządzenia indeksu, uwalniając mnie od powinności, która spędzała mi sen z powiek.

Profesora Matthew Feldmana od lat cenię jako przyjaciela i wielce utalentowanego naukowca, z którym dane mi było współpracować przy wielu okazjach. Jego wiara w ten projekt często przewyższała moją, a determinacja i pokładane we mnie niezachwiane zaufanie sprawiły, że ta książka ostatecznie ukazała się drukiem. Mam nadzieję, że poprzez to podziękowanie za jego ogromny wkład pracy choć w części zdołam wyrazić swoją głęboką wdzięczność.

Na koniec chciałbym wspomnieć o Bernice i Doreen, do których dziś i zawsze wędrują moje myśli i bez których miłości i poświęcenia nic nie było i nie jest możliwe.

Melvyn Conroy

marzec 2017

Wprowadzenie

Eugenika to religia przyszłości, która czeka na swoich proroków.

– Nikołaj Konstantinowicz Kolcow[3]

Chyba żadna inna doktryna nie zdobyła tak szybko zwolenników i tak szybko ich nie straciła jak pseudonauka, która zyskała nazwę „eugeniki”, szeroko dyskutowana w Europie i w Stanach Zjednoczonych przez 100 lat, od połowy XIX do połowy XX wieku. Jednoznaczne zdefiniowanie nowej teorii okazało się niełatwe, podobnie jak niełatwe było wprowadzenie jej w życie, przynajmniej do czasu, gdy do władzy doszedł Adolf Hitler, polityczny eugenik tak radykalny i ekstremalny w swych poglądach, że nawet najbardziej zapalony pionier inżynierii społecznej nie byłby w stanie sobie tego wyobrazić.

Przez wieki społeczeństwa postrzegały osoby z niepełnosprawnościami jako istoty ułomne. Zamiast spotykać się z życzliwością i współczuciem, które dziś uważamy za im należne, były traktowane jak obywatele drugiej kategorii. W Stanach Zjednoczonych na przykład do połowy XX wieku ludzi z niepełnosprawnościami wbrew ich woli internowano, sterylizowano i pozbawiano dostępu do edukacji, transportu publicznego, zatrudnienia – odmawiano im nawet prawa głosu w wyborach[4]. Zrodzony z przekonań religijnych antysemityzm miał jeszcze dłuższą i znacznie bardziej brutalną historię, ale choć stanowiący jego istotę zlepek obojętności i okrucieństwa był czymś przerażającym, to i tak wydaje się niczym w zestawieniu z postawą nazistów i tym, jak traktowali ludzi, których ich reżim uznał za „bezwartościowych” lub „rasowo niższych”.

Rzekomo naukowy rasizm, z którego po czasie wyrosła względnie czytelna teoria eugeniczna, występował w życiu społecznym od dawna. W epoce oświecenia zaczęto wprawdzie doceniać rozum oraz wierzyć w wolność i równość dla wszystkich, jednak znaleźli się i tacy, którzy głosząc podstawowe prawa człowieka, chętnie by je doprecyzowali. Sądzili bowiem, że jeśli wszyscy ludzie są równi, to z pewnością niektórzy są równiejsi od innych. Część pionierów kierunku, który z czasem stał się znany jako darwinizm społeczny i z którego później zrodziła się eugenika, broniła niewolnictwa; inni jego wyznawcy wierzyli, że kobiety są intelektualnie gorsze od mężczyzn i dlatego nie zasługują na takie same przywileje jak mężczyźni; jeszcze inni głosili poglądy, które dziś zostałyby uznane za jawnie rasistowskie, przy czym padały nawet sugestie, że inteligencja Murzyna równa jest tej, którą można zaobserwować u papugi[5]. Te opinie wydają się jednak najmniej szokujące na tle rozmaitości innych teorii głoszonych przez część dziewiętnasto- i dwudziestowiecznych „naukowców”, o czym w dalszej części książki.

Błędem byłoby więc zakładać jednorodność wśród wyznawców tej świeckiej religii. Podobnie jak w przypadku jej tradycyjnego odpowiednika, religii ortodoksyjnej, istniało wiele odłamów, takich jak lamarkizm (organizm może przekazać cechy nabyte w trakcie życia osobniczego swojemu potomstwu), darwinizm (organizmy wszystkich gatunków powstają i rozwijają się za sprawą doboru naturalnego polegającego na dziedziczeniu drobnych zmian, które zwiększają zdolność osobnika do konkurowania, przetrwania i reprodukcji), weismanizm (wszystkie cechy dziedziczne są przekazywane przez komórki rozrodcze, a cechy nabyte nie mogą być dziedziczone) czy mendelizm (zbiór zasad dotyczących przekazywania potomstwu cech dziedzicznych przez organizmy rodzicielskie). Wszystkie te odłamy jednak coś łączyło – wszystkie zakładały bezsporność dziedziczenia. Wiara we wpływ – bądź brak wpływu – środowiska na przekazywanie cech organizmom potomnym zależna była od przekonań danego wyznawcy, jednak ten podstawowy dogmat nie budził najmniejszych wątpliwości[6].

Eugenikę postrzegano jako „naukową” debatę, nowy rodzaj wiary, w ramach której można było zaproponować każdą teorię, każdej teorii się sprzeciwić, każdą przedyskutować albo poprzeć. Wierni mogli w niej znaleźć wszystko, czego szukali, bo niewiele prawd absolutnych towarzyszyło temu nowemu kultowi. Jej głosicielom nie sposób było zarzucić kłamstwo, tak samo zresztą jak głosicielom każdej innej religii, którzy obiecywali piekło bądź niebo czekające na gorliwego wyznawcę w przyszłości, bo on sam mógł się naocznie przekonać o ich istnieniu dopiero po śmierci – wtedy miało się bowiem okazać, czy ofiarne i pobożne życie mu się opłaciło, czy też było zupełnie bezcelowe. Podobnie eugenicy mogli jedynie ofiarować wizję przyszłości bez biedy, chorób i ciemnoty. Eugenika nie proponowała – bo nie mogła – rozwiązania dla problemów dnia dzisiejszego, a jedynie dla tych, które miały się pojawić. Korzyści z wprowadzenia jej w życie mogły docenić dopiero kolejne pokolenia. Ale jakiż świat te pokolenia odziedziczyłyby po żyjących przed nimi prorokach (gdyż eugenika miała się ostatecznie stać świecką religią obiecującą spełnienie utopijnej mrzonki o „naukowo” stworzonym idealnym społeczeństwie): świat, w którym choroby, zbrodnie i aspołeczne zachowania zostałyby wyplenione na zawsze! Taka wizja była bardzo kusząca, choć zupełnie nierealna.

Niewielu orędowników nowo zrodzonej idei higieny społecznej było humanitarystami, zwłaszcza tam, gdzie humanitaryzm stał – ich zdaniem – w sprzeczności z podstawą nowej wiary – doborem naturalnym. W 1910 roku węgierski lekarz József Madzsar stwierdził: „Pomoc społeczna w takiej formie, w jakiej ją dzisiaj widzimy, stanowi tym większe zagrożenie, iż zazwyczaj staje na przeszkodzie wyginięciu osobników, którzy są dla społeczeństwa najbardziej uciążliwi i niebezpieczni, i przyczynia się do ich rozmnażania”[7]. Używając słów, w których pobrzmiewały echa wcześniejszych o 15 lat wypowiedzi Adolfa Josta, pisał: „Jeśli państwo ma prawo pozbawić swych obywateli wolności, a nawet życia, to niewątpliwie ma też prawo ich ubezpładniać, zwłaszcza gdy można tego dokonać bez jakichkolwiek nieprzyjemnych skutków dla zainteresowanego”[8]. Jak wielu innych, Madzsar posunął się jeszcze dalej. Jego zdaniem należało dążyć nie tylko do ograniczenia liczby ludzi uznanych za niedoskonałych, lecz także do zwiększenia populacji tych, których uważano za najlepszych. Ilość miała być równie ważna jak jakość. Dlatego też w eugenice, jak twierdził, nie chodziło jedynie o higienę społeczną i dziedziczenie, ale, co ważniejsze, o politykę. „Religia eugeniki ukształtuje się w sferze ideologii – skonstatował. – Zakaże ona wszelkich form sentymentalnej dobroczynności, które mają szkodliwy wpływ na gatunki; wzmocni więzi pomiędzy najbliższymi, a także miłość wobec rodziny i wobec własnej rasy. Krótko mówiąc, eugenika to mężna, dająca wielką nadzieję religia odwołująca się do najszlachetniejszych uczuć leżących w naszej naturze”[9].

Ta nowoczesna religia pozyskiwała zwolenników wśród przedstawicieli każdej dziedziny nauki – wśród lekarzy, biologów, genetyków, socjologów, antropologów, psychologów, ekonomistów. Lista była długa, imponująca i nie ograniczała się do członków społeczności naukowej czy akademickiej. Znajdowali się na niej także dziennikarze i politycy, którzy jednym głosem z naukowcami, podobnie jak Pangloss z Wolterowskiego Kandyda, twierdzili, że wszystko będzie najlepsze na tym najlepszym ze światów. Trudno im było oprzeć się tak idyllicznej wizji. A jednak przekazywanie najwartościowszych według eugeników genów z jednego cyklu życiowego na następny w niekończącym się procesie ulepszania rasy nie stanowiło jeszcze kompletnego rozwiązania problemu. Jak zauważył Madzsar, aby osiągnąć eugeniczną nirwanę, należało też zapobiegać przenoszeniu wadliwego materiału genetycznego przez element uznany za społecznie i rasowo gorszy. I to właśnie przeszczepienie tych poglądów w ich pozytywnej i negatywnej formie na grunt nazistowskich Niemiec stanowi przedmiot niniejszego opracowania.

Alfred Ploetz, lekarz, biolog, eugenik, założyciel powołanego w 1905 roku Niemieckiego Towarzystwa Higieny Rasowej (Deutsche Gesellschaft für Rassenhygiene, pierwszej eugenicznej organizacji na świecie)[10], człowiek, który wywarł decydujący wpływ na nazistowską doktrynę, nie miał wątpliwości, że przyszłość rasy jest ważniejsza niż zdrowie jednostki[11]. Ta myśl stała się jednym z głównych założeń narodowego socjalizmu. Jak zauważył Telford Taylor w mowie wstępnej przed norymberskim procesem lekarzy, reprezentowała ona „ten złowieszczy nurt niemieckiej filozofii, który propagował nadrzędną rolę państwa i całkowite podporządkowanie jednostki”[12]. Także dziś część zapalonych entuzjastów eugeniki, i to niekoniecznie popierających nazizm, daje się uwieść podobnej ideologii, choć dla większości racjonalnie myślących ludzi takie fundamentalistyczne teorie zostały raz na zawsze pogrzebane wraz z narodowym socjalizmem. Nazizm skierował je na drogę dyskryminacyjnej i rasistowskiej biopolityki, gdzie prędzej czy później by trafiły, bo takie było ich przeznaczenie, jeszcze zanim sir Francis Galton po raz pierwszy użył określenia „eugenika”[13]. W swojej pracy Inquiries into Human Faculty and its Development (O ludzkich zdolnościach i ich rozwoju) z 1883 roku Galton napisał, że poszukiwał

krótkiego słowa na określenie dziedziny nauki zajmującej się ulepszaniem gatunku, która w żadnym razie nie ogranicza się do kwestii świadomego łączenia w pary, lecz – zwłaszcza w przypadku człowieka – bierze też pod rozwagę wpływy, choćby i najbardziej odległe, wszelkich czynników mogących zapewnić najbardziej pożądanym rasom bądź odmianom krwi szansę na to, by szybciej wzięły górę nad tymi mniej pożądanymi, jakiej w innym przypadku by nie miały[14].

Pomimo tego dość alarmującego wprowadzenia, niniejsza książka nie jest wystąpieniem przeciwko eugenice, higienie społecznej, bioetyce czy jakiejkolwiek dziedzinie biomedycyny w takim kształcie, jaki przyjęły one w postnazistowskim świecie, gdzie pewne ich aspekty stały się częścią codziennego życia. Odkładając na bok teologiczną dyskusję, wiele osób zgodziłoby się, że pewne dzisiejsze zastosowania eugeniki – spośród których najlepszym przykładem jest chyba projekt poznania genomu ludzkiego – stanowią cenne źródło wiedzy naukowej. Także badania nad komórkami macierzystymi, nad przyczynami i ewentualnymi sposobami leczenia pewnych chorób genetycznych mogą się okazać zbawienne i przynieść ulgę w cierpieniu wielu ludziom. Niektóre obecne zastosowania eugeniki, jak na przykład doustna antykoncepcja, zrewolucjonizowały współczesny styl życia. Z drugiej strony część działań z zakresu inżynierii genetycznej, jak na przykład klonowanie, wciąż jest trudna do zaakceptowania. Różnica między przytoczonymi zastosowaniami a eugeniką w jej pierwotnym kształcie polega, rzecz jasna, na tym, że te pierwsze to owoc realnych dociekań naukowych, nie zaś tylko zbiór abstrakcyjnych, często szkodliwych teorii. A jednak, jak dobitnie przekonuje Michael Burleigh: „Zasadniczo niemożliwe jest prowadzenie dyskusji na temat aborcji, inżynierii genetycznej, zapłodnienia in vitro, negatywnej czy pozytywnej eugeniki, na temat eutanazji, przeszczepu organów, psychiatrii, sterylizacji osób z niepełnosprawnością umysłową czy też leczenia aspołecznych bądź skłonnych do przemocy jednostek tak, żeby ktoś z dyskutantów nie odniósł się do historii nazistowskich Niemiec, zazwyczaj traktując to odniesienie jako argument przeciwko wymienionym zjawiskom”[15]. Podobne obawy wyrażają też inni komentatorzy:

Rozwój nowych technologii genetycznych skutkuje tworzeniem licznych porównań między niewyobrażalnymi potwornościami popełnionymi niegdyś w imię eugeniki do tego, co się może wydarzyć w przyszłości. Większość ludzi kojarzy eugenikę z przymusową sterylizacją, rasizmem, restrykcyjną polityką imigracyjną i nazistowskimi obozami koncentracyjnymi. Istnieje niebezpieczeństwo, że opinia publiczna […], przyglądając się nowej genetyce, uzna ją po prostu za rzecz nie do przyjęcia właśnie z powodu przeszłości. Historia eugeniki w XX wieku każe wierzyć, że taka obawa jest uzasadniona, i należy mieć ją na uwadze[16].

A jednak czy można odmówić racji matce trójki dzieci cierpiących na niedokrwistość sierpowatokrwinkową, która w 1983 roku podczas konferencji na temat terapii genowej zaprotestowała: „Jestem zła, że ktoś ośmiela się odmawiać moim dzieciom prawa do podstawowego leczenia genetycznego choroby genetycznej. Uważam takie osoby za prymitywnych moralizatorów”[17]. Przeszłość nie zawsze może służyć za wzór dla przyszłości.

Podstawowy problem towarzyszący postępowi nauki daje się też wyrazić inaczej. Historia ruchu eugenicznego wskazuje, że nie można z góry zakładać, iż ulepszenia w sferze opieki zdrowotnej czy podniesienie standardu życia zawsze będą służyć ogółowi. Utopijny ideał społeczeństwa wolnego od chorób, biedy czy przestępczości dla eugeników od zawsze pozostaje ten sam. Jednak eugenika z natury jest elitarna i ma na celu wyhodowanie genetycznie nieskazitelnej populacji. Nie każdy może i – zgodnie z często wygłaszanym przez eugeników poglądem – nie każdy powinien być beneficjentem tego postępu. Co zaś począć z tymi, którzy prześlizgną się przez sito, co ze wszystkimi nieuchronnymi, nieuniknionymi genetycznymi wpadkami? Jeśli ideałem, do którego należy dążyć, jest perfekcja, to co zrobić z tymi, którzy nie z własnej winy zupełnie doskonali nie są? Miarą prawdziwej siły społeczeństwa jest to, w jakim stopniu chroni swoich najsłabszych członków. A co w historii miała im do zaoferowania eugenika? I co zaoferuje im w przyszłości? To właśnie te pytania i odpowiedzi na nie mogą wywoływać niepokój.

Obszerna część niniejszej pracy jest poświęcona znaczeniu, jakiego pod rządami narodowego socjalizmu, po niemal 100 latach filozoficznej debaty, w trakcie której eugenika nierozerwalnie splotła się z rasizmem, nabrało słowo „eutanazja”. Przedmiotem rozważań nie będzie tocząca się dyskusja o eutanazji jako takiej, gdyż na jej temat każdy zapewne ma własne zdanie; zamysłem autora było raczej ukazanie, co pojęcie to oznaczało w praktyce w czasach Trzeciej Rzeszy. Użycie cudzysłowu jest tutaj konieczne, by uzmysłowić czytelnikowi, że mowa jest nie o „łaskawej śmierci” zadawanej ze współczucia czy empatii wywołanej ludzkim cierpieniem, które to znaczenie zazwyczaj przypisujemy eutanazji, ale o zabijaniu słabych i bezbronnych w ramach realizacji założeń napędzanej rasizmem ideologii w połączeniu z pragmatyzmem i ekonomiczną potrzebą, bo do tego właśnie rzecz się sprowadziła w ujęciu nazistów. Tak naprawdę nie byłoby nadużyciem podstawienie w całym tekście zamiast wyrazu „eutanazja” określenia „morderstwo”.

Książka ta nie jest także rozprawą na temat historii ruchu eugenicznego – należy ją raczej traktować jako próbę zaprezentowania tła dla nazistowskiej ideologii i ukazania, w jaki sposób ta ideologia wchłonęła koncepcje eugeniki i higieny rasowej, do czego to doprowadziło i jak wpłynęło na sposób myślenia oraz losy niektórych jej orędowników i propagatorów. Zagadnienie to przez minionych 30 lat było dogłębnie, niczym pod mikroskopem, badane przez niemieckich naukowców. Grupa znamienitych autorów wzbogaca też literaturę w innych językach i w dalszej części książki można znaleźć liczne odwołania do owoców ich trudu. Ponieważ jednak niemożliwe jest, aby dwie osoby podeszły do danego problemu w identyczny sposób, autor żywi nadzieję, że dzięki zaproponowanemu układowi treści czytelnik będzie mógł spojrzeć na proponowany temat z nieco innej perspektywy. Na początku została pokrótce przedstawiona historia dojrzewania nazistowskiej ideologii eugenicznej, co ma umożliwić lepsze zrozumienie skutków jej wprowadzenia w życie. Pierwsze trzy rozdziały próbują pokazać sposób myślenia o problemach będących przedmiotem zainteresowania eugeniki i higieny rasowej pod koniec XIX i w pierwszym czterdziestoleciu XX wieku, głównie w Niemczech, gdyż narodowi socjaliści wcielili w życie – niestety w ekstremalnej postaci – to, o czym wielu przed nimi od dawna tylko nauczało.

Rozdział czwarty dotyczy funkcjonowania tego sposobu myślenia w Niemczech od 1933 roku, gdy nastąpiło Machtergreifung (przejęcie władzy przez nazistów), do 1939 roku (początek programu „eutanazji” i wybuch drugiej wojny światowej), ze szczególnym uwzględnieniem kwestii sterylizacji. W rozdziale piątym opisane jest stosowanie „eutanazji” przez powołaną do tego organizację – T4, a w kolejnym zaprezentowano niektóre z ośrodków, gdzie dokonywano uśmiercania. Rozdział siódmy pokazuje działania podejmowane po oficjalnym zakończeniu programu, w okresie tak zwanej dzikiej eutanazji, znanej także pod bardziej właściwą nazwą „eutanazji zdecentralizowanej”. W rozdziale ósmym omówiono akcję „eutanazji” więźniów obozów koncentracyjnych, znaną pod kryptonimem „14f13”, w dziewiątym zaś rolę, jaką zdobyte na tym polu doświadczenie odegrało w planowanej eksterminacji Żydów w ramach Aktion Reinhardt. Rozdział dziesiąty pokazuje zaangażowanie Heinricha Himmlera w wiele eugenicznych przedsięwzięć, jedenasty to próba analizy powojennych procesów sądowych i różnych sposobów postrzegania opisanych zjawisk i wydarzeń, a w dwunastym przedstawione zostały wnioski.

Wreszcie zamieszczony na końcu obszerny dodatek prezentuje krótkie noty biograficzne niektórych osób zaangażowanych od strony teoretycznej bądź praktycznej w program eugeniczny. Ponieważ przedstawienie opisywanych wydarzeń w ścisłym porządku chronologicznym nie jest ani możliwe, ani konieczne, niektóre treści będą się w sposób nieunikniony zazębiały. Choć powinno z nich jasno wynikać, że biorąc pod uwagę ówczesny Zeitgeist, Szoa było koniec końców logiczną konsekwencją nazistowskich poglądów na eugenikę i ich zastosowania w praktyce (mimo iż w żadnym razie nie była to jedyna przyczyna ludobójstwa), to pamiętać należy, że tekst ten nie koncentruje się na Zagładzie. Niemniej motyw ogromnej roli, jaką odegrała eugenika w doprowadzeniu do tamtej tragedii, będzie często powracał, nawet jeśli wyczerpujące omówienie planu eksterminacji Żydów z Europy i nie tylko – nazwanego Aktion Reinhardt dla upamiętnienia zlikwidowanego niedługo przed jego wprowadzeniem w życie szefa Reichssicherheitshauptamt (RSHA)[18] – wykracza poza zakres niniejszej pracy.

Od wielu lat historycy toczą burzliwą dyskusję na temat z jednej strony zasadności dokonywania moralnej oceny wydarzeń historycznych, a z drugiej – czyhających przy tym pułapek. W 1895 roku lord Acton pouczał swoich słuchaczy: „nie pozwólcie żadnej osobie ani rzeczy uniknąć osądu historii”[19]. Jednak słychać też głosy, że obowiązkiem historyka jest jedynie epistemologiczne prezentowanie suchych faktów, tak by czytelnik sam mógł ocenić je pod względem moralnym. Jak to ujął Richard Evans: „Osąd moralny, jeśli nawet został dokonany, stanowi raczej uboczny skutek badań, nie jest zaś integralnym elementem związanej z nimi teorii czy metodologii”[20]. W niniejszej książce jednak, choć dołożono starań, by uniknąć uproszczeń polegających na ujmowaniu treści w kategorie dobra i zła, to ze względu na poruszany w niej temat wyrażenie osądów moralnych było nie tylko nieuniknione, lecz także niezbędne. Przede wszystkim zastosowanie nazistowskiej eugeniki w praktyce stanowiło bowiem odwrócenie się od powszechnie przyjętego zbioru zasad moralnych, które zwyczajnie nie mogą być ignorowane. I to dlatego w tym opracowaniu górę bierze opinia lorda Actona.

Na koniec jeszcze kilka uwag. Jak zauważył Henry Friedlander, taki termin jak „niepełnosprawność”, czy to intelektualna, czy fizyczna, nie był znany ani przed rządami nazistów, ani w ich trakcie. Zamiast niego w odniesieniu do osób niepełnosprawnych powszechnie posługiwano się brzmiącymi dziś odrażająco i niewłaściwie określeniami, takimi jak „idiota”, „matołek”, „kaleka” czy „ograniczony umysłowo”[21]. Podobnie Romów i Sinti określano wspólnym mianem „Cyganów”, które nie dość, że mylne, to z czasem zyskało negatywne zabarwienie. W trosce o spójność tekstu tam, gdzie było to uzasadnione, ówczesna terminologia została zachowana, przy czym nie miało to na celu obrażenia niczyich uczuć.

Doświadczenie pokazuje, że w tego rodzaju pracy źródłem problemu często bywają daty i liczby. Dane w materiałach źródłowych nierzadko różnią się między sobą, i to znacząco. Tam, gdzie precyzyjne informacje okazały się niedostępne, oraz w przypadkach, gdy konkretne liczby nie znajdowały potwierdzenia w innych źródłach (a czasem nawet wówczas, gdy potwierdzenie udało się znaleźć), czytelnik spotka się z użyciem takich słów jak „około”, „w przybliżeniu”, „na początku” czy „pod koniec”. Problematyczne bywają również imiona i nazwiska – Artur/Arthur, Walter/Walther itp. W takich sytuacjach zastosowana została najczęściej spotykana pisownia.

Książka ta nie powstałaby, gdyby nie możliwość korzystania z nadzwyczajnego dobrodziejstwa, jakim dla każdego studenta czy badacza jest obecnie internet, dzięki któremu od przytłaczającej ilości szczegółowych informacji na dany temat dzieli nas jedno kliknięcie myszki. Narzędzie to niewiarygodnie wprost zwiększyło dostępność wiedzy, choć cynicy mogą twierdzić, że przysłużyło się również szerzeniu ignorancji, gdyż w cyberprzestrzeni znajduje się ogrom treści, które należałoby uznać za kontrowersyjne, mylące czy też zwyczajnie niezgodne z prawdą albo celowo wprowadzające w błąd. Dlatego też podczas korzystania z internetu należy stosować takie same kryteria jak podczas szukania danych w jakichkolwiek innych źródłach. Wydaje się jednak oczywistością, że nie jest możliwe, aby każdy odbiorca z osobna sprawdzał ich wiarygodność z oryginalnymi dokumentami dotyczącymi interesującej go sprawy. Pod tym względem internet nie różni się od innych materiałów źródłowych. Szukając informacji na dany temat, większość z nas w mniejszym lub większym stopniu polega na tłumaczeniu i interpretacji – czy to w sensie dosłownym, czy przenośnym – utalentowanych jednostek, w których uczoności pokładamy nasze zaufanie. Z tego powodu przeprosiny za korzystanie z materiałów dostępnych w internecie byłyby tu nie na miejscu, zwłaszcza że zdobycie ich w inny sposób byłoby niezmiernie trudne albo wręcz niemożliwe. Dane z nich pochodzące zostały sprawdzone tak samo pieczołowicie, jak by to miało miejsce w przypadku korzystania z bardziej tradycyjnych źródeł.

Na koniec wypada wspomnieć, że w niektórych przypadkach dokonano drobnej redakcji dosłownych cytatów, co zwykle miało na celu korektę interpunkcji lub gramatyki, zadbano jednak przy tym, by cytowane fragmenty nie straciły pierwotnego sensu. Jeśli tak się stało, to wina za to – podobnie jak za wszelkie inne ewentualne błędy – leży po stronie autora.

Rozdział 1
W stronę utopii

Gdyby na ulepszenie ludzkiej rasy poświęcić choć dwudziestą część kosztów i wysiłków poświęcanych ulepszeniu ras koni i bydła, jakąż to plejadę geniuszy moglibyśmy stworzyć! Sprowadzilibyśmy na świat proroków i najwyższych kapłanów cywilizacji z taką samą skutecznością, z jaką za sprawą łączenia się w pary kretynów mnożymy idiotów.

– Francis Galton (1865)[22]

W dzisiejszym społeczeństwie eugenika stosowana nie jest dłużej utopią, a tym bardziej nie będzie nią w społeczeństwie przyszłości.

– Jenő Vámos (1911)[23]

W 1859 roku Karol Darwin opublikował O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego czyli o utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt, czym wywołał kontrowersje, które zwłaszcza w świecie teologii judeochrześcijańskiej nigdy tak naprawdę nie ucichły[24]. Z czasem jego dzieło przyniosło niezamierzone przez autora zgubne skutki, mimo że nie zostały w nim zawarte żadne teorie rasowe. Już sama sugestia, że mógłby chcieć poprzeć podobne idee, przeraziłaby Darwina, który był niezwykle tolerancyjny. W rzeczywistości jego rozprawa zawierała bardzo niewiele bezpośrednich odniesień do Homo sapiens, a jej głównym tematem była ewolucja innych form życia zwierzęcego i roślin[25].

Długo przed tym, jak Darwin wstrząsnął posadami wierzeń religijnych, trwała z pozoru naukowa dyskusja dotycząca rozwoju cech człowieka. W latach dwudziestych XIX wieku z tej dyskusji wyłoniła się tak zwana teoria rekapitulacji. Przyjmowała ona, że okres dzieciństwa wśród przedstawicieli rasy białej jest odpowiednikiem okresu dzikości bądź barbarzyństwa w rozumieniu ewolucjonizmu. W związku z tym dorośli przedstawiciele stojących „niżej” grup musieli być mentalnie i emocjonalnie na poziomie dzieci i nastolatków płci męskiej rasy białej. Ta pseudonaukowa teoria nie odnosiła się wyłącznie do ras innych niż biała. Do „niższych” grup można było zaliczyć – i zaliczano – także osoby aspołeczne, przestępców, kobiety i przedstawicieli każdego nielubianego przez definiujących owe „niższe” grupy narodu. Z czasem myśl ta ustąpiła pola ideom darwinizmu, ale wpływ takiego rozumowania na późniejszych teoretyków eugeniki wydaje się oczywisty[26].

Dwa lata przed ukazaniem się Darwinowskiego O powstawaniu gatunków, w 1857 roku, francuski psychiatra Bénédict Augustin Morel opublikował swoje niezwykle wpływowe dzieło zatytułowane Traité des dégénérescences physiques, et intellectuelles et morales de l’espèce humaine (Traktat o zwyrodnieniach fizycznych, intelektualnych i moralnych gatunku ludzkiego), w którym przedstawił teorię „degeneracji”. Morel zasugerował, że wiele nieprawidłowości, zarówno fizycznych, umysłowych, jak i moralnych, jest wynikiem jednego procesu: wyradzania się, czyli degeneracji. Doszedł do wniosku, że większość chorób to skutek dziedzicznych zaburzeń, których nie da się wyleczyć. Przyzwolenie na to, by osoby cierpiące na takie zaburzenia płodziły potomstwo, stwarzało zagrożenie dla dziedzicznej wartości narodu. Przyczyną owych przypadłości było, zdaniem Morela, spożywanie nadmiernych ilości alkoholu, palenie tytoniu i opium. Morel uważał, że u jednostek osłabionych brakiem powściągliwości w stosowaniu używek i zbytnim folgowaniem innym apetytom rozwinęły się choroby obniżające ich wartość dziedziczną. To zwyrodnienie było przekazywane kolejnym potomkom i kumulowało się z czasem tak, że każda zdegenerowana linia kończyła się mniej więcej na czwartym pokoleniu, w którym dzieci rodziły się jako bezpłodne imbecyle.

Teoria degeneracji była na tyle uniwersalna, że w prosty sposób wyjaśniała przyczyny najrozmaitszych chorób. Nawet jeśli ich objawy z pozoru się różniły, to według Morela stanowiły jedynie odmienne przejawy tego samego problemu: zdegenerowanej dziedziczności. Trudno przecenić wpływ tej teorii na rozwój myśli eugenicznej, gdyż jak pisał Morel: „Na uwadze mamy nie jednostkę, pojedynczą istotę ludzką, ale społeczeństwo jako całość, dlatego chcąc sprostać tak ważnemu zadaniu, musimy przedsięwziąć odpowiednie środki”[27]. To jedno zdanie mogło stać się przyczyną wszystkiego, co nastąpiło.

Wojna na słowa wywołana przez tezę Darwina rozgorzała z nową mocą, gdy w 1871 roku ukazało się jego kolejne dzieło, O pochodzeniu człowieka, w którym ujął w ramy swojego ewolucyjnego paradygmatu fizyczny, intelektualny i moralny rozwój rodzaju ludzkiego[28]. Zbiór czerpiących z idei Darwina teorii, określony później mianem darwinizmu społecznego, głosił, że konkurencja w społeczeństwie na poziomie jednostek, między grupami wewnątrz narodu i między narodami jest jednym z fundamentalnych procesów ewolucji biologicznej i społecznej[29]. Silniejsze jednostki czy grupy miały przetrwać i rozkwitać nawet po zniknięciu słabszych. Stało się to uzasadnieniem dla imperializmu i rasizmu przy jednoczesnym odwrocie od reform i liberalizmu. Choć nowy kierunek socjologiczny nosił imię Darwina, to nigdy nie ograniczał się do konkretnej interpretacji wyłącznie jego pism, ale czerpał też z prac wielu innych, w tym filozofa, socjologa i politologa Herberta Spencera, demografa i ekonomisty politycznego Thomasa Malthusa, a także, co chyba najważniejsze, biegłego w wielu dziedzinach uczonego Francisa Galtona.

Spencer twierdził, że gatunki ewoluują przez proces doboru naturalnego, a przetrwanie danego organizmu może być zapewnione jedynie przez usuwanie najsłabszych przedstawicieli i działania na rzecz najsilniejszych. Jego zdaniem, zdefiniowanych później przez eugeników „gorszych” przedstawicieli gatunku należało wykluczać z populacji, aby umożliwić „wartościowym” jednostkom jak najlepsze wykorzystanie potencjału społeczeństwa w dążeniu do rozwoju i szczęścia. Co więcej, całkowicie dopuszczalne było wykorzystywanie „gorszych” w charakterze swego rodzaju niewolniczej siły roboczej dla zapewnienia dobrobytu „wartościowych”. Stąd wystarczył już tylko niewielki krok, by zasugerować, że dążenie do unicestwienia najsłabszych przedstawicieli społeczeństwa jest nie tylko czymś naturalnym, lecz także nadzwyczaj pożądanym. Przetrwać mieli – i powinni – tylko najsilniejsi[30]. Spencer w bezwzględnych słowach ujął to tak: „Jeśli są na tyle doskonali, by żyć, niech żyją. Jeśli nie są wystarczająco doskonali, umierają i tak jest najlepiej”[31].

Darwinizm społeczny ze swym odniesieniem darwinowskiej „walki o przetrwanie” do świata ludzi przyczynił się z kolei do narodzin „nauki” nazwanej eugeniką. W praktyce oba te pojęcia dla opinii publicznej z czasem zaczęły znaczyć to samo, a jednak, choć miały ze sobą wiele wspólnego, nie były synonimami[32]. Nazwa „eugenika” określająca system poglądów pozbawionych jakichkolwiek podstaw naukowych została ukuta przez Galtona, kuzyna Karola Darwina, który posłużył się greckim słowem eugenes oznaczającym dobre urodzenie bądź pochodzenie. Galton zdefiniował eugenikę jako „naukę o ulepszaniu rodzaju ludzkiego przez udoskonalone rozmnażanie”[33]. A dokładniej miała to być „nauka zajmująca się wszystkim, co może wpłynąć na poprawę i rozwój wrodzonych cech rasy”[34].

Takie rozumienie Spencerowskiej wiary w „przetrwanie najsilniejszych”, przekonania, które z czasem legło u podstaw ideologii nazistowskiej, miało swoje logiczne następstwa[35]. Antonimem tego pojęcia stała się dysgenika definiowana jako postępujące na drodze ewolucji osłabienie bądź genetyczna deterioracja danej populacji organizmów uwarunkowana czynnikami środowiskowymi, często będąca skutkiem wadliwego funkcjonowania mechanizmu doboru naturalnego bądź wystąpienia selekcji negatywnej. Węgierski zoolog István Apáthy uważał, że:

Celem eugeniki jest zwrócenie uwagi na fakt, że każdy porządek społeczny, każdy zwyczaj, a także styl życia i moralność godzące w dobór najlepszych jednostek godzą tak naprawdę w przyszłość całego społeczeństwa, nad ocalenie przyszłych pokoleń przedkładając przyjemność chwili i wyłączny dobrostan pokolenia obecnego[36].

Albo jak na przełomie XIX i XX wieku zauważył amerykański socjolog i darwinista społeczny William Graham Sumner:

Sentymentaliści zawsze srodze się oburzają na koncepcję przetrwania najsilniejszych, będącą owocem wolności. Jeśli nie podoba się nam przetrwanie najsilniejszych, to alternatywą dla niego jest wyłącznie przetrwanie najsłabszych. Jeżeli A, osobnik słaby, skazany jest na to, by zginąć, a ktoś zainterweniuje, zmuszając B, osobnika silnego, do tego, by go ocalił i zachował przy życiu, wówczas oczywiście A przetrwa i będzie żył kosztem B, który będzie przez niego ograniczany i hamowany. Taki proces spowalnia zatem rozwój społeczeństwa i uwstecznia je, zamiast popychać naprzód[37].

Tak więc podstawowym założeniem ruchu eugenicznego było to, że ograniczenie „gorszym” możliwości rozmnażania się („eugenika negatywna”) przy jednoczesnym zapewnieniu jak najlepszych warunków prokreacji osobnikom „lepszym” („eugenika pozytywna”) korzystnie wpłynie na społeczeństwo. Według Galtona stworzenie doskonalszych obywateli przez lepszy dobór przyszłych rodziców miało być oczywistym i nieuniknionym skutkiem stosowania zasad pozytywnej eugeniki, którą propagował:

Wśród dzieci bez trudu możemy zaobserwować ogromną różnorodność charakterów. Jedne są z natury hojne i szczere, inne zaś skąpe i podstępne; jedne są ciepłe i kochające, inne chłodne i bezduszne; jedne są potulne i cierpliwe, inne pewne siebie i uparte; część z nich ma iście anielskie usposobienie, ale co najmniej drugie tyle bardziej przypomina diabły. Podobnie jak […] dobieranie w kolejnych pokoleniach w pary mężczyzn i kobiet o podobnych, rzadko występujących talentach, mogłoby doprowadzić do stworzenia nadzwyczaj uzdolnionej rasy, tak zastosowanie jeszcze surowszych kryteriów doboru odnoszących się do ich usposobienia moralnego poskutkowałoby moim zdaniem równie znaczącą poprawą wrodzonego usposobienia potomnych[38].

Co do eugeniki negatywnej, Galton nie proponował żadnych radykalnych rozwiązań. Jednostki gorsze – „odpad”, jak je sam określał – miały być zniechęcane do zawierania małżeństw i rozmnażania się bądź też miały się na ten krok decydować jak najpóźniej. Dzięki temu z czasem jednostki najlepsze miały rosnąć w siłę i rozkwitać przy jednoczesnym spadku liczby „odpadów” aż do ich zupełnego wyeliminowania. Galton proponował stworzenie programu finansowych bodźców, które zachęciłyby element pożądany do rozmnażania się[39], jednak pytanie, jak zniechęcić do tego jednostki niepożądane, pozostawało bez odpowiedzi. Wydaje się, że gdy chodzi o eugenikę, zarówno pozytywną, jak i negatywną, Galton nie brał pod uwagę żadnych form przymusu. Uważał, że społeczeństwo samo rozwiąże te problemy, gdy tylko głoszone przez niego teorie zyskają uznanie i w sposób bardziej dopracowany i zdecydowany zostaną wprowadzone w życie.

Oczywistym i dość palącym problemem były niewątpliwie definicje. Co oznaczało „lepsi” i „gorsi”? I kto miał o tym zdecydować? Na te pytania, rzecz jasna, nie udało się (tak jak nie udaje się dziś) udzielić satysfakcjonującej odpowiedzi, choć najbardziej zaangażowanym eugenikom wydawała się ona oczywista. „Wartościowe” życie reprezentowała rasa czy klasa społeczna, do której należeli oni sami, bądź też taka, z którą sympatyzowali; życie „bezwartościowe” oznaczało wszystkich pozostałych. W 1880 roku Robby Kossman, niemiecki zoolog, który z czasem został profesorem medycyny, zwięźle wyraził eugeniczny punkt widzenia:

Daje się zauważyć, że z darwinowskiego punktu widzenia obowiązująca obecnie sentymentalna koncepcja podkreślająca wartość życia człowieka jako jednostki bardzo tę wartość zawyża, przez co hamuje postęp całej ludzkości. Gatunek ludzki, podobnie jak każda inna zbiorowość ze świata zwierzęcego, jeśli tylko ma ku temu sposobność, musi dążyć do coraz wyższej doskonałości przez niszczenie słabiej obdarzonych pożądanymi cechami osobników, tak aby lepiej obdarzone jednostki zyskały przestrzeń dla rozwoju swojego potomstwa. […] W interesie gatunku leży tylko zachowywanie życia bardziej doskonałego kosztem mniej doskonałego[40].

Powyższy cytat zawiera kilka elementów, które w przyszłości złożyły się na typowo nazistowską ideologię: jednostka jest niczym, naród (Volk) jest wszystkim, a miarą wartości człowieka jest wyłącznie jego wkład w życie społeczności. Judeochrześcijańska etyka opierająca się na wierze w nienaruszalność życia znalazła się w odwrocie, a kapitalnego znaczenia nabrała maltuzjańska koncepcja ograniczania wzrostu populacji[41]. Jednak między teorią Malthusa a jej eugeniczną interpretacją istniała zasadnicza różnica. Malthus opowiadał się za niczym nieograniczaną regulacją urodzeń, która miała umożliwić lepsze gospodarowanie zasobami planety. Według higienistów rasowych było to niebezpieczne uproszczenie – tym, co się naprawdę liczyło, był wysoki przyrost naturalny wśród genetycznie „wartościowych” przy proporcjonalnie niskim wskaźniku urodzeń wśród genetycznie „bezwartościowych”. Dlatego naziści zaproponowali i wdrożyli dobór hodowlany, kierując się pragnieniem ekspansji i zwiększenia geopolitycznej potęgi, nie zaś altruizmem czy humanitaryzmem. To nie cisi i pokorni mieli posiąść ziemię, ale dziedzicznie wartościowi. Właśnie w związku z tym nazistowscy teoretycy medycyny odcinali się od idei Malthusa, nierzadko w sposób bardzo zdecydowany[42]. W Niemczech pod rządami narodowych socjalistów „wartościowi” byli zachęcani do płodzenia potomstwa, „bezwartościowych” zaś siłą przed tym powstrzymywano. Wyrazem tej dychotomii był między innymi Honorowy Krzyż Niemieckiej Matki (Das Ehrenkreuz der Deutschen Mutter), odznaczenie ustanowione w 1938 roku i przyznawane wielodzietnym „aryjskim” matkom spełniającym określone kryteria w zakresie cech dziedzicznych. Promując w ten sposób dzietność kobiet uznanych za genetycznie wartościowe, reżim sterylizował jednocześnie dziesiątki tysięcy innych, postrzeganych jako biologicznie nic niewarte. Niesprawiedliwe byłoby zrzucenie całej winy wyłącznie na Galtona, jednak sytuacja ta w swej istocie była logiczną – jeśli nawet trudną do przewidzenia – konsekwencją stawianych przez niego tez.

Prawdziwe zagrożenie, jakie niosło ze sobą takie rozumowanie, objawiło się dopiero wtedy, gdy eugeniczne teorie zaczęły być stosowane w praktyce przez volkistowskie ruchy szerzące się pod koniec XIX i na początku XX wieku w Stanach Zjednoczonych i wielu krajach Europy. Na podstawie wyników wątpliwej wartości testów na inteligencję, którym poddawani byli amerykańscy rekruci, w 1923 roku psycholog Carl Brigham napisał w książce zatytułowanej A Study of American Intelligence (Studium amerykańskiej inteligencji), że spadek inteligencji u amerykańskich mężczyzn to w znacznej mierze skutek imigracji „gorszych” ras[43]. Eugenika zaczęła się nierozłącznie wiązać z rzekomymi problemami rasowymi. Naturalista Zsigmond Fülöp, węgierski redaktor dzieł Darwina, trafnie oddał ówczesny sposób rozumowania: „Eugenika stanowi zastosowanie teorii Darwina w odniesieniu do społeczeństwa wpływające na poprawę jakości danej rasy, zwłaszcza jej cech społecznych”[44].

Łatwo było sypać jak z rękawa takimi pojęciami, ale co dokładnie mieli na myśli eugenicy, mówiąc o „rasie” czy „przymiotach społecznych”? Choć początkowo przyznawano, że dojście do jakichkolwiek w pełni akceptowalnych wniosków będzie z natury rzeczy trudne, to w 2002 roku American Psychological Association (Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne) podjęło próbę zdefiniowania nie tylko rasy, lecz także etniczności i kultury. Ustalono wówczas, że „rasa powinna być uważana za pojęcie raczej z dziedziny socjologii niż biologii. Jest to zatem kategoria, do której inni przypisują jednostkę na podstawie cech fizycznych, takich jak kolor skóry czy wygląd włosów, oraz zbiór powstałych w związku z tym stereotypów i uogólnień”. Etniczność, jak zasugerowano, to „przyjęcie charakterystycznych dla danej grupy tradycji i obyczajów związanych z kulturą miejsca swojego pochodzenia oraz towarzyszące temu poczucie przynależności”. Kultura zaś to „ucieleśnienie światopoglądu w nabytych i przekazywanych wierzeniach, wartościach i obyczajach, na które składają się również tradycje duchowe i religijne. Obejmuje ona także styl życia ukształtowany przez działające na grupę siły historyczne, ekonomiczne, ekologiczne i polityczne”[45]. Usiłowanie stworzenia tych definicji potwierdziło tylko, że próby ustanowienia kryteriów dla tych z zasady niedefiniowalnych pojęć muszą się wiązać z trudnościami. Ale i tak wątpliwe jest, by wielu teoretyków eugeniki starało się te kwestie drobiazgowo analizować. Szczególnie „rasa” mogła przybrać takie znaczenie, jakie tylko postanowił nadać jej mówca czy pisarz, dlatego w 1956 roku możliwe było napisanie przez Winstona Churchilla, który w młodości był wielkim zwolennikiem eugeniki, książki o Brytyjczykach zatytułowanej The Island Race (Wyspiarska rasa), jak gdyby naród ów posiadał jakieś szczególne cechy rasowe. Prawie 30 lat później Margaret Thatcher uznała, że może powtórzyć słowa swojego bohatera, i zasugerowała, iż mieszkańcy Falklandów są, tak jak Brytyjczycy, „wyspiarską rasą”, niewłaściwie posługując się słowem, które już wtedy było uważane za bezużyteczne, a w dodatku, po doświadczeniach z nazizmem, miało bardzo złe konotacje[46].

Problemu nie stanowi zresztą wyłącznie semantyka. Jak zauważył wybitny genetyk Richard Lewontin:

Należałoby przestać mówić o wielkich rasach, ponieważ stosowanie tego określenia wywołuje wrażenie, że grupy te bardzo różnią się między sobą w istotnych kwestiach – nie tylko pod względem koloru skóry, który przecież nie ma większego znaczenia poza jakimś trudnym do określenia aspektem estetycznym, ale też pod względem tego, co naprawdę ważne: charakteru, inteligencji, zachowania, skłonności do rywalizowania bądź jej braku i tak dalej. Badania dostarczyły dowodów, że nie istnieją żadne godne uwagi różnice w tych aspektach, dlatego powinniśmy zaprzestać mówienia o rasie[47].

Ale, rzecz jasna, nie zaprzestaliśmy. Jednak o ile wciąż nie jesteśmy skłonni wyrzec się pojęcia „rasy” czy innych jego lingwistycznych wariacji i często posługujemy się nim jako swego rodzaju skrótem zastępującym bardziej precyzyjną terminologię, o tyle dla eugeników ten absolutnie błędny termin stanowił kamień węgielny ich światopoglądu.

Możliwe, że jak mawiano, „każdy Niemiec miał swoje własne wyobrażenie rasy”, ale pewne jest, że tożsamość rasowa była dla nazistów problemem, z którym nigdy się w sposób satysfakcjonujący nie uporali. Dla części rzekomych „ekspertów” podział na rasy brał się z cech fizycznych, podczas gdy inni odrzucali tę koncepcję jako „nienaukową”, gdyż niewiele było osób, które można by uznać za całkowicie czyste rasowo. Reżim sam się gubił, usiłując znaleźć rozwiązanie dla tego narzuconego sobie problemu, i był konsekwentny jedynie we własnej niekonsekwencji, gdyż z wyłączeniem Żydów, wobec których stosowano definicję prawną, podejście do spraw tożsamości narodowej i rasowej było w poszczególnych regionach podlegających nazistowskiej hegemonii bardzo różne – w niektórych miejscach okazywało się skrajnie rygorystyczne, w innych zaś wręcz przeciwnie. Tak jak w przypadku wielu innych kwestii związanych z eugeniką, dużo zależało od samego twórcy definicji „rasy”, ponieważ istniejące wytyczne były dość nieprecyzyjne i „eksperci” rzadko zgadzali się co do tego, jakie kryteria należy stosować[48]. Krótko mówiąc, nazistowska polityka rasowa pozostaje jak na razie najlepszym przykładem absurdalności prób identyfikowania pod tym kątem czy to narodów, czy poszczególnych osób i głoszenia wyższości zalet rzekomo przyrodzonych jednej rasie nad zaletami innej.

W jednym ze swoich wystąpień w 1904 roku Galton zauważył, że eugenika jest traktowana jak nowa religia. Powiedział: „Rzeczywiście ma ona mocne podstawy do tego, by stać się ortodoksyjną religią przyszłości, gdyż współdziałając z naturą, dąży do tego, by ludzkość tworzyły najsilniejsze rasy. Tego, czego natura dokonuje w sposób ślepy, powolny i bezwzględny, człowiek może dokonać rozważnie, szybko i w duchu życzliwości”[49]. Galton, tak jak Lincoln Steffens nieco później i w innych okolicznościach, z przekonaniem mógłby powiedzieć: „Ujrzałem przyszłość – i wiem, że się sprawdza”. Dalej stwierdził jednak, że społeczeństwo nie jest jeszcze gotowe, by zaakceptować eugenikę. Miało to być możliwe dopiero, „gdy zgromadzona zostanie dostateczna ilość dowodów, tak by prawdy, na których się ona [eugenika] opiera, stały się oczywiste dla wszystkich. Ten moment jeszcze nie nadszedł”[50]. Innymi słowy, konieczne było najpierw przekonanie społeczeństwa do ogromnych korzyści, jakie przyniesie ta nowoczesna wiara, i dopiero wówczas można było zacząć wprowadzać w życie jej zasady. Co więcej, nowa teologia miała postawić na głowie tradycyjną etykę religijną, a także zasadę wolności, równości i braterstwa zawartą w Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela, gdyż Galton nie okazał się ani żarliwym chrześcijaninem, ani demokratą, kiedy napisał:

Oczywistą drogą życiową inteligentnych ludzi – ośmielę się powiedzieć, że również ich religijnym obowiązkiem – jest podążanie w stronę, w którą popycha ich natura, czyli ku ulepszeniu rasy. […] Jednak [demokracja] posuwa się dalej, zakładając, że wszyscy ludzie jako jednostki społeczne mają taką samą wartość, są tak samo zdolni do głosowania i temu podobnych. To przekonanie jest bezsprzecznie błędne i nie może przetrwać[51].

Pretekstem dla snucia eugenicznych teorii stały się problemy stwarzane przez tak zwanych ograniczonych umysłowo (było to całkowicie niewłaściwe określenie obejmujące wszystko, od niepełnosprawności umysłowej przez alkoholizm po rozwiązłość seksualną i inne zachowania uznane za antyspołeczne)[52]. Osoby takie, nazywane idiotami, imbecylami, kretynami czy degeneratami, były wykorzystywane dla propagowania koncepcji, że istnieje wyraźny związek między niską inteligencją a niemoralnością i przestępczością. Za przyczynę problemów społecznych tamtych czasów uważano dziedziczne ograniczenie umysłowe, a towarzyszące mu ubóstwo miało być skutkiem dziedzicznej degeneracji. Stąd płynął wniosek, że „nie wszyscy przestępcy są ograniczeni umysłowo, ale wszystkie osoby ograniczone umysłowo są co najmniej potencjalnymi przestępcami. I nikt chyba nie jest w stanie zaprzeczyć, że każda ograniczona umysłowo kobieta jest potencjalną prostytutką”[53].

Przekonanie to miało zasięg globalny. Amerykański prezydent Theodore Roosevelt wyraził jedynie powszechnie panującą opinię, gdy napisał: „Pewnego dnia zdamy sobie sprawę, że najważniejszym, nieuniknionym obowiązkiem dobrego przedstawiciela pożądanego ludzkiego typu jest pozostawienie po sobie na tym świecie krwi z jego krwi i że nie mamy żadnego interesu we wspomaganiu przetrwania obywateli typu niepożądanego”[54]. Kilka lat później Calvin Coolidge, ówczesny amerykański wiceprezydent, oświadczył: „Ameryka musi pozostać amerykańska. Prawa biologii pokazują […], że rasa nordycka ulega deterioracji na skutek mieszania się z innymi rasami”[55]. Amerykański psycholog Henry Goddard uważał za oczywiste, że żadnej umysłowo ograniczonej osobie nie powinno być wolno wstępować w związek małżeński ani mieć dzieci. Co więcej, obowiązkiem „inteligentnej” części społeczeństwa było egzekwowanie tej zasady. Oliver Wendell Holmes, współczesny Goddardowi wybitny amerykański prawnik, stwierdzał, że:

Byłoby lepiej dla całego świata, gdyby zamiast czekać na egzekucję zdegenerowanego potomstwa za popełnione przez nie przestępstwa albo też zamiast pozwalać mu ginąć śmiercią głodową z powodu jego własnego imbecylizmu, społeczeństwo mogło powstrzymać tych, którzy są wyraźnie nieprzystosowani, przed przedłużaniem gatunku. Zasada dopuszczająca obowiązek szczepień jest na tyle uniwersalna, że może objąć także wycięcie jajowodów. Trzy pokolenia imbecyli wystarczą[56].

W O pochodzeniu człowieka Darwin pisał: „Osoby słabe i chorowite, mające jakieś defekty fizyczne albo upośledzone umysłowo, nie powinny doprawdy zawierać ślubów małżeńskich. […] To też każdy, kto na tym polu pracuje, wielkie przynosi ulgi społeczeństwu”[57]. W wiktoriańskiej Wielkiej Brytanii z małżeństwem, rzecz jasna, zawsze wiązała się prokreacja. Darwin natomiast, jeśli nawet nie postulował dobrowolnej sterylizacji, to przynajmniej zachęcał do wstrzemięźliwości. Inne równie jak on znane osobistości gotowe były pójść dalej. Winston Churchill jako minister spraw wewnętrznych nawoływał do przeprowadzania „prostych zabiegów chirurgicznych (sterylizacji), tak by osoby gorsze mogły swobodnie żyć wśród innych, nie powodując większych niedogodności”, i pisał do ówczesnego premiera Herberta Asquitha: „Jestem przekonany, że wzrost liczby ludzi ograniczonych umysłowo, który dokonuje się teraz w sztucznie zawyżonym tempie, nie hamowany przez żadne z dawniejszych ograniczeń ze strony natury, a wręcz napędzany przez cywilizowane warunki życia, stanowi ogromne zagrożenie dla rasy”[58]. W 1903 roku Herbert G. Wells pisał:

Gdybyśmy byli w stanie zapobiec posiadaniu potomstwa przez gorszy typ ludzki albo gdybyśmy potrafili go do tego zniechęcić, a zamiast tego pobudzić i zachęcić do rozmnażania się i zwiększania swojej liczebności typ lepszy, wówczas podnieślibyśmy ogólny standard życia gatunku. Wniosek ten jest tak oczywisty, tak łatwy do wysnucia, że przypuszczalnie w każdej epoce rozbrzmiewały zdumione głosy pytające, dlaczego się tego nie robi[59].

Rok wcześniej Wells propagował eugenikę, jeszcze mniej przebierając w słowach:

Obywatele Nowej Republiki […] wnikną w ciemne miejskie zaułki i wydobędą z mroku wszystkie siedliska stwarzające hołocie dogodne warunki do rozrodu; będą tworzyć prawo własności w taki sposób, że czarni, żółci, a także biali z nizin społecznych nie będą się mogli nigdzie na stałe osiedlać […], a rodzenie dzieci przestanie być atrakcyjną perspektywą dla bezrobotnej biedoty. […] Rzecz taka, likwidacja słabych i ulegających zmysłom, jest możliwa. Zgodnie z zasadami, które zapewne pobudzą do działania dominujące klasy tych nowych czasów, będzie ona w przyszłości dozwolona, a także – nie wątpię w to prawie wcale – metodycznie planowana i przeprowadzana[60].

Nie tylko Wells i Churchill troszczyli się o przyszłość Anglosasów. Nie były też słowa Wellsa jedynie głosem złowieszczego proroka wołającego na pustyni. Podczas wykładu wygłoszonego dla Eugenics Education Society (Eugeniczne Towarzystwo Edukacyjne)[61] w 1910 roku George Bernard Shaw powiedział:

Powinniśmy za swój obowiązek uznać uśmiercanie wielu z tych, których obecnie pozostawiamy przy życiu, pozostawianie zaś przy życiu wielu takich, których obecnie zabijamy. Powinniśmy się wyzbyć wszelkich zastrzeżeń wobec kary śmierci. […] Polityka eugeniczna doprowadzi nas z czasem do powszechnego wykorzystania komór śmierci. Wiele osób będzie musiało stracić życie po prostu dlatego, że zajmowanie się nimi to marnotrawienie czasu innych[62].

Obrońcy Shawa sugerują, że pisarz, głosząc te uwagi, uciekł się do ironii, że zareagował satyrą na zasady upowszechniane przez bardziej radykalnych eugeników, jednak w 1934 roku z pewnością już nie żartował, gdy pisał:

W chwili kiedy spojrzymy na to uczciwie, nieuchronnie dojdziemy do wniosku, że społeczność ma prawo ustalić cenę za możliwość życia w jej gronie. […] Jeśli ludzie są zdatni do życia, to niech żyją w przyzwoitych, ludzkich warunkach. Jeśli zaś do życia zdatni nie są, należy ich w przyzwoity, ludzki sposób uśmiercić. Czy to takie niezwykłe, że niektórzy z nas skłonni są upatrywać w komorze śmierci rozwiązania problemów z ciężkimi przypadkami, które ciągną ogół w dół do swojego poziomu, jedynego rozwiązania, jakie w nowoczesnych populacjach stworzy poczucie pełnej społecznej odpowiedzialności?[63]

„Komora śmierci”, zrozumiałe samo przez się określenie tak często występujące w eugenicznej debacie przełomu XIX i XX wieku, już pięć lat po wygłoszeniu tych uwag miało znaleźć zastosowanie nie tylko w teoretycznej dyskusji, lecz także w praktyce.

Doskonałą ilustracją skrajnego dogmatyzmu często cechującego ówczesne myślenie są uwagi Brytyjczyka Roberta Reida Rentoula, członka Royal College of Surgeons (Królewskiego Kolegium Chirurgów), General Medical Council of Education (Rady Kształcenia Medycznego), Medico-Legal Society (Towarzystwa Medyczno-Prawniczego) i Society for the Study of Inebriety (Towarzystwa Badań nad Nietrzeźwością) – człowieka bezsprzecznie uważanego za wybitnego lekarza. W swojej książce z 1906 roku zatytułowanej Race Culture; or Race Suicide? (A Plea for the Unborn) (Ogłada rasy czy samobójstwo rasy? Apel w imieniu nienarodzonych) napisał: „Nie należy nawoływać do małżeństw obywateli brytyjskich z obcymi. Część z nas wie, jakie potworności rodzą się ze związków białych z czarnymi […]. Z punktu widzenia hodowli rasy trudno jest zrozumieć działania tych, którzy propagują naturalizację obcokrajowców”[64].

W książce zatytułowanej Heredity and Eugenics in Relation to Insanity (Obłąkanie w świetle dziedziczności i eugeniki), wydanej w 1912 roku przez Brytyjskie Towarzystwo Eugeniczne, Frederick Walker Mott, naczelny patolog rady hrabstwa Londyn, nie pozostawił złudzeń, że nieodłącznym elementem współczesnej mu myśli eugenicznej jest rasizm: „Cudzoziemscy Żydzi i irlandzcy katolicy mają duże rodziny, ponieważ ich religia nie zezwala w tym względzie na wprowadzanie żadnych ograniczeń. […] 25 procent naszej populacji, złożonej głównie ze wspomnianych wyżej słabych ludzkich typów, wydaje na świat 50 procent naszych dzieci i jeśli tak będzie dalej, musi to doprowadzić do degeneracji”[65]. W wydanej w 1927 roku pracy jego rodaka Charlesa Wicksteeda Armstronga The Survival of the Unfittest (Przetrwanie najsłabszych) pobrzmiewają całkiem wyraźne echa Protokołów mędrców Syjonu. Stwierdziwszy najpierw, że „Anglia posiada najwspanialszą ludzką odmianę na świecie, lecz obecnie robi wszystko, by ją zniszczyć”, Armstrong zdołał spleść bolszewizm i antysemityzm w jedną teorię godną samego Hitlera: „Iście diabelska strategia rosyjskich Żydów zakłada wykorzystanie z czasem całych azjatyckich zasobów ludzkich i bogactw dla osiągnięcia jednego celu – wzniecenia światowej rewolucji, czyli zdławienia cywilizacji”[66]. A gdy zapomniany obecnie brytyjski eugenik Anthony Mario Ludovici w kilku wydanych między wojnami książkach zaczął propagować nie tylko przymusową sterylizację, lecz także dzieciobójstwo, kazirodztwo i w gruncie rzeczy „eutanazję” – „Nadeszła pora, by uznać konieczność przemocy i poświęcenia i świadomie wybrać te części świata bądź narodu, albo też konkretne jednostki, które należy złożyć w ofierze” – stało się oczywiste, że higiena rasowa zyskała poklask nie tylko w Niemczech[67].

Oczywiste jest także to, że wszystkie te pomysły – sterylizacja „gorszych”, sugestia czy wyrażona wprost myśl, żeby usuwać ich ze społeczeństwa, zakaz zawierania małżeństw przez osoby uznawane za nieodpowiednie lub niewarte życia, bezpośrednie łączenie upośledzenia umysłowego z przestępczością, rasizm jako główna idea polityczna – były typowe dla znacznej części eugenicznej argumentacji i wszystkie przeniknęły do ideologii nazistowskiej. Zsigmond Fülöp pytał: „Czy musimy inicjować eugeniczną politykę społeczną albo, inaczej rzecz ujmując, czy istnieje potrzeba stworzenia ludzkiej odmiany, która będzie fizycznie i psychicznie silniejsza i bardziej wartościowa od obecnej? Odpowiedź na to pytanie może być tylko twierdząca”[68]. Nie później jak w roku 1935 francuski noblista, chirurg Alexis Carrel, uznał za stosowne napisać, że „zakład eutanazyjny, zaopatrzony w gazy właściwe, pozwoliłby nimi [przestępcami i szaleńcami] rozporządzić w sposób ludzki i oszczędny”[69]. Było to jawne nawoływanie do utworzenia proponowanych już wcześniej „komór śmierci”. Wstęp do niemieckiego wydania Człowieka – istoty nieznanej Carrela z 1936 roku z entuzjazmem odnosił się do polityki nazistów: „W Niemczech rząd podjął energiczne kroki przeciwko mnożeniu się upośledzonych, chorych psychicznie i przestępców. Byłoby rozwiązaniem wprost idealnym, gdyby każda taka istota została zniszczona, o ile okaże się, że jest niebezpieczna”[70]. Nic więc dziwnego, że Carrel stał się ulubionym eugenikiem Francji Vichy, a ostatnio był tak chętnie cytowany przez Jean-Marie Le Pena, byłego przewodniczącego skrajnie prawicowego francuskiego Frontu Narodowego.

Można przyjąć, że na światową popularność eugeniki w pierwszej połowie XX wieku wpłynęła kombinacja wielu czynników – był to czas, w którym wielkim uznaniem cieszyli się uczeni i sama nauka, a jej nowa dziedzina sankcjonowała utrwalany przez wieki schemat nierówności oraz uprzedzeń klasowych i rasowych, zwracając jednocześnie uwagę na domniemane wady systemu opieki społecznej. Co więcej, nowa ideologia wskazywała drogę ucieczki od wiktoriańskiej koncepcji uwarunkowań środowiskowych jako czynnika determinującego ludzkie zachowanie. Jeśli każde społeczeństwo było nękane przez biedę, przestępczość, prostytucję, alkoholizm i choroby, a wszystkie te bolączki były, jak zakładano, uwarunkowane genetycznie, to chimera eugeniki teoretycznie podsuwała rozwiązanie tych nierozwiązywalnych w innych okolicznościach problemów[71]. A jednak nielogiczność zrównania przez Galtona hodowli zwierząt czy roślin i ludzi była uderzająca. Rodzaj ludzki, który intelektualnie stać na nieporównanie więcej niż jakąkolwiek inną formę życia, nie jest tylko jeszcze jednym gatunkiem ssaka. I gdyby Galton rozejrzał się wokół siebie, spostrzegłby z bolesną wyrazistością, że dobieranie w pary atrakcyjnych, zdrowych, naukowo uzdolnionych rodziców wcale nie gwarantuje spłodzenia genetycznie lepszego ani nawet równie jak oni dobrego potomstwa. Takie działanie wcale nie zwiększało prawdopodobieństwa uzyskania pożądanego rezultatu. Zdrowi rodzice też miewali chore dzieci. Co do postulatów zachowania rzekomej rodowodowej czystości danej rasy, to zrodziły się one wyłącznie z uprzedzeń i nie miały nic wspólnego z nauką. Pewne jest tylko to, że każde społeczeństwo, które próbowałoby wprowadzić w życie teorie Galtona i jego zwolenników, koniec końców przystałoby na popełnianie zbrodniczych czynów przeciwko tym jego członkom, których uznano by za „niezdatnych” do rozmnażania, a nawet życia.

Rozdział 2
Higiena rasowa

Co dają ludzkości tysiące kalek, które rodzą się co roku, co dają jej głusi, niemi i kretyni, wszyscy ci dziedzicznie ułomni, których utrzymuje się sztucznie przy życiu i chowa, aż osiągną dorosłość? […] Jak ogromną ilość cierpienia i bólu wywołuje przygnębiający widok takich ludzi u nieszczęśników, którzy sami są chorzy, jak niewyobrażalnie wiele smutków i zmartwień przysparzają własnym rodzinom, jak bardzo nadwyrężają prywatne zasoby i finanse państwa, żyjąc kosztem zdrowych! Iluż z tych strat, ileż cierpienia można by uniknąć, gdyby ktoś wreszcie podjął decyzję o uwolnieniu absolutnie nieuleczalnie chorych od ich nieopisanego cierpienia za pomocą dawki morfiny.

– Ernst Haeckel (1904)[72]

Wśród najbardziej zagorzałych niemieckich zwolenników Darwina i Galtona byli Ernst Haeckel (kolejny uczony biegły w wielu dziedzinach), wspomniany już wcześniej Alfred Ploetz i lekarz Wilhelm Schallmayer. Choć mogli się czasem różnić co do interpretacji, to wszyscy trzej wraz z wieloma innymi wpływowymi darwinistami wyznawali jedno wspólne credo: każde dające się zaobserwować zdarzenie, czy to o charakterze religijnym, etycznym, czy jakimkolwiek innym, podlega dyktatowi nauki. Wszystko da się wyjaśnić w kategoriach prostych związków przyczynowo-skutkowych i wszechobecnych praw natury[73]. W związku z tym w ich doktrynie nie było miejsca dla Boga czy boskiej interwencji.

Haeckel nazwał swoją filozofię monizmem i mówiąc w skrócie, twierdził, że Homo sapiens nie jest odseparowany od reszty natury ani się na jej tle niczym nie wyróżnia. Na wszystko – na całą przyrodę nieożywioną i każdą formę życia, w tym człowieka – można spojrzeć z punktu widzenia materii, energii i metafizyki. Formy organiczne różnią się od materii nieorganicznej tylko stopniem zorganizowania. Podczas gdy Darwin sugerował, że wszelkie życie może pochodzić od jednego organizmu, Haeckel wysnuł teorię, że powstało ono z materii nieożywionej[74]. Poglądy Haeckla na większość tematów uznano by dzisiaj za dość radykalne. Był za pozbywaniem się przestępców (zabijanie ich uważał za „dobry uczynek na rzecz lepszej części społeczeństwa”[75]), a także za usuwaniem z łańcucha dziedziczności osób umysłowo i fizycznie chorych[76]. Podobnie jak wielu innych eugeników, postęp dokonujący się w medycynie traktował z lekceważeniem:

Udoskonalona sztuka lekarska dzisiejszych czasów, która chociaż zawsze jeszcze nie jest w stanie rzeczywiście wyleczać chorób, celuje jednak teraz więcej aniżeli kiedykolwiek w przedłużaniu życia na długie lata przy chorobach chronicznych. Prawie wszystkie takie choroby jak gruźlica (suchoty), zołzy (skrofuły), kiła (przymiot), następnie wiele chorób umysłowych, są w wysokim stopniu dziedzicznymi i przechodzą zawsze od słabych rodziców albo na niektóre, albo też i na wszystkie ich dzieci. Czym dłużej słabi rodzice prowadzą za pomocą sztuki lekarskiej nędzne swe istnienie, tym liczniejsze potomstwo odziedziczy te niewyleczalne choroby, tym większa liczba osobników będzie zarażoną w następnych pokoleniach, dzięki „medycznemu doborowi”[77].

Haeckel jako fanatyczny rasista wierzył, że eksterminacja na tle rasowym jest po pierwsze nieunikniona, a po drugie korzystna dla procesu ewolucji. Utrzymywał, że „żadna rasa o kręconych włosach nie osiągnęła niczego o historycznym znaczeniu”[78]. W wydanych w 1868 roku Dziejach utworzenia przyrody pisał, że Europejczycy opanowują cały glob i prędzej czy później skażą inne rasy na wymarcie. Stwierdzenie to w ówczesnej sytuacji geopolitycznej mogło wydawać się słuszne, jednak wniosek, że „nawet gdyby te ludy obficiej się rozmnażały aniżeli biała rasa, zawsze jednak, czy pierwej, czy później, ulegną one tej ostatniej w walce o byt”[79], okazał się na szczęście mniej trafny. Co do tego, czy Haeckel był, czy nie był antysemitą, istnieją mocne argumenty przemawiające tak za jednym, jak i za drugim[80]. Jeśli weźmiemy pod uwagę czasy, w których żył, należałoby raczej zapytać, do jakiego stopnia uległ antysemityzmowi. Był zasadniczo przeciwnikiem wszelkich ortodoksyjnych religii i nosił w sobie głęboko zakorzenioną i dość powszechną wśród Niemców awersję do Ostjuden (dosłownie „wschodnich Żydów”, czyli Żydów pochodzących ze wschodniej Europy, na przykład z Rosji czy z ziem polskich), przy czym uważał – po części słusznie – że niechęć tę podzielali zasymilowani Żydzi niemieccy. Jednak wypowiedź taka jak ta: „Prowadząc wnikliwą analizę antropologiczną osobowości Chrystusa […], dochodzimy do wniosku, że cechy wyróżniające jego szlachetny charakter […] z pewnością nie są cechami semickimi, zdają się przynależeć raczej do wyższej rasy aryjskiej” wskazuje na bynajmniej nie przelotny flirt z antysemickim rozumowaniem[81]. Ponieważ Haeckel sam z wyglądu był archetypicznym „Aryjczykiem”, jego wydany w 1899 roku Zarys filozofii monistycznej musiał wywrzeć olbrzymi wpływ na niemiecką myśl eugeniczną.

Aż do śmierci Haeckla w 1919 roku założona przez niego w 1906 roku Liga Monistów w znaczący sposób oddziaływała na ruch eugeniczny. Jej związek z nazizmem budzi jednak wątpliwości. Z jednej strony znany jest pogląd, że była wroga narodowym socjalistom, co przejawiało się w jej sprzeciwie wobec nazistowskiego ograniczania wolności jednostki: „Haeckel wraz z Ligą Monistów propagował liczne reformy społeczne i idee będące dla Hitlera istnym przekleństwem, takie jak prawa dla homoseksualistów, feminizm czy pacyfizm”[82]. Z drugiej strony prezentowana jest całkiem odmienna opinia:

Dla każdego, kto się przyjrzy początkom volkizmu w Niemczech i jego kształtowaniu się przez trzy, może cztery dekady poprzedzające pierwszą wojnę światową, będzie oczywiste, że Haeckel odegrał poważną, znaczącą i w gruncie rzeczy decydującą rolę w powstaniu i dalszym rozwoju tego ruchu. Pod wrażeniem Haeckla i zwolenników stworzonego przez niego monizmu pozostawała imponująca liczba najbardziej wpływowych pisarzy, propagandzistów i orędowników volkizmu. W czasach rozwoju rasizmu, eugeniki rasowej, germańskiego chrześcijaństwa, kultu przyrody i antysemityzmu Haeckel i moniści stanowili ważne źródło wiedzy i inspiracji dla wielu różnych koncepcji, które z czasem wspólnie trafiły pod sztandar narodowego socjalizmu[83].

Niewątpliwym faktem pozostaje natomiast to, że po dojściu do władzy naziści zdelegalizowali Ligę Monistów. Wydaje się prawdopodobne, że zacytowane powyżej dwie sprzeczne opinie świadczą jedynie o skłonności Hitlera do asymilowania najróżniejszych politycznych czy etycznych teorii, byleby tylko zgadzały się z jego światopoglądem. Nazizm był, rzec można, ideologią typu „szwedzki stół” – bierz z każdej z serwowanych koncepcji, ile tylko chcesz. Nie ma bowiem najmniejszych wątpliwości, że niektóre z idei monistów – eugenika, eutanazja i rasizm – zajęły w narodowym socjalizmie poczesne miejsce. Jeśli weźmiemy pod uwagę panujący wówczas klimat społeczny, trudno to uznać za przypadek[84]. Z pewnością jednak politycznej sympatii nazistów – ani komunistów – nie przysporzyły Haecklowi stwierdzenia takie jak to:

Co, u licha, wspólnego ma teoria ewolucji z socjalizmem? Zostało już po wielokroć udowodnione przez przedstawicieli obu stron, i to dawno temu, że te dwie teorie tak do siebie pasują jak ogień i woda. […] Socjalizm domaga się równych praw, równego podziału obowiązków i dóbr, równego dostępu do przywilejów dla wszystkich obywateli; teoria ewolucji, stojąc do niego w zupełnej opozycji, dowodzi, że zrealizowanie tego żądania jest absolutną niemożliwością i że w zorganizowanych w zgodzie z prawami natury społecznościach ludzkich, podobnie jak u zwierząt niższego stopnia rozwoju, ani prawa, ani obowiązki, ani dobra, ani przywileje nigdy nie były równo dzielone pomiędzy wszystkich jej członków i nigdy to miejsca mieć nie może[85].

Wpływom teorii Haeckla uległ za to między innymi Friedrich Ratzel, który jako młody dziennikarz w latach siedemdziesiątych XIX wieku spędził sporo czasu w Stanach Zjednoczonych, na Kubie i w Meksyku. Początkowo studiował zoologię, ale po powrocie do Niemiec zaczął wykładać geografię, by z czasem objąć jej katedrę najpierw na Uniwersytecie Technicznym w Monachium, a następnie na Uniwersytecie Lipskim. Pod koniec XIX wieku Ratzel stworzył koncepcję Lebensraum (przestrzeni życiowej), według której podbój pozaeuropejskich lądów przez białą rasę i wyparcie z nich (albo i całkowite wytępienie) ludów autochtonicznych, co wydawało się nieuchronnym następstwem takiego podboju, stanowi naturalną konsekwencję Darwinowskiej „walki o byt” i odwiecznego dążenia ludzkości do ekspansji terytorialnej. Zdaniem Ratzla właśnie ten migracyjny impuls popychał naprzód historię człowieka. Rasa, która mu nie ulegała, narażała się na zdominowanie przez inne, lepiej przygotowane do walki o przetrwanie. Inaczej rzecz ujmując, polityka imperializmu była nie tylko właściwa, ale wręcz konieczna. Ewentualne zniknięcie z powierzchni globu podbitych, „niższych” ras nie miało znaczenia; ich eksterminację można było usprawiedliwić pojęciem zaczerpniętym z darwinizmu społecznego i twierdzeniem, że jest to doskonały przykład „przetrwania najsilniejszych”[86]. Pod tą opinią cesarz Wilhelm II, a potem Adolf Hitler gotowi byli się podpisać obiema rękami.

Pod silnym wpływem Haeckla pozostawał również Alfred Ploetz[87], który choć sprzeciwiał się nazistom, zanim ci doszli do władzy, to z czasem zaczął ich gorliwie popierać. Ważną rolę w rozwoju Ploetza odegrał też szwajcarski psychiatra August Forel, którego nazywano dziadkiem niemieckiego ruchu eugenicznego[88]. Jako wczesny orędownik eugeniki Forel twierdził, że choroby psychiczne nie tylko podlegają dziedziczeniu, lecz także wzmagają się wraz z rozwojem cywilizacji, czym wywarł silny wpływ na wielu innych eugeników, w tym Ernsta Rüdina, przyjaciela Ploetza ze studiów, a przez pewien czas także jego szwagra[89]. W pracy z 1885 roku na temat zakładów dla umysłowo chorych Forel pisał: „Pozostawię bez odpowiedzi pytanie, czy najlepszym i najbardziej humanitarnym wyjściem nie byłoby pozbyć się tak odrażających okazów ludzkiego umysłu przez bezbolesną śmierć”[90]. Uważał, że sterylizacja obłąkanych to ofiara złożona narodowi, porównywalna z tą, którą składa żołnierz w czasie wojny[91], a ze względu na swoje rasistowskie poglądy był cytowany przez Houstona Stewarta Chamberlaina:

Profesor August Forel, znany psychiatra, przeprowadził w Stanach Zjednoczonych i na Wyspach Dziewiczych interesujące badania na temat zwycięstwa intelektualnie niższych ras nad rasami wyższymi, które to zwycięstwo jest możliwe dzięki ich większej jurności. „Choć mózg Murzyna jest słabszy od mózgu człowieka białego, to większa niż u białych jest jego siła rozrodcza i przewaga cech u potomstwa. Dlatego rasa biała coraz bardziej się od nich izoluje, nie tylko gdy chodzi o stosunki płciowe, ale i we wszelkich innych relacjach, dostrzegłszy w końcu, że krzyżowanie musi ją doprowadzić do zagłady”. Forel na podstawie licznych przykładów ukazuje, że głębsza asymilacja Murzynów z naszą cywilizacją nie jest możliwa i że jeśli tylko zostawić ich samym sobie, gdziekolwiek by się znaleźli, ulegną degeneracji, zmieniając się w „całkowicie prymitywnych afrykańskich dzikusów”. […] Forel, który jako człowiek uczony zna dogmat jednej, wszędzie równej ludzkości, dochodzi wszakże do wniosku, że „nawet dla ich własnego dobra czarni muszą być traktowani jak to, czym w istocie są: absolutnie podporządkowanym, gorszym, niższym typem ludzkim niezdolnym stworzyć własną kulturę. Należy to wreszcie raz na zawsze jasno i otwarcie powiedzieć”[92].

Co ciekawe, to, że Forel propagował rasizm, przymusową sterylizację i „eutanazję”, nie przeszkodziło, by w latach 1986 i 1988 wyrazić mu uznanie za niekwestionowany wkład w naukę. Podczas zorganizowanych w Zurychu i Bernie wystaw górnolotnie wychwalano go jako „człowieka, który także dziś może służyć za wzór i którego dzieło wciąż stawia przed nami wyzwania”[93].

Ploetz jako zwolennik elityzmu miał nadzieję, że członkowie powstałego w 1905 roku Towarzystwa Higieny Rasowej, które współtworzył, będą się rekrutowali spośród wyższych warstw społeczeństwa, spośród tych, którzy podobno byli biologicznie „lepsi”[94]. Ponieważ jednak nie istniał obiektywny sposób ustalenia, kto do tych „lepszych” należy, Ploetz musiał się zadowolić przyrzeczeniem każdego z członków, że przed zawarciem małżeństwa podda się badaniom medycznym, by ustalić, czy nadaje się do płodzenia potomstwa[95]. Ploetz wierzył, jak sam to ujął, że „podczas gdy celem higieny społecznej jest należyty rozwój instytucji służących społeczeństwu, to higiena rasowa dąży do podtrzymania, a nawet wzmocnienia egoizmu jednostki, albowiem przynosi on jej korzyści w walce o byt”[96]. W związku z tym poczęcia nie należało „pozostawiać przypadkowi czy chwilowej namiętności. Powinno do niego dochodzić w sposób zaplanowany, w odpowiednich okolicznościach i czasie zgodnie z ustalonymi przez naukę zasadami”. Jeśli pomimo tych ograniczeń ciąża zakończyłaby się narodzinami nie w pełni sprawnego dziecka, „kolegium lekarzy […] winno podjąć decyzję o zadaniu łagodnej śmierci […] za pomocą niewielkiej dawki morfiny”[97].

Osobisty rasizm Ploetza wyraził się choćby w jego decyzji o nazwaniu niemieckiego ruchu eugenicznego „higieną rasową” (Rassenhygiene)[98], gdyż jak to ujął: „Higiena całego gatunku ludzkiego pokrywa się z higieną rasy aryjskiej, która – jeśli nie liczyć kilku pomniejszych grup, takich jak na przykład Żydzi, i tak większość cech dzielący z Aryjczykami – jest wzorcem cywilizowanej rasy par excellence; dbałość o nią [o rasę „aryjską”] oznacza dbałość o całą ludzkość”[99]. A jednak Ploetz głosił też inny, wyraźnie przeciwstawny do powyższego pogląd, w którym nie zgadzał się z opinią, że gdziekolwiek na świecie istnieją jakieś zupełnie „czyste rasy”. Wszystkie rasy od wieków się ze sobą krzyżowały, i to niekoniecznie ze złym skutkiem, pod warunkiem że były do siebie genetycznie podobne[100]. Wydaje się, że Ploetz nie miał najmniejszych trudności z pogodzeniem tych diametralnie różnych poglądów.

Zwolenników Ploetza i darwinizmu społecznego w jego interpretacji można było znaleźć nie tylko wśród Niemców. Doktor Alois Scholz, który z czasem został przewodniczącym założonego w 1924 roku Wiener Gesellschaft für Rassenpflege (Wiedeńskie Towarzystwo Dbałości o Rasę), austriackiego (wiedeńskiego) oddziału stworzonego przez Ploetza Niemieckiego Towarzystwa Higieny Rasowej, tłumaczył: „Jak sama nazwa wskazuje, [higiena rasowa] zajmuje się […] pulą genów danego narodu. […] Tylko dbając o silnych i przystosowanych do życia i – jak domaga się tego natura – unicestwiając tych niezdolnych, by przeżyć, działamy na rzecz tej higieny, która przynosi korzyści ogółowi”. Niektórzy posuwali się jeszcze dalej. Profesor doktor Otto Reche (o którym więcej w dalszej części książki), kierownik katedry antropologii na Uniwersytecie Wiedeńskim, stwierdził w 1925 roku, że „higiena rasowa musi być podstawą całej polityki wewnętrznej, a także, przynajmniej częściowo, zagranicznej”[101].

Już w roku 1798 niemiecki filozof Christoph Meiners podzielił ludzkość na dwie kategorie – jasnoskórych i „pięknych”, atrakcyjnych pod względem zarówno fizycznym, jak i intelektualnym, oraz ciemnoskórych i „brzydkich”, którzy byli nie dość że nieatrakcyjni, to jeszcze półdzicy[102]. Znany brytyjski filozof Bertrand Russell w 1927 roku pisał: „Wydaje się ze wszech miar słuszne, uważać Murzynów za przeciętnie gorszych od ludzi białych, choć przy pracy w tropikach są niezastąpieni i z tego powodu (pomijając względy humanitarne) ich zagłada byłaby wielce niepożądana”[103]. Mimo że Russell nie wygłosił tego zdania w kontekście eugeniki, to jest ono wyrazem ówczesnego przekonania, że przedstawiciele rasy kaukaskiej stoją na szczycie cywilizacyjnej piramidy. Pogląd ten podzielało wielu eugeników – i to nie tylko w Niemczech. Pod koniec XIX wieku Theodore Roosevelt opublikował czterotomową historię podboju amerykańskiego Zachodu zatytułowaną Winning of the West (Jak zdobywano Zachód), w której znalazły się następujące słowa: „[…] wielkie znaczenie ma to, że Ameryka, Australia i Syberia wyślizgnęły się z rąk ich rdzennych czerwonych, czarnych i żółtych właścicieli i stały się dziedzictwem dominujących ras świata”[104].

Rasizm ze swoim podejściem do oceny jednostek zawsze był bliski sercom eugeników i stanowił nieodłączny element składowy rzekomej nauki[105]. „Ciemniejsze ludy południowej Europy i Słowianie z Europy Wschodniej są mniej inteligentni niż ludzie o jasnym typie urody z zachodu i północy kontynentu” – pisał harwardzki psycholog Robert M. Yerkes, dodając jeszcze, że „Murzyn znajduje się na samym dole skali” pod względem inteligencji. Harry Hamilton Laughlin, dyrektor amerykańskiego Eugenics Record Office (Eugenicznego Biura Danych), porównywał „krzyżowanie się ras wśród ludzi do tworzenia mieszańców w świecie zwierząt” i przekonywał, że „imigranci z południa i wschodu Europy, zwłaszcza Żydzi, są rasowo tak różni i genetycznie o tyle gorsi od populacji zamieszkującej obecnie Amerykę, że szkodliwe byłoby wszelkiego rodzaju mieszanie się ras”[106]. Pochodzący z Anglii znany radykalny socjalista Sidney Webb w 1907 roku pisał:

W Wielkiej Brytanii, gdzie na tę chwilę połowa, może nawet dwie trzecie wszystkich małżeństw troszczy się o regulację urodzeń, w rodzinach irlandzkich katolików, a także rosyjskich, polskich i niemieckich Żydów z jednej strony, a ludzi niezaradnych i nieodpowiedzialnych […] z drugiej, dzieci rodzą się bez ograniczeń. […] Trudno oczekiwać, by zakończyło się to czymś innym niż deterioracją narodu albo stopniowym podporządkowaniem naszego kraju Irlandczykom i Żydom[107].

Ale podobnie jak w wielu innych sprawach, gdy chodzi o rasizm, Niemcy poszli o krok dalej niż inne narody. Jeśli kultura europejska była najlepsza, to „aryjska” i tak górowała nad wszystkimi innymi. Ploetz był o tym tak głęboko przekonany, że stworzył tajną organizację Nordycki Krąg propagującą bardziej rasistowską formę eugeniki i dążącą do wprowadzenia w życie, jak to określił, „nordycko-germańskiej higieny rasowej”. Ploetz uważał Afrykanów za rasowo „niższych” (podobnie zresztą jak Polaków), a czarnoskórych Amerykanów za nierozgarniętych i amoralnych[108]. Również antysemityzm był dla większości eugeników początku XX wieku czymś naturalnym, dlatego trudno się dziwić, że odegrał istotną rolę w przekonaniach Ploetza, choć początkowo nie były one tak radykalne jak u niektórych z mu współczesnych[109]. Z czasem jednak także jego poglądy uległy przemianie i nie wzbraniał się nawet przed eutanazją, pisząc:

Gdy idzie o chronicznie słabych, to jest podeszłych wiekiem, nieuleczalnie chorych czy w jakikolwiek inny sposób ułomnych, społeczeństwo tym lepiej będzie się miało, im większej liczby takich osobników uda mu się pozbyć. Utrzymywanie ich przy życiu wymaga bowiem ofiary ze strony silnych, przez co zmniejsza się zdolność przeżycia całej populacji. […] Jednostek z wadami i ułomnościami, które nadal byłyby płodzone, należałoby się pozbywać przez zagładę bądź wydalenie[110].

Bez przesady można rzec, iż Ploetz za nic miał życie jednostki i wykazał się zupełnym brakiem ludzkich uczuć, gdy stwierdził, że „państwo nie jest po to, by przejmować się prawami pojedynczych osób, ale by służyć rasie”[111], i zaproponował strategię zabijania słabych i ułomnych dzieci[112]. Osobom o niskiej wartości genetycznej nie powinna przysługiwać opieka medyczna, bo świadczenie jej podnosi ich zdolność do przeżycia i, co gorsza, rozrodu. Higieniści rasowi dość powszechnie wyznawali ten pogląd: tradycyjna medycyna mogła uleczyć „bezwartościową” jednostkę, ale tylko kosztem rozwoju rasy. Z tego powodu pewne choroby były sprzymierzeńcami eugeników, gdyż atakowały najsłabszych przedstawicieli społeczeństwa[113].

Nie mniej radykalne poglądy prezentował Ploetz, wychwalając zalety wojny. Wszyscy młodzi mężczyźni powinni służyć w wojsku, tak by podczas kampanii „specjalnie wyselekcjonowany [biologicznie] zły element” zgromadzić „w jednym miejscu, w którym przede wszystkim potrzebne by było mięso armatnie”[114]. Dla eugeników nie było w tym stwierdzeniu nic oburzającego; w większości, jako militaryści, wierzyli, że wojna to główny czynnik warunkujący postęp ludzkości, co przy założeniu, że zwycięża zawsze najsilniejszy, z eugenicznego punktu widzenia wydawało się całkiem logiczne. Popularny pogląd głosił, że wojna napędza rozwój ludzkości, bo silni korzystają na niej kosztem słabych. Friedrich Hellwald, na przykład, uważał, że „nauka nie zna czegoś takiego jak »prawo natury«. Jedyną obowiązującą w naturze zasadą – która z prawem nie ma nic wspólnego – jest prawo silniejszego, przemoc. Ale przemoc jest także praźródłem prawa [albo racji], gdyż trudno sobie wyobrazić, by bez niej zaistniało jakiekolwiek prawodawstwo. […] Mówiąc wprost, prawo silniejszego obowiązuje od zawsze, przez cały czas trwania historii ludzkości”[115]. W 1900 roku w Wielkiej Brytanii Karl Pearson, który później objął Galtonowską katedrę eugeniki na Uniwersytecie Londyńskim, w samym środku drugiej wojny burskiej stwierdził: „Ta zależność postępu od przetrwania najsilniejszej rasy, choć niektórym może się wydawać straszna, nadaje sens walce o byt; jest jak rozgrzany do czerwoności tygiel, z którego wypływa metal bliższy doskonałości”. Gdyby ustały wojny, „ludzkość nie poczyniłaby już żadnego postępu”. Tylko dzięki wojnie można było powstrzymać ekspansję „gorszych” i tylko dzięki niej mogło zwyciężyć prawo doboru naturalnego[116].

Amerykański eugenik David Starr Jordan uważał jednak, że wojna stwarza co najwyżej okazję do pozbycia się fizycznie silnych męskich członków populacji, ponieważ ci mniej sprawni siedzą bezpiecznie w domach. To zaś prowadziło do wniosku, że wojna jest czymś nagannym, skoro umierają na niej przedstawiciele „lepszej” rasy. Jest wówczas zjawiskiem dysgenicznym. Ale jeśli na skutek wojny uda się wyniszczyć przedstawicieli ras „niższych”, wówczas staje się ona ważnym czynnikiem w procesie ewolucji. Właśnie z tego powodu większość eugeników uważało za katastrofę pierwszą wojnę światową: zabijali się podczas niej nawzajem głównie przedstawiciele najwyżej stojącej rasy białej, podczas gdy „niższe” rasy spokojnie mogły rosnąć w siłę[117]. W Niemczech na przełomie wieków ten pogląd stał się powszechnie akceptowaną filozofią. Skoro antropolog Ludwig Woltmann mógł stwierdzić, że „niemiecka rasa została wybrana, żeby panować nad światem”, inni uznali to przyszłe panowanie za konsekwencję genetycznego imperatywu, który koniec końców w naturalny sposób da o sobie znać wojną. „Bez wojny gorsze czy pogrążone w rozkładzie rasy bez trudu zduszą rozwój zdrowych, kiełkujących elementów, a pójdzie za tym powszechna dekadencja”– stwierdził generał Friedrich von Bernhardi[118].

Ogólnie rzecz biorąc, sposób myślenia Ploetza stanowił przykład dylematu znanego samemu Darwinowi. Jak pogodzić dwa zasadniczo odmienne dążenia społeczeństwa, które z jednej strony stara się poprawić los słabych, biednych i chorych, a z drugiej – z oddaniem usiłuje podnieść jakość całej rasy? Czy osiągnięcie korzyści płynącej z jednego jest możliwe tylko kosztem drugiego?[119] Ploetz dawał prostą odpowiedź – była nią higiena rasowa ze wszystkim, co ze sobą niosła. Chodziło po prostu o cele i konieczne do ich osiągnięcia środki. Jeśli „wartościowi” mają rosnąć w siłę, „bezwartościowi” siłą rzeczy muszą wypaść z gry.

Wilhelm Schallmayer, początkowo student prawa i filozofii, który ostatecznie zwrócił się ku naukom przyrodniczym i medycynie[120], stał się sławny w 1903 roku za sprawą eseju Vererbung und Auslese im Lebenslauf der Völker. Eine staatswissenschaftliche Studie auf Grund der neueren Biologie (Dziedziczenie i dobór w życiu narodów. Studium nauk politycznych z punktu widzenia najnowszej wiedzy biologicznej), zdobywając w prestiżowym konkursie nagrodę ufundowaną przez Alfreda Kruppa[121]. We wstępie tego opracowania pisał: „Teoria ta [darwinizm] szczególnie silnie wpłynęła na etykę. Nie tylko zrodziła nowe poglądy na źródła i ewolucję nakazów etycznych, dając im zarazem nowe podstawy, ale też wzbudziła potrzebę częściowej zmiany obowiązujących koncepcji etycznych”[122]. Schallmayer wierzył, że moralność chrześcijańska nie tylko jest zwyczajnie przestarzała, lecz także stanowi przeszkodę na drodze postępu ewolucji. Należało odrzucić nieaktualną etykę opartą na wierzeniach religijnych, bo podobnie jak samo życie, wartości moralne muszą ewoluować. Ten, kto jako pierwszy przyjmie tę ewolucyjną etykę, zyska przewagę i dzięki temu będzie miał większą szansę na zwycięstwo w niekończącej się walce o byt. „Poglądy chrześcijańskie, o tyle, o ile cokolwiek jeszcze znaczą, nie przyczyniają się – w sposób zamierzony bądź nie – do udoskonalania doboru, a jeśli już, to – rzecz jasna, w sposób niezamierzony – działają wręcz odwrotnie”[123]. Dlatego ci, których po przeprowadzeniu stosownych badań medycznych uznano by za odpowiednich, nie tylko mogliby zawierać małżeństwa i płodzić dzieci, ale też byliby do tego aktywnie zachęcani za pomocą między innymi bodźców finansowych. W przypadku wyjątkowo wartościowych rasowo męskich osobników dozwolona byłaby poligamia. Z kolei ci, którzy nie przeszliby pomyślnie takiego badania, byliby powstrzymywani przed prokreacją za pomocą przymusowej sterylizacji[124]. Po odrzuceniu obowiązujących z dawien dawna zasad moralnych, w świetle „eugeniki negatywnej” wszystko było możliwe, łącznie z zastosowaniem różnorakich środków w celu eliminacji tych, którzy opóźniali ewolucyjny postęp. Dlatego też zdaniem Schallmayera rozwój medycyny wcale nie wpływał na poprawę jakości życia gatunku ludzkiego – raczej tę jakość obniżał:

Ze wszystkich naszych kulturowych osiągnięć, które zakłócają dobór naturalny rasy ludzkiej, to medycyna budzi moje największe wątpliwości. Myśl ta nie daje mi spokoju od czasu moich studiów medycznych. Prawdę mówiąc, radość, którą czerpałem z uprawiania mojego zawodu, gasła, w miarę jak dochodziłem do coraz głębszego przekonania, że summa summarum, zastosowanie nauk medycznych w celach terapeutycznych nie tylko nie przyczynia się do udoskonalenia gatunku ludzkiego, ale wręcz często mu szkodzi[125].

Dla Schallmayera kwestia praw człowieka przestała istnieć (o ile w ogóle kiedykolwiek istniała). Współczesny mu Alexander Tille uważał, że „wobec prawa silniejszego wszelkie inne znane historii prawa zupełnie tracą moc”[126]. Jednostka była pozbawiona jakiejkolwiek wartości; liczyły się tylko ciągłość i ewolucja gatunków. Ponadto nie każde życie miało taką samą wartość. „Wyrównywanie nierówności może być jedynie ideałem słabych” – pisał Schallmayer[127]. On sam i jego zwolennicy sprzeciwiali się zapewnianiu pomocy medycznej rodzącym, gdyż taka pomoc umożliwiała sprowadzanie na świat dzieci tym kobietom, które w innych okolicznościach nie byłyby do tego zdolne, co z kolei oznaczało, że były osobnikami „gorszymi”. Tille pochwalał zabijanie ludzi z niepełnosprawnościami i podobnie jak Ploetz i Schallmayer wierzył, że chore dzieci nie powinny otrzymywać opieki medycznej. Zamiast tego należało je pozostawiać na śmierć, takie postępowanie miało bowiem skutecznie uzdrawiać łańcuch dziedziczenia[128]. Dyskusja, w której z jednej strony lamentowano nad spadkiem przyrostu naturalnego, a z drugiej zachęcano, by dzieci rodziło się mniej, musiała być pełna sprzeczności. Wszystko jednak, rzecz jasna, zależało od tego, kto rodził – a ta zależność nabrała wyrazistości jako element państwowej polityki pod rządami Hitlera[129].

Schallmayera, mimo że nie pokładał w rasizmie tak dogłębnej wiary jak wielu innych eugeników i według ówczesnych standardów nie mógł uchodzić za antysemitę, trudno byłoby uznać za orędownika rasowej równości. Odrzuciwszy koncepcję Ploetza głoszącą wyższość nordyckich Aryjczyków, wciąż wierzył, że czarnoskórzy Afrykanie pod względem intelektualnym i kulturalnym stoją niżej od Europejczyków[130]. Wojny pomiędzy nierównymi sobie rasami miały wartość pozytywną, ponieważ „gorsi” musieli zostać unicestwieni. „Ogólnie rzecz biorąc, wpływ wojny na ewolucję ludzkości należy mimo wszystko uznać za bezwzględnie korzystny”[131].

Rasistowski imperializm Niemiec za czasów cesarza Wilhelma nigdzie nie uwidocznił się wyraźniej niż w Afryce Południowo-Zachodniej (obecnie Namibia) podczas kampanii przeciwko ludowi Herero, zwykle nazywanej pierwszym aktem ludobójstwa XX wieku[132]. W miarę jak rozszerzał się wpływ darwinizmu społecznego, rozwijała się też koncepcja Lebensraum. Nowe kolonie, pogrążone w chaosie i niebezpieczne, miały zostać „ucywilizowane”. Afryka Południowo-Zachodnia była uważana za obszar idealny dla szeroko zakrojonej kolonizacji, dlatego stała się poligonem, na którym zaczęto testować teorię higieny rasowej[133]. Już w 1837 roku niemiecki filozof Georg Wilhelm Friedrich Hegel w Wykładach o filozofji dziejów pisał:

Murzyn, jak już rzekłem, przedstawia człowieka przyrodzonego w całej jego dzikości i niepohamowaniu. […] Z tych wszystkich, z różnych stron przytoczonych, rysów wynika, że charakter Murzynów cechuje niepohamowanie. Stan taki nie jest zdolny do żadnego rozwoju i kształcenia, i jak ich dzisiaj widzimy, tacy byli oni zawsze. […] Nie jest ona [Afryka] bowiem częścią świata historyczną, nie może okazać żadnego ruchu ani rozwoju […]. Co właściwie przez Afrykę rozumiemy, to bezdziejowość i zamknięcie w sobie, jest ona jeszcze całkowicie pogrążona w duchu przyrodzonym i […] na progu dziejów powszechnych […][134].

Przez 100 lat te poglądy nie uległy znaczącej zmianie, a naziści znaleźli dla nich praktyczne zastosowanie już nie w Afryce w stosunku do Afrykanów, ale w stosunku do mieszkańców rozległych „nieucywilizowanych” terytoriów Europy Wschodniej i nie tylko. Zgodnie z nimi Hitler mógł później, w geograficznie nowych okolicznościach, wypowiedzieć następujące słowa: „Nasi Niemcy […] muszą stworzyć szczelnie zamkniętą społeczność, ostatni stajenny musi stać wyżej niż tubylec”[135].

W Afryce Południowo-Zachodniej lat 1904–1908 miejscowa siła robocza odegrała kluczową rolę w procesie niemieckiej kolonizacji, co stworzyło precedens dla nazistowskiego podboju i okupacji wschodniej Europy w latach czterdziestych XX wieku[136]. W poszukiwaniu wyśnionego przez cesarza Wilhelma II „słonecznego miejsca” i w ramach budowania przez niego imperium, pod koniec XIX i na początku XX wieku Niemcy prowadziły w Afryce szereg wyniszczających wojen kolonialnych. Theodor Leutwein, w latach 1894–1905 piastujący urząd gubernatora Afryki Południowo-Zachodniej, w sposób jednoznaczny wypowiadał się o swojej polityce, twierdząc nawet, że wyzysk rdzennej ludności jest zgodny z zasadami eugeniki i przynosi finansowe korzyści:

Gdy odsunie się na bok wszystkie przeszkody natury idealistycznej czy humanitarnej, nadrzędnym celem wszelkiej kolonizacji pozostanie zarobek. Nie jest intencją rasy kolonizującej niesienie tubylczym ludom szczęścia – takiego szczęścia, jakiego te mogłyby oczekiwać. Zdobywcy w pierwszej kolejności szukają korzyści dla siebie. Cel ten został wyznaczony przez ludzki egotyzm i dlatego jest zgodny z naturą. O kształcie polityki kolonialnej muszą zatem decydować planowane zyski[137].

Komisarz do spraw osadnictwa w Afryce Południowo-Zachodniej Paul Rohrbach wydawał się jeszcze bardziej kategoryczny w tworzeniu etosu niemieckiego kolonializmu:

Odnosi się to zarówno do narodów, jak i do jednostek – ludzie, którzy nic nie wytwarzają, nie powinni mieć prawa do przetrwania. Żadna fałszywa filantropia czy teoria rasowa nie przekona racjonalnych ludzi, że przetrwanie jakiegoś plemienia nomadów, południowoafrykańskich kafirów […] jest dla przyszłości rodzaju ludzkiego ważniejsze niż ekspansja wielkich europejskich narodów czy białej rasy w ogóle[138].

Podobieństwa między niemieckimi działaniami militarnymi w wojnach afrykańskich końca XIX wieku a tym, co działo się na ziemiach Związku Radzieckiego po operacji „Barbarossa” w 1941 roku, są bardzo wyraźne. W obu przypadkach nieprzyjacielowi odmówiono statusu równego przeciwnika, któremu przysługiwałyby choć fundamentalne prawa. Jeńcom pozwalano umierać z niedożywienia, chorób czy przebywania w nieludzkich warunkach, a część z nich zwyczajnie zabijano. W Afryce Południowo-Zachodniej jeńcy z plemion Herero i Nama, w tym kobiety i dzieci, byli przetrzymywani w obozach koncentracyjnych, gdzie śmiertelność wynosiła 30–50 procent. Unicestwianie całych populacji cywilów i taktyka spalonej ziemi były typowe zarówno dla kampanii afrykańskich, jak i wojny prowadzonej 40 lat później w Związku Radzieckim – podobnie jak towarzyszący im wyzysk ekonomiczny[139].

W następstwie stosowanej przez Niemców polityki, która sprowadziła plemiona Hererów do roli pozbawionych fundamentalnych praw obywateli drugiej kategorii, 12 stycznia 1904 roku doszło do wybuchu powstania[140]. Władze w Berlinie uznały podejmowane przez Leutweina próby stłumienia rebelii za rozczarowujące. Ażeby pokonać tubylców i zapewnić totalne zwycięstwo, potrzeba było silniejszej ręki. W maju 1904 roku głównodowodzącym niemieckich wojsk w Afryce Południowo-Zachodniej został generał Lothar von Trotha, który brał już udział w brutalnym zdławieniu buntu w Niemieckiej Afryce Wschodniej, a w latach 1900–1901 był członkiem niemieckich sił wysłanych na pomoc w stłumieniu tak zwanego powstania bokserów w Chinach. Cesarz żegnał swoich wyruszających do Chin żołnierzy następującymi słowami:

Gdy znajdziecie się oko w oko z wrogiem, bijcie go! Nie dawajcie pardonu! Nie bierzcie jeńców! Kto wpadnie w wasze ręce, jest wasz! Tak samo, jak przed tysiącem lat Hunowie pod wodzą Attyli zyskali sławę, a o ich potędze do dzisiaj mówią nam przekazy i baśnie, również wy utrwalcie imię Niemców w Chinach na następne tysiąc lat – tak, aby nigdy więcej żaden Chińczyk nie odważył się spojrzeć krzywo na Niemca![141]

Von Trotha i jego towarzysze nie zawiedli cesarza – tak jak swoich rządów nie zawiodły wysłane do stłumienia rebelii siły Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Rosji, Francji, Japonii, Włoch i Austrii. To był złoty okres imperializmu – życie „gorszych”, rdzennych mieszkańców podbitych ziem nie miało żadnej wartości.

Od razu po przybyciu do Afryki Południowo-Zachodniej 11 czerwca 1904 roku von Trotha objął powierzone mu przez cesarza dyktatorskie stanowisko i podporządkował sobie władze cywilne, w tym Leutweina. Uważając, że kampania w Afryce nie może być prowadzona zgodnie z postanowieniami konwencji genewskiej (kolejne podobieństwo do poczynań Hitlera i planu „Barbarossa”), von Trotha doszedł do wniosku, że tylko eksterminacja ludów Herero, a potem Nama może zakończyć toczoną przez niego rasową wojnę. Z tego powodu gotów był zetrzeć z powierzchni ziemi „buntujące się plemiona strumieniami krwi”[142]. Swoje ludobójcze zamiary ogłosił po bitwie pod Waterbergiem w oświadczeniu z 2 października 1904 roku:

Wszyscy Hererowie muszą opuścić tę ziemię. Jeśli tego nie zrobią, wówczas ja ich do tego zmuszę [armatami]. Każdy Herer, który znajdzie się w niemieckich granicach, uzbrojony czy nie, prowadząc stado czy bez stada, zostanie zastrzelony. Nie będę dłużej tolerował kobiet i dzieci: albo wszystkie dołączą do swojego ludu, albo każę do nich strzelać […][143].

Jako zdeklarowany rasista, von Trotha usprawiedliwiał swoje działania względami eugenicznymi: „Skłonność do filantropii nie uwolni świata […] od prawa Darwina, od »walk najsilniejszych«”[144]. Według jednej z gazet wypowiedział też słowa, które odbiły się głośnym echem 40 lat później: „Przeciwko »nieludziom« [Unmenschen] nie da się prowadzić »ludzkiej« wojny”[145]. Z oficjalnej relacji z kampanii jasno wynika, że „pozbawiona wody [pustynia] Omaheke dokończyła to, co rozpoczął niemiecki oręż: wyniszczyła lud Hererów”[146]. Trudno byłoby znaleźć bardziej wyraźny przykład nieskrępowanego masowego mordu, praktycznego zastosowania tak bardzo w owym czasie rozpowszechnionych rasistowskich teorii eugenicznych – jego skutkiem była śmierć około 65 tysięcy Hererów, co stanowiło 81 procent całej ich społeczności[147]. Rok później von Trotha rozpoczął kolejną kampanię, tym razem przeciwko ludowi Nama (którego część sprzymierzyła się z nim w wojnie przeciwko Hererom), doprowadzając do śmierci kolejnych 10 tysięcy Afrykanów. Wzywał Nama do poddania się, jednocześnie nie stroniąc od przechwałek:

Każdy Nama, który zostanie dostrzeżony na niemieckim terytorium i natychmiast się nie podda, zostanie zastrzelony. Reguła ta obowiązuje wszystkich, aż do ich całkowitej eksterminacji. Ci, którzy na początku rebelii dopuścili się osobiście morderstw na białych lub kazali innym ich mordować, podlegają zgodnie z prawem karze śmierci. Co do tych, którzy się nie poddadzą i będą stawiać opór, postępować się będzie tak samo jak w przypadku Hererów, którym w ich zaślepieniu zdawało się, iż mogą ważyć się na wojnę z potężnym niemieckim cesarzem i wielkim narodem Niemiec. Gdzież są dziś ci Hererowie, kto mi odpowie?

Koniec końców jednak cała ta Vernichtungsstrategie (strategia unicestwienia) dała skutek odwrotny do zamierzonego, bo jak stwierdził Leutwein, który sam uważał się za człowieka o dość umiarkowanych poglądach[148]:

Poświęciliśmy kilkaset milionów marek i życie kilku tysięcy niemieckich żołnierzy. W rezultacie […] całkowicie unicestwiliśmy w naszej kolonii pasterstwo. Unicestwiliśmy dwie trzecie naszej tubylczej siły roboczej. Co gorsza, do tej pory [marzec 1906 roku] wciąż jeszcze nie udało nam się przywrócić pokoju[149].

Chociaż von Trotha otrzymał w końcu rozkaz zmiany polityki i w listopadzie 1905 roku został odwołany do kraju, to przyczynił się do tego nie tyle humanitaryzm jego zwierzchników, ile nieprzychylny rozgłos wywołany okrucieństwem Niemców w Afryce. Zresztą po jego wyjeździe ludobójstwo wcale nie ustało. Przeciwnie, przez internowanie w obozach koncentracyjnych i nastawioną na eksterminację pracę przymusową było bez przeszkód realizowane dalej[150]. Używając słów, które kilka dekad później równie dobrze mógłby wypowiedzieć Hitler, szef sztabu generalnego Alfred Graf von Schlieffen stwierdził: „Wojna rasowa, skoro już raz została zapoczątkowana, może się zakończyć jedynie unicestwieniem bądź zupełnym zniewoleniem jednej strony przez drugą”. Von Schlieffen uważał za godny pożałowania fakt, że von Trotha nie miał możliwości osobiście realizować swojej ludobójczej polityki do końca[151].

Niejako zapowiadając w złowieszczy sposób to, czym prawie 40 lat później mieli się zająć Julius Hallervorden i Carl Schneider, lekarz z obozu koncentracyjnego na Shark Island doktor Bofinger usunął mózgi nieżyjących jeńców z plemion Nama i przesłał je do Instytutu Patologii w Berlinie, gdzie Christian Fetzer próbował udowodnić istnienie podobieństw między Nama a różnymi gatunkami małp człekokształtnych. Bofinger podobno budził u więźniów ogromny strach. Według doniesień jednego z misjonarzy, „w tamtejszym lazarecie ani jeden człowiek nie wrócił nigdy do zdrowia”. Trudno się temu dziwić, skoro Bofinger również na żyjących więźniach prowadził doświadczenia, nadaremnie próbując wynaleźć lek na szkorbut[152].

Aby jednak było jasne, że podobnie morderczych imperialistycznych praktyk w Afryce dopuszczali się nie tylko Niemcy, należy wspomnieć o Cecilu Rhodesie i jego Brytyjskiej Kompanii Południowoafrykańskiej, która w ostatniej dekadzie XIX wieku, zagarniając wielkie obszary ziemi i ogromne stada bydła ludów Szona i Matabele z Rodezji Południowej (obecnie Zimbabwe), doprowadziła do śmierci tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. W 1896 roku wspierający Rhodesa lord Jarvis pisał: „Mam nadzieję, że miejscowi zostaną skutecznie wytępieni. […] Założeniem naszej kompanii będzie zapewne […] całkowite pozbycie się ich”. Rok później lord Grey z kolei pisał, że nawet misjonarz ojciec Biehler uważał, iż „jedyne, czego ta rasa [Szona] może się spodziewać w przyszłości, to eksterminacja całego ludu, zarówno mężczyzn, jak i kobiet, wszystkich powyżej czternastego roku życia!”. Inne europejskie nacje wcale nie były lepsze, a w niektórych przypadkach wręcz niewspółmiernie gorsze. W Kongu Belgijskim w latach 1885–1920 10 milionów Afrykanów zostało zabitych bądź zginęło w wyniku przepracowania w spółkach handlujących kością słoniową i kauczukiem. Joseph Conrad określił to mianem „najnikczemniejszej walki o łup, jaka kiedykolwiek splamiła sumienie ludzkości i historię odkryć geograficznych”[153]. Hitler, planując swoją inwazję na Europę Wschodnią, mógł czerpać z wielu wzorców kolonialnego wyzysku, jednak najbardziej trafna wydaje się analogia jego poczynań do ludobójczych działań pod patronatem cesarza Wilhelma. Jak zauważył niemiecki antynazista i ekonomista polityczny Moritz Julian Bonn, rasowa polityka narodowego socjalizmu stanowiła jedynie rozszerzenie zbrodniczego rasizmu samego von Trothy: „Nazistowska ideologia oparta jest na tym samym prymitywnym darwinizmie i tak jak ich kolonialni poprzednicy, naziści nie wierzą, że owo prawo natury powinno działać samo, bez ich pomocy”[154].

W tym kontekście warto też przywołać postać Hansa Grimma, popularnego w swoim czasie pisarza, którego okres kształtowania osobowości przypadł na lata spędzone przez niego w południowej Afryce. Grimm wydał w 1926 roku książkę Volk ohne Raum (Naród bez przestrzeni), której tytuł stał się politycznym sloganem akcentującym potrzebę niemieckiego ekspansjonizmu kolonialnego[155]. Uznana przez nazistów za pozycję klasyczną, w latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku była bestsellerem i trafiła na listę lektur obowiązkowych w niemieckich szkołach[156]. Do 1943 roku liczące 1344 strony jednotomowe wydanie tego dzieła zostało sprzedane w co najmniej 500 tysiącach egzemplarzy. Chociaż nigdy nie należał do partii, Grimm, co nie powinno dziwić, miał prawicowe poglądy i popierał nazistów. Obecne w jego pisarstwie osobiste doświadczenie kolonialnego życia w latach ludobójstwa plemion Hererów i Nama w istotny sposób wpłynęło na kształtowanie się narodowosocjalistycznej propagandy podkreślającej konieczność prowadzenia ekspansjonistycznej polityki zagranicznej.

Haeckel, Ploetz, Schallmayer i inni eugenicy podzielali co prawda wiarę w świętość dziedziczności, ale poza tym ich poglądy miały ze sobą niewiele wspólnego. Byli wśród nich ludzie opowiadający się za aborcją i kontrolą urodzeń, ale też tacy, którzy się im sprzeciwiali, zdarzali się pacyfiści, ale nie brakowało militarystów, niektórzy popierali niedobrowolną eutanazję, a inni odnosili się do niej niechętnie i wszyscy różnili się między sobą stopniem rasizmu i antysemityzmu – wydaje się, że w gruncie rzeczy trudno byłoby znaleźć temat, co do którego w eugenicznej społeczności panowałaby absolutna zgoda. Wśród najbardziej spornych kwestii dominowały dwie: po pierwsze, czy społeczne bolączki, takie jak alkoholizm bądź choroby przenoszone drogą płciową, były dziedziczne, a po drugie, czy na przekazywanie cech dziedzicznych mogły wpływać czynniki zewnętrzne, takie jak środowisko, wykształcenie i tym podobne[157].

Dziś poglądy części eugeników z tamtych czasów wydają się mocno osobliwe. Włoski psychiatra Cesare Lombroso na przykład wierzył, że kryminaliści to relikty wcześniejszego etapu w ewolucji człowieka[158]. Według niego popełnianie przestępstw stanowiło objaw choroby, a skłonność do tego – cechę dziedziczną; „urodzonego przestępcę” można było poznać po obecności pewnych defektów fizycznych, takich jak spłaszczony albo zadarty nos czy grube wargi. Christian von Ehrenfels z kolei, podobnie jak Schallmayer, sugerował, że odpowiedzią na potrzebę biologicznego rozwoju byłaby poligamia, czyli posiadanie przez najbardziej wartościowych mężczyzn (do których niewątpliwie sam się zaliczał) kilku żon[159]. Według Augusta Weismanna poleganie na zdobyczach technologii szkodziło ewolucji, dlatego należało odradzać krótkowidzom noszenie okularów, a cierpiącym na choroby zębów odebrać możliwość wizyt u dentysty, autor teorii uważał bowiem, że osoby cierpiące z powodu słabego wzroku czy uzębienia wydadzą na świat zdrowsze potomstwo, jeśli ich dolegliwości nie zostaną poddane leczeniu[160]. Karl Vogt twierdził, że pewnym umysłowo chorym jednostkom bliżej jest do zwierząt niż do ludzi (pogląd ten panował wśród eugeników dość powszechnie) i uznawał ludzi w ten sposób dotkniętych za brakujące ogniwo między małpą a człowiekiem[161]. Bartholomäus von Carneri pisał, że „całe ludzkie plemiona stoją niżej od zwierząt. […] Sprawność umysłowa u słonia, konia i psa jest znacznie wyższa niż u najniżej stojących gatunków ludzkich”[162]. Franz Carl Müller-Lyer uważał, że sprowadzenie na świat chorego dziecka to prawie taka sama zbrodnia jak morderstwo[163]. Eugen Wolfsdorf postrzegał opiekę nad chorymi członkami rodziny jako marnotrawstwo pieniędzy i energii[164]. Alfred Hegar nie widział różnicy między osobami z niepełnosprawnością umysłową a przestępcami. Jedni byli „gorsi” intelektualnie, drudzy – „gorsi” moralnie, dlaczego więc nie pozabijać jednych i drugich?[165] Trudno w tym wszystkim odmówić słuszności zdaniu opublikowanemu w „Illustrated London News” w 1910 roku: „Jedynym śmiałym wnioskiem płynącym z eugeniki, a dotyczącym ulepszenia ludzkiej rasy jest ten, że świat byłby bardziej radosnym miejscem, gdyby żyło na nim mniej dziwaków”[166].

Z pewnością można to stwierdzenie zastosować do człowieka, który po drugiej wojnie światowej ostatecznie stał się patronem prawicowego ekstremizmu. Mowa jest o Juliusie Evoli, którego poglądy okazały się zbyt ekscentryczne nawet dla Partii Faszystowskiej Mussoliniego. Choć brakowało mu „naukowego” zacięcia cechującego innych wymienionych wcześniej eugeników, niewątpliwie zasługuje na miejsce w ich gronie. Jako nie tylko antysemita, lecz także przeciwnik chrześcijaństwa i modernizmu, Evola propagował groteskową ideę „aryjskości”, przez co w naturalny sposób zbliżył się do Heinricha Himmlera i stał się jego tajnym agentem we Włoszech. Nie będąc także zwolennikiem Darwina, Evola (który zdawał się sprzeciwiać niemal wszystkiemu) pisał: „Nie uważamy, aby człowiek w drodze ewolucji pochodził od małpy. Uważamy, że to małpa w drodze inwolucji pochodzi od człowieka”[167]. W lutym 1940 roku Evola opublikował artykuł Gli ebrei e la matematica (Żydzi a matematyka), w którym stwierdził, że judaizm istnieje w zupełnej opozycji do „cywilizacji aryjskiej”[168]. Dlatego też nie powinno dziwić, że po kapitulacji Włoch, do której doszło we wrześniu 1943 roku, Evola wyjechał do Niemiec, gdzie wraz z całą gromadą innych dziwaków został przygarnięty przez Himmlerowskie Ahnenerbe (zob. rozdział 10).

Lista ekscentrycznych poglądów jest długa. Tym jednak, co stanowiło podwalinę nie tylko wszystkich tych teorii, które można uznać za dość niekonwencjonalne, ale i całej nowej religii, była wiara w dziedziczność. Ruch eugeniczny miał zasięg międzynarodowy[169] (pierwsza katedra eugeniki została utworzona w 1911 roku w University College London), choć, jak można zauważyć, szczególnie silnym wpływem cieszył się w Niemczech. Trudno jest jednoznacznie wskazać konkretne źródła, na których w swoim eugenicznym myśleniu opierał się Hitler, i temat ten wciąż jest przedmiotem ożywionej debaty akademickiej, jednak inspiracja pewnych osób jawi się jako oczywista. Wśród tych inspiratorów główną rolę odegrał Fritz Lenz[170].

Lenz urodził się w 1887 roku w Pflugrade na Pomorzu (obecnie Redło). Podczas studiów medycznych na Uniwersytecie we Fryburgu uczęszczał na zajęcia do antropologa ras Eugena Fischera i autora wydanej w 1913 roku niezwykle poczytnej książki zatytułowanej Rehobother Bastard und das Bastardisierungsproblem beim Menschen (Basterowie z Rehoboth i problem bastardyzacji wśród ludzi), opracowania dotyczącego potomków mieszanych związków Europejczyków i Afrykanek, którzy zamieszkali w niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej. Nie trzeba mówić, że Fischer nie pochwalał takiego krzyżowania się ras i należał do zwolenników segregacji w niemieckich koloniach[171]. Zupełny brak dowodów nie stanowił najmniejszej przeszkody dla jego stwierdzenia, że dzieci pochodzące z takich mieszanych małżeństw były „rasowo niższej jakości”[172]. Zwyczajnie powtarzał tym samym nieprawdziwe tezy wygłaszane przez takich „naukowców” jak Felix von Luschan, dyrektor berlińskiego Muzeum Etnologicznego, według którego w populacjach, gdzie mieszają się rasy, „gorsza” krew w kolejnych pokoleniach będzie coraz bardziej dominować, aż dojdzie znowu do tego, że zaczną się rodzić wyłącznie dzieci w 100 procentach należące do rasy „niższej”[173]. Tego rodzaju odwrócenie spencerowskiego nonsensu, teoria, którą można by określić mianem „przetrwania najsłabszych”, została w pełni zaaprobowana przez Fischera, który twierdził też, że gdy idzie o rasy „niższe”:

Należy im się opieka w takim – i tylko w takim – wymiarze, w jakim dana gorsza rasa potrzebuje jej do przeżycia, i to jedynie tak długo, jak długo może być dla nas użyteczna – poza tym należy im pozwolić na swobodne konkurowanie między sobą, czyli moim zdaniem, zagładę[174].

Zignorowanie jego przewidywań i dalsze mieszanie się ras, takie jak w przypadku Basterów z Rehoboth, miało prowadzić „lepsze” rasy wprost ku katastrofie. Według Fischera nie ulegało wątpliwości, że:

[…] każda europejska rasa, która przyjęła krew niższych ras – a tylko szaleniec twierdziłby, że nie są nimi ci Murzyni […] oraz wielu innych – została ukarana za przyjęcie owych niższych pierwiastków upadkiem kulturowym i intelektualnym[175].

Rozdział 3
„Eutanazja”

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozdział 4
Kolumna marszowa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozdział 5
T4

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozdział 6
Ośrodki uśmiercania

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozdział 7
Reorganizacja

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozdział 8
14f13

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozdział 9
Aktion Reinhardt

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozdział 10
Eugenika według Himmlera

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozdział 11
Sprawiedliwość

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozdział 12
Podsumowanie

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Dodatek
Sprawcy i wspólnicy zbrodni

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Źródła i bibliografia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Glosariusz

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Personel T4 służący w obozach Aktion Reinhardt

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

[1] J. Waller, Becoming Evil. How Ordinary People Commit Genocide and Mass Killing, Oxford, Oxford University Press 2002, s. 248.

[2] W. Grossman, Wszystko płynie, tłum. W. Bieńkowska, Warszawa, Wydawnictwo „Współpraca” 1990, s. 103.

[3] M. Burleigh, Eugenic Utopias and the Genetic Present, „Totalitarian Movements and Political Religions” 2000, t. 1, nr 1, s. 62. Kolcow był rosyjskim biologiem i genetykiem. W roku 1940 został prawdopodobnie otruty przez NKWD po tym, jak stronnicy agronoma Trofima Łysenki – ulubieńca Stalina, zwolennika teorii dziedziczenia cech nabytych i szarlatana – potępili jego teorie, uznając je za „faszystowskie bzdury”. Za rządów Stalina wprowadzono zakaz nauczania i praktykowania genetyki, którą odrzucono jako „burżuazyjne wypaczenie”.

[4] H. Gallagher, What the Nazi “Euthanasia Program” Can Tell Us About Disability Oppression, „Journal of Disability Policy Studies” 2001, t. 12, nr 2, s. 96.

[5] R.N. Proctor, Racial Hygiene: Medicine Under the Nazis, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press 1989, s. 10–13.

[6] R. Weikart, From Darwin to Hitler. Evolutionary Ethics, Eugenics, and Racism in Germany, New York, Palgrave MacMillan 2004, s. 36, 37.

[7] M. Turda, ‘A New Religion’? Eugenics and Racial Scientism in Pre-First World War Hungary, „Totalitarian Movements and Political Religions” 2006, t. 7, nr 3, s. 308.

[8] Ibidem, s. 308.

[9] Ibidem, s. 309.

[10] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 51.

[11] M. Turda, ‘A New Religion’?…, s. 324, przyp. 46.

[12] U. Schmidt, Karl Brandt: The Nazi Doctor – Medicine and Power in the Third Reich, London, Hambledon Continuum 2007, s. 362.

[13] Większość źródeł podaje, że Galton po raz pierwszy posłużył się terminem „eugenika” w swojej pracy Inquiries into Human Faculty z 1883 roku, jednak Shorter Oxford English Dictionary datuje jego pierwsze użycie na rok 1833.

[14] R. Iredale, Eugenics and its Relevance to Contemporary Health Care, „Nursing Ethics” 2000, t. 7, nr 3, s. 206.

[15] M. Burleigh, Ethics and Extermination. Reflections on Nazi Genocide, Cambridge, Cambridge University Press 1997, s. 144.

[16] R. Iredale, Eugenics and its Relevance…, s. 206.

[17] D.J. Kevles, In the name of Eugenics. Genetics and the Uses of human Heredity, Berkeley, University of California Press 1986, s. 291.

[18] Reichssicherheitshauptamt, RSHA – Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy, utworzony przez Himmlera w 1939 roku w wyniku połączenia SIPO (Sicherheitspolizei) – Policji Bezpieczeństwa z SD (Sicherheitsdienst) – Służbą Bezpieczeństwa SS. Szefem RSHA był Reinhard Heydrich zmarły 4 czerwca 1942 roku w wyniku zamachu przeprowadzonego przez czechosłowackich patriotów dziewięć dni wcześniej.

[19] P. Boobbyer, Moral Judgments and Moral Realism in History, „Totalitarian Movements and Political Religions” 2002, t. 3, nr 2, s. 85. (Cytowany fragment w tłumaczeniu J. i A. Rzegockich za: Lord Acton, O studiowaniu historii, w: W stronę wolności: wybór esejów, red. J. i A. Rzegoccy, Kraków, Ośrodek Myśli Politycznej 2006, s. 124).

[20] Ibidem, s. 86.

[21] H. Friedlander, The Origins of Nazi Genocide. From „Euthanasia” to the Final Solution, Chapel Hill, University of North Carolina Press 1995, s. XXII.

[22] G.K.Chesterton – Eugenics and Other Evils. An Argument Against the Scientifically Organised State, red. M.W. Perry, Seattle, Inkling Books 2001, s. 124. Chesterton, konwertyta na katolicyzm, był jednocześnie przeciwnikiem eugeniki i antysemitą, co pokazuje, że jedno wcale nie musi wykluczać drugiego. (Antisemitism. A Historical Encyclopedia of Prejudice and Persecution, red. R.S. Levy, Santa Barbara, ABC-CLIO Ltd 2005, s. 115, 116).

[23] ”Blood and Homeland”. Eugenics and Racial Nationalism in Central and Southeast Europe, 1900–1940, red. M. Turda, P.J. Weindling, Budapest, Central European University Press 2007, s. 196.

[24] W ciągu ostatnich 150 lat ukazała się ogromna ilość literatury związanej z tym tematem, prezentującej żarliwe argumenty zarówno za teorią ewolucji Darwina, jak i przeciw niej, i ukazującej niezliczone punkty widzenia na poszczególne związane z tą teorią kwestie. Tematem niniejszej książki są przede wszystkim znaczenie i skutki tej debaty dla rozwoju i wcielenia w życie pewnych elementów polityki nazistowskiej znajdujących oparcie w obowiązującej wówczas teorii eugenicznej, z której bezpośrednio się wywodziły.

[25] M. Burleigh, W. Wipperman, The Racial State. Germany 1933–1945, Cambridge, Cambridge University Press 1991, s. 28.

[26] J.W. Dower, War Without Mercy. Race and Power in the Pacific War, New York, Pantheon Books 1986, s. 153, 154.

[27] http://www.irren-offensive.de/speech_engl_treusch_dieter.htm, dostęp: 21 sierpnia 2008.

[28] R. Weikart, From Darwin to Hitler. Evolutionary Ethics, Eugenics, and Racism in Germany, New York, Palgrave MacMillan 2004, s. 1. (W języku polskim dzieło Darwina ukazało się pierwotnie w dwóch częściach: O pochodzeniu człowieka [1874] i Dobór płciowy [1875] – przyp. tłum.).

[29] Określenia „darwinizm społeczny” po raz pierwszy użył Oscar Schmidt w artykule z 1879 roku.

[30] S.A. Hoskins, Nurses and National Socialism – a Moral Dilemma. One Historical Example of a Route to Euthanasia, „Nursing Ethics” 2005, t. 12, nr 1, s. 80.

[31] D. Sewell, The Political Gene – How Darwin’s Ideas Changed Politics, London, Picador 2009, s. 35.

[32] M. Hawkins, Social Darwinism in European and American Thought 1860–1945. Nature as Model and Nature as Threat, Cambridge, Cambridge University Press 1998, s. 7.

[33] H. Friedlander, The Origins of Nazi Genocide…, s. 4.

[34] R. Iredale, Eugenics and its Relevance…, s. 206.

[35] Najbardziej chyba kojarzony z darwinizmem społecznym termin „przetrwanie najsilniejszych” często jest błędnie przypisywany samemu Darwinowi. Tak naprawdę Darwin napisał: „Przetrwa nie ten gatunek, który jest najsilniejszy czy najinteligentniejszy, ale ten, który najlepiej potrafi się przystosować do zmian”. Jego doktrynę „przetrwania najlepiej przystosowanych” znacznie trudniej byłoby upolitycznić niż groźną w skutkach interpretację doboru naturalnego autorstwa Spencera.

[36] M. Turda, ‘A New Religion’?…, s. 316.

[37] W.G. Sumner, The Challenge of Facts and Other Essays, New Haven, Yale University Press 1914, s. 423.

[38] F. Galton, Hereditary Talent and Character, „Macmillan’s Magazine” 1865, t. XII, s. 324, 325.

[39] R. Lynn, Eugenics. A Reassessment, Westport, Praeger Publishers 2001, s. 215, 216.

[40] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 78.

[41] Pogląd Darwina na dobór naturalny dokonujący się w toku walki o przetrwanie ukształtował się na bazie koncepcji Thomasa Malthusa, który twierdził, że organizmy mają skłonność do nadmiernego zwiększania swojej liczebności, czego konsekwencją jest między innymi szybki przyrost naturalny nieidący w parze z tempem produkcji żywności. Stąd, jak skonstatowali higieniści rasowi, bierze się potrzeba powiększania przestrzeni życiowej (Lebensraum) silniejszego narodu kosztem narodu słabszego choćby po to, by jego rzekomo lepsza rasa zaludniła na nowo tę zdobytą przestrzeń przy jednoczesnym ograniczeniu możliwości rozmnażania się rasie rzekomo gorszej (R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 185). Malthus przedstawił swoją koncepcję w traktacie z 1798 roku zatytułowanym Prawo ludności. Malthus jest przez niektórych uważany za protoeugenika, a nawet „twórcę naukowego rasizmu” (P. Brantlinger, Dark Vanishings. Discourse on the Extinction of Primitive Races, 1800–1930, Ithaca, Cornell University Press 2003, s. 17).

[42] R.N. Proctor, Racial Hygiene…, s. 342, przyp. 30.

[43] J.W. Trent, ”Who shall say who is a useful person?” Abraham Myerson’s opposition to the eugenic movement, „History of Psychiatry” 2001, nr 12, s. 42.

[44] M. Turda, ‘A New Religion’?…, s. 309.

[45] http://www.apa.org/pi/oema/resources/policy/multicultural-guidelines.aspx, dostęp: 16 listopada 2009.

[46] K. Wilson, The Island Race. Englishness, empire and gender in the eighteenth century, London, Routledge 2003, s. 54.

[47] https://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-04.htm, dostęp: 5 grudnia 2009.

[48] M. Mazower, Hitler’s Empire – Nazi Rule in Occupied Europe, London, Allen Lane 2008, s. 182, 183.

[49] ”Blood and Homeland”…, s. 438.

[50] The Life, Letters and Labours of Francis Galton, t. 3, red. K. Pearson, Cambridge, Cambridge University Press 1930, s. 321.

[51] The Life, Letters and Labours of Francis Galton, t. 2, red. K. Pearson, Cambridge, Cambridge University Press 1924, s. 119.

[52] Herbert Henry Goddard chętnie definiował ograniczenie umysłowe jako „wadę umysłu istniejącą od urodzenia lub od młodego wieku, spowodowaną niepełnym bądź nieprawidłowym rozwojem, skutkującą tym, że dotknięta nią osoba nie jest w stanie wypełniać swoich obowiązków jako członek społeczeństwa zajmujący w życiu należną mu z urodzenia pozycję” (H.H. Goddard, Feeble-mindedness: Its Causes and Consequences, New York, Arno Press 1973, s. 4). Mogło to oznaczać (i oznaczało) prawie każdego, kto nie przystawał do konkretnego zbioru ustalonych norm.

[53] H. Friedlander, The Origins of Nazi Genocide…, s. 6.

[54] Century of Genocide. Eyewitness accounts and Critical Views, red. S. Totten, W.S. Parsons, I.W. Charny, New York, Routledge 2004, s. 213.

[55] D.J. Kevles, In the Name of Eugenics…, s. 97.

[56] H. Friedlander, The Origins of Nazi Genocide…, s. 8, 9. W latach międzywojennych przymusowej sterylizacji poddano przeszło 65 tys. Amerykanów (P. Zimbardo, Efekt Lucyfera. Dlaczego dobrzy ludzie czynią zło?, tłum. A. Cybulko et al., Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN 2008, s. 322).

[57] S.F. Weiss, Race Hygiene and National Efficiency. The Eugenics of Wilhelm Schallmayer, Berkeley, University of California Press 1987, s. 29 (cytowany fragment w tłumaczeniu L. Masłowskiego za: K. Darwin, Dobór płciowy, t. 2, Lwów, Księgarnia Polska 1876, s. 298, 299).

[58] D. King, In the Name of Liberalism. Illiberal Social Policy in the United States and Britain, Oxford, Oxford University Press 2002, s. 69, przyp. 24.

[59] H.G. Wells, Mankind in the Making, Charleston, BiblioBazaar 2006, s. 35.

[60] H.G. Wells, Anticipations, Charleston, BiblioBazaar 2007, s. 187, 188.

[61] W 1926 roku z nazwy Towarzystwa usunięty człon „Education” (Edukacyjne; zob. D. Sewell, The Political Gene…, s. 247, przyp. 3).

[62] D. Stone, Breeding Superman. Nietzsche, Race and Eugenics in Edwardian and Interwar Britain, Liverpool, Liverpool University Press 2002, s. 127.

[63] Ibidem, s. 130.

[64] D. Stone, Race in British Eugenics, „European History Quarterly” 2001, t. 31, nr 3, s. 399.

[65] D. Pilgrim, The Eugenic Legacy in Psychology and Psychiatry, „International Journal of Social Psychiatry” 2008, t. 54, nr 3, s. 274.

[66] D. Stone, Race in British Eugenics…, s. 400.

[67] Ibidem, s. 401.

[68] M. Turda, ‘A New Religion’?…, s. 312.

[69] R.N. Proctor, Racial Hygiene…, s. 180 (cytowany fragment w tłumaczeniu R. Świętochowskiego za: A. Carell, Człowiek – istota nieznana, Warszawa, Wydawnictwo „Biblioteka Wiedzy” 1938, s. 270).

[70] A.H. Reggiani, God’s Eugenicist. Alexis Carrel and the Sociobiology of Decline, New York, Berghahn Books 2007, s. 71 (cytowany fragment w tłumaczeniu A. Bukowczyka za: A. Mitscherlich, F. Mielke, Nieludzka medycyna. Dokumenty procesu norymberskiego przeciwko lekarzom, Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich 1963, s. 278).

[71] R. Iredale, Eugenics and its Relevance…, s. 207.

[72] M. Burleigh, W. Wipperman, The Racial State…, s. 31.

[73] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 12, 13.

[74] Haeckel szczegółowo przedstawia swoją teorię w książce Die Welträtsel. Gemeinverständliche Studien über monistische Philosophie wydanej w Polsce jako Zarys filozofii monistycznej. Pisze na przykład: „[…] ważnym jest, by nie ograniczać się w krytyce porównawczej wyłącznie do człowieka i zwierzęcia, jako do odrębnych całości, lecz by poznać również rozmaite stopniowania w życiu duchowym obu tych kategorii. Dopiero wówczas to znamy jasno całą skalę rozwoju psychicznego, skalę, która się ciągnie bez przerwy od najniższych istot jednokomórkowych aż do ssawców z człowiekiem na czele” (E. Haeckel, Zarys filozofji monistycznej, tłum. K.S., Warszawa, Bibljoteka Naukowa 1905, s. 101, 102).

[75] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 160.

[76] Ibidem, s. 148.

[77] S.F. Weiss, Race Hygiene and National Efficiency…, s. 34, 35 (cytowany fragment w tłumaczeniu J. Czarneckiego, L. Masłowskiego za: E. Haeckel, Dzieje utworzenia przyrody, t. 1, Lwów, Jan Czarnecki 1871, s. 115).

[78] R.J. Evans, Nadejście Trzeciej Rzeszy, tłum. M. Grzywa, Oświęcim, Wydawnictwo Napoleon V 2017, s. 62.

[79] M. Hawkins, Social Darwinism in European and American Thought 1860–1945: Nature as Model and Nature as Threat, Cambridge, Cambridge University Press 1998, s. 140 (cytowany fragment za: E. Haeckel, Dzieje utworzenia przyrody…, s. 172).

[80] http://home.uchicago.edu/~rjr6/articles/Haeckel-antiSemitism.pdf, dostęp: 21 marca 2008.

[81] J.P. Spiro, Defending the Master Race. Conservation, Eugenics, and the Legacy of Madison Grant, Burlington, University of Vermont Press 2008, s. 123.

[82] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 70.

[83] D. Gasman, The Scientific Origins of National Socialism, New Brunswick, Transaction Publishers 2004, s. 147.

[84] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 70.

[85] E. Haeckel, Freedom in Science and Teaching, Charleston, BiblioBazaar 2009, s. 90, 91.

[86] D. Olusoga, C. Erichsen, Zbrodnia Kajzera, tłum. P. Tarczyński, Warszawa, Wielka Litera 2012, s. 147–150.

[87] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 51.

[88] Forel był jednym z założycieli Ligi Monistów. Haeckel bezskutecznie starał się go namówić, by został przewodniczącym organizacji (B. Kuechenhoff, The psychiatrist Auguste Forel and his attitude to eugenics, „History of Psychiatry” 2008, nr 19 (2), s. 218).

[89] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 86.

[90] B. Kuechenhoff, The psychiatrist Auguste Forel…, s. 220.

[91] R.N. Proctor, Racial Hygiene…, s. 96. Forel pisał później: „Już w roku 1885, nie znając jeszcze dzieł Galtona, proponowałem zastosowanie eugeniki negatywnej, czasem z przyczyn pozornie medycznych, tak naprawdę jednak mając na względzie powstrzymanie tych odrażających przedstawicieli gatunku ludzkiego przed rozmnażaniem” (B. Kuechenhoff, The psychiatrist Auguste Forel…, s. 220).

[92] H.S. Chamberlain, Foundations of the Nineteenth Century, t. 1, Port Chester, Adegi Graphics 1977, s. 290. (Więcej o Houstonie Stewarcie Chamberlainie w dalszej części książki – przyp. tłum.).

[93] B. Kuechenhoff, The psychiatrist Auguste Forel…, s. 215, 216.

[94] Liczba członków Towarzystwa szybko rosła. W 1905 roku było ich 32, a w 1932 – przeszło 1300. W równie imponującym tempie przyrastała liczba jego oddziałów. W 1935 roku w Niemczech i Austrii działało łącznie tyle filii, ilu początkowo liczyło członków całe Towarzystwo (R.N. Proctor, Racial Hygiene…, s. 18).

[95] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 93.

[96] ”Blood and Homeland”…, s. 290.

[97] M. Burleigh, W. Wipperman, The Racial State…, s. 32.

[98] István Apáthy zdefiniował higienę rasową następująco: „Higiena publiczna zajmuje się polepszeniem publicznych warunków życia i zdrowia publicznego; higiena rasowa walczy z pewnymi chorobami, które zagrażają nie tylko przetrwaniu odrębnych jednostek, ale też przetrwaniu całego gatunku” (M. Turda, ‘A New Religion’?…, s. 315).

[99] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 118.

[100] R.N. Proctor, Racial Hygiene…, s. 21.

[101] http://www.doew.at/information/mitarbeiter/beitraege/rachyg.html, dostęp: 23 listopada 2008.

[102] M. Burleigh, W. Wipperman, The Racial State…, s. 24.

[103] R.N. Proctor, Racial Hygiene…, s. 179.

[104] D. Olusoga, C. Erichsen, Zbrodnia Kajzera…, s. 145.

[105] ”Blood and Homeland”…, s. 283.

[106] H. Friedlander, The Origins of Nazi Genocide…, s. 6.

[107] D.J. Kevles, In the Name of Eugenics…, s. 74.

[108] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 119.

[109] Pojęcie „antysemityzm” zostało ukute w 1879 roku przez hamburskiego dziennikarza Wilhelma Marra. Miało ono podstawy raczej rasowe niż religijne, chociaż chrzest mógł w pewnych okolicznościach nieco ułatwić przyjęcie do kręgów akademickich czy zawodowych. Głośny był, na przykład, przypadek Gustava Mahlera, który w 1897 roku przeszedł z judaizmu na katolicyzm, by móc objąć stanowisko dyrektora Dworskiej Opery Wiedeńskiej (później nazwanej Państwową Operą Wiedeńską).

[110] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 152.

[111] R.J. Lifton, The Nazi Doctors. Medical Killing and the Psychology of Genocide, London, Papermac 1990, s. 24.

[112] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 152.

[113] R.N. Proctor, Racial Hygiene…, s. 15.

[114] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 177.

[115] Ibidem, s. 169.

[116] Science in the Third Reich, red. M. Szöllösi-Janze, Oxford, Berg 2001, s. 188.

[117] Ibidem, s. 165.

[118] R.J. Evans, Nadejście Trzeciej Rzeszy…, s. 61.

[119] The Wellborn Science. Eugenics in Germany, France, Brazil, and Russia, red. M.B. Adams, New York, Oxford University Press 1990, s. 16.

[120] S.F. Weiss, Race Hygiene and National Efficiency…, s. 39–41.

[121] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 15.

[122] Ibidem, s. 16.

[123] Ibidem, s. 51.

[124] M. Burleigh, W. Wipperman, The Racial State…, s. 31.

[125] S.F. Weiss, Race Hygiene and National Efficiency…, s. 44.

[126] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 35.

[127] M. Burleigh, W. Wipperman, The Racial State…, s. 93.

[128] R.J. Evans, Nadejście Trzeciej Rzeszy…, s. 63

[129] R.N. Proctor, Racial Hygiene…, s. 18, 19.

[130] M. Burleigh, W. Wipperman, The Racial State…, s. 119.

[131] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 177.

[132] Ibidem, s. 205.

[133] The Historiography of Genocide, red. D. Stone, Basingstoke, Palgrave Macmillan 2008, s. 325.

[134] J. Zimmerer, The Birth of the Ostland out of the Spirit of Colonialism: a Postcolonial Perspective on the Nazi Policy of Conquest and Extermination, „Patterns of Prejudice” 2005, t. 39, nr 2, s. 205 (cytowany frament w tłumaczeniu A. Zieleńczyka za: J.W.F. Hegel, Wykłady o filozofji dziejów, Warszawa, Księgarnia Gebethnera i Wolffa 1919, s. 99–106).

[135] Ibidem, s. 206 (tłumaczenie wypowiedzi Hitlera za: A. Hitler, Rozmowy przy stole 1941–1944. Rozmowy w Kwaterze Głównej zapisane na polecenie Martina Bormanna przez jego adiutanta Heinricha Heima, tłum. zespół, red. S. Dekajło, Warszawa, Charyzma 1996, s. 62).

[136] Ibidem, s. 207.

[137] L.H. Gann, P. Duignan, The Rulers of German Africa, 1884–1914, Stanford, Stanford University Press 1977, s. 44.

[138] D. Olusoga, C. Erichsen, Zbrodnia Kajzera…, s. 152.

[139] J. Zimmerer, The Birth of the Ostland…, s. 209.

[140] The Historiography of Genocide…, s. 326.

[141] I.V. Hull, Absolute Destruction – Military Culture and the Practices of War in Imperial Germany, Ithaca, Cornell University Press 2006, s. 135 (cytowany fragment w tłumaczeniu H. Stankego za: Mowa huńska, w: Wielkie mowy historii, t. 2, Od Lincolna do Stalina, tł. M. Beyer et al., red. M. Gumkowski, Warszawa, Polityka Spółdzielnia Pracy 2006, s. 168).

[142] The Historiography of Genocide…, s. 326.

[143] J. Zimmerer, The Birth of the Ostland…, s. 209 (cytowany fragment wypowiedzi L. von Trothy w tłumaczeniu J. Korpantego za: S.S. Montefiore, Potwory. Historia zbrodni i okrucieństwa, Warszawa, Świat Książki 2010, s. 192).

[144] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 206.

[145] I.V. Hull, Absolute Destruction…, s. 33.

[146] J. Zimmerer, The Birth of the Ostland…, s. 209.

[147] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 206.

[148] Istnieje opinia, że Leutweinowska strategia ludobójstwa kulturowego ostatecznie okazałaby się równie wyniszczająca jak fizyczne ludobójstwo von Trothy, zob. The Historiography of Genocide…, s. 324–343 (cytowany fragment w tłumaczeniu J. Korpantego za: S.S. Montefiore, Potwory…, s. 193).

[149] L.H. Gann, P. Duignan, The Rulers of German Africa…, s. 75.

[150] D. Olusoga, C. Erichsen, Zbrodnia Kajzera…, s. 476.

[151] The Historiography of Genocide…, s. 327.

[152] D. Olusoga, C.W. Erichsen, Zbrodnia Kajzera…, s. 301–303.

[153] B. Madley, From Africa to Auschwitz. How German South West Africa Incubated Ideas and Methods Adopted and Developed by the Nazis in Eastern Europe, „European History Quarterly” 2005, t. 35, nr 3, s. 431 (cytowany fragment w tłumaczeniu J. Miłobędzkiego za: J. Conrad, Geografia a niektórzy odkrywcy, w: J. Conrad, Ostatnie szkice, tłum. H. Carroll-Najder, L. Elektorowicz, J. Miłobędzki, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy 1974, s. 225).

[154] D. Olusoga, C. Erichsen, Zbrodnia Kajzera…, s. 435, 436.

[155] L.H. Gann, P. Duignan, The Rulers of German Africa…, s. 41.

[156] J. Zimmerer, The Birth of the Ostland…, s. 217.

[157] M. Turda, ‘A New Religion’?…, s. 317.

[158] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 37. Ponieważ Lombroso był Żydem, nazistowscy eugenicy rzadko odwoływali się do jego poglądów, mimo że często zgadzały się z ich własnymi zapatrywaniami (R.N. Proctor, Racial Hygiene…, s. 202).

[159] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 141.

[160] Ibidem, s. 84.

[161] Ibidem, s. 95.

[162] Ibidem, s. 110, 111.

[163] Ibidem, s. 139.

[164] Ibidem, s. 151.

[165] Ibidem, s. 155.

[166] D. Stone, Breeding Superman…, s. 128.

[167] J. Evola, Eros and the Mysteries of Love. The Metaphysics of Sex, Rochester, Inner Traditions International Ltd 1991, s. 9.

[168] J.D. Zimmerman, Jews in Italy Under Fascist and Nazi Rule, 1922–1945, Cambridge, Cambridge University Press 2005, s. 139.

[169] Pierwsze narodowe towarzystwa eugeniczne, często skupiające lekarzy i psychiatrów, powstawały w Niemczech (1905), Wielkiej Brytanii (1907–1908), Stanach Zjednoczonych (1910) i Francji (1912). W 1912 roku zainaugurowano też Międzynarodowy Kongres Eugeniczny (M. Burleigh, Eugenic Utopias…, s. 62). W kolejnych latach towarzystwa eugeniczne tworzono również w innych krajach Europy (”Blood and Homeland”…, s. 2, 3.). Amerykańskie Towarzystwo Eugeniczne założone w Stanach Zjednoczonych w 1922 roku było jednym z ostatnich, jakie powstały.

[170] Zwięzła analiza inspiracji dla etyki (o ile słowo to jest tutaj właściwe) Hitlera znajduje się w: R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 209–227.

[171] R. Weikart, From Darwin to Hitler…, s. 121.

[172] M. Burleigh, W. Wipperman, The Racial State…, s. 38.

[173] D. Olusoga, C. Erichsen, Zbrodnia Kajzera…, s. 328, 329.

[174] H. Friedlander, The Origins of Nazi Genocide…, s. 11, 12.

[175] D. Olusoga, C.W. Erichsen, Zbrodnia Kajzera…, s. 334.