Text copyright © 2014, Mary Ellen Tyrmand, Matthew Tyrmand

This edition copyright © 2014, Wydawnictwo MG

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw.

ISBN: 978-83-7779-227-8

Projekt okładki: Elżbieta Chojna

Skład i łamanie: Jacek Antoniuk

Korekta: Agnieszka Zielińska

www.wydawnictwomg.pl

kontakt@wydawnictwomg.pl

handlowyMG@gmail.com

Konwersja do formatu MOBI:

Legimi Sp. z o.o. | www.legimi.com

CZĘŚĆ I

Siekiera, motyka…

(Renau)

Dzień deszczowy i ponury…

1.

Poznajemy Stukułkę.
– Wojna przy dobrych chęciach.

Chwila, w której poznajemy Jana Franciszka Stukułkę, porucznika służby czynnej 305 pułku piechoty, jest cząstką drugiego dnia wojny, kiedy to Polska stała się początkowo natchnieniem świata[1], później zaś, pod koniec – nieodzownym elementem popularnej gry pt. „Co mam zrobić z tym fantem, który trzymam w ręku?”.

Stukułka stał właśnie wyprostowany w dymniku przyjemnej, chłopskiej chaty nieopodal Lidzbarka i bacznie lornetował wokoło. Żołnierze jego kompanii byli doskonale zamaskowani i na razie chwalili sobie wojnę bez zająknienia. W chwili, gdy Stukułka skonstatował podejrzany ruch pod widocznym w oddali lasem, uśmiechając się przy tym z cicha, pewien plutonowy nazwiskiem Kubaj zameldował mu sprężyście i niefrasobliwie, że według dopiero co otrzymanej depeszy front został przerwany i Niemcy otaczają ich ze wszystkich stron.

– Dziękuję – rzekł służbiście, lecz uprzejmie Stukułka – możecie odejść. Zaraz… Ze wszystkich stron, powiadacie? Czy od południowego wschodu też?

Plutonowy Kubaj spojrzał gołym okiem na południowy wschód.

– Melduję, że nie, panie poruczniku – odparł ochoczo.

– To w porządku. Wobec powyższego sytuacja nie jest bez wyjścia, a zatem nie ma powodów do obaw ani tym bardziej do paniki. Natychmiast przygotować kompanię do wymarszu – zarządził energicznie Stukułka. – Niemcy nacierają od lasu i nie widzę powodu, dla którego mielibyśmy się bić z nimi właśnie tutaj, co, jak widać, musi im z jakichś nieznanych mi przyczyn specjalnie dogadzać. Ponieważ zaś front jest przerwany, nasze wycofanie się nic nie zepsuje, a może kiedyś okazać się zbawienne.

Plutonowy Kubaj zasalutował, wpatrzył się w swego dowódcę jak w tęczę i opuścił strych. W kilka minut później kompania opuszczała w nienagannym ordynku wioskę, przy czym żołnierze nie przestawali gryźć czekolady z przypadkowo zafasowanej w podwójnej ilości racji.

Laicy w zakresie wojskowości, zwłaszcza wychowani na powieściach Wacława Gąsiorowskiego, mogliby mieć jakieś zastrzeżenia w stosunku do postępku Stukułki wobec wroga. Okazaliby tym samym równą ignorancję, jak śmieszny i nieco obrzydły konwencjonalizm myślenia, według którego odznaczenia i awanse na wojnie zdobywa się wyłącznie w drodze walki.

Przykład Jana Franciszka Stukułki jest tego żywym zaprzeczeniem; w wojnie współczesnej, albo raczej sposobie prowadzenia wojny, umiejętność oszczędzania podkomendnych daleko jest wyżej ceniona od umiejętności ich tracenia, zwłaszcza gdy odniesienie zwycięstwa nie wchodzi w rachubę. Stukułka pojął tę prawdę bardzo wcześnie, aczkolwiek była ona niesłychanie postępowa, czasem wręcz odpychająca dla zacofanych pojęć reszty naszego korpusu oficerskiego, dla którego atak na czołgi z lancami albo ucieczka w rozsypce po nieudanej próbie oporu wydawały się bardziej godnymi pochwały od troskliwego baczenia na całość powierzonych sobie żołnierzy.

Stukułka, opuściwszy wraz ze swą kompanią wieś, ruszył na poszukiwanie reszty swego pułku i swej dywizji. Nie było ono takie proste, to poszukiwanie, za to długotrwałe, czyli aż do końca wrześniowej kampanii. Zwłaszcza sztab pułku i sztab dywizji posiadały nadzwyczajne zdolności dematerializacyjne. Stukułka szukał więc sztabu i unikał walki, wychodząc z ze wszech miar słusznego założenia, że na nią ma zawsze czas, zaś nie ma wyraźnych rozkazów, jak i kiedy powinien zacząć walczyć.

Po trzech dniach takiego precyzyjnego wycofywania się w najlepszym ładzie kompania Stukułki zwiększyła się o kilkudziesięciu samotnych żołnierzy z rozbitych oddziałów. W dwa dni później przyłączyły się doń dwa całe plutony bez oficerów.

Po dniach czterech Stukułka, z właściwym sobie taktem i opanowaniem, niezawodzącym go w tych ciężkich czasach, dowodził batalionem. Sztabu nie było widać, chodziły tylko mętne o nim słuchy. Stukułka starannie unikał kontaktu z nieprzyjacielem, w czym przejawiał nieprzeciętne zdolności strategiczne i taktyczne.

Pod Modlinem przekroczył Wisłę i pomaszerował w stronę wroga. W błyskawicznym wypadzie odciął całą niemiecką kolumnę aprowizacyjną i zaopatrzywszy swoich żołnierzy, zarządził jednodniową przerwę w działaniach wojennych. Była właśnie niedziela i Stukułka, w specjalnym rozkazie, ogłosił obowiązkowe golenie dla wszystkich. Nazajutrz przybyła do niego drużyna z jego własnej dywizji, od której dowiedział się o miejscu ewentualnego pobytu sztabu. Przekroczył więc Wisłę pod Wyszogrodem, a potem jeszcze trzy razy przekraczał Wisłę tam i z powrotem, w rozmaitych miejscach, nie będąc niepokojony ani razu przez niemieckie lotnictwo. Wśród żołnierzy zaczęły krążyć pogłoski o szczęśliwej ręce Stukułki, która wyprowadzi ich niechybnie cało z tej awantury.

W tym czasie szosy pełne już były uchodźców i zdezorganizowanych jednostek. Widok doskonale odżywionych i nienagannie wyekwipowanych szeregów Stukułki budził ogólną sympatię i ciche nadzieje. Kobiety i chłopi chętniej dawali im papierosy i pożywienie niż obdartym uchodźcom i pokrwawionym w bitwach rozbitkom. Wielu spośród niedobitków chciało przyłączyć się do Stukułki, lecz on godził się jedynie na ludzi porządnie i schludnie umundurowanych, których broń znajdowała się w absolutnym porządku. Nie był pewien, czy w końcu nie stoczy ważkiej bitwy, i miał najszczersze chęci stanąć wtedy na wysokości zadania.

W połowie września Stukułka dowodził stanem liczbowym pułku, a nieco później – brygady. Ciężarówki, które stanowiły tabory, upstrzone były napisami w tym rodzaju: „Trzymajcie się Stukułki – gwarancji bezpieczeństwa i przeżycia!!!”, „Niech żyje Stukułka i niech nas prowadzi!”, „Aby dalej!!!”, „Kto ze Stukułką ten pewien!!!”.

Oczywiście, napisy te były samorzutnym dowodem uznania ze strony podkomendnych i nie miały nic wspólnego z propagandą. Stukułka kazał je ścierać, lecz co rano wykwitały, jak uwielbienie, na nowo. Znaczenie agitacyjne zaś miały pierwszorzędne, tak że w drugiej połowie września Stukułka prowadził za sobą niemal dywizję, na której czele wmaszerował pod koniec kampanii do miasteczka Klasterupki, w okolicach Zaleszczyk.

W Klasterupkach bawił właśnie z lekka zdezorientowany rozwojem sytuacji generał dywizji Krupa-Miącki, który na widok wspaniale prezentujących się wojsk Stukułki wzruszył się i ucieszył na przemian, będąc przekonanym, że to Francuzi w polskich mundurach wylądowali nad Dniestrem i przychodzą z pomocą w samą porę. Wyprowadzony z błędu przez meldującego się Stukułkę, stanął jednak na wysokości zadania i wygłosił przemówienie, dzięki któremu dał się poznać jako drugi, obok Stukułki, prekursor współczesnych, postępowych i wybiegających naprzód koncepcji i prądów w wojskowości tego wieku, czym uratował honor polskiej wiedzy wojskowej i miesięcznika „Bellona”, którego był współpracownikiem. Oto, co powiedział generał przed frontem żołnierzy:

– Żołnierze, podoficerowie i poruczniku Stukułko! Chwalebnie wypełniliście swój obowiązek wobec ojczyzny, dając dowód niezwykłej w tej kampanii celowości działania. Z chwilą, gdy dwie potężne armie zalały nasz kraj, obowiązkiem każdego Polaka jest jak najuporczywiej pozostawać przy życiu, czekać i patrzeć, co z tego wyniknie. Walka w takich okolicznościach jest zaprzeczeniem wszelkich teorii militarnych, w myśl praktycznej zasady: „Z czym do gościa”. Poruczniku Janie Franciszku Stukułko! Za złożone nieopodal pola chwały dowody przezorności i rozsądku mianuję cię kapitanem, z natychmiastową ważnością tej nominacji. Nie sztuka jest wykrwawić się na próżno, tego rodzaju przykładów znajdziemy w naszej historii pod dostatkiem. Natomiast twój czyn, Stukułko, mało ma równych sobie.

To mówiąc, ucałował Stukułkę w oba policzki, odpiął ze swej piersi order i przypiął go Stukułce. Nie znam dokładnie nazwy ani charakteru tego odznaczenia, mam jednak niezbitą pewność, że nie było ono za waleczność. Po czym generał rzekł:

– Kapitanie Stukułko. Jaki jest dokładnie stan liczbowy pańskiej grupy?

– Jest mi przykro, generale – odparł Stukułka – lecz mogę podać panu jedynie straty. Dokładnego efektywu nigdy nie znałem. Na oko wynosi około ośmiu tysięcy ludzi.

– A straty?

Stukułka wyprężył się służbiście.

– Melduję posłusznie: jeden szeregowiec utopił się w czasie przewidzianej regulaminem kąpieli w Wieprzu, trzech zabili lotnicy niemieccy, biorąc ich za uchodźców, dwóch zmarło wskutek zatrucia zepsutymi konserwami rybnymi firmy Polryb z Pucka, którą trzeba będzie po wojnie przykładnie ukarać, jeden znalazł zatruty papieros, jakie hitlerowcy w podstępny sposób rozsiewali z samolotów, i udusił się. Rannych mamy czterech, jednego kopniętego przez konia i jednego z ostrym zapaleniem wyrostka robaczkowego.

– Wspaniale – szepnął generał z zachwytem. – Proszę notować – rzucił w stronę swego adiutanta, krostowatego młodzieńca z widocznie dobrej rodziny – 7 993 ludzi do internowania. Ja na czele, za mną ranni, chorzy na ślepą kiszkę i inni. Dokładne miejsce i czas przekroczenia granicy podam panu za godzinę. Historia o nas nie zapomni… – dodał marzycielsko.

Gdy nieco później Stukułka szedł jedną z uliczek Klasterupek, oczom jego przedstawił się następujący widok: kilkudziesięciu płaczących rozdzierająco żołnierzy otaczało niewysokiego, ciemnowłosego strzelca z cenzusem, nazwiskiem Anastazy Rosenblum, który czytał im na głos z nieskazitelną dykcją popularny niegdyś chorał Kornela Ujejskiego, zaczynający się od słów: „Z dymem pożarów, z kurzem krwi bratniej…”. Wszyscy wokoło płakali rzewnie, zaś jeden z żołnierzy, znany dobrze w okolicach placu Kazimierza w Warszawie pod przydomkiem Zdzisiek Świderek (trafne to nazwisko, jak wynikało z zapisków pułkowego oficera informacyjnego, otrzymał on za usiłowanie dokonania morderstwa za pomocą kelnerskiego korkociągu, za które odpowiadał pięcioletnim więzieniem) bił się głucho w piersi i zawodził straszliwym głosem, przerywanym nieznaczną czkawką:

– Taka nasza tam i z powrotem w ucho, w serce, w wątrobę, w sumienie sepleniona mać! Ojczyzna ginie, a my nic? Nie dam! Wy tacy owacy! Po moim trupie! Bić!

Ten wstrząsający, a zarazem rozczulający obraz, gdy najmniej uprzywilejowani synowie tej ziemi wyrażali najgłębszy żal nad jej nieszczęściem, zmusił Stukułkę do intensywnego namysłu. „Prawdą jest”, mówił sobie w duchu, „że wszystko, co czynimy od drugiego września jest znakomicie wykonaną ucieczką. Wyższość jej nad innymi ucieczkami jest niezaprzeczalna; rozsądek zarówno polityczny, jak i życiowy nakazuje nam cieszyć się z takiego rozwiązania, tym bardziej, że w terminologii militarnej działania nasze są prawidłowym cofaniem.

Niemniej wszyscy odczuwamy niesmak i niezadowolenie, co jest tym dziwniejsze, iż wiemy w tej chwili dokładnie, że: 1. wojna ta była politycznym samobójstwem, 2. byliśmy do niej zupełnie nieprzygotowani, 3. wodzowie nasi okazali karygodne niedbalstwo, jeśli nie niedołęstwo, 4. wróg był przygniatająco silniejszy, 5. kierownicy naszego życia państwowego zdali nader słaby egzamin dojrzałości, 6. nasi sprzymierzeńcy pozostawili nas na pastwę losu, nie pomagając nam niczym, jeśli nie liczyć kilku łzawych okrzyków przez radio, 7. w ogóle nie można było nic pozytywnego zrobić. A jednak płaczemy i chcemy się bić.

Czym to wytłumaczyć? Chyba tylko tym, że uczuciem daleko skuteczniej pchającym do walki niż odwaga jest wstyd. Rzecz jasna – wstyd przed innymi i wstyd przed samym sobą, który jest równie silny jak pierwszy, a na którym zbudowano szereg naszych zasad etycznych i instytucji społecznych. My zaś, Polacy, mamy szczególnie rozwinięty zmysł wstydu; wstydzimy się całować publicznie z dziewczętami, wstydzimy się upominać o pożyczone pieniądze, a także wstydzimy się nie umierać na ojczyznę. I tak jest bardzo dobrze”.

Stukułka przedarł się przez tłum, stanął obok strzelca z cenzusem, Rosenbluma, i powiedział:

– Żołnierze! Godna uwielbienia jest wasza żądza walki, lecz nie zapominajcie, że mamy już poza sobą czyny bohaterskie. Czyżbyście zapomnieli o operacji przeciwko niemieckiej kolumnie prowiantowej? Była to akcja wybitnie ofensywna i zakończona naszym pełnym sukcesem.

Stojący w pierwszym szeregu zapłakany żołnierz w cywilu – właściciel niewielkiego sklepiku kolonialnego z Sandomierza – skrzywił się gorzko i rzekł głosem nabrzmiałym szyderstwem:

– Jak pan może, panie poruczniku, wspominać te chwile obżerania się czekoladą, konserwami i zaciągania się papierosami Juno! A gdzież krew i chwała, odwet za spalone sadyby i płatki białych róż?… Czy były wtedy?

– Nie było – przyznał Stukułka – i mnie też jest z tego powodu niewyraźnie, zwierzę się wam.

Potem przy śpiewie „Roty” i wbrew rozpaczliwym próbom układania historii przez generała KrupęMiąckiego kapitan Stukułka wyruszył z Klasterupek na czele swych ludzi na poszukiwanie wroga, walki i honoru. Niemcy nie dali na siebie długo czekać, otoczyli wkrótce bardzo dokładnie i ze wszystkich stron wojsko Stukułki i rozpoczął się bój. Żołnierze ginęli mężnie i zaciekle; zniszczyli kilka czołgów za pomocą granatów ręcznych; ośmiokrotnie podrywali się do ataku na bagnety i padali, zdziesiątkowani ogniem sprzężonych karabinów maszynowych najnowszego systemu „Bergmann 1940”.

Wreszcie, za dziewiątym razem udało im się dobiec do stanowisk Niemców. Zaczęła się walka wręcz, w czasie której wykłuto wszystkich Niemców w najbliższym zasięgu, zaś uśmiech najwyższej satysfakcji okrasił lica kapitana Stukułki, plutonowego Kubaja, Zdziśka Świderka, Anastazego Rosenbluma i sklepikarza z Sandomierza.

W kilka minut potem wszyscy oni zostali wybici co do nogi koncentrycznym ogniem armatek broni pancernej z ustawionych dokoła czołgów. Ocalał jedynie Stukułka, który doczołgał się do pobliskiego brzeźniaka, gdzie spotkał żołnierza swej kompanii, starego Białorusina nazwiskiem Prokopiuk, który właśnie zmieniał stare onuce na świeże zapasowe. Stukułka ucieszył się bardzo na jego widok, czego nie można było powiedzieć o Białorusinie.

– No czuję się świetnie – powiedział Stukułka. – To wszystko było bardzo niepoważne, ale spełniliśmy nasz obowiązek. Nareszcie będę mógł cierpieć z czystym sumieniem.

– To całe szczęście – odparł uradowany Prokopiuk. Jego początkowa nieufność wypływała z przypuszczenia, że Stukułka każe mu się jeszcze bić – bo ja właśnie wybieram się do domu. Szkoda mi pana, panie poruczniku. Jest pan całkiem niegłupim człowiekiem, a takim u nas ciężko.

To mówiąc, wyrzucił stare onuce. Za chwilę wpadł na nich patrol niemiecki przetrząsający pobojowisko. Białorusin poddał się bez walki, podniósł tylko porzucone onuce, złożył je starannie i schował. Stukułka szamotał się przez krótki czas, kopnął nawet dowodzącego patrolem feldfebla z całych sił w kostkę. Niemiec zawył z bólu, Stukułka został ogłuszony uderzeniem kolby i w ten sposób dostał się do niewoli.

Podkreślam ten moment usilnie, gdyż niektórzy z innych biografów Stukułki pomijają milczeniem prawdziwy bieg wypadków i sugerują, jakoby Stukułka, zgodnie z niejakim fatalizmem, poddał się bez oporu. Nie, Stukułka został obezwładniony w gwałtownej, męskiej walce; jest to być może niekonsekwencja w rysunku postaci, lecz jest to także czarujący dowód (wśród kwadrylionów innych dowodów), że człowiek to rzecz trudna i bardzo niejasna.

Nie wiedział tylko, biedny Stukułka, że ostatni jego czyn w tej kampanii był dobrym uczynkiem, albowiem feldfebel ów, nazwiskiem Immergluck, zaniemógł wskutek tego kopnięcia na ropień kostny, zwolniony został ze służby frontowej i przesiedział resztę wojny w zdrowiu i cieple jako intendent wojskowego domu publicznego dla urlopowiczów i rekonwalescentów w Karlsbadzie.

* * *

W roku 1946 ukazało się w Londynie dwutomowe dzieło sir Johna Kimballa o współczesnym prowadzeniu wojny w świetle najnowszych osiągnięć. Epopei wrześniowej porucznika (później kapitana) Stukułki w dziele tym poświęcony został cały rozdział pt. „The Stukułka case – Polish attainments and errors in the campaign of autumn 1939”.

Brytyjski teoretyk wyraża się z najwyższym uznaniem o tym, co nazywa taktyką regresyjną Stukułki, zapewniając, że królewscy generałowie w czasie kampanii 1940 roku w Holandii, Belgii i Francji, ściślej mówiąc – w Dunkierce, postarali się o skrupulatne wykorzystanie szeregu doświadczeń polskiego oficera. Natomiast samo zakończenie wydaje się Anglikom błędem, nieporozumieniem i karygodnym załamaniem psychicznym.

Sir John nie może pojąć tego, co stało się po opuszczeniu Klasterupek. Niemniej zasługi Stukułki, jako pioniera współczesnego systemu wojennego myślenia, bazującego na jak najdalszej oszczędności życia powierzonych mu żołnierzy, zostały całkowicie przez Kimballa uwypuklone.

W wiele lat później kapitan Stukułka usiłował osobiście wyjaśnić mu pewne rzeczy. Stary, zasłużony generał brytyjski o porcelanowobłękitnych oczach i srebrnych, sumiastych wąsach ściskał serdecznie dłoń Stukułki, lecz nie przestawał kiwać powątpiewająco głową, przyznając, że nic nie pojmuje z wywodów kapitana. Tym samym sąd jego o bitwie w rejonie Klasterupek pokrył się z grubsza z sądem Białorusina Prokopiuka, tego, który chciał wracać do domu, o osobie Jana Franciszka Stukułki.

[1] William-Fernando Lubitschek: „Franklin Delano Roosevelt – Przemówienia oraz niektóre określenia”, tom III, s. 331, wyd. Sayere & Sayers N.Y.

SPIS TREŚCI

CZĘŚĆ I

1. Poznajemy Stukułkę. – Wojna przy dobrych chęciach.

2. Niektóre dane biograficzne o młodości Jana Franciszka Stukułki

3. Pierwsza podróż z cyklu przymusowych – rozliczenia patriotyczne – psalm „Nad wodami Babilonu” w zaplombowanym wagonie – sprawy na pozór niejasne, a przecież logiczne.

4. Dociekania charytatywne Stukułki. – Epizod litewski w stylu epoki. – Józef Codzienny ukazuje się na chwilę i wpływa na decyzję

5. Mściciele Orła Białego. – Miłość i sprawa. – Casus: Bajorak. – Nieporozumienie przy ulicy Odyńca. – O złym i dobrym po wyjściu z Kościoła Zbawiciela.