Copyright © 2010, Mary Ellen Tyrmand

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych- również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw.

ISBN: 978-83-7779-143-1

Projekt okładki: Elżbieta Chojna

Skład i łamanie: Jacek Antoniuk

www.wydawnictwomg.pl

kontakt@wydawnictwomg.pl

Konwersja do formatu MOBI:
Legimi Sp. z o.o.

NA ATLANTYKU
WZDŁUŻ WYBRZEŻY NORWEGII…

W pierwszej połowie lipca 1944 roku pływałem jeszcze po Atlantyku, wzdłuż zachodnich wybrzeży Norwegii, na niemieckich frachtowcach pośledniejszego gatunku. Przyznać trzeba, iż nie byłem nazbyt ceniony jako wybitna siła robocza: gubiła mnie skłonność do lekkiego rezonerstwa.

– Wyczyść sidolem wszystkie klamki na śródokręciu – mówił mi czasem drugi oficer.

– Po co? – zastanawiałem się. – Wieziemy cement. Po godzinie cały mosiądz jest od nowa pokryty cementowym pyłem. Czy warto?

Rozumowaniu temu trudno było coś przeciwstawić, prócz zgrzytania zębów i najróżniejszych przypuszczeń odnośnie walorów moralnych mych przodków po kądzieli. Ponadto odgrywałem pewną rolę jako rzeczoznawca sportowy o dość destruktywnym znaczeniu: głównym tematem rozmów na pokładzie było, czy ci, którzy przeżyją ewentualne storpedowanie, dopłyną wpław do brzegu. Górzyste brzegi Norwegii utrzymywały się stale w naszym polu widzenia: tylko płynąc w konwoju, odbijaliśmy się nieco od pasa przybrzeżnego, ale konwoje ściągały brytyjskie samoloty torpedowe i kapitanowie mniejszych jednostek unikali konwojów jak ognia. Jako namiętny dyskutant na tematy pływackie, cieszyłem się dużą popularnością wśród załóg artylerii przeciwlotniczej, stacjonowanych na każdym niemal frachtowcu: na pierwszy odgłos syreny alarmowej chłopcy ci łapali co najcenniejsze ze swego skromnego dobytku, naciągali szwimwestki i siadali w karnym ordynku na relingu, gotowi w każdej chwili do skoku do wody. Do głowy nie przyszłoby im nigdy, aby ściągnąć pokrowce z działka czy karabinów maszynowych i postrzelać; uważali to za bezcelowe.

Nie mogłem się skarżyć, robiłem pewną karierę. Na „Charlotte Cords”, niewielkim frachtowcu z Rostocku, zostałem nawet stewardem. Podawałem do stołu w oficerskiej messie i zmywałem talerze. Do wyczynów należała wędrówka z kubkiem kawy na mostek przy nieco większej fali; kapitan z „Charlotte Cords” lubił, aby kubek był pełny i kawa gorąca.

W początkach lipca zamustrowany zostałem na statek dziwny i sympatyczny. Był to duży półpasażerski linii Hamburg-Süd, nazywał się „Harvestehude”. Największym jego urokiem było, że nie pływał; leżał w Nordstrand, w Oslofiordzie, z wyrwaną przez torpedę burtą, i czekał na remont. Kiedy pojawiłem się na pokładzie, czekał już z pół roku i nic nie wskazywało na to, że niebawem pójdzie do doku, co stanowiło życiowy numer góry oficerskiej tego statku. Gentlemani z „Harvestehude” postanowili przeżyć wojnę, czekając na remont; na razie udawało im się to bezbłędnie; większość dnia spędzali w szezlongach na przednim pokładzie, rozkoszując się pogodą, słońcem, widokiem fiordu i lekturą o posmaku łagodnego epikureizmu. Potrzebowali stewarda, pasowałem wybornie do ich życzeń: z właściwym poczuciem dystansu i należnego szacunku, ustawiałem swój leżak na lukach tylnego pokładu; rozumiałem, że pełną rezygnację z opalania przełożeni moi uznaliby za nietakt.

Na pokładzie było tylko trzech ludzi załogi dyspozycyjnej, między innymi pewien bosman imieniem Georg, o grubo zheblowanych rysach twarzy, pochodzący z Gdańska. Nie uważał się za Niemca, żywił duże przywiązanie do statutu wolnego miasta, jakim był Gdańsk w dwudziestoleciu, i cenił sobie jego tradycyjne związki z Polską. Patriotyzm i przekonania polityczne bosmana były jednak dość ekonomicznie uwarunkowane: Georg prowadził przez długie lata kwitnące przedsiębiorstwo szmuglerskie, oparte o przemyt różnych rzeczy do Polski. Zmiany granic, jakie nastąpiły w roku 1939, uznał za akt wrogi, wymierzony przeciwko sobie i nie zamierzał się z nim pogodzić. W związku z tym słuchał pilnie londyńskiego radia i niecierpliwie czekał końca wojny, przywracającego dawną sytuację. O utworzeniu rządu w Lublinie i ogłoszeniu manifestu dowiedzieliśmy się z szyderczej notatki w „Deutsche Zeitung in Norwegen”.

– Co o tym myślisz? – spytałem Georga; siedzieliśmy w kambuzie, jedząc kompot morelowy z puszki, ostatecznie nie wszystko należało się oficerom.

– Może być numer propagandowy – oświadczył Georg. – Że niby więcej nie będzie można szmuglować do Polski różnych rzeczy.

– Nie rozumiem – przyznałem szczerze. – Nie rozumiem, o co ci chodzi?

– Te hitlerowskie świnie chcą nam wmówić – wyjaśnił spokojnie, skręcając papierosa w sękatych paluchach – że w Polsce rządzić będą bolszewicy, a więc cały przemyt artykułów luksusowych automatycznie upadnie. Nie będzie odbiorców na holenderski tytoń po zniżonej cenie ani na dobrą bieliznę damską. Wiesz, specjalizowałem się w fildekosowych kombinacjach, miły towar. Ale nie do mnie takie mowy. Polska zawsze będzie normalną Polską i uczciwy przemytnik z Gdańska zawsze coś przy niej zarobi.

Właściwie nie pamiętam, co mu odpowiedziałem. Wydaje mi się, że żywiłem już wtedy dość mocne przekonanie, że Gdańsk nie będzie już więcej wolnym miastem. Natomiast co do przemytu nie miałem wyrobionego zdania: wydawało mi się niejasno, iż ta gałąź życia nigdy nie uwiędnie. Poza tym nie chciałem mu wyrządzać przykrości, wzruszył mnie swą nietypową, lecz niezachwianą wiarą w majestat Rzeczypospolitej. Powiedziałem, zdaje się, bardzo mętnie i wymijająco:

– Wiesz, Georg, przypuszczam, że fachowiec od dobrej damskiej bielizny nigdy w Polsce nie zginie…

„Nowa Kultura”, 1959 (napisane w 1944)

„BŁYSKAWICĘ” SŁYCHAĆ W OSLOFIORDZIE

„Harvestehude” leżał storpedowany w fiordzie, gdy przyszliśmy na pokład jako ekipa rozbiórkowa.

Był to duży 5000-tonowiec angielskiego pochodzenia, zagarnięty przez Niemców w jakimś francuskim porcie, który od 1940 roku pływał pod banderą hamburskiej linii Hamburg-Süd. Na początku 1944 dostał w przednie partie, gdzieś przy Kristiansand. Odtąd leżał przyholowany w Oslofiordzie, pomiędzy Nordstrand a Oslo, i tu reszta załogi, która pełniła funkcje Wachmannschaftu, której nie zajęto jeszcze do pływania, żywiła cichą nadzieję, że „Harvestehude” nie popłynie już w żadnym konwoju do końca tej wojny.

Pogoda była wspaniała. Fiord leżał jak szklana tafla dookoła statku, słońce prażyło niemiłosiernie. Byliśmy zakwaterowani na statku i notorycznie niewyspani, gdyż trzeba było najprzód przyzwyczaić się do spania w białe norweskie noce. W czasie pracy spaliśmy więc, zaszyci w rozgardiasz rozwalonych nadbudówek pokładowych, chaos lin, rur, spojeń, desek, wantów, belek i pogiętego żelaziwa. Oficerowie i wachmani spali po kabinach, prosząc Boga o to tylko, aby prace reperacyjne jak najdłużej trwały. Nie uśmiechały się im bynajmniej konwoje koło wyspy Hitra, angielskie łodzie podwodne i samoloty obrony wybrzeża.

Byłem jedynym Polakiem na pokładzie, chociaż było tam dwóch marynarzy – Niemców, którzy wykazywali lekkie skłonności do polskości. Jeden nazywał się Kowalski, wyglądał jak cwaniak z Warszawy, nie umiał słowa po polsku i pochodził z Królewca. Zaklinał się, że miał czysto polskich rodziców, którzy urodzili go przypadkiem w Królewcu, a potem zostawili w powijakach jeszcze na jakimś nadbrzeżu portowym. Wychował się przeto sam, i nie mając innej rady, nauczył się po niemiecku. Tym niemniej głos krwi przemawiał przezeń często, Niemców i Hitlera nienawidził serdecznie, przeważnie po pijanemu i w tym stanie też udowadniał mi kiedyś, że najlepszym sposobem zniszczenia narodu niemieckiego jest robienie z niemieckimi dziećmi tego, co zrobiono z nim.

Drugim był jakiś zwalisty Kaszub z Pucka, który na imię miał Georg i też nie umiał po polsku, natomiast jak relikwię pielęgnował stary paszport obywatela Wolnego Miasta Gdańska. Twierdził poza tym, że z dwojga złego lepiej mu się w Gdańsku kombinowało z Polakami, jak z hitlerowskimi świniami, dosłownie: mit dieser hitler’schen Schweinehunde, co często bez żenady akcentował na pokładzie.

Właśnie ten Georg odnalazł mnie w pierwszych dniach sierpnia śpiącego gdzieś na perseninngu i przebudziwszy, zapytał:

– Was ist denn los in Warschau?

– Skąd ja mogę wiedzieć – burknąłem.

– To słuchaj radia. Jakieś powstanie. Aufstand.

Podniosłem się zaciekawiony.

– Skąd wiesz?

– Słuchaj radia. Przez nasz Rundfunk jeszcze nie podali. Wiesz przecież, skąd o tym mówię…

Nie było innej rady. Trzeba było słuchać radia.

W oficerskiej messie był aparat, zaś w godzinach popołudniowych i wieczornych oficerowie spali po kabinach albo jechali do Oslo na dziewczynki. Już tego samego popołudnia słuchałem Londynu. „Tu mówi Londyn” – donosiło obszernie, optymistycznie i podniośle. W komunikaty oficjalne wplecione były apele członków rządu, cytowane wypowiedzi anglosaskich mężów stanu, odezwa Mikołajczyka i raporty Delegata na Kraj. Wszystko nastrajało dobrze. Na koniec dowiedziałem się, że radiostacja powstańcza „Błyskawica” nadaje codziennie na krótkich falach. Nazajutrz wymacałem i słuchałem już „Błyskawicy”. Wypucowana messa oficerska i widniejący przez iluminator szarozielony fiord, zalane słońcem stalowobłękitne niebo i fioletowe góry – wszystko to utonęło w kurzu walących się kamienic. Świeżość i spokój norweskiego krajobrazu stłamsił skwar sierpniowej walki ulicznej, huk bomb, pot zalewający oczy pod hełmem, biała chmura tynkowego pyłu zranionej ulicy. Tak odbijało się to na ekranie wyobraźni, a przecież wyobraźnia była jedyną dziedziną przeżywania, gdy z uchem przy głośniku chłonąłem pierwsze dni Powstania.

– Dlaczego mnie tam nie ma? – kołowało bezustannie w mózgu i nie dawało spać w nocy. Było się z nimi całym sercem, aż do krzyku, gdy spiker „Błyskawicy” młodzieńczym, pełnym entuzjazmu głosem wyrzucał w eter:

– „Wczoraj zdobyliśmy niemiecki czołg. Warszawscy mechanicy i robotnicy w ciągu kilku godzin pracy doprowadzili go na powrót do stanu gotowości. Do akcji wchodzi dziś polski czołg!

– Poczta powstańcza funkcjonuje bez zarzutu. Harcerze w najtrudniejszych warunkach donoszą listy na miejsce przeznaczenia. Harcerze i cała nasza młodzież to w ogóle duma Powstania!”.

Mówił to głos człowieka, mogącego liczyć lat dwadzieścia jeden. Ale on był już pokoleniem. W jego pokoleniu bohaterstwo było rzeczą zwykłą, samo przez się zrozumiałe. Nikt go nie chwalił. Młodzież – to dziesięć, dwanaście, czternaście lat. Ich bohaterstwo wzruszało nawet jego.

Trudno to było nerwowo wytrzymać. I to, że oni się tam bili, i tę tragiczną, rogatą „Warszawiankę” z radiostacji powstańczej „Błyskawica”. Musiałem coś uczynić, zrobić coś za wszelką cenę, nawet jakieś głupstwo, aby iść noga w nogę i ramię w ramię z Warszawą. Z jej wzruszającym, szlachetnym głupstwem.

Toteż gdy przyszedł dla całej naszej ekipy rozkaz okrętowania się na pewien frachtowiec idący do Kirkenes, zawiadomiłem odpowiednie ośrodki norweskiego ruchu oporu, że urywam się z pokładu. Głupio i niepotrzebnie, ale nie czas tu wyjaśniać, dlaczego głupio i dlaczego niepotrzebnie. Właśnie kiedy szedłem na jedno z umówionych spotkań, zaraz po zniknięciu ze statku zostałem aresztowany na głównej ulicy stolicy Norwegii i przewieziony do słynnego obozu koncentracyjnego Grini, pod Oslo.

Nie tutaj miejsce ani czas na analizy, opisy ani porównania Grini z innymi kacetami. Zarejestrowano, nawymyślano, ostrzyżono i zaprowadzono na barak. Jedyna różnica, że nie dano pasiaków, ale dość szykowne mundurki byłej norweskiej gwardii królewskiej, w których paradowali wszyscy Griniacy. Może i dlatego, że nie było tej podłej, nieforemnej ohydy pasiaka, a opięta, dość zgrabna, eks-mundurowa powierzchowność – Grini było bardziej zadzierzyste.

W kacecie, gdzie by on się nie znajdował: w północnej Grecji czy wschodniej Francji, środkowych Niemczech czy zachodniej Jugosławii – jednym słowem, gdzie tylko istniała ogrodzona naelektryzowanym drutem przestrzeń do siedzenia – byli Polacy. W baraku nr 1 dla „niebezpiecznych”, w Grini, 14 kilometrów na północny zachód od Oslo siedziała ich osiemdziesiąteczka. Jak ulał. Chłopaki równe, w ogromnej większości Warszawa. Schemat „przewiny” jednakowy: zapis na roboty do Norwegii, tylko dotknął nogą lądu, zaraz chodu i na szwedzką granicę. Jednym się udało, inni „poleżeli” i za druty. Uciekali i zza drutów i w najfantastyczniejszych warunkach, na dalekiej północy, poprzez skandynawskie lodowce okolic Nordcapu, trasami, których nie powstydziłby się Amundsen, Nobile i Byrd. Ale teraz to nieważne, nie czas na opowiadanie tych epopei, których się potem nasłuchałem. W każdym razie, gdy tylko zobaczyli na baraku nowego, z wielkim „P” na gwardyjskim mundurku, podeszli do mnie – grupa i jeden „taki”, co mu trzykartowa robota w mordzie, głosie i ręku leżała, zagadnął mnie:

– Ty, co z Warszawą?

Już wiedzieli.

Opowiedziałem im, jak i co mogłem. Słuchali w skupieniu, w końcu jakiś zawyrokował:

– Na drobne, tłuczone cegłe tym razem Warszawe Krzyżaki porozprowadzają, kij im w oko… Ale jak już do końca, to do końca – kurwa ich mać!

Końcowy akcent odbił się nieswojo o ściany gór norweskich, otaczających dolinę Grini i poszybował ku Warszawie. Bo była w nim zawarta cała miłość do Miasta i nienawiść do Niemców – prawdziwego warszawiaka.

W Grini każda sztuba barakowa otrzymywała codziennie niemiecką gazetę „Deutsche Zeitung in Norwegen”. Niemcy pisali już wtedy o Powstaniu i tak zaczęła się walka o Powstanie. Niemcy pisali, myśmy nie wierzyli. Pod koniec sierpnia Niemcy pisali o zgnieceniu Powstania. My nic nie wierzyliśmy. Jeszcze przed Powstaniem grupka Polaków w porównaniu do kilku tysięcy Norwegów traktowana była najgorzej. Wykonywała najcięższe i najbrudniejsze roboty i szykanowana była w sposób specjalny. W czasie Powstania prześladowania wzrosły wielokrotnie. W czasie najgorszych ćwiczeń karnych śmialiśmy się Niemcom w mordy. Warszawa biła się. Maszerowaliśmy godzinami po placu i doszliśmy do takiej wprawy w niemieckiej mustrze, że SS-mani spędzali Norwegów, aby ci uczyli się, jak należy maszerować. A my waliliśmy drewniakami w kilkugodzinnych paradach i ktoś w głębi czwórszergu cichuteńko gwizdał „Warszawiankę”. Tak, abyśmy tylko my słyszeli.

Przez wrzesień – to sami Niemcy znów kilka razy ogłaszali klęskę i kapitulację Powstania. My śmieliśmy się. Lipa.

Aż wreszcie nadszedł dzień. Znajomy Norweg, łącznik ruchu oporu na terenie kacetu, wywołał mnie z baraku i powiedział, że Radio Londyn podało o upadku Warszawy.

Tym razem uwierzyłem. Wszedłem na sztubę i rąbnąłem bez ogródek:

– Chłopcy! Warszawa poddała się…

Próbowali protestować. Jak to? Jeszcze wczoraj i dziś domyślaliśmy się wyimaginowanych sukcesów i śmieli z niemieckich komunikatów, a teraz – taka wiadomość…

Ale uwierzyli. Nie było rady. Musiało się uwierzyć. Potem, przez całą noc słyszałem ciężkie westchnienia. Nikt nie spał, ale też nikt nic nie mówił. Gorzko dławiła w gardle klęska Miasta.

Nazajutrz przy robocie chłopcom jakby kości powyjmowano. Apatia i zrezygnowany bezwład ogarnął wszystkich. SS-mani wymierzali ciosy kolbami na prawo i lewo. Nic nie pomagało. W końcu skopali i skatowali jednego z nas, typowego warszawskiego złodzieja, zbudowanego jak gladiator, twardego jak hipopotam (był porżnięty na całym ciele z niezliczonych rozpraw nożowych), zdolnego zazwyczaj wytrzymać gorsze uderzenia losu niż kilka kopnięć w brzuch i uderzeń kolbą w twarz.

Gdyśmy się nad nim pochylili, na twarzy spływała mu krew zmieszana ze łzami.

– Boli cię? – pytałem. – Dobrze ci tym razem, cholery, dali.

Otworzył z trudem zapuchnięte oczy i spojrzał na mnie jakby z wyrzutem i jakby z ironią, po warszawsku.

– G… tam mi dali… Jak zwykle… ale ta Warszawa… boli…

„Dziś i Jutro”, 1946

POKÓJ LUDZIOM
DOBREJ WOLI…

Yan był Holendrem, nałogowcem fajki, miał dobrze ponad czterdziestkę, pochodził z Leeuwarden, był w jednej osobie pierwszym mechanikiem i maszynistą, siedział cały dzień w maszynowni i tylko dwa razy w ciągu naszej dotychczasowej znajomości odezwał się całym zdaniem. Raz – gdy dostał w mordę od niemieckiego marynarza z patrolu, który zastał go pijanego z Bronxem na terenie strefy zakazanej w porcie Kopenhagi. Według późniejszej relacji Bronxa, Yan miał jakoby sformułować ze swadą następującą deklarację po holendersku:

– Jak się wojna skończy, to ja wam, sukinsyny, pokażę!…

Podobnie długie przemówienie byłoby dla mnie nie do wiary, gdyby nie moje własne doświadczenie. Otóż idąc ze mną kiedyś, późną porą, po nadbrzeżu portu w Oslo, Yan na widok mijającej nas właśnie, z lekka zrujnowanej aparycyjnie i zmęczonej życiem córy Koryntu, szepnął nabrzmiałym uczuciem barytonem:

– Jaka piękna kobieta!…

Ale to były rzadkie zjawiska, zachodzące pod wpływem wyjątkowego wzruszenia. Na co dzień Yan mówił wyłącznie monosylabami.

Inaczej Pierre. Pierre lubił pogadać. Pochylał nad stołem swą dużą głowę i szeroką twarz bretońskiego chłopa, wymachiwał łapami jak łopaty, wiecznie tłumaczył coś i klarował każdemu z nas, przysuwając blisko twarz do twarzy rozmówcy. Pierre pochodził z Brestu, nad morzem urodził się, na morzu wychował, przez wojnę szwendał się po Francji i Niemczech, wreszcie prysnął do Danii i zaokrętował się na „Anne-Louise” w charakterze załogi. No tak, bo jeśli Bronx był kapitanem, to Pierre był załogą pokładową i na tym koniec. Poza tym słuchał wytrwale Londynu i gdy Yan miał kolacyjną wachtę na, pożal się Boże, pokładzie, Pierre referował Bronxowi i mnie ostatnie Les Français parlent aux Fraçais…

Wszystko miało się już wyraźnie ku końcowi z tą parszywą wojną tego wieczoru, 24 grudnia 1944, gdy w migotliwym blasku naftowej lampy wygłosiłem do Pierre’a i Bronxa najnamiętniejsze i najbardziej programowe przemówienie, jakie nasza berlinka kiedykolwiek słyszała. Płynęliśmy właśnie znów przez Skagerrak, jednym rzutem z Frederikehavn do Larvik w Oslofiordzie. Noc była cholerna, deszcz ze śniegiem, niesiony ostrym, bezustannym wiatrem, siekł o szybę iluminatorów i podrywał krótką, szybką falę. Na górze, nad głowami, słychać było kroki Yana. Stałem oparty o dogasającą kambuzową płytę i obciągałem brudną szmatę, która zwisała mi w charakterze fartucha od bioder aż po kolana. Był to przedmiot dumy wszystkich trzech; podobało im się, że ich kucharz, na ich „okręcie”, chodzi tak samo ubrany i chędogi, jak cook z dużego frachtowca. Przed Bronxem i Pierre’em stały konserwy, białe bułki, świeże duńskie masło i ser, micha z wodnistym puddingiem i butelka salborskiej Tafel Aquavit. Wszystko to zdążyłem jeszcze kupić w Frederikshavn, chociaż ciskała mnie cholera, że w Wigilię będę się gdzieś tłukł po morzu, zamiast posiedzieć przy normalnym stole.

– Leją się w Ardennach i Budapeszcie. Już – donosił Pierre, z gębą wypchaną przysmażanymi konserwami. Tłuszcz ściekał mu po brodzie, oczy się śmiały – dobrze jest…

– Zamknij pysk i jedz, żeby ci nie wystygło – piekliłem się przy kuchni – ty też masz pomysły, Bronx, żeby akurat na święta płynąć! Jakby mało było tej forsy, coś się już nachapał na prawo i lewo. Po jaką cholerę to wszystko! Mogliśmy poleżeć w Frederikshavn i spędzić Wigilię jak ludzie. Dosyć mam tego wszystkiego! W Larvik schodzę na ląd i pluję na was…

– Daj spokój, Władek – łagodził powolnie Bronx, a oczka błyszczały mu bystrze i wszystkowidząco – co do mojej forsy to nie twój taki owaki interes. Ale święta świętami. Możemy i tu obchodzić, skoro już jesteś taki chrześcijanin… Pierre przyniesie radio i posłuchamy trochę świątecznych programów.

Śmiał się do mnie albo ze mnie wyraźnie. To był kawał gada, ten Bronx, ale z charakterem.

Radio stało w jednym z luków. Tylko na morzu przenosiliśmy je do kambuza. Pierre wyszedł i za chwilę wrócił z małym, bateryjnym odbiornikiem. Londyn nadawał jak zwykle wiadomości, z Paryża coś tam gadali i tylko niedaleki Sztokholm bił w dzwony. Tylko tam było na razie świątecznie.

– Dziś rano mówili, że o ósmej przerwie się działania wojenne. Święto. Fajrant. Takie niby wszystkie wierzące się porobili – kontynuował temat zasadniczy Pierre.

– Ty, uważaj! – Pogroził mu Bronx. – U mnie na pokładzie trzeba wierzyć i nie wolno się z tego nabijać. Stul mordę…

Był przesądnym hipokrytą. Nie wierzył, ale obawiał się rzeczy nieznanych, jak każdy chciwiec.

– Dzisiaj jest wielkie święto, święto przebaczenia – tu znów coś w rodzaju szyderstwa błysło w jego oczach – …dlatego też, Pierre, przebaczam ci, żeś mi ukradł tę paczkę tytoniu w zeszłym tygodniu…

– Że też wy, skipper, zawsze z jakimiś detalami… Ale w sprawie tego wybaczenia, to nie takie proste. Na przykład Niemcom to chyba można nie wybaczać. Po tym wszystkim, co narobili, zwłaszcza u nas…

– Masz rację, Pierre – kiwnął głową Bronx. – Niemcom nie. Tych należy mordować, dobijać, tępić, jak robactwo… Tych…

– Pamiętam – powiedział Pierre, poprawiając się na ławie i smarując chleb grubo masłem – jak kiedyś, na granicy strefy okupowanej i nieokupowanej Niemcy znaleźli jakąś Żydówkę i zabrali ją z pociągu. Albo te rewizje… Jak brutalnie domagali się paszportów i przepustek. Albo na roboty. Kazali się meldować w Paryżu, dawali tydzień czasu na przygotowanie i trzeba było jechać… Straszne… Albo u nas, w Brest, posądzili jednego, nawet znajomego chłopca o szpiegostwo i rozstrzelali. Sukinsyny! Albo…

– Tak, tak, u nas tak samo. Straszne lata – przyznawał smutnie Bronx.

Czułem, jak mnie coś ponosi. Te święta i te prawidłowe bzdury, akurat w święta. Biała pasja dławiła mi gardło, oczy tańczyły za chybocącą lampą, w uszach pykał odlegle motor. Zbliżyłem się do stołu, wytarłem ręce w „fartuch”, nalałem sobie pół kubka wódki. Wypiłem. Zrobiło mi się trochę lepiej, spokojniej. Po czym zacząłem wolnym, nieswoim głosem:

– Słuchajcie, wy biedni idioci! Wy tępe kretyny! – pochyliłem się, zwisając ciężko na rozstawionych rękach nad nimi. – O wy robaki, bezmyślne, brudne robaki, które nie widzą… Cóż wy wiecie o Niemcach?… Cóż wy o nich w ogóle możecie wiedzieć? Co wiesz o nich ty, Bronx, który zarobiłeś na tej wojnie ciężkie pieniądze… Cóż wiesz o Niemcach, Pierre, ty byku o czerwonym karku, zawsze nażarty, chłopski kombinatorze? Co wiecie wy, wasi rodacy i inni Duńczycy i Norwegowie, siedzący w swojej masie w ciepłych przytulnych domkach, których nie dławi klęska? Czy potniały wam ręce i zamierał oddech, gdy wyjmowaliście dowód osobisty z kieszeni, będąc niewinnym jak noworodek?… Czy wiecie, co to jest łapanka?… Wy… Czy widzieliście choć raz w życiu masową egzekucję ludzi z gipsem w ustach? Czy wy znacie brzmienie słów: obóz, krematorium, pasiak… Nieliczni spośród was – tak… Lecz tych jest mało. A my – cały naród!…

Podnieśli się powoli, groźni i zwaliści. Przysunęli twarze, skupione, złe.

– A nasi chłopcy – wypluł Pierre – a maquis, a résistance, a ofiary, a walka, a lud…

Nie uląkłem się. Jeszcze nie skończyłem. Złapałem obu za klapy marynarskich bluz. Pod pochylonymi ku sobie trzema postaciami niknął wigilijny stół.

– Wszystko zniosę – smagałem – tylko nie bądźcie nikczemni. Dobrze? Pamiętajcie, Bronx i ty, Pierre, tylko bez świństw! Bez dyskontowania zasług kilku bohaterskich chłopców na swoją rzecz. Przysiągłbym, że ani ty, ani ty nie widziałeś na oczy maquisarda czy członka belgijskiego ruchu oporu. Taka mowa to nie dla mnie… Tych chłopców było niewielu, za to po wojnie będziecie pisać o nich tysiące powieści i kręcić tysiąc filmów. Grunt to dobra sprzedaż, nieprawda, Bronx?… Cóż wy o tym możecie w ogóle mieć za pojęcie, poza nielegalną gazetką, którą mieliście kiedyś w ręku i słuchaniem Londynu?… Co możecie wiedzieć o strzelaninie, takiej do samego końca… Czy wy… wiecie… co to jest śmierć całego miasta?… Wy… o Niemcach…

Nie wiem, co byłoby dalej, gdyby nie szybkie kroki Yana po schodkach. Otworzył drzwi, napuścił wiatru i deszczu i rzucił:

– Na górę!

Gdy Yan zabiera głos, nie można tego lekceważyć. Wszystko prysło. Schwyciliśmy nasze okrycia i dwoma susami byliśmy na górze. Pokład przyjął nas bryzgami piany i wody, ogłuszającym, mokrym wichrem i gęstą mazią śniegowo-deszczową. „Anne-Louise”, wytrwale pykając, szła swoim kursem. Wszystko się zgadzało. Jedynie daleko od backbortu, hen, hen, poza mżącą firanką, w skłębionej masie wody i ciemności, błyskały jakieś nikłe światełka. Jak złudzenie dochodziło do świadomości lekkie brzęczenie.

Nie trzeba było nam nic mówić. Yan miał rację. To nie chichy – wojna jeszcze trwa. Wiedzieliśmy dobrze, co jest.

– Wcale niedaleko – rzekł Bronx. – Pierre! – krzyknął energicznie. – Łap za koło. Zmieniamy kurs. Weź nord-nord-ost.

– Cholera – powiedział Pierre, oświetlając latarką elektryczną zegarek – teraz rozumiem. Jeszcze nie ma ósmej. Dlatego się jeszcze naparzają.

– Już się nie naparzają – stwierdził fachowo Bronx – już jest po wszystkim od ładnych dwóch godzin. To jakiś ładunek się pali. Smary, tankowiec albo inna cholera. Ciekawym, jak to alianci zrobili. Samoloty czy łodzie… Idą na całego!

Bronx znał się na rzeczy. Gdyby atak na konwój trwał jeszcze, widać byłoby gwałtowne, przerywane błyski. To był pożar, źle widoczny, lecz wyraźny pożar.

– Tiens! – drgnął Pierre. – Słyszycie?

Natężyłem słuch. Nic.

– Nie – rzekł Bronx.

Yan zrobił szybki ruch ręką. Po czym wyjął fajkę z ust.

– Yan, słyszysz?

– Zdaje się…

– Co?…

Bronx złapał mnie za ramię:

– Słyszysz?…

Teraz słyszałem wyraźnie.

– H i l f e!… H i l f e!…

– Jakiś Niemiec… – Pierre skulił się przy kole. Bronx złapał za reling backbortu.

– Pierre! – ryknął. – Trzymaj kurs!!

Głos, nabrzmiały rozpaczą ostateczną, pełen zwierzęcego, zatraconego, zachłyśniętego lęku, z niebytu, z nicości czarnego odmętu wody, nocy, deszczu, wichru…

– Hilfe!… Herr Gott!… Jes…

Jednym rzutem korpusu znalazłem się na luku. Do ściany nadbudówki przymocowane jest koło ratunkowe. Ręka zawiera się na płóciennej, naolejonej powierzchni. Szarpnięcie, uchwyt zwoju linki, szybki, podwójny, mocny węzeł wokół relingu nadbudówki. Szeroki zamach prawej ręki, za backbort, daleko, za głosem… Gwałtowne szarpnięcie w tył. Koło nie wylatuje w ciemną przestrzeń. Tkwi w mojej ręce. Po drugiej stronie trzyma je silnie druga ręka. Bronxa.

– Ty idioto! – dyszy w czarnym deszczu ogromna postać tuż przy mojej. Naoliwiony, ceratowy płaszcz wali się na mnie jak mokra skała. Jestem skręcony w miejscu, przyparty do ściany nadbudówki. – Idioto!… To Niemiec… Tam… Pies… Wróg!

– Hil-f-e!… Hil… – bije mi w mózg z ciemności. Przez ułamek sekundy widzę, jak tamten dusi się, tonie, rozumie już, że musi umrzeć…

– Hil… – zanosi się w rozdzierającej rozpaczy za uchodzącym, zbawczym, jedynym stukotem motoru. Symbolem życia.

– Bronx – zgrzytam – oszalałeś!… Puść mnie… To człowiek!… Bronx!… Puść, bo cię… Ja muszę… Rozumiesz!

Nagły cios w szczękę zwala mnie z nóg. Lecę z luku na pokład rufy, chwytam się relingu, dźwigam i chcę iść naprzód, na Bronxa. Uderzył mnie! Za co? Że chciałem być człowiekiem!… O nie, to się tak nie skończy… Dwie ceratowe bryły prą ku sobie na wąskim skrawku pokładu, gdy wchodzi między nie trzecia. Yan wypowiada zdanie, całe zdanie:

– Chwała na wysokościach… – mówi – …a pokój na ziemi… Słuchajcie…

Ważne zdanie, ach, jakie ważkie zdanie. Z otwartych drzwi kambuza dochodzą tony szwedzkiej kolędy. Słodka, tkliwa, szlachetna melodia. Robi mi się niewyraźnie. I po co to wszystko? Bronx – wypróbowany przyjaciel, towarzysz tylu awantur i niebezpieczeństw. Dlaczego chciałem go przed chwilą zabić? Co to było?

– Bronx – mówię – wybacz, stary druhu. Miałeś rację. Przecież to był tylko Niemiec. Widzisz, miałem napad niebezpiecznego człowieczeństwa. To jest takie polskie… Nas trzeba z tego leczyć. Ty jesteś inny, twardy, konsekwentny. Najpierw myślisz, a potem działasz. Podziwiam cię za to…

*

Po wojnie nie straciłem kontaktu z Bronxem. Pisuje do mnie, nawet dość często. Otworzył sobie początkowo duże bistro w dzielnicy portowej Antwerpii. Powodziło mu się doskonale. Niedawno doniósł mi, że sprzedał bistro z portowego nadbrzeża i kupił średniego kalibru hotel w śródmieściu. Robi karierę. Poza tym jest honorowym członkiem szeregu organizacji charytatywnych. „Wszyscy ludzie są braćmi…” – napisał mi kiedyś w jednym z listów. Brzmiało to bardzo ładnie i naprawdę szlachetnie.

Będąc przed niejakim czasem w Gdyni, spotkałem pewnego znajomego marynarza belgijskiego. Poinformował mnie, że Bronx zrobił ogromny majątek, już po wojnie, na przemycie „rexistów” z Belgii do Hiszpanii i Ameryki Południowej. Stąd ten hotel. Poza tym zwąchał się z jakimiś Anglikami, z którymi rozkręca te… no wiesz… wysyłki paczek dla głodujących Niemców. Pierwszorzędny interes. To porządny chłop, ten Bronx. I mądry. Życiowo.

„Przekrój”, 1948

KOLACJA

Muchomorki stały na swoim miejscu i nie sprawiały wrażenia zepsutych. Piotr zeskoczył do kuchni po chleb, usiedliśmy na wyłączonych grzejnikach i jedliśmy z namaszczeniem: każdy muchomorek kosztował niemal jedną czwartą naszych oficjalnych poborów miesięcznych.

– Pâtissier robi ten farsz z portugalskich sardeli – rzekł Piotr.

-To taka pasta – przytwierdziłem. – Trzeba natychmiast powinszować sukcesu staremu pâtissierowi. Wyborne.

– Wypiłbym kieliszek reńskiego – westchnął Piotr – ale już za późno.

– Zorganizuję dziś ze dwie butelki – powiedziałem. – Chyba Brütsch da mi robić na stacji?

– Najwyższy czas, żebyś się o coś postarał – rzekł Piotr. – Nie wymawiam ci, ale sam rozumiesz…

– Ty holenderska glizdo – obraziłem się – jesz moje bułki, moje masło i moje muchomorki, za które czynisz mi przedtem obłudne wyrzuty natury etycznej, ponadto palisz moje byki i jeszcze wymawiasz mi parę nędznych łyków wina?…

– Na kolację jest Eintopfgericht – zwekslował Piotr, wymijająco – taki, jaki lubimy. Z fasolą i zapiekanymi ziemniakami.

Zeszliśmy na dół. W jadalni kelnerów siedzieli Pierre, Marcel, Jupp i Vessely. Rozepchnąłem Juppa i Pierre’a, usiadłem między nimi, postawiłem talerz na stole i zacząłem jeść.

– Ty nieokrzesany, słowiański parobku! – zawołał Jupp z maksymalnie dobrotliwą żartobliwością. – Czego się pchasz?

– Fakt – rzekł z drugiej strony Pierre po francusku – przestań, stary. Zgnieciesz mi frak. Dopiero co prasowałem klapy.

– Nie ma dla was litości – pochyliłem się nad talerzem, chłepcząc rozgłośnie i mlaskając. – Koniec świata zachodniego. Postępuję z wami jak moi pobratymcy spod Charkowa i Kurska.

Wszedł Savino w nieskazitelnym fraku, wytworny i pachnący, w ręku trzymał głęboki talerz pełen Eintopfgerichtu.

– Conte – powiedziałem – co się stało? Nieprawy wnuk Mussoliniego spożywający Eintopfgericht? Co jest?

– Wyjątkowo to lubię – oświadczył Savino – mimo że kartofle. Zróbcie trochę miejsca.

Wszedł Leo, usiadł na brzeżku ławki pod ścianą i zapalił papierosa marki Laurens-Abdullah.

– Oczywiście, jadłeś kolację w domu? – spytał Vessely.

– W ogóle nie jadłem kolacji – poinformował nas Leo. – Nie mam apetytu.

– Dzieci kapitalistów nigdy nie mają apetytu – rzekł Jupp. – Palą za to najdroższe papierosy na świecie.

– Jupp – ostrzegłem go – nie rozniecaj walki klasowej. Może się to dla ciebie smutno skończyć. Masz nakazane nienawidzić wyłącznie anglo-amerykańskich plutokratów. Rodzimych masz kochać i poważać.

Wszedł Abbelé z otwartą puszką tuńczyka na talerzyku.

– Skąd masz tuńczyka? – zainteresował się Savino. – Przecież nie było tuńczyka w obiadowym hors d’oeuvres?

– Miałem pewne należności u entremetiera – Abbelé uśmiechnął się krzywo.

– Ciekawym, co on może mieć za należności w kuchni? – spytał obojętnie Piotr.

– Jakieś brudne kombinacje w stylu króla Leopolda – powiedziałem; należało atakować, by uprzedzić ewentualny atak.

Abbelé stropił się nieco.

– Kto chce kawałek tuńczyka? – spytał trochę za głośno. – Sam nie zjem całej puszki. Za tłuste. Ale zmarnowali im Koblencję, co? – nadał z wysiłkiem inny kierunek rozmowie.

– Co za siła to alianckie lotnictwo, nie? – odezwał się Marcel.

– Też jest się z czego cieszyć – rzekł Leo z lekceważeniem. – Niewinni ludzie giną.

– Jakoś nie martwiłeś się, jak ginęli niewinni ludzie w Warszawie i w Rotterdamie – rzekł spokojnie Piotr. – No, powiedz, martwiłeś się czy nie?

– Może się nie martwił, bo był głupi – wtrącił się Jupp. – A teraz zmądrzał i wie, że to wszystko do chrzanu i że nie powinno tak być. Ja też wiem i co drugi Niemiec wie.

– Teraz wiecie – powiedziałem – jak wam dosunęli aż do wątroby. Ale przedtem jakoś dziwnie nie chcieliście wiedzieć. Nic a nic.

– Jak wiecie – rzekł spokojnie Piotr – to dlaczego nie skończycie sami z tym gównem?

– Jak jesteś taki mądry – zaperzył się Jupp – to idź do Kancelarii Rzeszy i zamorduj Hitlera tym widelcem!

– Może tak dosyć tych głupich gadek o polityce – rzekł Abbelé. – Jesteście mali, zasrani kelnerzy i nic na to nie poradzicie. Po co to wszystko?

– Słuchaj, Abbelé – powiedziałem – wcale nie zdziwiłbym się, gdybyś zapisał się jutro na ochotnika do tej esesmańskiej dywizji Degrelle’a, która walczy na froncie wschodnim. Pomyśl: może by tak do intendentury, popracować przy belgijskich dostawach…

Abbelé poczerwieniał na karku.

– Za wielki szczyl jesteś – rzekł napastliwie, lecz bez przekonania – żeby tak do mnie mówić.

– Czego ty się w ogóle ciskasz? – poderwał się do mnie Jupp; na chudych policzkach wystąpiły mu ceglaste plamy. – Przyjeżdża tu taki dobrowolnie, z zupełnie dzikiego kraju, je, pije, wymiguje się od rzetelnej roboty w najlepszym hotelu Frankfurtu, chodzi ubrany jak lord i wyleguje się na pływalni po całych dniach. I jeszcze pyskuje.

Skończyłem jeść, otarłem usta, spojrzałem na Juppa bez słowa i pokiwałem głową. Musiał być jednak kawał kamienia w tym spojrzeniu, gdyż po chwili ciszy Jupp rzekł dość płaczliwie:

– Za co ty mnie właściwie nienawidzisz? – Był pewny, że mu zaprzeczę, że będę się tłumaczył z tak ciężkiego zarzutu absurdalnego na pozór w naszych warunkach.

– Za to, że jesteś Niemcem – powiedziałem spokojnie, zaś Piotr skinął głową z aprobatą.

– Ale przecież nie zrobiłem ci nic złego, no nie? – upierał się Jupp. – Możesz mnie nie lubić, możesz mną pomiatać, uważać mnie za durnia i ofermę, ale nie wolno ci mnie nienawidzić. No, powiedz, zrobiłem ci coś złego? Ja, Jupp? Ja przecież sam uważam Hitlera i wojnę… no, mniejsza o to…

– Więc dobrze – powiedziałem bez pośpiechu – postarajmy się wyjaśnić sprawę raz na zawsze i do końca. Nienawidzę cię za to, że przychodzicie do nas siłą, przemocą, gwałtem narzucacie nam siebie, popełniacie zbrodnie, przeciw którym nie pozwalacie protestować i mordujecie tych, którzy się przed tym wszystkim bronią.

– Ale przecież nie ja! – Jupp pochylił się żarliwie nad stołem i pukał chudym palcem we własną pierś. – Nie ja! Popatrz, co ja mam z tym wszystkim wspólnego? Jestem biednym popychadłem, nie ruszam się nigdzie poza Frankfurt, nikogo nie morduję. Czego chcesz ode mnie?

– To fakt – zaświadczył Vessely. – Jupp jest bardzo przyzwoity chłopak.

– Co on powiedział? – pytał gorączkowo Pierre Marcela. – Tłumacz szybciej, idioto, już nic nie rozumiem.

– Jupp – powiedziałem – bardzo cię lubię, ale gdyby mi przyszło strzelać do ciebie, zabiłbym cię bez wahania.

– Juppa? – zgniewał się Savino. – Zabiłbyś Juppa? Za co masz go zabijać? Nie lubię takiej zapiekłej nienawiści, takiej zapienionej zaciętości.

– Ale za co? – zasmucił się Jupp. – Za co?

– Za to, że jesteście sobą, tylko sobą. Za to, że jest was tylu. Za to, że zawsze będziecie myśleć, że macie rację i takie myślenie zawsze was będzie prowadzić do zbrodni, o której będziecie przekonani, że wcale nie jest zbrodnią, lecz czymś dobrym, pożytecznym, sprawiedliwym. Nie jestem szowinistą ani przesadnym patriotą i słabo mi się robi na myśl o zabijaniu ludzi, ale wiem dobrze, że do was mógłbym strzelać z bliskiej odległości, prosto w wasze twarze, nie myśląc o tym, czy ten, do którego strzelam, jest dobry czy zły…

– Nawet do mnie? – Zasmucił się jeszcze bardziej Jupp. – Czy nie pamiętasz, jak ci dałem pół cielęcego sznycla, pierwszego dnia kiedy tu przyszedłeś? Czy nie wystarczy ci, że mnie od czasu do czasu zrzucisz ze schodów?

– Przykro mi, ale nawet do ciebie – powiedziałem, zapalając wyjęty wprost z kieszeni niedopałek. – Musisz mi to wybaczyć, Jupp.

– Potworny facet. – Abbelé wskazał głową na mnie; kończył jeść tuńczyka i miał zajęte obie ręce; był zadowolony, że już nie mówi się o nim.

– Ale wierz mi, Jupp – dodałem – że bardzo cię lubię i sprzeczność ta sprawia mi bardzo wiele kłopotu. Zwłaszcza, gdy myślę nad tym, co będę robił, kiedy tu przyjdą alianci.

– Tak właśnie mówią najgorsi bandyci – odezwał się Leo lekceważąco, ale zastrzegł się od razu, zwracając się do mnie: – Co bynajmniej nie znaczy, że mam cię za najgorszego bandytę.

Staliśmy wszyscy w sali śniadaniowej, światła były pogaszone, jedynie blask z oświetlonej a giorno sali głównej przechodził tu, wśród drogich mebli i miękkich obić ściennych, w przyjemny, ciepły półmrok. Przyszedł Brütsch i obejrzał każdego z osobna, jak dowódca pułku przed defiladą. Na jego obrzękłej od całodziennego kosztowania twarzy odbiło się zadowolenie wyższego rzędu, takie z pogranicza dumy i leciutkiej euforii, jakiej doznaje zawsze koneser na widok ukochanego dzieła sztuki. W istocie, wyglądaliśmy urzekająco: Marcel, Piotr, Savino i Pierre, bardzo wysocy, długonodzy, noszący swe fraki z niebywałą dystynkcją młodych, zapalonych zawodowców, fordanserów czy kelnerów, dla których frak jest drogim sercu mundurem z pól rozlicznych zwycięstw; pozostali dorabiali braki walorami indywidualnymi: Vessely i Leo doskonałością ubioru, umiejętnością noszenia go i dyskretną powściągliwością postawy, Abbelé wzbudzającą zaufanie statecznością, ja – nonszalancją. I tylko Jupp, w wyświechtanym fraku, za dużych, nieoczyszczonych butach i zmiętej koszuli, wyłażącej z przerwy pomiędzy spodniami a kamizelką, odbijał nieco od całości obrazu.

– Muszki w porządku? – spytał rytualnie Brütsch i wszyscy dotknęli sprawdzającym ruchem swych muszek: albowiem niewybaczalnym przestępstwem byłoby mieć źle zawiązaną, starą lub wygniecioną muszkę, a już założona przez pomyłkę muszka biała równałaby się apokaliptycznej katastrofie i oznaczałaby rychłe samobójstwo Brütscha w imię odpowiedzialności za nienaruszalny porządek świta. – A więc proszę panów kelnerów za mną na salę – wypowiedział słowa sakramentalne Brütsch; stanął przed pierwszym, najwyższym, to jest Marcelem, otworzył drzwi od offisu i poprzez offis prowadził nas gęsiego, dość wolnym krokiem na salę. Dokładnie w tym momencie stary, niderlandzki kurant w hallu zaczynał wybijać godzinę ósmą i przyznać trzeba, że takie entrée czyniło zawsze duże wrażenie na siedzących już przy stołach gościach: stoły do kolacji były na ogół zamawiane uprzednio i zajmowane parę minut przed ósmą. Sala jarzyła się wszystkimi żyrandolami, migotliwe światło tonęło miękko w bogato marszczonych, adamaszkowych zasłonach okien, odbijało się matowo od naszych namiętnie wyczyszczonych fraków, przydając niezwykłej głębi ich czerni, kontrastując je ostro z pastelem boazerii, obić i mebli, zaś harmonizując z wyostrzonym blaskiem dopucowanych nakryć, sreber, szkła i bielą obrusów. Było to rzeczywiście, w pierwszej chwili, bardzo ładne widowisko, w którym młodość naszych sylwetek i jasnoblond włosy Marcela czy Piotra nad przystojnymi, młodzieńczymi twarzami grały niepoślednią rolę, nic więc dziwnego, że jedna ze stałych bywalczyń Park-Hotelu, pani zasobna w stosunki, doświadczenia, etole futrzane i nieco już zwiędłą, choć wypielęgnowaną cerę, nie mówiła o nas inaczej jak: – Ach, już znowu Brütsch wprowadza na salę tę swoją brygadę z Hollywoodu… – Zważywszy epokę, należało jej wybaczyć nieco wojskową terminologię.

– Na deser suflet z sokiem czekoladowym – ucieszył się szeptem Pierre; był to nasz ulubiony deser, arcydzieło wiedzy, kunsztu, doświadczenia i zmysłu oszustwa pâtissiera. Wraz z Savinem i Pierre’em jako commis pracowałem na dwóch dużych stołach, nakrytych na kilka osób każdy. Przy jednym z nich odbywało się wręcz luksusowe przyjęcie sześciodaniowe, którego menu otrzymał Savino od pana Kesslera: obsadę stanowiło tu czterech dość przyzwoicie wyglądających facetów w stylu zamożnych przemysłowców z wczesnych lat trzydziestych – granatowe dwurzędówki, jedwabne krawaty z wpiętymi perłami, sygnety, złote papierośnice i trzy dość młode, bardzo modnie ubrane panie – włosy zaczesane na karku do góry lub schowane pod spadające na ramiona upięcie z tego samego materiału co suknia, czarne zamszowe pantofle na wysokim koturnie.

– Biorę hors d’oeuvres, napoje, desery – powiedziałem do Savina przy stacji, patrząc na menu. – Weź resztę.

– Cwaniak – rzekł Savinno. – Bo nie jesteś głodny po Eintopfgericht i nie masz ochoty na nic pożywnego. Serów ci się zachciewa i słodyczy, co?

– Jakbyś zgadł – uśmiechnąłem się. – Zgoda?

– Zgoda – rzekł – ale ja inkasuję rachunek.

– Oczywiście odparłem służbiście – jesteś przecież chef de rang…

Uderzył mnie lekko pięścią w brzuch z zadowolenia; był łasy na pochlebstwa jak dziecko.

– Aha – powiedział – pamiętaj o jednej butelce wina dla mnie. Najlepiej mozelskie.

Podszedłem do Brütscha, który stał na środku sali, wskazałem na nasz duży stół.

– Czy piątka otrzymuje napoje? – spytałem.

Brütsch uniósł podbródek i łypnął półprzymkniętym okiem w tamtą stronę.

– Stary Böllinghausen – mruknął – jego dyrektorzy i jakieś zdziry. Pewno ich żony. Obok masz hrabiego von Amorsbach z rodziną. Dobrze, już tam idę. – Podreptał chyboczącym się krokiem, pochylił się nad dużym stołem. – Menu pańskiego stołu przekazane jest już do kuchni, panie prezesie? – zwrócił się do najstarszego z panów w ciemnych dwurzędówkach. – Pozostają nam tylko napoje do uzgodnienia.

– Ach, Brütsch – ucieszył się kordialnie pan prezes. – Powinieneś pamiętać moje ulubione marki i roczniki.

– Notuj – rzekł Brütsch do mnie, po czym recytował: – Kieliszek duńskiej kminkówki lub kieliszek kirschu, Moselle Ravelsbach trzydzieści dwa do ryby i Assmannshäuser Rotwein rocznik dwadzieścia osiem do pieczystego, koniak Meukow do kawy. Czy tak, panie prezesie?

– Bezbłędnie – rzekł pan prezes i całe towarzystwo rozpłynęło się w pełnych uznania uśmiechach i uwagach zarówno dla perfekcji Brütscha, jak dla dobrego smaku pana prezesa oraz dla trwałego śladu, jaki wycisnęła na mózgach maître d’hótel’ów jego długoletnia działalność we frankfurckich restauracjach.

Przy stacji zjawił się naraz Kessler.

– Proszę nie brać żadnych kartek ani od prezesa Böllingnausena, ani od hrabiego von Amorsbach – rzekł do mnie i do Savina.

– Tak jest, panie Kessler – powiedział Savino.

– Taki fart nam obciął – zgrzytnąłem zębami, gdy Kessler poszedł.

– Jasne, od prezesów i hrabiów żadnych kartek, zrewanżują się już czymś tam… – Cholera… – przytaknął Savino; chwilę przedtem widzieliśmy jeszcze w marzeniach całe kilogramy mięsa i tłuszczów, jakie padną łupem naszych nożyczek przy tych dwóch stołach. – Ten prezes jest od huty żelaza – rzekł po chwili Savino, wykazując skłonność ku towarzyskim refleksjom. – Co on może takiemu Kesslerowi odpalić? Rurę?

– Pies ich jechał – powiedziałem z goryczą. – Kopniemy ich za to na parę marek.

Brütsch wręczył mi bon na wina.

– Daj im, ile chcą – powiedział i poszedł.

– W takim razie dla mnie jedną – rzucił Pierre po francusku; zawsze zaczynał doskonale rozumieć po niemiecku, gdy chodziło o jakieś nadużycia.

– Dobra, dobra – powiedziałem – nie skrzywdzę was. Pierre, ładuj hors d’oeuvres. – Podszedłem do dużego stołu i pochyliłem się nad panem prezesem. – A więc kirsch czy kminkówka, proszę łaskawego pana? – spytałem cicho, dyskretnie.

– Kminkówka, młody człowieku – odparł kordialnie – i to podwójna.

Poszedłem do baru, nalałem siedem dużych szklaneczek kminkówki i przyniosłem na srebrnej tacy. Pierre nakładał z wprawą korki z anchois z kaparkami na małe talerzyki, obok, na nieco większe, drobną kupkę sałatki z porów z krewetkami. Serwowałem wódkę, pochylając się nieco niżej nad paniami; szedł od nich pociągający zapach pięknych, zadbanych, utrzymanych w dobrobycie kobiet. Jedna odwróciła do mnie głowę; z bliska twarz jej zastanawiała, zaś odruch ten zawsze kojarzy się gdzieś odlegle z negacją: zdepilowane, wyskubane brwi i dość ostry nos odbierały tej twarzy czystość urody, nie dając w zamian ani wielkoświatowego akcentu, ani wyrafinowanej elegancji. Spojrzała na mnie z życzliwą obojętnością; uśmiechnąłem się, mówiąc:

– Łaskawa pani pozwoli… – tuż przed postawieniem przed nią kieliszka.

Przyszła mi na myśl dziewczyna z plaży. „Jaka świetna… – przypomniałem sobie wyraźnie jej wygląd. – O ile lepsza od tych tu. Chociaż… z tego samego gatunku. Takie nie dla nas, zasranych kelnerów w nieskazitelnych frakach…”. Francuskie perfumy, wionące delikatnym przypływem od stolika, nie dawały myślom wytchnienia, obracały je ciągle wokół samego przedmiotu wszelkich skojarzeń.

– Mam dwie sardynki – szepnął Pierre. – Chcesz jedną?

– Nie mam apetytu – powiedziałem – daj Piotrowi.

– Chory jesteś? – zaniepokoił się Pierre. Obojętność wobec sardynek z mej strony mogła być wyłącznie objawem jakichś niedomagań.

– Zjeżdżaj po zupy – rzekł Savino do Pierre’a. – Fil, zejdź już po wino. To potrwa, zanim je załatwisz.

Poszedłem do offisu po zmianę kieliszków do wina.

– Fil – krzyknął Leo, prując przez offis jak bolid. – Wielkie polowanie na zapiekany mózg w kokilce!

– Włączam się! – odkrzyknąłem. Rzuciłem szklanki, zleciałem na dół do kuchni i zacząłem od razu raban: – Do jasnej cholery! Gdzie są te zupy na piątkę i szóstkę? Myślicie, że jak nasz commis nie może sobie dać rady po niemiecku, to można go rolować! Jak długo trzeba jeszcze u was czekać na specjalne zamówienie Kesslera!

– Zaraz, zaraz… – zająknął się szef. – Czego ty chcesz, Leo? Należy ci się jeszcze trzy razy mózg w kokilce i masz go tu…

– Cztery – upierał się Leo. – Dałem panu bony na sześć, a dostałem tylko dwa.

– Wziąłeś trzy, złodzieju! – zdenerwował się szef.

– Co z tymi zupami? – darłem się. – Czekajcie, przyjdzie Kessler, to wam pokaże! Mamy stół specjalny!

– Przestań ryczeć, smarku – rzekł pâtissier. – Dość tego bezczelnego szumu…

Leo wstawiał już cztery mózgi na tacę.

– To dla Vesselego – rzekł po chwili, w offisie – bo prosił. Tobie załatwię suflet, nawet dwa, tylko nie zabij Juppa, dobrze?

– Wykluczone – odparłem, wracając do szklanek. – Sufletem ze sztuczną czekoladą nie kupisz jego życia. Muszę go zabić.

– Dodam ci trzy papierosy marki Abdullah – prosił Leo.

– To co innego – powiedziałem. – To zmienia postać rzeczy. Załatwione. Będzie żył. – I wybiegłem ze szklankami.

W piwnicy wziąłem najpierw cztery butelki i zaniosłem do mojej szafki w rozbieralni kelnerów.

– Assmannshäuser po ile? – spytałem staruszka piwnicznego.

– Drogi, kochasiu, drogi – wymamrotał piwniczny – sześć marek butelka.

Była to dlań cena niebotyczna, pamiętał, jak bułka kosztowała feniga, za cesarza. Wytarłem ręce z kurzu w jego granatowy fartuch, zabonowałem mu osiem butelek na numer stacji Savina i wziąłem cztery butelki na górę. „Na pewno się już nie wykoleję…”, rozmyślałem z żalem, idąc powoli po schodach: udany numer z winem nastrajał mnie zawsze lirycznie. Jeszcze teraz marzyłem dość często o swobodnym, nonszalanckim nacinaniu świata i ludzi jako jedynej godnej mnie drodze. Przemyślny, pełen fantazji kant wydawał mi się urodą życia, czerpanie pieniędzy z pokera, wyścigów i kobiet było w moich oczach szlachectwem mego czasu, korzystanie z wszelakich okazji i uderzanie frajerów nie tylko nie nastręczało mi żadnych obiekcji, lecz kryło w sobie jakiś walor moralny. Mym pozytywnym bohaterem długo był nie czyniący krzywdy farmazon, zabierający bogatym w imię atrakcyjności gestu i swoistego solidaryzmu z bogatymi. Cóż uczyniła z moją młodością wojna? Pozbawiła ją ideałów. Wprzęgła mnie w pracę produktywną i zaraziła nią. Walka z niegodziwością zniszczyła we mnie smak obijania się po życiu, pozbawiła mnie sielankowego wyobrażania młodości, której ulubioną scenerią był straszliwie zabałaganiony pokój sublokatorski czy pensjonatowy, w nim stół pełen butelek po wódce, resztek kiełbasy w papierze, kart do gry i papierosów. Budziliśmy się w mocno zużytej pościeli, zawsze gotowi do porannej fanfaronady na temat wczorajszych wspomnień, przeciągaliśmy muskularne, opalone ciała w koszulach gimnastycznych zamiast mieszczańskich pidżam, wyciągaliśmy niezmożone ramiona po porannego papierosa czy klina wódki i odmawialiśmy paciorek uciech o naszych całonocnych dokonaniach, zaczynający się nieodmiennie od słów: – Ale numer był wczoraj, co? – Tak płynęła nam młodość, której kolory były fałszywie krańcowe: albo brudnawa, monotonna, zabijająca szarzyzna zwykłej pracy i studiów, albo przesadna podejrzana jaskrawość pozłacanego życia ułatwionego. I oto wkroczyła wojna, po to chyba, by uczyć nas odpowiedzialności, pojęć dobra i zła, rozpaczy i rzetelnej roboty, czyli tego, dlaczego nie było dotąd miejsca wśród naszych filmów, rozmów i westchnień do wesołej płycizny bytu.

– Niech żyje wojna! – powiedziałem do Piotrusia w offisie, przygotowując kubełki z lodem na białe wino, podczas gdy czerwone leżało już w podgrzewaczu.

– Zwariowałeś? – mruknął Piotr.

– Wojna nie pozwoliła nam wykoleić się – wytłumaczyłem mu – dzięki niej nie spędzisz życia jako wyleniały z latami, podstarzały i stetryczały hochsztapler. Tylko nieletni, złoty młodzieniec jest atrakcyjny, kozakieria i cwaniactwo stanowią nierozłączną część młodości, o ile pretendują do uroku, a nie do nielegalnego zarobkowania. Trzeba umieć o tym zawczasu pomyśleć. Czyż nie wydaje ci się śmiesznym niebieski ptak o sztucznych zębach, pijący ziółka na woreczek żółciowy i nielubiący chodzić późno spać? Złotym młodzieńcem można być do czasu, przekuwanie tej skłonności do pewnego rodzaju życia w zasadę życia prowadzi ku śmieszności. Wojna nas przed tym ocaliła. Bójki, alkohol i dziewczęta, kibicowanie na meczach, muzyka swing i ostre, bajeczne dowcipy, kino i niekończące się partie pokera, rolowanie całego świata na forsę i na kartki żywnościowe… cóż za radość!… Ale do czasu…

– Pojęcia nie mam, o czym mówisz – rzekł Piotr – ale wydaje mi się, że mówisz niegłupio. Co ci się zresztą ostatnio rzadko zdarza – dodał przezornie. – No, chodź, popracujemy trochę dla odmiany – uśmiechnął się – trzeba zarobić parę marek i skombinować trochę wina.

– Wino już mam – rzuciłem niechętnie i westchnąłem nad jałowością wszelkiego apostolatu.

Savino i Pierre sprzątali szalki po zupie żółwiowej i rzucali mi dość naglące spojrzenia w sprawie napojów. Podciągnąłem stolik na kółkach z trunkami, skłoniłem się przed panem prezesem i podałem mu butelkę Ravelsbacha. Pan prezes potrzymał pieszczotliwie smukłą, ciemną, lecz przejrzystą flaszkę w obu dłoniach, po czym dobył monokl z kieszonki kamizelki i skrupulatnie przeczytał zielonkawo-srebrną etykietkę, pełną gotyckich liter.

– Owszem, młody człowieku – rzekł do mnie. – W porządku. Możesz nalewać.

Jak spod ziemi wyrósł Brütsch z kieliszkiem od wina w jednej, a z korkociągiem w drugiej ręce, wyjął mi butelkę z dłoni, skłonił się wszystkim przy stole, nieporównanie wprawnym ruchem odkorkował, nalał sobie trochę do kieliszka, wolno, nie przechylając do tyłu smakował napój, mlaszcząc lekko wargami, po czym rzekł do pana prezesa:

– Z czystym sercem mogę polecić. Bukiet subtelny, smak przetrawiony.

Oddał mi butelkę, rozpocząłem ceremoniał nalewania białego wina. Brütsch, Savino, Pierre stali przez cały czas nieporuszenie koło stołu, w postawie zasadniczej.

– Gdzie masz kwit rachunkowy? – spytałem po chwili, przy stacji Savina.

– Ile wziąłeś? – spytał Savino.

– Dwie dla ciebie, po jednej dla Pierre’a i dla mnie.

– Dużo, cholera…

– Na pewno wypiją jeszcze ze dwie.

– Zaczekaj, wstawię na końcu.

– Tylko nie pomyl się. Już raz zrobiłeś ten numer, pamiętasz? Na rachunku było o trzy więcej niż na przebitce, ty baranie.

– Nie, nie…

– Pokaż rachunek.

– Tu go masz.

– Sardynki, już widzę, wkitowałeś na chama?

– Też muszę coś jeść, no nie? Przy takiej robocie…

– Uważaj, ten prezes nie jest taki jeleń, na jakiego wygląda. A ja chcę jeszcze trochę sera.

– To urwij w kuchni. Nie będę już dobijał do kwitu.

– W kuchni Dunkierka. Gonitwa sprzedażna za mózgiem i sufletami. Pilnują jak cholera. Ser możesz władować. Nie troknie się.

– Zobaczę, ale ci nie przyrzekam. Zorientuje się. Zresztą sam mam ochotę na trochę sera. Dziś gorgonzola i allgauer.

– Pamiętaj, ten Böllinghausen daje bombowe napiwki. Skonstruuj przytomnie sumę, to trafimy ze dwadzieścia marek. I bez żadnych numerów, ty neapolitański gangsterze, słyszysz?

– No, wiesz… – Savino poczuł się wyraźnie dotknięty. – Jak możesz tak myśleć?

– Mogę. Wino kosztuje dwadzieścia cztery marki. Po sześć marek butelka. Wszystko rozliczymy razem. Wyłożysz, a ja i Pierre zwrócimy ci, o ile napiwek nie pokryje. Kapujesz?

– Okey, Fil…

– Co to za wrogie zwroty? Mogą cię wylać z partii faszystowskiej za takie odezwanie. Uważaj!

– Mam krewnych w Chicago – westchnął Savino. – Są właścicielami restauracji. Jak tylko przegramy tę wojnę, pojadę tam popracować. Może się we mnie zakocha jakaś żydowska plutokratka…

„Przegląd Kulturalny”, 1960

Opowiadanie „Kolacja” w nieco zmienionej wersji stanowi fragment powieści Leopolda Tyrmanda „Filip”.

SPIS TREŚCI

NA ATLANTYKU WZDŁUŻ WYBRZEŻY NORWEGII…

„BŁYSKAWICĘ” SŁYCHAĆ W OSLOFIORDZIE

POKÓJ LUDZIOM DOBREJ WOLI…

KOLACJA