Tytuł oryginału: The Wealth and Poverty of Nations

Why Some Are So Rich and Some So Poor

Konsultacja: Tadeusz Kowalik

Projekt okładki: Karolina Michałowska-Filipowicz

Redakcja: Barbara Gruszka

Redakcja techniczna: Sławomir Grzmiel

Skład wersji elektronicznej: Robert Fritzkowski

Korekta: Kamil Kowalski

Mapa wykorzystana na okładce

© Bettmann/Corbis/FotoChannels

© 1998 by David S. Landes. All rights reserved

© for the Polish edition by MUZA SA, Warszawa 2015, 2020

© for the Polish translation by Hanna Jankowska

ISBN 978-83-287-1501-1

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

Warszawa 2020

Wydanie II

FRAGMENT

Moim dzieciom i wnukom
– z wyrazami miłości

„Przyczyny bogactwa i nędzy narodów – przedmiot wszystkich dociekań ekonomii politycznej”

Malthus do Ricarda, list z 26 stycznia 1817 roku[1]

Spis treści

Wstęp i podziękowania

Przedmowa

1 Nierówności, jakie stwarza natura

2 Jak sobie radzono z uwarunkowaniami geograficznymi: Europa i Chiny

3 Wyjątkowość Europy: odmienna droga

4 Wynalezienie wynalazku

5 Wielkie otwarcie

6 Hej, na wschód!

7 Jak powstawało imperium

8 Gorzko-słodkie wyspy

9 Imperium na wschodzie

10 Z umiłowania zysku

11 Golkonda

12 Zwycięzcy i przegrani: bilans imperium

13 Na czym polegała rewolucja przemysłowa

14 Dlaczego Europa? Czemu właśnie wtedy?

15 Brytania i inni

16 Dogonić Albion

17 Gdy chcesz robić pieniądze, musisz je najpierw mieć

18 Wiedza jako bogactwo

19 Pogranicza

20 Droga Ameryki Południowej

21 Państwo Środka: zastój i regres

22 Japonia: ostatni będą pierwszymi

23 Epoka Meiji

24 Na manowcach historii?

25 Imperium i co dalej

26 Utrata przywódczej pozycji

27 Zwycięzcy i…

28 Przegrani

29 Jak tu doszliśmy? Dokąd zmierzamy?

Bibliografia

Przypisy końcowe

Przypisy

Wstęp i podziękowania

Mam zamiar przedstawić w tej książce historię świata. Nie będzie to jednak wielokulturowe, antropologiczne ujęcie, wychodzące z założenia, że wszystkie ludy są równe, a historyk stara się każdemu poświęcić tyle samo uwagi. Wymyśliłem sobie, iż prześledzę i spróbuję zrozumieć główny nurt gospodarczego rozwoju i modernizacji: jak to się stało, że znaleźliśmy się w miejscu, w którym jesteśmy, i co osiągnęliśmy. Takie zakreślenie celu pozwala się bardziej skupić na niektórych sprawach bez próby objęcia całości. Ale i tak jest to ogromne zadanie, wymagające długich przygotowań i w najlepszym wypadku stanowi pierwsze przybliżenie tematu. Nie dokonałbym tego bez wkładu i rad innych osób – kolegów po fachu, przyjaciół, studentów, dziennikarzy, zmarłych i żywych świadków wydarzeń historycznych.

Bardzo wiele zawdzięczam przede wszystkim kolegom i studentom z Columbia University, University of California w Berkeley, Harvard University oraz innych uczelni, gdzie krócej przebywałem. Wiele się zwłaszcza nauczyłem, prowadząc zajęcia i wykłady w ramach programu studiów społecznych oraz Core Curriculum na Harvard University. Była to dla wykładowców okazja do kontaktów ze studentami i asystentami o wielostronnych zainteresowaniach, z różnych wydziałów. Musieliśmy stawiać czoło błyskotliwym, zadziornym, niezależnie myślącym ludziom, których nie onieśmielała różnica wieku, statusu i doświadczenia.

Także, dzięki wyjątkowemu zrozumieniu, jakie okazała dr Alberta Arthurs, wsparcia niniejszej książce udzieliła od samego początku Fundacja Rockefellera, finansując prace badawcze, kwerendę i pisanie, a także organizując spotkanie grupy naukowców, którzy mogli się nawzajem inspirować i wymieniać myśli w przepięknej Villa Serbelloni w Bellagio we Włoszech, tam gdzie Pliniusz Młodszy łączył niegdyś pracę z kontemplacją piękna i odpoczynkiem nad brzegami jeziora Como. Łatwo ulec takiej pokusie. Owocem spotkania była książka Favorites of Fortune (pod redakcją Patrice’a Higonneta, Henry’ego Rosovsky’ego i moją), napisałem tam również pierwszy esej na temat współczesnej historiografii ekonometrycznej rozwoju Europy. Do osób, które pomogły wtedy i przy innych okazjach, należą obaj współredaktorzy – Higonnet i Rosovsky, a także Robert Fogel, Paul David, Rudolf Braun, Wolfram Fischer, Paul Bairoch, Joel Mokyr, Robert Allen, François Crouzet, William Lazonick, Jonathan Hughes, François Jequier, Peter Temin, Jeff Williamson, Walt Rostow, Al Chandler, Anne Krueger, Irma Adelman i Claudia Goldin.

Fundacja Rockefellera wspomogła również dwie konferencje tematyczne – jedną, w 1988 roku, dotyczącą Ameryki Łacińskiej, drugą, poświęconą problematyce płci kulturowej (gender) w aspekcie działalności gospodarczej i rozwoju, w roku następnym. Wśród osób, które wiele wniosły do inspirującej wymiany myśli, chciałbym wymienić Davida Rocka, Jacka Womacka, Johna Coatswortha, Davida Felixa, Steve’a Harbera, Wilsona Sizugana, Juana Domingueza, Wernera Baera, Claudię Goldin, Albertę Arthurs i Judith Vichniac.

Bardzo wiele zawdzięczam również Armandowi Clesse’owi i Luksemburskiemu Instytutowi Studiów Europejskich i Międzynarodowych. Pan Clesse wielce się przyczynił do zmobilizowania naukowców i intelektualistów do dyskusji i analizy współczesnych problemów politycznych, społecznych i gospodarczych. Główny interesujący go temat to „witalność” narodów, w szerokiej interpretacji oznacza to wszystko, co ma związek z narodowymi dokonaniami (performance). Dzięki jego inicjatywie odbyła się seria konferencji, których owocem były nie tylko zbiory opublikowanych prac, ale rozszerzająca się, bezcenna sieć kontaktów osobistych między uczonymi i specjalistami. Konferencja organizowana przez Clesse’a łączy w sobie wspaniałe cechy akademickiej debaty oraz wydarzenia towarzyskiego – jest to ćwiczenie w wyrażaniu zgodnych i niezgodnych poglądów, przebiegające przeważnie w przyjaznej atmosferze. W 1996 roku pan Clesse zorganizował spotkanie poświęcone nieukończonemu jeszcze maszynopisowi tej książki. Przybyli na nie między innymi: William McNeill, historyk globalny i pod względem wszechwiedzy godny następca Arnolda J. Toynbeego; Stanley Engerman, wspaniały znawca i krytyk prac z zakresu historii gospodarczej Ameryki; Walt Rostow, jedyny chyba uczony, który powrócił do pracy badawczej po długim stażu w służbie państwowej; Rondo Cameron, samotny rycerz prowadzący krucjatę przeciw koncepcji i pojęciu rewolucji przemysłowej; Paul Bairoch i Angus Maddison, skrzętni zbieracze i rachmistrze liczb dotyczących wzrostu i produktywności.

Podobne spotkanie, poświęcone wyjątkowości cywilizacji europejskiej, odbyło się w czerwcu 1996 roku w Izraelu. Sponsorem była Fundacja Rotszylda – Yad Ha-Nadiv (koordynator – Guy Stroumsa). Oprócz uczestników poprzedniej konferencji przybył nań zespół specjalistów od historii średniowiecznej oraz innych dziedzin: Patricia Crone, Ron Bartlett, Emanuel Sivan, Esther Cohen, Yaacov Metzer, Miriam Eliav-Feldon, Richard Landes, Gadi Algazi i inni.

Miałem także okazję do skonfrontowania części zebranego tutaj materiału na innych forach, takich jak spotkania w Ferrarze i Mediolanie (Bocconi University) w 1991 roku, III Curso de Historia de la Técnica na Uniwersytecie w Salamance w 1992 roku (organizatorzy: Julio Sánchez Gómez i Guillermo Mira), konwencja Włoskiego Stowarzyszenia Historyków Gospodarki w 1993 roku (sekretarz: Vera Zamagni) poświęcona tematowi: „Innovazione e Sviluppo”, kolejne sesje Economic History Workshop (warsztatu nt. historii gospodarczej) na Harvard University, „Jornadas Bancarias” argentyńskiego Asociacion de Bancos de la Republica Argentina w Buenos Aires w 1993 roku (temat: „Las Estrategias del Desarrollo”), kongres w Hull w Anglii w 1993 roku (Economic History Society, Tawney Lecture), konferencja na Cambridge University – „Zmiana technologiczna a rozwój gospodarczy” (organizator: Emma Rothschild) w 1993 roku, kolokwium Jacques’a Marseille’a i Maurice’a Lévy-Leboyera (Institut d’Histoire économique, Paryż 1993) – „Les performances des enterprises françaises au XX siècle”, konferencja „Konwergencja czy upadek historii gospodarczej w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych” na Notre Dame University w 1994 roku (organizatorzy: Edward Lorenz i Philip Mirowski, sponsor: Donald McCloskey), sesja poświęcona rewolucji przemysłowej (organizator: John Komlos) na XI Międzynarodowym Kongresie Historii Gospodarczej w Mediolanie w 1994 roku oraz sesja Social Science History Association w Atlancie w 1994 roku.

Wymienię także wykłady na uniwersytetach w Oslo i Bergen w 1995 roku (organizatorzy: Kristine Bruland i Fritz Hodne), sympozjum w Paryżu w 1995 roku poświęcone dziełu Alaina Peyrefitte’a („Valeurs, Comportements, Développement, Modernité”, organizator: Raymond Boudon), na którym omawiano między innymi regionalne różnice w rozwoju gospodarczym krajów Europy, oraz sympozja na temat „The Wealth and Poverty of Nations” w Reggio Emilia i na Uniwersytecie Bocconi w Mediolanie (organizator: Franco Amatori).

Przypomnę też konferencję na Uniwersytecie w Oslo w 1996 roku poświęconą „Technologicznym rewolucjom w Europie, w latach 1760–1860”, pod przewodnictwem Kristine Bruland i Maxine Berg. W tym samym roku w Fondazione Eni Enrico w Mediolanie odbyła się konferencja na temat „Technologia, środowisko, ekonomia i społeczeństwo” (organizatorzy: Michele Salvati i Domenico Siniscalco). W 1997 roku odbyło się w Madrycie spotkanie przygotowawcze przed przyszłym XII Międzynarodowym Kongresem Historii Gospodarczej na temat: „Gospodarcze konsekwencje imperium w latach 1492–1989” (organizatorzy: Leandro Prados de la Escosura i Patrick K. O’Brien).

Nie trzeba dodawać, że każde z tych spotkań, poświęconych określonej tematyce, pozwoliło mi lepiej zrozumieć zarówno temat w szerokim ujęciu, jak i jego szczególne aspekty.

Spotkań tych, a także rozmów i konsultacji z różnymi osobami było tak wiele, że niełatwo zestawić pełną listę osób, które okazały mi pomoc przy tych i innych okazjach. Wymienię najpierw swoich nauczycieli, których wykłady i przykład pozostały w mojej pamięci. Są to: A.P. Usher, M.M. Postan, Donald C. McKay, Arthur H. Cole. A oto moi koledzy z wydziałów ekonomii i historii na Columbia University: Carter Goodrich, Fritz Stern, Albert Hart, a zwłaszcza George Stigler, na University of California w Berkeley: Kenneth Stampp, Hans Rosenberg, Richard Herr, Carlo Cipolla, Henry Rosovsky, a zwłaszcza Albert Fishlow, i na Harvardzie: Simon Kuznets, C. Crane Brinton, Alexander Gerschenkron, Richard Pipes, David i Aida Donald, Benjamin Schwartz, Harvey Leibenstein, Robert Fogel, Zvi Griliches, Dale Jorgensen, Amartya Sen, Ray Vernon, Robert Barro, Jeff Sachs, Jess Williamson, Claudia Goldin, Daniel Bell, Nathan Glazer, Talcott Parsons, Brad DeLong, Patrice Higonnet, Martin Peretz, Judith Vichniac, Stephen Marglin, Winnie Rothenberg.

Nie wolno mi też zapomnieć o nadzwyczajnych bodźcach, jakich dostarczył mi rok spędzony w Center of Advanced Study in the Behavioral Sciences w Palo Alto. Był to rok akademicki 1957/58, a miałem możliwość kształcenia się u czołowych ekonomistów, jak Kenneth Arrow, Milton Friedman, George Stigler, Robert Solow (wszyscy zostali później laureatami Nagrody Nobla!). Gdy przyjęli człowiekowi pracę zaliczeniową, mógł już stanąć przed każdym audytorium.

Poza wymienionymi już kolegami, wyrazy wdzięczności należą się i wielu innym, w kraju i za granicą. Oto oni. W Stanach Zjednoczonych: William Parker, Roberto Lopez, Charles Kindleberger, Liah Greenfield, Bernard Lewis, Leila Fawaz, Alfred Chandler, Peter Temin, Mancur Olson, William Lazonick, Richard Sylla, Ivan Berend, D.N. McCloskey, Robert Brenner, Patricia Seed, Margaret Jacob, William H. McNeill, Andrew Kamarck, Tibor Scitovsky, Bob Summers, Morton i Phyllis Kellerowie, John Kautsky, Richard Landes, Tosun Aricanh. W Wielkiej Brytanii: M.M. Postan, Lance Beales, Hrothgar John Habakkuk, Peter Mathias, Barry Supple, Berrick Saul, Charles Feinstein, Maxine Berg, Patrick K. O’Brien, P.C. Barker, Partha Dasguppa, Emma Rothschild, Andrew Shonfield. We Francji: François Crouzet, Maurice Lévy-Leboyer, Claude Fohlen, Bertrand Gille, Emmanuel Leroy-Ladurie, François Furet, Jacques LeGoff, Joseph Goy, Rémy Leveau, François Caron, Albert Broder, Pierre Nora, Pierre Chaunu, Rémy Prudhomme, Riva Kastoryano, Jean-Pierre Dormois. W Niemczech: Wolfram Fischer, Hans Ulrich Wehler, Jürgen Kocka, John Komlos. W Szwajcarii: Paul Bairoch, Rudolf Braun, J.F. Bergier, Jean Batou, François Jequier. We Włoszech: Franco Amatori, Aldo de Madalena, Ester Fano, Roby Davico, Vera Zamagni, Stefano Fenoaltea, Carlo Poni, Gianni Toniolo, Peter Hertner. W Japonii: Akira Hayami, Akio Ishizaka, Heita Kawakatsu, Isao Sutō Eisuke Daitō. W Izraelu: Shmuel Eisenstadt, Don Patinkin, Yehoshua Arieli, Eytan Shishinsky, Jacob Metzer, Nahum Gross, Elise Brezis. I jeszcze w innych krajach: Herman van der Wee, Francis Sejersted, Erik Reinert, H. Floris Cohen, Dharma Kumar, Gabriel Tortella, Leandro Prados de la Escosura, Kristof Glamann. Wszystkim tym osobom zawdzięczam sugestie, krytyczne uwagi, dane, wnikliwe spostrzeżenia. Nie zawsze się zgadzaliśmy, ale tym lepiej.

Szczególnie chciałbym podziękować mojemu wspaniałemu redaktorowi Edwinowi Barberowi, który nie tylko kwestionował i poprawiał tekst, ale i nauczył mnie tego i owego o pisaniu. Na naukę nigdy nie jest za późno.

I w końcu pragnę podziękować mojej żonie Soni, która przez całe lata cierpliwie znosiła piętrzące się góry książek, wydruków, papierów, listów i innego śmiecia. Nawet kilka gabinetów nie zdołało tego pomieścić i tylko komputer uratował sytuację. A teraz pora zabrać się do sprzątania.

Przedmowa

Nadal właściwie nie wiadomo, dlaczego ubogie kraje są biedne, a zamożne – bogate.

Paul Samuelson, 1976 rok[1]

W czerwcu 1836 roku Nathan Rothschild udał się z Londynu do Frankfurtu na ślub swego syna Lionela ze swoją siostrzenicą (kuzynką Lionela, Charlotte). Miał też omówić z braćmi sprawę wprowadzenia dzieci Nathana do rodzinnego biznesu. Był wtedy najbogatszym chyba człowiekiem na świecie, przynajmniej jeśli chodzi o posiadane aktywa płynne. Nie musimy dodawać, że mógł sobie pozwolić na wszystko, czego tylko zechciał.

Pięćdziesięciodziewięcioletni Nathan mimo tuszy cieszył się dobrym zdrowiem. Rozsadzała go energia, niezmordowanie pracował, a i temperamentu można mu było pozazdrościć. Kiedy opuszczał Londyn, zrobił mu się wrzód w dolnej części pleców, u podstawy kręgosłupa. (Niemiecki lekarz rozpoznał czyrak, ale mógł to być ropień)[2]. Leczenie nie pomagało, wrzód jątrzył się i sprawiał ból. Nathan wstał jednak z łoża boleści i zjawił się na ślubie. Gdyby pozostał w łóżku, ślub musiałby się odbyć w hotelu. Pomimo nasilających się dolegliwości Rothschild nie zaprzestał prowadzenia interesów, dyktując pisma żonie. Z Londynu wezwano sławnego doktora Traversa. Kiedy nie pomógł, sprowadzono najznakomitszego niemieckiego chirurga, który prawdopodobnie miał przeciąć wrzód i oczyścić ranę. Wszystko na nic. Jad zatruwał ciało i 28 lipca 1836 roku Nathan Rothschild rozstał się z życiem. Podobno należący doń gołąb pocztowy zaniósł do Londynu krótki list: Il est mort.

Przypuszcza się, że przyczyną śmierci Rothschilda była posocznica wywołana przez gronkowce lub paciorkowce, zwana potocznie zatruciem krwi. Ponieważ nie rozporządzamy bardziej szczegółowymi informacjami, trudno stwierdzić, czy zabił go sam czyrak lub ropień, czy też wtórne zakażenie wywołane narzędziami chirurgicznymi. Nikt jeszcze wtedy nie znał teorii o bakteriach, nie przykładano zatem wagi do czystości. Tak więc człowiek, który mógł kupić wszystko, zmarł z powodu pospolitego zakażenia, jakie dzisiaj łatwo się wyleczy u każdego, kto trafi do lekarza, szpitala czy nawet do apteki.

Od czasów Nathana Rothschilda medycyna poczyniła ogromne postępy. Ale lepsza, skuteczniejsza medycyna – leczenie chorób i ran – to tylko część naszej historii. Dzisiejszą długość życia zawdzięczamy w większym stopniu lepszej prewencji i czystszemu środowisku, w jakim żyjemy, niż rozwojowi medycyny. Czysta woda i szybkie usuwanie nieczystości oraz poprawa higieny osobistej – oto co do tego doprowadziło. Bardzo, bardzo długo wielkim zabójcą były zakażenia żołądkowo-jelitowe. Ręce często stykały się z odchodami, a następnie z jedzeniem. Temu niewidzialnemu, lecz morderczemu wrogowi od czasu do czasu przychodziły w sukurs mikroby wywołujące epidemie, jak na przykład przecinkowiec cholery. Głównym źródłem zakażenia był wspólny ustęp, a bezpośredniemu kontaktowi z odchodami sprzyjał brak papieru toaletowego i bielizny nadającej się do wielokrotnego prania. Ludzie odziewający się w prawie nigdy niepraną wełnę – a wełna źle się dopiera – czuli świąd i drapali się. Ręce mieli więc brudne, a przed jedzeniem ich nie myto. Wielki błąd. Odsetek chorób i zgonów był mniejszy wśród wyznawców religii nakazujących ablucje, czyli muzułmanów i żydów, co nie zawsze wychodziło im na korzyść. Pogłoska, iż mniej Żydów umiera dlatego, że zatruli chrześcijanom studnie, łatwo znajdowała posłuch.

Rozwiązanie przyniosła nie zmiana wyznania czy doktryny religijnej, ale przemysłowy wynalazek. Jednym z głównych produktów nowej technologii, którą nazywamy rewolucją przemysłową, była tania, nadająca się do prania bawełna, a także wytwarzane w masowej skali mydło z olejów roślinnych. Po raz pierwszy zwykły człowiek mógł sobie pozwolić na bieliznę, której angielska nazwa – body linen – wywodzi się od lnu, bo to właśnie lniane tkaniny, nadające się do prania, nosili ludzie zamożni pod wierzchnim ubraniem. Mógł myć się mydłem, a nawet kąpać, choć uważano, że często kąpią się tylko brudasy. Dlaczego czysty człowiek miałby się ciągle myć? Ale to nic. Higiena osobista tak bardzo się zmieniła, że pod koniec XIX i na początku XX wieku ludzie prości żyli często w higieniczniejszych warunkach niż królowie i królowe sto lat przedtem.

Lepsze odżywianie to trzeci czynnik, który odegrał rolę w zmniejszeniu się zachorowalności i śmiertelności. Przyczyniła się do tego nie tylko większa podaż żywności, ale i lepszy, szybszy transport. Rzadziej zdarzały się klęski głodu, będące często skutkiem lokalnych braków żywności, dieta stała się bardziej urozmaicona i bogatsza w białko zwierzęce. Wpłynęło to między innymi na budowę fizyczną. Proces ten przebiegał o wiele wolniej niż wprowadzanie zdobyczy medycyny i higieny, które można było zadekretować z góry, zależał bowiem w dużej mierze od zwyczajów i gustów, a także od dochodu. Jeszcze podczas I wojny światowej Turków, walczących z brytyjskim korpusem ekspedycyjnym na półwyspie Gallipoli, zdumiewały różnice w budowie ciała między wykarmionymi baraniną i stekami żołnierzami z Australii i Nowej Zelandii, a cherlawą młodzieżą z brytyjskich miast fabrycznych. Każdy, kto obserwuje społeczność imigrantów przybywających z ubogich krajów, zauważy, że dzieci są wyższe i lepiej zbudowane od rodziców.

Dzięki wszystkim tym udogodnieniom przeciętna długość życia znacznie wzrosła, zmniejszyły się też różnice między biednymi a bogatymi. Główną przyczyną śmierci dorosłych nie są już zakażenia, zwłaszcza żołądkowo-jelitowe, ale wyniszczające schorzenia wieku starczego. Najwięcej osiągnięto w bogatych państwach uprzemysłowionych, zapewniających powszechną opiekę zdrowotną, ale nawet część biedniejszych krajów odnotowała godne podziwu rezultaty.

Postęp medycyny i higieny to przykład o wiele szerszego zjawiska: pożytku, jaki przynosi praktyczne zastosowanie odkryć naukowych. Pozwala to nam zachować optymizm co do rozwiązania problemów rzucających cień na teraźniejszość i przyszłość. Zachęca nawet do snucia fantazji o wiecznym życiu, a raczej wiecznej młodości.

Fantazje te, gdy mają oparcie w nauce, czyli w rzeczywistości, to przywilej bogatych i szczęśliwych. Korzyści płynące z postępu wiedzy nie są równo rozdzielone, nawet w zamożnych państwach. Żyjemy w świecie, w którym panuje nierówność i zróżnicowanie. Można go z grubsza podzielić na trzy kategorie państw: takie, w których wydaje się mnóstwo pieniędzy na odchudzanie; takie, w których ludzie jedzą, żeby żyć, i takie, gdzie ludzie nie wiedzą, skąd zdobyć następny posiłek. Różnicom tym towarzyszą ogromne kontrasty dotyczące wskaźników zachorowań i średniej długości życia. Mieszkańcy państw bogatych martwią się o swoją starość, która coraz bardziej się wydłuża. Gimnastykują się, by zachować sprawność fizyczną, mierzą poziom cholesterolu i walczą z nim, a gdy nie spędzają czasu przy telewizji, telefonie i grach, pocieszają się takimi eufemizmami, jak „złote lata” czy „trzeci wiek”. Młode jest dobre, stare – przysparza problemów i traktowane jest z pogardą. Mieszkańcy krajów ubogich starają się tymczasem przeżyć. Nie muszą się martwić o cholesterol czy obrośnięte tłuszczem arterie – żywią się skromnie, a poza tym wcześnie umierają. Bezpieczną starość, jeśli jej dożyją, zapewniają sobie przez posiadanie wielu dzieci, które wychowuje się we właściwym poczuciu obowiązku wobec rodziców.

Zniknął już dawny podział świata na dwa bloki, Wschód i Zachód. Teraz wielkim wyzwaniem i zagrożeniem jest przepaść dzieląca biednych i bogatych, nierówny dostęp do zasobów i ochrony zdrowia. Często mówi się o podziale na Północ i Południe, granica ma bowiem charakter geograficzny, ale precyzyjniej byłoby to określić jako podział na Zachód i resztę, wynika on bowiem również z przesłanek historycznych. To najpoważniejszy problem i największe niebezpieczeństwo, przed jakim stoi świat wkraczający w trzecie milenium. Jedynym zagrożeniem o podobnej wadze jest pogarszanie się stanu środowiska. Oba problemy mają ze sobą ścisły związek, w gruncie rzeczy stanowią jeden. Jest tak dlatego, że z bogactwem łączy się nie tylko konsumpcja, ale i marnotrawstwo, nie tylko produkcja, lecz także zniszczenie. To właśnie marnotrawstwo i zniszczenie, tak bardzo powiększające się wraz z produkcją i dochodem, zagrażają przestrzeni, w której żyjemy i poruszamy się.

Jak wielka przepaść dzieli biednych i bogatych i co się z nią dzieje? W największym skrócie: różnica w dochodzie na jednego mieszkańca między najbogatszym państwem przemysłowym, powiedzmy Szwajcarią, a najuboższym nieuprzemysłowionym, dajmy na to Mozambikiem, kształtuje się jak 400 do 1. Dwieście pięćdziesiąt lat temu stosunek ten wynosił prawdopodobnie pięć do jednego, różnica zaś między Europą a na przykład Azją Wschodnią czy Południową (Chinami albo Indiami) to było mniej więcej półtora albo dwa do jednego[3].

Czy przepaść ta nadal się powiększa? Z pewnością tak jest w skrajnych przypadkach. Część krajów nie tylko nie poprawia swej sytuacji, ale staje się coraz uboższa, względnie, a niekiedy absolutnie. Inne z największą trudnością zachowują osiągnięty poziom. Jeszcze inne szybko pną się w górę. Nasze (bogatych krajów) zadanie polega na tym, by we własnym i cudzym interesie pomóc biednym stać się bogatszymi i zdrowszymi. Jeśli tego nie zrobimy, będą chcieli sobie wziąć to, czego nie są w stanie wyprodukować. Nie mogąc zarobić na eksporcie towarów, będą eksportować ludzi. Krótko mówiąc, bogactwo działa jak magnes, bieda zatruwa i może wywoływać gniew. Podziału wprowadzić się nie da, nasz pokój i dobrobyt zależą w dłuższej perspektywie od dobrego samopoczucia innych.

Jak ci inni dadzą sobie radę? Jak im pomóc? Spróbuję w tej książce przyczynić się do znalezienia odpowiedzi. Podkreślam zwrot: przyczynić się. Nikt nie zna prostej odpowiedzi, a wszelkie pomysły cudownych rozwiązań można zaliczyć do kategorii marzeń snutych pod koniec wieku.

Przyjmuję w tej książce podejście historyczne, jestem bowiem historykiem z wykształcenia i temperamentu, a gdy człowiek się zabiera do tak trudnych kwestii, najlepiej robić to, na czym się zna. Wychodzę jednak także i z innego założenia – otóż najlepszym sposobem na zrozumienie problemu jest zadanie pytania: jak i dlaczego znaleźliśmy się w takiej, a nie innej sytuacji? W jaki sposób bogate kraje stały się aż tak bogate? Dlaczego biedne są aż tak biedne? Dlaczego Europa (Zachód) stanęła na czele tych, którzy zmieniają świat?

Historyczne podejście nie gwarantuje odpowiedzi. Inni przemyśleli te sprawy i znaleźli różnorodne wyjaśnienia. Większość można zaliczyć do jednej z dwóch szkół. Pierwsza utrzymuje, że bogactwo i dominacja Zachodu oznaczają triumf dobra nad złem. Europejczycy byli, zdaniem przedstawicieli tej szkoły, inteligentniejsi, lepiej zorganizowani, ciężej pracowali, inni byli ciemni, aroganccy, leniwi, zacofani, hołdowali przesądom i zabobonom. Druga szkoła odwraca kategorie: Europejczycy byli agresywni, bezwzględni, chciwi, pozbawieni skrupułów, cechowała ich hipokryzja. Ich ofiary były szczęśliwe, niewinne, słabe – czekały tylko, by zostać ofiarą. Przekonamy się, że każda z tych manichejskich wizji zawiera pewne elementy prawdy, a także ideologicznego fantazjowania. Wszystko jest zawsze bardziej skomplikowane, niżbyśmy chcieli.

Zdaniem trzeciej szkoły, dychotomiczny podział na Zachód i resztę nie odpowiada rzeczywistości. W wielkim potoku historii świata Europa pojawiła się późno i wykorzystała wcześniejsze osiągnięcia innych. Pogląd taki jest ewidentnie nieprawdziwy. Kroniki historyczne wykazują, że przez ostatnie tysiąc lat Europa (Zachód) przodowała w dziedzinie rozwoju i modernizacji.

Nadal pozostaje otwarta kwestia moralna. Niektórzy powiedzą, że eurocentryzm szkodzi nam i światu, trzeba go więc unikać. Niech go sobie unikają. Co do mnie, przedkładam prawdę nad poprawne myślenie. Czuję się pewniej na własnym gruncie.

1
Nierówności, jakie stwarza natura

Dla geografii nadeszły ciężkie czasy. Jeszcze w szkole podstawowej musiałem odczytywać mapy, a nawet rysować je z pamięci. Na długo przed wynalezieniem terminu „wielokulturowość” uczyliśmy się o egzotycznych miejscach, ludach i obyczajach. Na uniwersytetach rozkwitały w owych czasach szkoły geografii ekonomicznej i kulturowej. We Francji było wprost nie do pomyślenia, żeby ktokolwiek podejmował badania nad historią regionu bez uprzedniego przedstawienia materialnych warunków życia oraz obyczajów ludności[1]. W Stanach Zjednoczonych Ellsworth Huntington wraz ze swymi uczniami badał wpływ czynników geograficznych, zwłaszcza klimatu, na rozwój cywilizacji.

Choć Huntington poczynił wiele pożytecznych spostrzeżeń i dokonał ciekawych odkryć, za jego sprawą geografia zaczęła się źle kojarzyć[2]. Posunął się bowiem za daleko. Był pod takim wrażeniem związków zachodzących między środowiskiem geograficznym a działalnością człowieka, że przypisywał geografii coraz większe znaczenie, od wpływów fizycznych po kulturowe. Pod koniec szeregował już cywilizacje w porządku hierarchicznym i najlepsze ich cechy – te, które sam definiował jako najlepsze – wiązał z oddziaływaniem klimatu. Wykładał na Uniwersytecie Yale i nie jest kwestią przypadku, że uważał, iż New Haven w stanie Connecticut ma najbardziej ożywczy klimat na świecie. Szczęściarz. Reszta świata znajdowała się na niższych szczeblach drabiny kulturowej, a ludy kolorowe na samym jej dole.

Ale głosząc takie poglądy, Huntington nawiązywał tylko do tradycji geografii moralnej. Filozofom łatwo przychodziło kojarzenie środowiska z temperamentem (stąd odwieczne przeciwstawienie zimnego gorącemu, trzeźwej rozwagi namiętnemu poszukiwaniu przyjemności). Dziewiętnastowieczna antropologia, znajdująca się jeszcze w powijakach, wykazywała wpływ czynników geograficznych na rozmieszczenie mądrości i cnót, które nieodmiennie występowały najliczniej w grupie, do której należał autor[3]. Za naszych czasów odpłaca się niekiedy pięknym za nadobne i afroamerykańscy mitotwórcy przeciwstawiają szczęśliwych, twórczych „ludzi słońca” zimnym, odczłowieczonym „ludziom lodu”.

Ten rodzaj analizy mógł jeszcze być przyjęty w świecie mającym skłonność do definiowania osiągnięć i charakteru w kategoriach rasowych, ale utracił wiarygodność i przestał być akceptowany, w miarę jak ludzie wyczulili się na takie ubliżające porównania i zajęli wobec nich wrogą postawę. Geografia na tym straciła. Kiedy po II wojnie światowej na Harwardzie zlikwidowano po prostu wydział geografii, mało kto protestował – z wyjątkiem tych, którzy stracili pracę[4]. W ślady Harwardu poszły kolejne przodujące uczelnie – Michigan, Northwestern, Chicago, Columbia, co również się obyło bez większych sprzeciwów.

Działania te nie mają precedensu w dziejach amerykańskiego szkolnictwa wyższego. Bez wątpienia odzwierciedlały intelektualną słabość danej dyscypliny: brak zaplecza teoretycznego, wszechobecny oportunizm (mówiąc bardziej eufemistycznie, uniwersalną otwartość), szczególnego rodzaju „łatwiznę”, jaka cechowała geografię człowieka. Krytyka ta miała jednak źródło w rozczarowaniu wynikami. Geografia została skażona rasizmem, a nikt nie chciał się zbrukać.

Jeżeli jednak przez „rasizm” rozumiemy kojarzenie (wszystko jedno, w dobrym czy złym sensie) osiągnięć i zachowania jednostki z jej przynależnością do jakiejś grupy, zwłaszcza określonej w biologicznych kategoriach, żaden przedmiot czy dyscyplina nie okażą się mniej rasistowskie od geografii. Zajmując się wpływami środowiska, geografia nie wypowiada się przecież na temat cech, jakie się wytworzyły w danej grupie. Nikogo nie można pochwalić ani też żywić doń pretensji za temperaturę otoczenia, wielkość i roczny rozkład opadów czy ukształtowanie powierzchni terenu, na którym żyje.

Mimo wszystko geografia roztacza siarczany odór herezji. Dlaczego? Inne dyscypliny naukowe też propagowały różne nonsensy albo były nadużywane, ale żadnej aż tak nie potępiano i nie dyskredytowano, choćby przez zaniechanie. Moim zdaniem, geografię kompromituje sam charakter spraw, jakimi się zajmuje. Dyscyplina ta ujawnia nieprzyjemną prawdę – tę mianowicie, że przyroda, tak jak życie, jest niesprawiedliwa, nierówno obdarza swymi względami. Co więcej, tę niesprawiedliwość nie tak łatwo naprawić. Cywilizacje takie jak nasza, ze swoim dążeniem do perfekcji, nie lubią być zniechęcane. Odtrącają z oburzeniem zniechęcające słowa, w które obfitują geograficzne porównania[5].

Jednym słowem, geografia przynosi złe wiadomości, a wszyscy wiemy, co się robi z tego rodzaju posłańcami. Jeden z adeptów tej dyscypliny stwierdził: „W odróżnieniu od historyka […] geograf może zostać uznany za winnego skutków, tak jak synoptykowi przypisuje się odpowiedzialność za złą pogodę, kiedy mamy ochotę wybrać się na plażę”[6].

Ale zaprzeczanie nic nam nie da. Gdy spojrzymy na mapę świata, gdzie zaznaczono produkcję lub dochód na mieszkańca, okaże się, że bogate kraje leżą w strefach umiarkowanych, zwłaszcza na półkuli północnej, ubogie zaś w tropikach i strefach podzwrotnikowych. John Kenneth Galbraith, kiedy jeszcze zajmował się ekonomiką rolnictwa, napisał: „Gdyby zaznaczyć pas o szerokości kilku tysięcy mil okrążający ziemię wzdłuż równika, okaże się, że nie ma w tej strefie żadnych krajów rozwiniętych. Poziom życia jest wszędzie niski, a długość życia – krótka”[7]. Paul Streeten, zauważając mimochodem instynktowny opór wobec złych wiadomości, stwierdza:

Najbardziej chyba rzuca się w oczy fakt, że większość krajów słabo rozwiniętych leży w strefie zwrotnikowej i podzwrotnikowej, między Zwrotnikiem Raka a Zwrotnikiem Koziorożca. Współcześni autorzy zbyt łatwo przechodzą nad tym do porządku dziennego, uznając to za kwestię przypadku. Tak się przejawia głęboko zakorzeniona tendencja do optymizmu, z jaką traktujemy problemy rozwoju. Niechętnie przyznajemy, że dzisiejsze ubogie kraje żyją w zupełnie innych warunkach naturalnych, niż żyły kraje bardziej rozwinięte w przedindustrialnej fazie rozwoju[8].

Geografia nie jest co prawda jedynym czynnikiem, jaki odgrywa tu rolę. Część naukowców obarcza winą technologię oraz bogate kraje, które ją stworzyły: wynalazły mianowicie metody odpowiednie dla klimatu umiarkowanego, potencjalnie żyzne ziemie w tropikach leżą więc odłogiem. Jeszcze inni oskarżają mocarstwa kolonialne o destrukcyjny wpływ na zamieszkujące okolice równika ludy, które straciły przez to kontrolę nad własnym środowiskiem. Handel niewolnikami, doprowadzając do wyludnienia znacznych obszarów, które z powrotem zamieniły się w busz, miał się przyczynić, ich zdaniem, do rozpowszechnienia się muchy tse-tse i śpiączki afrykańskiej. Większość autorów woli się w ogóle nie wypowiadać.

Nie można jednak iść na taką łatwiznę. Historykowi nie wolno upiększać przeszłości przez wymazywanie faktów czy pisanie jej na nowo. Ekonomista, któremu z łatwością przychodzi założenie, że każdy kraj prędzej czy później się rozwinie, musi być przygotowany na konfrontację z porażką swej teorii[9]. Cokolwiek by się powiedziało o osłabieniu wpływu czynników geograficznych dzisiaj, w epoce medycyny tropikalnej i wysoko rozwiniętej technologii, nie zniknęły one całkowicie, a przedtem o wiele silniej oddziaływały. Świat nigdy nie był równym boiskiem. Wszystko ma swoją cenę.

Omówimy na początku proste, bezpośrednie oddziaływania środowiska, potem przejdziemy do bardziej złożonych, pośrednich zależności.

Zacznijmy od klimatu. W różnych częściach świata występują bardzo zróżnicowane temperatury i rozmaity ich rozkład. Zależy to od miejsca, wysokości nad poziomem morza, kąta padania promieni słonecznych. Różnice, o których mowa, mają bezpośredni wpływ na rytm aktywności wszystkich gatunków: w czasie mroźnej, północnej zimy niektóre zwierzęta zwijają się w kłębek i zapadają w sen. Na pustyni pozbawionej skrawka cienia jaszczurki i węże szukają ochłody pod skałami albo wręcz pod ziemią (to dlatego tak wiele przedstawicieli pustynnej fauny stanowią gady, które pełzają). Ludzie unikają na ogół warunków ekstremalnych. Przechodzą, lecz nie zostają na stałe, stąd takie nazwy jak „Pusty czworobok” na pustynnym Półwyspie Arabskim. Tylko chciwość – pogoń za złotem lub ropą naftową – albo obowiązkowość naukowca potrafią przemóc racjonalną niechęć do ponoszenia takich trudów i usprawiedliwić koszty. Na ogół trudniej się znosi gorąco niż zimno[2]. Wszyscy znamy bajkę o słońcu i wietrze. Z zimnem można sobie poradzić, ubierając się ciepło, budując albo znajdując sobie schronienie, rozpalając ogień. Techniki te wynaleziono wiele dziesiątków lat temu i dzięki nim ludzie dość wcześnie wyemigrowali ze swej afrykańskiej kolebki, by zamieszkać w zimniejszych strefach geograficznych. Gorąco to jeszcze inna historia. Trzy czwarte energii wydzielanej przez pracujące mięśnie przybiera formę ciepła, które organizm (jak każda maszyna albo silnik) musi uwolnić lub wyeliminować, by utrzymać odpowiednią temperaturę. Niestety, biologia wyposażyła zwierzę ludzkie w niewiele urządzeń służących temu celowi. Do najważniejszych należy pocenie się, zwłaszcza gdy towarzyszy mu szybkie parowanie. Wilgotny, parny klimat ogranicza chłodzące działanie pocenia – chyba że się ma służącego albo niewolnika, który człowieka wachluje. Samodzielne wachlowanie się może mieć efekt psychologiczny, ale tak naprawdę nie chłodzi, bo przy ruchu wytwarza się ciepło. Takie jest prawo natury: coś za coś. Albo, używając terminologii technicznej, prawo zachowania energii i masy.

Najprostszym sposobem na rozwiązanie tego dylematu jest niewytwarzanie ciepła, innymi słowy: nie ruszaj się i nie pracuj. Stąd wywodzą się takie rodzaje społecznych przystosowań jak sjesta – podczas największego upału w środku dnia ludzie powstrzymują się od wszelkiej aktywności. W Indiach Brytyjskich powiadało się, że tylko wściekłe psy i Anglików można spotkać na dworze w południowym słońcu. Tubylcy wiedzieli lepiej.

Niewolnictwo polega na tym, że to inni wykonują ciężką pracę. Nie jest kwestią przypadku, że system ten kojarzono historycznie z klimatem zwrotnikowym i podzwrotnikowym[3]. To samo dotyczy podziału pracy według płci: w ciepłych krajach głównie kobiety tyrają w polu i wykonują prace domowe, mężczyźni zaś zajmują się wojną i polowaniem, albo, we współczesnych społeczeństwach, przesiadują w kawiarniach, grają w karty i rozmawiają o samochodach. Chodzi o to, by pracę i niewygody przerzucić na tych, którzy nie mogą się sprzeciwić.

Klimatyzacja przyniosła ostatecznie rozwiązanie problemu upału. Ale stało się to bardzo późno, właściwie dopiero po II wojnie światowej, choć w Stanach Zjednoczonych była w użyciu już przedtem – w kinach, gabinetach lekarskich i dentystycznych oraz tam, gdzie pracowali ważni ludzie, na przykład w Pentagonie. To dzięki klimatyzacji nastąpił gospodarczy rozwój amerykańskiego Południa. Takie metropolie jak Atlanta, Houston i Nowy Orlean byłyby bez niej sennymi, zapyziałymi mieścinami.

Chłodzenie powietrza jednak drogo kosztuje. Większość biedoty na świecie nie może sobie na to pozwolić. Ponadto klimatyzacja sprowadza się do redystrybucji ciepła, przekazując je od szczęśliwców do pechowców. Potrzebuje energii i zużywa ją, a w tym procesie wytwarza się ciepło (coś za coś), w związku z czym temperatura i wilgotność nieklimatyzowanego otoczenia jeszcze wzrastają – przekonał się o tym każdy, komu zdarzyło się przejść koło wylotu klimatyzatora. No i oczywiście przez większą część dziejów ludzkości klimatyzacji nie znano. Odpowiednio niższa była więc wydajność pracy w krajach tropikalnych[4].

Tyle o skutkach bezpośrednich. Gorąco, zwłaszcza gdy utrzymuje się przez okrągły rok, ma jeszcze bardziej zgubne konsekwencje: sprzyja mnożeniu się form życia wrogich człowiekowi. W wysokiej temperaturze roją się owady, a żyjące w nich pasożyty szybciej dojrzewają i rozmnażają się. W rezultacie choroby łatwiej się przenoszą, a chorobotwórcze drobnoustroje szybciej uodparniają się na lek. Ten wskaźnik reprodukcji stanowi podstawowe kryterium zagrożenia epidemią. Gdy wynosi jeden, oznacza to, że choroba wykazuje stabilizację: mamy jedno nowe zachorowanie na jedno już zaistniałe. Przy chorobach zakaźnych, jak świnka czy dyfteryt, wskaźnik ten wynosi najwyżej 8. W wypadku malarii osiąga 90. Choroby przenoszone przez owady w gorącym klimacie potrafią się szerzyć w sposób niezwykle gwałtowny[10]. Bez względu na to, co o zimie mówią poeci, jest ona wielkim przyjacielem człowieka: to biały, cichy zabójca, który unicestwia owady i pasożyty, eliminując zarazy.

W krajach tropikalnych nie ma mrozów, jeśli nie liczyć obszarów położonych na dużych wysokościach. Przeciętna temperatura najzimniejszego miesiąca przekracza 18°C. Wszelkie żywe organizmy roją się tam jak w ulu, większość z nich działa niszczycielsko na organizm człowieka. Afryka na południe od Sahary zagraża wszystkim, którzy tam mieszkają lub podróżują. Zaczynamy sobie dopiero zdawać sprawę z rozmiarów tego problemu, niedawno bowiem powstały nowe państwa, które mają swoje armie, przeprowadzają więc badania poborowych. Wiemy na przykład, że wielu ludzi zarażonych jest kilkoma pasożytami, są więc zbyt słabi, by pracować, a ich stan nieuchronnie się pogarsza.

Jeden czy dwa przykłady ukażą ten ponury obraz w całej okazałości.

W ciepłych wodach Afryki i Azji, czy będą to kanały i stawy, czy strumienie, żyje ślimak, który jest żywicielem przywry z rodzaju Schistosoma. Rozmnaża się ona, wydalając do wody tysiące ogoniastych larw (cerkarii), które szukają żywiciela-ssaka i wnikają do jego ciała przez zadrapania czy inne uszkodzenia skóry. Ulokowawszy się wygodnie w naczyniach żylnych, cerkarie przechodzą dalszy rozwój. Samice składają tysiące jajeczek zakończonych kolcami – kolce te mają uniemożliwić żywicielowi pozbycie się pasożyta. Larwy przedostają się do wątroby lub jelit, rozrywając po drodze tkanki. Nietrudno sobie wyobrazić, co się dzieje z organami wewnętrznymi: pasożyty uszkadzają wątrobę, powodują krwotoki wewnętrzne i zmiany, które mogą ulec zrakowaceniu, zakłócają proces trawienia i wydalania. Człowiek zaatakowany przez pasożyta gorączkuje, wstrząsają nim dreszcze, cierpi, nie jest w stanie pracować i tak łatwo ulega innym chorobom i pasożytom, że trudno stwierdzić, co go w końcu zabija.

Plaga ta zwana jest gorączką ślimaczą lub, w naukowym żargonie, schistosomatozą albo bilharcjozą, od nazwiska lekarza, który w 1852 roku pierwszy odkrył związek pasożyta z chorobą. Rozpowszechniona jest zwłaszcza w tropikalnej Afryce, ale nie są od niej wolne i inne kraje tego kontynentu, a także podzwrotnikowe rejony Azji i część Ameryki Południowej. Stanowi zwłaszcza problem wszędzie tam, gdzie ludzie pracują w wodzie – na przykład na polach ryżowych[11].

Medycyna opracowała niedawno szereg częściowych rozwiązań, choć niszczycielskie działanie środków zabijających pasożyty jest tak silne, że terapia bywa prawie równie groźna jak choroba. To samo dotyczy zwalczania ślimaków za pomocą środków chemicznych, od których giną również ryby. Zyski jednego roku zostają przekreślone przez straty poniesione w roku następnym, a choroba nie znika. W przeszłości zbierała nawet większe śmiertelne żniwo.

Lepiej znana jest trypanosomatoza – rodzina chorób, do których zaliczają się nagana (choroba zwierzęca), śpiączka oraz występująca w Ameryce Południowej choroba Chagasa. Choroby te wywoływane są przez pierwotniaki zwane od kształtu ciała świdrowcami. Trypanosoma brucei to „przebiegła bestia, obdarzona jedyną w swoim rodzaju zdolnością zmieniania swych antygenów”[12]. Dziś znamy ich mniej więcej setkę, niewykluczone, że są ich tysiące. Raz je widać, raz nie. System odpornościowy organizmu jest bezsilny, bo nie może ich zlokalizować. Jedyną nadzieją pozostają lekarstwa – wciąż w stadium eksperymentów – oraz eliminowanie nosiciela.

Nosicielem śpiączki afrykańskiej jest mucha tse-tse, wstrętny mały owad, który umarłby z głodu, gdyby nie opijał się nieustannie krwią ssaków. Nawet w dzisiejszych czasach, kiedy dysponujemy potężnymi środkami chemicznymi, owady te występują tak licznie na całych wielkich obszarach tropikalnej Afryki, że nie można tam hodować bydła, a i dla ludzi okolice te są bardzo nieprzyjazne. Dawniej, zanim rozwinęła się medycyna tropikalna i farmakologia, plaga muchy tse-tse przesądzała o całej gospodarce: uniemożliwiała hodowlę bydła i transport przez zwierzęta. Tylko bardzo wartościowe towary o niewielkich wymiarach przenoszono na grzbietach tragarzy. Rzecz jasna, nie było nadmiaru ochotników do tej pracy. Rozwiązaniem okazało się niewolnictwo, które też stało się plagą, bo z jego powodu znaczna część kontynentu została narażona na niekończące się napaści łowców niewolników. Wszystkie te czynniki utrudniały handel i komunikację między plemionami. Miasta, zależne przecież od dostaw żywności z zewnątrz, prawie nie miały szans na przeżycie. Wymiana, będąca motorem rozwoju kulturalnego i technologicznego, została znacznie spowolniona[5].

Tabela 1.1. przedstawia dane o chorobach tropikalnych.

Medycyna poczyniła, co prawda, ogromne postępy w zwalczaniu tych chorób. Wkroczyła właściwie wraz z przybyciem Europejczyków: nieodporni na szczególne warunki i niebezpieczeństwa klimatu tropikalnego, przywieźli ze sobą lekarzy. W pierwszym okresie lekarze niewiele znający się na rzeczy, choć powodowani dobrymi intencjami, wyrządzili, rzecz jasna, więcej szkody niż pożytku, ale pomagali nieszczęśliwym. Dopiero w drugiej połowie XIX wieku teoria bakteryjnego pochodzenia chorób stworzyła podstawy ukierunkowanych badań naukowych oraz skutecznej prewencji i leczenia. Przedtem polegano na przypuszczeniach potwierdzanych doświadczeniem oraz na wyobraźni. Na szczęście nie było to działanie na chybił trafił. Dokładna obserwacja i przestrzeganie zasady rzeczywistości – możesz uwierzyć w to, co widzisz, dopóki widzisz to, co ja – niezmiernie się opłaciły.

Weźmy największego na świecie zabójcę – malarię. Przed odkryciem zarazków chorobotwórczych lekarze przypuszczali, że „febrę” powodują miazmaty wydobywające się z bagien – przyczyna była inna, ale wniosek zawierał w sobie ziarno prawdy. Francuzi w Algierii, przerażeni liczbą ofiar tej choroby, przystąpili do osuszania bagien, by pozbyć się złego powietrza (z łac. malaria). Nie wiadomo, czy dzięki temu oczyszczono powietrze, czy też nie, ale na pewno zlikwidowano komary. W okresie od 1846–1848 do 1862–1866 roku śmiertelność w wojsku z powodu malarii spadła o 61 procent, zachorowalność zaś zmniejszyła się jeszcze radykalniej od lat trzydziestych do sześćdziesiątych ubiegłego wieku[13]. Przedsięwzięcia te miały ponadto dobroczynne skutki uboczne. Nie dysponujemy statystykami dotyczącymi ludności cywilnej, ale stan jej zdrowia także musiał się poprawić, i to zarówno tubylców, jak i francuskich kolonistów. Można wiele złego powiedzieć o polityce i poczynaniach Francji w Algierii, ale dzięki Francuzom miliony Algierczyków zaczęły żyć dłużej i cieszyć się lepszym zdrowiem (muzułmanin z Algierii odpowie zapewne, że osuszanie bagien powiększyło też areał ziemi dostępnej dla europejskich kolonistów).

Doświadczenie algierskie ukazuje, jak korzystna bywa poprawa stanu środowiska: lepiej chronić ludzi przed zachorowaniem, niż leczyć ich, gdy już zachorują. W ciągu minionych stu lat dzięki medycynie, która połączyła wysiłki z higieną publiczną, niezmiernie wzrosła przeciętna długość życia – w krajach tropikalnych i w ubogich społeczeństwach zbliżyła się do osiąganej w krajach bogatych, o bardziej sprzyjającym człowiekowi klimacie. W 1992 roku dziecko urodzone w kraju o niskim dochodzie (liczba mieszkańców takich krajów przekracza miliard, nie licząc Chin i Indii) mogło się spodziewać, że przeżyje 56 lat. Urodzone w kraju bogatym (łączna liczba ich ludności wynosi 828 milionów) osiągnie prawdopodobnie 77. rok życia. Różnica ta (37,5 procent) nie jest mała, ale mniejsza niż kiedyś, i będzie nadal malała, w miarę jak kraje ubogie będą się bogacić, a przyrost długości życia w krajach bogatych osiągnie granicę biologiczną i zostanie przyhamowany przez choroby wynikające ze skażenia środowiska, jakie nieuchronnie towarzyszy wzrostowi dobrobytu[14]. Najbardziej poprawiła się sytuacja w dziedzinie opieki nad niemowlętami (do roku życia): ich śmiertelność spadła w krajach najbiedniejszych ze 146 na tysiąc żywych urodzeń w 1965 roku do 91 w 1991 roku (w Chinach i Indiach ze 114 do 79 w Indiach i 31 w Chinach). Kontrast w porównaniu z krajami najbogatszymi nadal się utrzymuje: tam bowiem w tym samym okresie wskaźnik ten spadł z 25 do 7[15]. O wiele już się zmniejszyć nie może.

Nie jest to jednak powód do popadania w samozadowolenie. Współczesna medycyna może ratować dzieci i przedłużać życie, ale to niekoniecznie oznacza, że ludzie żyjący dłużej będą zdrowsi. Śmiertelność i zachorowalność są ze sobą sprzeczne ze statystycznego punktu widzenia. Umarli nie liczą się jako chorzy, co zasugerował naukowiec prowadzący badania dla amerykańskich firm tytoniowych, dowodząc z całą powagą, że wysokie koszty opieki zdrowotnej wynikające z palenia powinny się pomniejszyć, jako że palacze żyją krócej. Odwrotnie wygląda sprawa w tropikach: antybiotyki i szczepionki ratują ludzi, ale często chorują oni przez całe życie. Samo wyodrębnienie medycyny tropikalnej jako odrębnej dyscypliny wiele mówi o charakterze tego problemu. Niemało w tej dziedzinie dokonano, ale zarówno naukowcy, jak i tubylcy oraz wszelkiej maści imperialiści zapłacili wysoką cenę[16].

Prewencja drogo kosztuje, a terapia bywa często długa i skomplikowana. Lokalne ośrodki nie mogą sobie na nią pozwolić, a i pacjentom niełatwo ją stosować. W roku 1990 większość ludzi cierpiących na choroby tropikalne żyła w krajach o przeciętnym rocznym dochodzie na jednego mieszkańca nieprzewyższającym 400 dolarów. Ich rządy wydawały na opiekę zdrowotną niespełna cztery dolary na osobę. Nic więc dziwnego, że firmy farmaceutyczne, według których opracowanie i wprowadzenie na rynek lekarstwa lub szczepionki kosztuje około 100 milionów dolarów, niezbyt entuzjastycznie odnoszą się do tej kategorii klientów[17]. Nawet w bogatych krajach koszty leczenia mogą się okazać o wiele wyższe od dochodów pacjenta i tolerancji ubezpieczenia zdrowotnego. Na przykład najnowsze terapie AIDS kosztują 10 do 15 tysięcy dolarów rocznie przez całe życie chorego – dla ofiar tej choroby w Trzecim Świecie jest to suma wprost niewyobrażalna[18].

Obyczaje i instytucje społeczne mogą sprzyjać szerzeniu się chorób i przeszkadzać w leczeniu. Wzorce ludzkiego zachowania prawie zawsze mają wpływ na przebieg chorób, a na skuteczną terapię składają się nie tylko leki, ale i zmiana postępowania. W tym właśnie sęk: łatwiej wziąć zastrzyk, niż zmienić sposób życia. Weźmy AIDS w Afryce. Inaczej niż na innych kontynentach, choroba dotyka tam po równo kobiety i mężczyzn, szerząc się głównie drogą kontaktów heteroseksualnych. Epidemiolodzy wciąż szukają odpowiedzi, ale wśród sprzyjających jej czynników wymienia się: rozpowszechniony wśród mężczyzn promiskuityzm, stosowanie seksu analnego jako metody kontroli urodzeń oraz niegojące się rany po zabiegach obrzezania kobiet (klitoridektomii), mających na celu pozbawienie ich przyjemności seksualnej i pohamowanie seksualnych apetytów. Żaden z tych czynników nie ma ściśle medycznego charakteru, lekarze mogą więc tylko łagodzić cierpienia ofiar i opóźniać wystąpienie pełnoobjawowego AIDS. Gdy weźmiemy pod uwagę ubóstwo tych społeczeństw, nie jest to zbyt wiele.

Poza ograniczeniami materialnymi współczesna medycyna musi się również liczyć z przeszkodami natury ideologicznej i religijnej. Istnieją one wszędzie, ale w biedniejszych, zacofanych pod względem technicznym społeczeństwach występują w większym nasileniu. Często przedkłada się tradycyjne mikstury i magiczne zaklęcia nad zagraniczne, bezbożne lekarstwa. Człowiek Zachodu wierzący w potęgę nauki uzna takie praktyki za przesąd i wyraz ignorancji, mogą one jednak przynosić ulgę dzięki psychosomatycznemu działaniu, a i lokalne mikstury, choć nie są czyste chemicznie ani skoncentrowane, czasami skutkują. Dlatego współcześni naukowcy i firmy farmaceutyczne wydają pieniądze na badania egzotycznej medycyny.

Przypadkowe sukcesy empiryków, w połączeniu z antykolonialnym resentymentem oraz sentymentalnym przywiązaniem do kultury tubylczej (nie mówiąc już o interesach przedstawicieli medycyny tradycyjnej), zrodziły polityczną i antropologiczną krytykę nowoczesnej medycyny tropikalnej oraz obronę, choć z zastrzeżeniami, praktyk „alternatywnych”[19]. Literatura wychodząca z tych założeń utrzymuje, że w odniesieniu do Afryki medycyna tropikalna, tak arogancka i gardząca tubylczymi metodami leczenia, zrobiła mniej, niż mogłaby zrobić. Ponadto granice sztucznie wytyczone przez Europejczyków oraz rolnictwo na modłę europejską zniosły tradycyjne bariery, które niegdyś przeszkadzały nosicielom chorób (owadom, pasożytom itp.). Nawet „całkiem sensowne” przedsięwzięcia podejmowane przez publiczną służbę zdrowia mogą urażać uczucia tubylców, a badania i środki zapobiegawcze bywają uznawane za przejaw paternalizmu i wyzysku[20].

Inny problem stanowi woda. Obszary tropikalne otrzymują na ogół wystarczającą ilość opadów, ale często nieregularnie i w porach niedających się przewidzieć. I nie ma tam bynajmniej łagodnych deszczy. Krople są ogromne, ulewa spada z potężną siłą. Wartości średnie nic nie znaczą, gdy mamy do czynienia z ekstremami, kiedy jeden dzień skrajnie się różni od drugiego, a rok lub pora od następnej[21]. W północnej Nigerii 90 procent deszczu przynoszą gwałtowne burze, podczas których z nieba leje się ponad 25 mm wody na godzinę, co się równa połowie miesięcznych opadów w Kew Gardens pod Londynem. Na Jawie ulewy są jeszcze gwałtowniejsze: jedna czwarta rocznych opadów osiąga 60 mm na godzinę.

W takim klimacie uprawie roli trudno konkurować z dżunglą: ten biologiczny skarbiec sprzyja wszystkim gatunkom z wyjątkiem człowieka i uprawianych przezeń roślin, których liczba jest przecież ograniczona. Wywiązuje się wojna, w której przegrywa zarówno przyroda, jak i człowiek. Wycinanie cennych roślin i gatunków drzew przybiera formę bezwzględnych łowów, w których wiele się marnuje. Bujna roślinność dżungli wcale nie świadczy o warunkach sprzyjających uprawie roli. Gdy oczyści się i zasieje kawałek gruntu, słońce bezlitośnie wypala uprawy, a gwałtowne ulewy, nieosłabiane przez liście i gałęzie, wypłukują z gleby składniki odżywcze. Jeśli gleba jest gliniasta i zawiera dużo żelaza i tlenków glinu, pod wpływem słońca i deszczu zmienia się w twardy pancerz. Po dwóch, trzech latach zbiorów ziemia zamienia się w ugór. Nowo oczyszczone tereny zostają szybko opuszczone, liany i pnącza błyskawicznie obejmują w posiadanie zbyt śmiałe ludzkie siedziby i świątynie. Miasta nie mogą się rozwijać, bo potrzebują nadwyżek żywności z najbliższych terenów. Urbanizacja dzisiejszej Afryki, odbywająca się często w sposób chaotyczny, opiera się w znacznej mierze na dostawach żywności z zagranicy.

Gdzie indziej obszary suche zamieniają się w pustynie, a piaski nieubłaganie zasypują żyzne niegdyś ziemie na ich skraju. Około 1970 roku Sahara posuwała się w głąb Sahelu z prędkością ponad 5 metrów na godzinę, co w kategoriach geologii oznacza galopujące tempo[22]. To poszerzanie się obszarów jałowej ziemi stanowi problem wszędzie w klimacie stepowym: na wielkich równinach Stanów Zjednoczonych (przypomnijcie sobie Oklaków z Gron gniewu Steinbecka), w izraelskim Negewie i na terenach na wschód od Jordanu, na zachodniej Syberii. Gdy opadów jest mniej, uprawy giną z braku wody, a wierzchnia warstwa gleby zostaje porwana przez wiatr. W umiarkowanych szerokościach geograficznych można jednak znów uprawiać rolę, gdy deszcz na powrót spadnie; pustynie obszarów tropikalnych i podzwrotnikowych są bardziej bezwzględne.

Rozwiązaniem bywa gromadzenie wody i irygacja, ale na obszarach, o których mowa, przeciwdziała temu bardzo silne parowanie. Na przykład w Indiach, w rejonie Agry, opady deszczu pokrywają z nadwyżką potrzeby rolnictwa tylko przez dwa miesiące w roku, a niewykorzystana woda zgromadzona w ziemi podczas tej wilgotnej pory wysycha już po trzech tygodniach.

Nie jest więc rzeczą przypadku, że osiedla ludzkie i cywilizacje rozwinęły się nad rzekami niosącymi wodę ze zlewni, a wraz z nią żyzne osady – tak jest w wypadku Nilu, Indusu, Tygrysu i Eufratu. Te ośrodki starożytnej cywilizacji przede wszystkim zapewniały wyżywienie, choć Biblia przypomina nam, że nawet Egipcjanom widmo głodu spędzało sen z powiek. Nie wszystkie rzeki są takie szczodre. Dorzecze Wolty stanowi obszar ponad 100 tysięcy km^2 – połowa powierzchni Wielkiej Brytanii – ale przy niskim poziomie wody rzeka niesie u ujścia zaledwie średnio 28 m^3 na sekundę, w porównaniu z 3500–9800 m^3 przy poziomie najwyższym. Susza w basenie Wolty przypada na najgorętszą i najbardziej wietrzną porę roku, wyparowuje wtedy niesamowicie dużo wody[23].

Są jeszcze klęski żywiołowe – te wszystkie powodzie, huragany i susze stulecia, które w rzeczywistości zdarzają się raz lub dwa w ciągu dekady. W latach 1961–1970 dwadzieścia dwa kraje położone w „klimatycznie nieprzyjaznych obszarach” (gdzie często występują powodzie, susze, gdzie znajdują się pustynie) poniosły w wyniku cyklonów, tajfunów, klęsk suszy i innych tego typu nieszczęść straty w wysokości prawie 10 miliardów dolarów – prawie tyle, ile dostały w formie pożyczek od Banku Światowego. Na rozwój nic właściwie nie zostało. Cyklon, który w 1970 roku spustoszył Bangladesz, kraj położony na poziomie morza i łatwy do zalania, zabił prawie pół miliona ludzi, a dwa razy tyle pozbawił dachu nad głową. W Indiach, które starają się osiągnąć roczny przyrost produkcji roślin spożywczych rzędu 2–3 procent, jeden niepomyślny sezon potrafi obniżyć produkcję o ponad 15 procent[24]. Bogatym społeczeństwom też zdarza się bardzo ucierpieć od takich niestanowiących wcale wyjątku „wyjątkowych” wydarzeń, o czym świadczą straty, jakie przyniósł huragan Andrew w 1992 roku oraz wielkie powodzie 1993 i 1997 roku w rejonach środkowego zachodu w Stanach Zjednoczonych. Dla ludzi ubogich, ledwo wegetujących, skutki klęsk żywiołowych bywają mordercze. Dowiadujemy się o tym, jeśli są na miejscu kamery telewizyjne; jeśli ich nie ma, nikt nie zobaczy ani nie usłyszy milionów tonących i konających z głodu. A gdy ich nie widać i nie słychać, kogo to obchodzi?

Życie w ubogich strefach świata jest więc niepewne, ponure, brutalne. Błędy człowieka, choć zrodzone z dobrych intencji, dokładają się jeszcze do okrucieństw natury. Nawet dobre pomysły bywają ukarane. Nic dziwnego, że obszary te pozostają ubogie, a wiele z nich jeszcze zubożało. Liczne projekty rozwoju, o których tak głośno trąbiono, poniosły sromotną klęskę (więcej się o nich słyszy przedtem niż potem). Osiągnięcia opieki zdrowotnej są przekreślane przez pojawianie się nowych chorób i kontrataki starych.

Szczególnie ciężką walkę z tymi przeciwnościami losu toczy Afryka. Choć poczyniono spore postępy, o czym świadczą wskaźniki umieralności oraz średnia długość życia, zachorowalność nadal jest wysoka, jedna klęska głodu goni drugą, a produktywność utrzymuje się na niskim poziomie. Kontynent, który był kiedyś w stanie wyżywić swą ludność, teraz już tego nie potrafi. Zagraniczna pomoc sprowadza się głównie do dostaw żywności. Ludzie wykorzystują zaledwie ułamek swego potencjału. Rządy sobie nie radzą. Aż dziw bierze, że przy takich obciążeniach Afrykanie całkiem nieźle funkcjonują.

Błędem byłoby jednak zakładać, że czynniki geograficzne nieuchronnie przesądzają o ludzkim losie. Ich wpływ można ograniczyć, można je obejść, choć zawsze płaci się za to jakąś cenę. Kluczem jest nauka i technika: im więcej wiemy, tym więcej można zrobić, by zapobiec chorobom i stworzyć lepsze warunki do życia i pracy. Z pewnością możemy dziś zrobić więcej niż wczoraj, a prognozy dla obszarów tropikalnych są lepsze niż kiedyś. Na razie polepszenie sytuacji w tych rejonach świata wymaga czujności i uwagi. Musimy zdjąć różowe okulary. Uznanie problemu za nieistniejący lub ignorowanie go nie sprawi, że on zniknie, ani nie pomoże nam w jego rozwiązaniu.

„W klimacie umiarkowanym zawsze miałem więcej sił i wigoru”

Osobiste doświadczenia mogą wprowadzać w błąd, choćby dlatego, że ludzie tak się od siebie różnią. To, co jeden uważa za niewygodę, może drugiemu sprawiać przyjemność. Znużenie cieplne dotyczy jednak wszystkich. Mało kto potrafi pracować pełną parą w upale i wilgoci. Oto co powiedział pewien dyplomata z Bangladeszu na temat doświadczeń swoich i jego rodaków w klimacie umiarkowanym:

„W takich krajach jak Indie, Pakistan, Indonezja, Nigeria i Ghana osłabiał mnie najmniejszy wysiłek fizyczny czy psychiczny, podczas gdy w Wielkiej Brytanii, Francji, Niemczech i Stanach Zjednoczonych klimat umiarkowany dodawał mi zawsze sił i wigoru, i to nie tylko podczas dłuższych pobytów, ale i krótkich podróży. Wiem, że podobne doznania mają wszyscy ludzie z tropików przyjeżdżający do krajów o umiarkowanym klimacie. Widziałem też setki mieszkańców stref umiarkowanych, którzy w tropikach opadali z sił i czuli znużenie, jeśli nie znajdowali się w klimatyzowanym pomieszczeniu.

W Indiach i innych krajach tropikalnych rolnicy, robotnicy przemysłowi i w ogóle wszyscy pracownicy fizyczni i umysłowi pracują w wolnym tempie, robiąc częste i długie przerwy na odpoczynek. W strefach umiarkowanych obserwowałem, że te same grupy ludzi pracują żwawo, z wigorem i energią, rzadko odpoczywając. Wiem z własnego doświadczenia oraz z doświadczeń innych mieszkańców tropików przybywających do umiarkowanego klimatu, że te tak widoczne różnice w energii do pracy oraz w wydajności nie mogą wynikać wyłącznie albo przynajmniej w znacznym stopniu z odmiennego sposobu odżywiania”[25].

2
Jak sobie radzono z uwarunkowaniami geograficznymi: Europa i Chiny

Nierówności, jakie stwarza natura, widać najlepiej, gdy porównamy godny pożałowania obraz przedstawiony w poprzednim rozdziale z o wiele bardziej sprzyjającymi warunkami panującymi w strefach klimatu umiarkowanego, a zwłaszcza w Europie, na obszarze zaś Europy – przede wszystkim w Europie Zachodniej.

Weźmy na przykład klimat. Europejskie zimy są na tyle mroźne, by trzymać w szachu czynniki chorobotwórcze i zarazy. Im dalej na wschód, w strefę klimatu kontynentalnego, tym surowsze zimy, ale nawet te łagodne stanowią zaporę ograniczającą szerzenie się chorób. Choroby endemiczne istnieją, daleko im jednak do morderczych i okaleczających schorzeń typowych dla stref gorących. Choroby pasożytnicze zdarzają się rzadko. Można się spotkać z poglądem, że z tych właśnie powodów Europejczycy są tak wrażliwi na zarazy: za mało mają styczności z czynnikami chorobotwórczymi, by ich organizmy mogły się uodpornić.

Nawet zimą temperatury w Europie Zachodniej są łagodne. Gdy spojrzeć na linie łączące punkty o jednakowej temperaturze (izotermy) otaczające ziemski glob, okaże się, że nigdzie nie odchylają się tak daleko na północ jak wzdłuż europejskiego wybrzeża Atlantyku. Średnia temperatura zimy na wybrzeżu Norwegii, między 58 a 71 stopniem szerokości geograficznej północnej, jest wyższa niż w Vermoncie czy Ohio położonych o 20 stopni bliżej równika. Dzięki temu Europejczycy mogli siać zboże przez okrągły rok.

Na ich korzyść działało też stosunkowo równomierne rozmieszczenie opadów, występujących przez cały rok i rzadko przybierających postać gwałtownej ulewy: „ kropla niebieskiego deszczu spływa na ziemię” [Szekspir, Kupiec wenecki, akt IV, scena 1, przekład Leona Ulricha]. W niewielu miejscach kuli ziemskiej spotyka się taki model opadów. Letni deszcz spada obficie na kontynent euroazjatycki, zimą sytuacja jest inna. Deszczowe chmury sunące zimą znad Atlantyku nie docierają nad równiny Europy Środkowej i Wschodniej. Położone w głębi lądu stepy Azji cierpią na niedostatek wody; stąd takie miejsca jak pustynia Gobi. Południowe i wschodnie rejony Chin ratuje deszcz nadchodzący znad mórz oblewających Indochiny; południowo-wschodnie obszary Stanów Zjednoczonych zawdzięczają wilgoć Zatoce Meksykańskiej.

Ta stała podaż wody, na którą zawsze można było liczyć, stworzyła odmienny model organizacji społecznej i politycznej niż w cywilizacjach nadrzecznych. Nad rzekami ci, którzy panowali nad głównym nurtem i zasilanymi przezeń kanałami, mieli pod kontrolą zasoby żywności. Wcześnie pojawiły się tam scentralizowane formy rządu, ten, kto władał żywnością, władał bowiem ludźmi. Ujmuje to w formie alegorycznej biblijna opowieść o Józefie i faraonie. Głodni Egipcjanie w zamian za żywność ofiarowali faraonowi najpierw pieniądze, następnie bydło, potem ziemię, a w końcu samych siebie [Księga Rodzaju, 47,13–22]. W Europie było to nie do pomyślenia.

Europa zawdzięcza te sprzyjające warunki klimatyczne wielkiemu ciepłemu prądowi znanemu pod nazwą Prądu Zatokowego (Golfsztrom), który bierze początek w wodach tropikalnych u wybrzeży Afryki, kieruje się na zachód przez Atlantyk i Morze Karaibskie, następnie znów przemierza Atlantyk w kierunku północno-wschodnim. Ukierunkowanie zgodne z ruchem wskazówek zegara powstaje dzięki ruchowi wirowemu Ziemi oraz wznoszeniu się wody w miarę, jak się ociepla; na półkuli południowej prądy równikowe płyną przeciwnie do ruchu wskazówek zegara (patrz mapa 1). Na obu półkulach prądy równikowe kierują się ze wschodu na zachód, niosąc ze sobą ciepło i bogactwo morskich form życia.

Północne i południowe prądy równikowe powinny być mniej więcej jednakowej wielkości, ale na Atlantyku za sprawą geologicznego przypadku prąd północnorównikowy zmienia się w największy oceaniczny nurt na kuli ziemskiej. Ten przypadek to kształt, jaki przybrała Ameryka Południowa po rozdzieleniu się tektonicznych płyt kontynentalnych i oderwaniu obu Ameryk od Afryki; chodzi zwłaszcza o wielkie wybrzuszenie Brazylii wystające na wschód (odpowiada ono z grubsza wgłębieniu atlantyckiego wybrzeża Afryki). Klin utworzony przez Brazylię rozdziela prąd południoworównikowy i kieruje jego połowę na północ, gdzie łączy się on ze swym północnym odpowiednikiem, tworząc ogromną masę ciepłej wody dopływającą do wybrzeży Irlandii i Norwegii (patrz mapa 1). Temu korzystnemu ukształtowaniu geologicznemu zachodnia Europa zawdzięcza ciepłe wiatry i łagodne deszcze, wodę podczas wszystkich pór roku, małe parowanie – wszystko, co zapewnia dobre zbiory, liczne stada i gęste lasy o twardym drewnie.

Europa ma co prawda kilka klimatów. Największe i najbardziej wyrównane opady występują wzdłuż Atlantyku, gdzie nasycone wilgocią wiatry zachodnie wieją znad morza w stronę lądu. W miarę jak posuwamy się dalej na wschód, ku równinom Polski i stepom Rosji, klimat staje się bardziej kontynentalny, występują większe różnice między skrajnymi wartościami wilgotności i temperatur. To samo dotyczy krajów śródziemnomorskich: temperatury są łagodne, ale deszcze rzadsze, bardziej nieregularne. W Hiszpanii, Portugalii, na południu Włoch i w Grecji ziemia mniej rodzi, oliwki i winorośl udają się lepiej niż zboża, a pasterstwo opłaca się bardziej od rolnictwa. Niektórzy wyrażają pogląd, że te niesprzyjające czynniki geograficzne doprowadziły do ubóstwa, a nawet zacofania przemysłowego Europy Południowej w porównaniu z Północną[1]. (Przekonamy się jeszcze, że inne czynniki, kulturowej natury, mogły odegrać co najmniej tak samo ważną rolę).

Jeśli tak się sprawy mają, to dlaczego Europa rozwinęła się tak późno, tysiące lat po Egipcie i Sumerze? I znowu geografia daje odpowiedź: lasy o twardym drewnie. Edmund Burke dobrze to wyraził, przeciwstawiając mieszkańców Indii Anglikom: „lud, który od wieków miał już cywilizację i kulturę […] podczas gdy my żyliśmy jeszcze w lasach”[2]. Dopiero gdy w pierwszym tysiącleciu przed naszą erą ludzie zaczęli wytwarzać żelazne narzędzia, mogli karczować żyzne równinne tereny na północ od Alp. Nic dziwnego, że pierwsze osady ludzkie w Europie powstały nad brzegami jezior (często na palach) i na łąkach. Nie zawsze były to ziemie najżyźniejsze, ale poddawały się prymitywnej technologii nieznającej jeszcze żelaza. Dopiero później nauczono się w Europie produkować dostateczną ilość żywności, by wykarmić liczniejszą populację, oraz nadwyżki, dzięki którym mogły powstać miasta – ośrodki wymiany kulturalnej i rozwoju. Większość lasów jednak pozostała, ich powierzchnia nawet się zwiększyła, gdy liczba ludności zmalała w okresie po upadku Rzymu. Pamięć ludu przechowała wspomnienia z tamtych czasów w postaci legend i baśni o Czerwonym Kapturku, Jasiu i Małgosi, Tomciu Paluchu i innych opowieści o lasach, wilkach, czarownicach i czyhających w pobliżu niebezpieczeństwach.

Jak wynika z tych opowieści, niesłuszne było przedstawienie środowiska geograficznego Europy jako idyllicznego. Europa znała klęski głodu i chorób, długie okresy ochłodzenia i ocieplenia, epidemie i pandemie. Rolnicy wiedzieli, że przetrwają jeden, może dwa sezony nieurodzaju, potem jednak przyjdzie głód. I tutaj znowu las odgrywał znaczącą rolę – dostarczał jagód, orzechów, nawet żołędzi i kasztanów. Dzięki stałym zasobom wody uprawa roli zawsze miała duże znaczenie, wiedziano, że po suszy przyjdzie kiedyś deszcz i pola znów obrodzą. Trzeba przyjrzeć się obszarom suchym, gdzie uprawa jest hazardem, a ziemia zawsze może obrócić się w pustynię – a nie są to wyłącznie ziemie na południe od zachłannej Sahary czy po wschodniej stronie Jordanu, na północnym krańcu pustyni arabskiej, ale amerykańskie równiny na zachód od setnego południka, stepy syberyjskie, gdzie Chruszczow próbował siać pszenicę, czy tereny upraw bawełny wokół Bajkału – by uświadomić sobie, jak wąski jest obszar, poza którym deszcze padają nieregularnie i rzadko.

Dzięki sprzyjającemu środowisku Europejczycy mogli pozostawić większe obszary lasów i ugorów i nie musieli daleko szukać pastwisk. Hodowane przez nich zwierzęta rosły większe i silniejsze niż w innych częściach świata. Mongolskie koniki, postrach stepów, a także arabskie wierzchowce, prezentowały się niepozornie przy europejskich koniach bojowych. Na większej części obszaru Indii klimat w ogóle uniemożliwiał hodowlę koni. Ale i małe, i duże zwierzęta miały swoje zalety. Mongołowie i Tatarzy mogli z łatwością przemierzać swoje bezludne lądowe morza, zadając szybkie i bolesne ciosy skupiskom ludności osiadłej na ich obrzeżach. Koń europejski, dźwigający rycerza w zbroi, był jak żywy czołg – straszliwy podczas szarży, niepokonany w bitwie.

Te dwa rodzaje zwierząt stanęły naprzeciw siebie w jednych z największych bitew w dziejach ludzkości. W roku 732 Karol Młot, dziadek Karola Wielkiego i majordom frankijski, poprowadził armię konnych rycerzy przeciw arabskim najeźdźcom i starł się z nimi pod Tours, ustanawiając zachodnią granicę niepokonanej, jak się wówczas wydawało, ekspansji muzułmańskiej[6]. Mniej więcej czterysta pięćdziesiąt lat później, w 1187 roku, oddziały Saladyna pozwoliły europejskim rycerzom dokonać szarży pod Hittin, rozstępując się w ostatniej chwili, by przepuścić nacierających. Konie krzyżowców, które przez cały upalny dzień dźwigały jeźdźców, były już wyczerpane, Saracenom pozostało tylko zamknąć pierścień i uderzyć na Europejczyków od tyłu. Tak nastał koniec królestwa krzyżowców w Jerozolimie i chrześcijańskiego feudalizmu w Ziemi Świętej.

Jednakże w dalszej perspektywie Europejczycy zwyciężyli. Większe zwierzęta mogły ciężej pracować i więcej unieść na grzbiecie. Mocno zbudowane konie dawały radę orać gliniaste gleby wielkiej północnej równiny (koń jest wydajniejszy od wołu – porusza się szybciej i wykonuje więcej pracy w tym samym czasie), a także dowozić świeże zbiory na rynki miast. Później miały ciągnąć armaty na bitewne pola. Stada hodowane przez Europejczyków były przeważnie większe i dostarczały mnóstwa zwierzęcego nawozu (w porównaniu z ludzkim nawozem używanym w Azji Wschodniej). Umożliwiało to intensywniejszą uprawę i większe zbiory, a tym samym zapewniało więcej żywności, i tak spirala szła w górę. Dieta Europejczyków obfitowała w produkty mleczne, mięso i białko zwierzęce. Ludzie byli wyżsi i silniejsi fizycznie, nie trapiły ich w zasadzie pasożyty typowe dla Chin i Indii[7]. (Zaledwie kilka lat temu jedna piąta Chińczyków, którym przetaczano krew, chorowała na hepatitis, dawcy mieli bowiem wątroby zniszczone przez pasożyty, a odpowiednich badań krwi nie przeprowadzano)[3]. Zdrowsi Europejczycy dłużej żyli i pracowali, wykorzystując prawie cały swój potencjał[4][8].

Nie oznacza to jednak, że w Europie zbiory na danym obszarze czy w odniesieniu do gęstości zaludnienia były większe niż w tych ciepłych krajach, gdzie stosowano system irygacji. Nawóz zwierzęcy, orka (wydobywająca na wierzch składniki odżywcze zawarte w glebie) i pozostawianie ziem odłogiem nie mogły dorównać żyznym namułom Nilu, Eufratu i Indusu, a tym bardziej aluwialnym osadom Żółtej Rzeki i Jangcy, a także wielokrotnym plonom w ciągu roku zbieranym w ciepłym klimacie[9]. Z drugiej strony nieregularne zakłócenia, spowodowane brakiem lub nadmiarem wody albo zniszczeniem systemu irygacyjnego przez wroga, mogły wyrządzić szkody o wiele większe niż okresy suszy lub nadmiernej wilgoci w deszczowym klimacie[10]. Uśrednione dane są mylące. Deszcze monsunowe, tak, wydawałoby się, hojne w długim okresie, bardzo się różnią w poszczególnych porach i latach. Normę stanowią powodzie i susze. W Chinach i Indiach tym ważniejsze były prace naprawcze i uzupełnianie zasobów. Nawet w okresach wolnych od klęsk żywiołowych zapotrzebowanie na siłę roboczą w porze deszczowej oraz przy zbiorze ogromnych plonów osiąganych przy uprawie w wodzie doprowadziło do ogromnego zagęszczenia ludności – 30 razy więcej niż w Afryce na jednostkę powierzchni upraw, 40 razy więcej niż w Europie i 100 razy więcej niż w Ameryce[5]. Stąd zwyczaj wczesnego i powszechnego zawierania małżeństw, bez liczenia się z możliwościami materialnymi[11].

Dla odmiany chrześcijańska, a zwłaszcza zachodnia Europa akceptowała celibat, późne zawieranie małżeństw (dopiero wtedy, gdy można sobie było pozwolić na założenie rodziny) i dłuższe przerwy między narodzinami dzieci. W pojęciu średniowiecznych Europejczyków dzieci w ciężkich czasach stanowiły obciążenie. Przypomnijmy sobie bajki o Jasiu i Małgosi oraz Tomciu Paluchu – dzieciach pozostawionych w lesie, żeby zmarły, a rodzice nie musieli oglądać ich śmierci. Cywilizacje nadrzeczne starały się o możliwie największy przyrost ludności, Europejczycy woleli małe gospodarstwa domowe, przyjęli strategię niedzielenia spadku i zawiązywania sojuszu w ramach rodziny.

Same liczby wszystkiego więc nie mówią. Niektórzy stwierdziliby wręcz, że gdy uwzględnić czynnik zdrowia oraz pracy zwierząt, Europa wniosła prawdopodobnie do rolnictwa więcej energii (na jednostkę uprawianego obszaru) niż o wiele liczniejsze społeczeństwa Azji. Ponadto azjatyccy władcy, mając do dyspozycji tak wielkie rzesze chłopstwa, ulegali pokusie podejmowania ogromnych przedsięwzięć opartych na pracy przymusowej. Po latach miały się one stać wielką atrakcją turystyczną, obiektem podziwu europejskich gości i powodem do zgorszenia, niesamowity był bowiem kontrast między ostentacyjnym bogactwem a straszliwą nędzą. „Przepych azjatyckich pałaców, wspaniałe świątynie i grobowce, cuda hydrotechniki, luksusowe wyroby i sztuka rzemieślnicza świadczyły, jak się zdaje, wyłącznie o tym, że organizacja polityczna potrafi wycisnąć krew z kamieni, jeśli tych kamieni jest wystarczająco dużo”[12].

Europejczycy nie musieli budować piramid[13]. Europa, zwłaszcza zachodnia, miała dużo szczęścia.

Przyjrzyjmy się teraz Chinom, gdzie „plony się mnożą… a od ludzi aż się roi”[6].

Ktoś, kto chce zrozumieć gospodarczą historię świata, musi poznać Chiny, które najwcześniej zaczęły się rozwijać i bardzo długo rozwój ten przebiegał jak najpomyślniej. Kraj ten zajmuje 7 procent powierzchni lądów całej Ziemi, a utrzymuje 21 procent ludności świata. Stare chińskie przysłowie zwięźle to wyraża: „Ziemi mało, ludzi – wielu”[7].

Mniej więcej dwa tysiące lat temu około 60 milionów ludzi tłoczyło się na obszarze, który miał się stać północnym skrajem późniejszych Chin – wielka liczba jak na tak małe terytorium. Nie zmieniała się przez następne tysiąclecie, ale w okresie od X do początku XIII wieku naszej ery wzrosła do niemal 120 milionów. Potem nastąpiło załamanie, głównie z powodu pandemii, które pustoszyły również Europę i Bliski Wschód, następnie zaś, z jakichś 65–80 milionów około 1400 roku liczba Chińczyków wzrosła do 100–150 milionów w 1650 roku, 200–250 milionów w roku 1750, ponad 300 milionów pod koniec XVIII wieku, 400 milionów w 1850 roku, 650 milionów w 1950 roku i 1,2 miliarda dzisiaj[14], co stanowi ponad jedną piątą ludności świata. Ten niesamowity przyrost jest skutkiem utrzymującej się przez cały czas (po dziś dzień) strategii reprodukcyjnej: wczesnego, powszechnego zawierania małżeństw i wydawania na świat mnóstwa dzieci. To wymaga żywności, a do produkcji żywności potrzebni są ludzie. I tak się ten kierat kręci.

Strategia ta datuje się od tysięcy lat, od momentu, kiedy część ludów zamieszkujących wschodni skraj azjatyckich stepów zamieniła koczownicze pasterstwo na bardziej produktywne osiadłe rolnictwo. Przywódcy tych ludów od samego początku dostrzegli związek między liczbą poddanych, pożywieniem a władzą. O ich politycznej mądrości świadczą następujące działania: 1) mobilizacja potencjalnych robotników rolnych przywiązanych do ziemi nadającej się do uprawy; 2) magazynowanie zboża z zamiarem wyżywienia przyszłych armii; 3) zadbanie o to, by żywność zawsze dostarczano do tych samych ośrodków administracyjnych (nie do obozów). Opowiada o tym Kronika trzech królestw, opisująca wojnę domową z dwusetnego mniej więcej roku naszej ery:

Cao Cao powiedział: Państwo stoi siłą żołnierzy i dostatkiem żywności. Ludzie z Chin przejęli cesarstwo we władanie, bo nadzwyczajną uwagę poświęcili uprawie roli. Hsiao-wu wykorzystał kolonie wojskowe, by przywrócić porządek w zachodnich regionach. To dobra metoda, stosowały ją poprzednie pokolenia. W tym samym roku zmobilizował pospólstwo do pracy na roli w państwowych koloniach wokół Hsu [w środkowym Hunanie] i uzyskał miliony miar zboża. Następnie wyruszył z wojskiem na wszystkie strony. Nie musiał się troszczyć o transport ziarna. Dzięki temu pokonał chmary bandytów [siły przeciwnych mu przywódców politycznych] i zaprowadził pokój w cesarstwie.

Pół wieku później, jak podaje to samo źródło, „trzeba było poszerzyć rejony pod uprawę i zgromadzić tyle zboża, by można było zadać cios «bandytom»”. W tym celu „należało również wykopać kanały, by doprowadzić wodę na pola, umożliwić dostarczenie ziarna dla armii i zapewnić transport rządowego zboża…” Potem mamy kalkulację: „W ciągu sześciu, siedmiu lat zmagazynuje się w Huai trzydzieści milionów miar ziarna. Wystarczy to do wyżywienia 100 tysięcy ludzi przez pięć lat. Wu zostanie pokonana, a wojska [Wei] wszędzie zwyciężą”[8]. I tak się stało.

Ta chaotyczna huśtawka – ziemia głodna siły roboczej i siła robocza wciąż potrzebująca pożywienia – nieuchronnie sprowadzała okresy i obszary niedostatku, nawet głodu. Dla zwierząt nie było miejsca. Shu Hsi, autor pamiętników żyjący około 300 roku naszej ery, ubolewał:

Szczególnie zła jest sytuacja w San-Wei, a mimo to w całym tym rejonie wypasa się świnie, owce i konie na dużych obszarach ziemi. Należy z tym skończyć, by zaspokoić potrzeby tych, co nie mają ziemi lub posiadają jej niewiele. Wszystkie pastwiska trzeba zlikwidować, niech konie, bydło, świnie i owce pasą się na pustych równinach, a ludzie wędrujący w poszukiwaniu środków utrzymania będą mogli dostać ziemię w darze od państwa[9].

Tymczasem chińskie rolnictwo nie nastarczało z produkcją żywności. Państwo i naród wciąż starały się o nowe ziemie i wyższe plony, produkując i wykorzystując ludzi, aby ludzi wyżywić. Za czasów cesarza Tai-wu (panował w latach 424–452, czyli ponad wiek później), władze nie miały zamiaru pozostawiać czegokolwiek na łasce losu. Chłopów, którzy nie posiadali wołów, zmuszano do pracy w zamian za użyczenie tych zwierząt. Sporządzono listy rodzin, wszystkich policzono, dokładnie odnotowywano, kto ma jakie obowiązki i jak się spisuje. „Ich imiona zostały zapisane tam, gdzie pracowali, można więc było kontrolować ich postępy. Zakazano im pić wino, oglądać przedstawienia teatralne, a także porzucać rolnictwo na rzecz wyrobu wina lub handlu”[10].

Nie mieli więc czasu na rozrywki ani zarabianie pieniędzy. Tylko na produkcję żywności i płodzenie dzieci.

Gdy spojrzeć z perspektywy czasu, dostrzeżemy w tym procesie kilka etapów:

1) Chińczycy, czyli lud Han, jak sami się nazywali, pojawili się najpierw na północy, w lasach na skraju jałowych stepów Azji wewnętrznej. Oczyścili ziemię (za pomocą ognia?) i wytrwale ją obrabiali, pracując ze wszystkich sił, ale przez nieregularne opady i brak drzew, które utrzymałyby grunt, erozja zaczęła wkrótce niszczyć plony. Chińczycy się więc przenieśli, ale nie na otwarte, suche ziemie na zachodzie, które nie zdołałyby wyżywić licznej już populacji, lecz na południe, na obszary gleb lessowych w górze Rzeki Żółtej[15].

2) Rolnictwo na glebach lessowych było szkołą gospodarowania wodą i techniki nawadniania. Utorowało to drogę do następnej migracji, na wilgotniejsze, żyźniejsze, ale mniej bezpieczne ziemie w dole Rzeki Żółtej i jej dopływów[16]. Tam Chińczycy poznali ryż, dostarczający o wiele więcej kalorii z obsianej powierzchni, choć tradycyjnie uprawiane odmiany zbóż – proso, sorgo i jęczmień – nie straciły znaczenia. Pszenica nastała później.

Około 500 roku przed naszą erą Chińczycy nauczyli się lepiej gospodarować wodą za pomocą sztucznych urządzeń, używali zwierząt pociągowych (przede wszystkim bawołu indyjskiego) do orki, wytrwale pełli uprawy i zasilali je nawozem zwierzęcym i ludzkim. Wszystko to wymagało ogromnego nakładu wysiłków, ale trud się opłacał. Plony wzrosły do 1100 litrów ziarna z hektara, co zapewniało znaczną nadwyżkę pozwalającą na wyżywienie nierolniczej siły roboczej. Chiński system energii działał jak należy.

3) Między VIII a XIII wiekiem n.e. miała miejsce druga rewolucja rolnicza. Ludzie Han nadal posuwali się na południe, w kierunku dorzecza Jangcy i jeszcze dalej, spychając wędrownych tubylców, stosujących prymitywne karczowanie i wypalanie lasów. Większość z nich znalazła schronienie w górach i na innych obszarach nienadających się do intensywnej uprawy. Nadal tam żyją, jako najliczniejsza w Chinach mniejszość.

W tym wilgotniejszym, cieplejszym klimacie łagodne zimy i długie lata umożliwiały zbiory dwa razy do roku: na przykład pszenicę ozimą zbierano w maju, a ryż sadzony w czerwcu dawał plon w październiku lub listopadzie. Tam, gdzie warunki na to pozwalały, Chińczycy szli jeszcze dalej, uprawiając ryż na polach zalanych wodą. Wybierając szybko rosnące odmiany, uzyskiwali rocznie trzy zbiory albo i więcej. Pieczołowicie zbierali nawóz zwierzęcy i ludzkie odchody, bez przerwy pielili pola i wykorzystywali każdy skrawek ziemi, wysiewając najpierw ryż w rozsadnikach, gdzie rósł bardzo gęsto, a potem przesadzając dojrzałe rośliny (wymagające więcej miejsca) na pola ryżowe. W kategoriach ekonomicznych zastępowali ziemię siłą roboczą – na jednym hektarze pracowało od sześćdziesięciu do osiemdziesięciu osób (amerykański farmer uprawiający pszenicę obrabiałby ten hektar sam) i podwajali lub potrajali i tak już niezłe plony uzyskiwane z upraw nienawadnianych – do 2700 litrów ziarna z hektara. Na jednym kilometrze kwadratowym potrafili wyprodukować żywność dla tysiąca osób. „W XII wieku Chiny miały już najbardziej udoskonalone rolnictwo w ówczesnym świecie, konkurować z nimi mogły tylko Indie”[11].

Niewiele miejsca pozostawało dla zwierząt, z wyjątkiem tych, które były niezbędne do orki i prac pociągowych oraz jako wierzchowce dla wojska. Wyjątek stanowiła też świnia, główny w Chinach „sprzątacz” i podstawowe źródło mięsa na stół bogaczy. Bydła i owiec prawie nie hodowano: Chińczycy spożywali bardzo mało produktów mlecznych i białka zwierzęcego, a wełnianej odzieży prawie nie znano. Kiedy Brytyjczycy próbowali sprzedać do Chin wełniane tkaniny, powiedziano im, że są zbyt gryzące dla ludzi przyzwyczajonych do bawełny i jedwabiu. I na pewno tak było.

4) Późniejsze innowacje niewiele nowego dodały do chińskiego spichlerza. W XVII i XVIII wieku sprowadzono nowe rośliny z dalekich krajów: orzeszki ziemne, kartofle, bataty, jamy. Dobrze się udawały na suchszych wyżynach, ale stanowiły tylko uzupełnienie ryżu, którego produkcja nie mogła już nadążyć za popytem[17].

5) Fakt, że ryż stał się główną uprawą, miał dobre i złe skutki. Ryż potrzebuje mniej składników odżywczych zawartych w glebie (zwłaszcza fosforu i potasu) niż inne rośliny, z których produkuje się żywność, ale jego uprawa wymaga większych nakładów siły roboczej. Pod względem kaloryczności przewyższa zboża strefy umiarkowanej – pszenicę, żyto i owies – ale zawiera o połowę mniej białka[12]. Jest odporny, rośnie na różnych siedliskach i jako jedyne zboże daje rok po roku dobre plony na ubogiej glebie, pod warunkiem że otrzymuje wystarczająco dużo wody. Z drugiej strony brodzenie po polach ryżowych i używanie ludzkich odchodów jako nawozu naraża uprawiających ryż na zakażenia przywrami i innymi pasożytami, co obniża wydajność i zwiększa zapotrzebowanie na siłę roboczą.

Ten pracochłonny i wodochłonny model miał ważne konsekwencje dla historii Chin. Z jednej strony Chińczycy polegali na własnej sile roboczej i nigdy nie starali się o cudzoziemskich niewolników. (Wielu co prawda żyło jak w niewoli, chociaż nie byli niczyją własnością). Z drugiej strony dokonywali ekspansji przede wszystkim dzięki swej liczebności. Rozproszonym, gorzej zorganizowanym i bardziej zacofanym pod względem technicznym ludom bardzo trudno było powstrzymać Chińczyków.

Zarządzanie zasobami wodnymi wymagało władzy ponadlokalnej i przyczyniło się do umocnienia cesarskiej potęgi. Europejscy obserwatorzy wcześnie zauważyli ten związek między wodą a władzą – uczynił to już Monteskiusz, a po nim ponownie Hegel, z którego czerpał Marks. Najbardziej szczegółowej analizy omawianego zjawiska dokonał jednak już w czasach współczesnych Karl Wittfogel, który nazwał system rządów opartych na administrowaniu zasobami wodnymi orientalnym despotyzmem, z całym systemem dominacji i niewolnictwa, jakie to słowo przywodzi na myśl[13]. (Inni prezentowali podobny tok myślenia, przezornie pozbawiony implikacji społecznych i kulturowych, które mogłyby źle się kojarzyć)[14].

Teoria hydrauliczna była ostro krytykowana przez całe pokolenie zachodnich sinologów, zajadłych w swej politycznej poprawności (maoizm i jego późniejsze wcielenia uważali za dobre) i skorych do obrony chińskiej drogi do demokracji. Wittfogel stanowi ulubiony cel ich ataków. Zdaniem jednego z badaczy jego teoria to słabo zamaskowany program neoimperializmu: „Praktyczne przesłanie tej teorii sprowadza się wyraźnie do zalecania i usprawiedliwiania interwencji”[15]. Te protesty i deklaracje lojalności mają prawdopodobnie na celu przekonanie nie tyle zachodnich, ile chińskich odbiorców, jako że prawie wszyscy krytycy związku między wodą a władzą ubiegają się o względy drażliwego reżimu, który rozdziela zaproszenia i wizy według własnego widzimisię.

Fakty przeczą tezom krytyków. Przeciwnicy teorii hydraulicznej powołują się na dowody, które mają świadczyć, że wczesne skupiska ludności w Chinach nie były specjalnie zależne od sztucznego nawadniania, że i wówczas, i później wodę czerpano ze studni, a nie sprowadzano kanałami, i że wiele aspektów administrowania zasobami wodnymi planowano i finansowano w skali lokalnej. Jak gdyby stało to w sprzeczności z faktem, że ostateczna odpowiedzialność spoczywała na władzach wyższego szczebla, zwłaszcza gdy w grę wchodziło mobilizowanie siły roboczej i kierowanie jej do poważniejszych zadań, takich jak budowa wielkich grobli, tam i kanałów, walka z powodzią, akcje ratunkowe i naprawa szkód. Działania tego typu wykraczały poza możliwości władz lokalnych. Stawka była ogromna. Po pierwsze – im śmielsze zmiany wprowadza się do środowiska naturalnego, tym większa skala i koszt niepowodzenia lub katastrofy[16]. Po drugie – to nadwyżki żywności utrzymywały machinę władzy.

Tak wyglądała rzeczywistość. Jak się wyraził pewien zespół badaczy, potępiając zresztą Wittfogela: „Musi być ziemia nadająca się do nawadniania, odpowiednia hegemonia społeczna i kontrola państwa, i tak dalej”[17]. Istotnie.

3
Wyjątkowość Europy:
odmienna droga

Europa miała szczęście, ale szczęście to dopiero początek. Każdy, kto przyjrzałby się światu, dajmy na to, przed tysiącem lat, nigdy by nie przewidział, że tak nadzwyczajnie potoczą się dzieje tego cypla na zachodnim krańcu wielkiego kontynentu euroazjatyckiego. Używając kategorii tak popularnych wśród dzisiejszych badaczy historii gospodarczej, prawdopodobieństwo, iż Europa zapanuje kiedyś nad światem, było wówczas bliskie zera. Pięćset lat później zbliżało się do wartości jeden.

W X wieku dobiegał końca długi, bolesny okres, podczas którego Europa była ze wszystkich stron najeżdżana i grabiona przez wrogów. Z dzisiejszej Skandynawii dokonywali wypadów wikingowie, morscy bandyci, których lekkie łodzie dawały sobie radę na najbardziej wzburzonych morzach i potrafiły wpływać w górę płytkich rzek. Napadali i rabowali daleko w głębi lądu, grasowali wzdłuż atlantyckich wybrzeży, zapuszczali się na Morze Śródziemne, aż do Włoch i na Sycylię. Inni wyprawiali się na wschód, na ziemie Słowian, gdzie stali się nową klasą rządzącą (Rusami – to od nich wzięła nazwę Rosja, a panowali nad tym ponurym krajem przez niemal siedem wieków). Dotarli prawie do murów Konstantynopola.

Budzili taką grozę, byli tak bezwzględni (przyjemność sprawiało im podrzucanie niemowląt w powietrze i nabijanie na ostrza włóczni albo rozbijanie ich główek o ściany), że na samą wieść, iż się zbliżają, ludzie omdlewali ze strachu i powierzali swój ruchomy majątek przywódcom świeckim i duchownym, którzy pierwsi rzucali się do ucieczki. Księża pozostawiali swoim owieczkom ułożone na tę okazję modlitwy, w których błagano Najwyższego o pomoc i opiekę, ale ołtarz nie dawał schronienia, bo wikingowie dobrze wiedzieli, gdzie mogą się obłowić, i od razu kierowali się do kościołów i zamków.

Od strony morza, przez Morze Śródziemne, przybywali również Saraceni (Maurowie), którzy założyli górskie bazy w Alpach i stamtąd dokonywali wypadów na szlaki łączące północ i południe Europy. Te twierdze, trudno dostępne, lecz przez morze mające połączenie z krajami muzułmańskimi, skutecznie opierały się wszelkim atakom. Według ludowych przekazów, niektórzy mieszkańcy górnych partii Alp zachowali po dziś dzień śniadą skórę i rysy swych maghrebskich przodków.

I w końcu ze wschodu nadjeżdżali lądem niezwykle ruchliwi Węgrzy, jeszcze jedna fala azjatyckich najeźdźców, poganie posługujący się językiem uralo-ałtajskim (dalekim krewnym tureckiego). Pojawiali się rok po roku, kierując się tam, skąd dobiegały wieści o konfliktach i kłopotach dynastycznych. Przemieszczali się na tyle szybko, że w ramach jednej kampanii docierali z baz nad Dunajem do wschodniej Francji albo na Półwysep Apeniński. W przeciwieństwie do Normanów, którzy chętnie się osiedlali na całe lata w zakładanych przez siebie obozach, skąd łatwiej było wyprawiać się na łowy, albo nawet stawali się na jakiś czas władcami – jak w części Anglii, w Normandii (która wzięła od nich nazwę) i na Sycylii, Węgrzy dokonywali wypadów i wracali, wioząc łupy i niewolników na wozach lub grzbietach jucznych zwierząt.

Nikt nie znosi takich upokorzeń w nieskończoność. Europejczycy nauczyli się odpierać ataki, z pomocą swych przywódców albo i bez niej, ci ostatni bowiem zbyt ochoczo wchodzili w układy z najeźdźcami kosztem swoich chłopów. Wieśniacy, zamiast odpierać Normanów, wpuszczali ich do wioski, wciągając w pułapkę, otaczali i uderzali ze wszystkich stron[18]. Węgrzy, zbyt szybcy, by można było dać sobie z nimi radę, kiedy wpadali, wycofywali się powoli; wystarczyło kilka zasadzek na ich nadmiernie pewne siebie, przeładowane karawany, by doszli do wniosku, że istnieją lepsze sposoby zarabiania na życie. W przypadku Saracenów rozwiązaniem okazała się (tak jak w krajach muzułmańskich) wojskowa eskorta grup podróżujących na mułach i wozach. Krótko mówiąc, Europejczycy narzucili wysokie koszty agresji. Paradoksalnym zrządzeniem losu we wszystkich tych przypadkach przywódcy wroga okazali Europejczykom pomoc. Z biegiem lat plemiona z północy i węgierscy najeźdźcy osiedlili się i udomowili. Na miejsce wojennych obozów nomadów powstały królestwa, a ich władcy niechętnym okiem spoglądali na otoczonych sławą bohaterów butnych watażków z prywatnymi armiami, którzy powracali z grabieżczych wypraw, wioząc łupy i siejąc niepokoje. Królowie nie potrzebowali karierowiczów-awanturników. Prośbą i groźbą przekonali rozbójników i piratów, że bardziej popłaca stać się panem na włościach i strzyc owce w domu, zamiast wojować i zabijać je w obcych krajach.

Twierdzono, że Europa wkroczyła na drogę rozwoju, gdy wskutek opisanych powyżej procesów przestały jej zagrażać niebezpieczeństwa z zewnątrz. To klasyczny pogląd ekonomistów: wzrost jest rzeczą naturalną i następuje wszędzie tam, gdzie istnieje po temu okazja, a warunki życia są bezpieczne. Wystarczy usunąć przeszkody, a rozwój sam nastąpi. Można się też spotkać z poglądem, że wolność od agresji jest warunkiem niezbędnym, ale niewystarczającym. Wzrost i rozwój wymagają przedsiębiorczości, ta zaś nie jest czymś, co przychodzi samo z siebie. Skądinąd w średniowiecznej Europie nie brakowało utrudniających ją przeszkód.

Chcąc dostrzec ten proces w szerszym kontekście, musimy spojrzeć na średniowiecze jako na pomost między światem starożytnym, osadzonym w rejonie Morza Śródziemnego – Grecją, a następnie Rzymem – a nowożytną Europą na północ od Alp i Pirenejów. W tym pośrednim okresie zrodziło się nowe społeczeństwo, bardzo odmienne od tego, które przeminęło, i obrało drogę, na której wysforowało się daleko przed inne cywilizacje.

Co prawda Europa zawsze miała się za coś odmiennego od ludów żyjących na wschodzie. Wielkie bitwy między Grekami i Persami – Salamina i Termopile – pozostały w pamięci prostego ludu oraz w niegdysiejszych programach szkolnych jako symbol starcia między Wschodem a Zachodem, między wolnym miastem (polis – stąd nasza „polityka”) a arystokratycznymi imperiami[1], między suwerennością ludu (przynajmniej wolnych mężczyzn) a orientalnym despotyzmem, zniewalającym wszystkich. Niegdyś uczono nas, że Grecy wynaleźli demokrację, zarówno słowo, jak i pojęcie. Potoczna mądrość nadal to głosi, choć uległa znacznej modyfikacji, jesteśmy bowiem świadomi, iż Grecy mieli niewolników i wykluczali kobiety z politycznego procesu (choć dopuszczali je do przestrzeni publicznej).

Przeciwstawienie greckiej demokracji orientalnemu despotyzmowi łączyło się z opozycją między własnością prywatną a zasadą, iż wszystko należy do władcy. Despotyzm istotnie tym się wyróżniał, że władca, którego uważano za boga albo przypisywano mu boskie cechy, przez co uchodził za istotę całkiem odmienną od swych poddanych i stojącą ponad nimi, mógł rozporządzać ich życiem i dobytkiem, jak mu się żywnie podobało. Tak samo poczynała sobie jego świta. Arystokracja wojskowa miała monopol na posiadanie broni, a prosty lud był na tyle ostrożny, by ich nie obrażać, nie wywoływać zazdrości, a nawet nie zwracać na siebie uwagi; patrzenie im prosto w oczy uchodziło za zuchwalstwo i było surowo karane.

Dziś już wiemy, że tam, gdzie własność znajduje się w tak niepewnej sytuacji, ginie przedsiębiorczość, a rozwój ulega zahamowaniu. Po co inwestować kapitał czy pracę w tworzenie lub zdobywanie bogactwa, którego raczej nie będzie można dla siebie zatrzymać? Jak stwierdził Edmund Burke, „prawo wymierzone przeciw własności jest prawem przeciw pracowitości”[2]. Jednakże w azjatyckich despotiach uważano taki system wręcz za raison d’être społeczeństwa: prości ludzie istnieją przecież po to, by spełniać zachcianki władcy.

Z całą pewnością nie po to żyją, by postępować według własnej woli. Najlepiej świadczy o tym los, jaki spotkał mieszkańców Balchu (w Azji Środkowej). Tak się zdarzyło, że ich władca przebywał z dala od kraju, walcząc z Hindusami, a żyjący w pobliżu koczownicy, korzystając z jego nieobecności, napadli na miasto. Mieszkańcy dzielnie stawili im czoło, broniąc nie tylko swoich domów i rodzin, ale i posiadłości władcy, lecz przegrali. Władca po powrocie odbił miasto z rąk najeźdźców, lecz kiedy się dowiedział o męstwie swoich poddanych, srogo ich napomniał. Oświadczył, że wojna to nie ich sprawa, mają płacić i okazywać posłuszeństwo każdemu, kto nimi rządzi. Przywódcy ludu wyrazili skruchę i przyrzekli, że nigdy już się nie dopuszczą takiej obrazy majestatu[3].

Jak widać, samo pojęcie rozwoju ekonomicznego to zachodni wynalazek. Arystokratyczne (despotyczne) imperia były machinami ucisku: gdy elity rządzące chciały uzyskać więcej, nie myślały bynajmniej o zwiększeniu produktywności. Bo jak to osiągnąć? Po prostu przykręcano śrubę (i zwiększano nacisk) i przeważnie dawało się wycisnąć jakieś ukryte zasoby. Czasami władcy źle kalkulowali i naciskali zbyt mocno, co prowadziło do ucieczek, buntu i rebelii. Autokracje, choć uważane za boskie, nie były nieśmiertelne. Tymczasem wyłącznie społeczeństwa pozostawiające miejsce na liczne inicjatywy, i to raczej oddolne niż odgórne, mogły myśleć o pomnażaniu majątku.

Starożytni Grecy dostrzegali różnicę między wolnością i jej brakiem, nie kojarzyli jednak wolności z korzyściami materialnymi (nie przywiązywali szczególnej wagi do ekonomicznej przedsiębiorczości, która w ich przekonaniu wyróżniała meteków i innych prostaków). Brak wolności był dla nich cechą systemu cudzego, który uważali za tyranię. Ale nawet Grecy ulegli despotyzmowi, co najwyraźniej się przejawiło w imperium stworzonym przez Aleksandra i rządzonym przez jego azjatyckich i egipskich następców. Rzymianie poszli tą samą drogą, popadając w pułapkę autokratycznej tyranii. Klasyczny świat cywilizacji śródziemnomorskiej upodobnił się pod koniec ustrojowo do cywilizacji wschodnich – powstała potężna, nieliczna elita, otoczona klientami, sługami i niewolnikami, na jej czele stał zaś autokrata. Ale było to tylko podobieństwo. Dysydenci zdawali sobie sprawę, że nie jest tak, jak być powinno, wypowiadali się na ten temat, pisali i cierpieli za przekonania. Idea republikańska nie poddawała się tak łatwo.

Prawa własności miały zostać na nowo odkryte i potwierdzone po upadku Rzymu. Świat, który nazywamy średniowiecznym – okres pośredni – był przejściowy, stanowił amalgamat dziedzictwa klasycznego, germańskich praw i zwyczajów plemiennych oraz tego, co dziś określamy mianem tradycji judeochrześcijańskiej. Instytucje własności prywatnej znajdowały oparcie we wszystkich tych elementach. Zwyczaje germańskie wywodziły się z koczowniczej wspólnoty, w której każdy wojownik posiadał skromną własność – skromną, bo ustawicznie się przemieszczano. Nic nie było na tyle szczególne lub cenne, by wywołać kwestie związane z własnością czy ambicjami do władzy[19].

Nie chcemy przez to powiedzieć, że nie istniały inne pobudki skłaniające do sięgania po władzę ani że sytuacja tych koczowniczych ludów nie ulegała zmianie. Podczas wędrówek i podbojów pojawiały się takie kwestie. Każdy uczeń we Francji zapoznawał się kiedyś z historią pięknej wazy z Saissons, zrabowanej z pewnego kościoła przez Franków, toczących wojnę z Galami. Wódz Klodwig chciał ją zwrócić, by się przypodobać pewnej chrześcijance, co wpadła mu w oko, ale nie zgodził się na to wojownik, który zdobył wazę (albo przypadła mu przy podziale łupów). Na mocy prawa była jego własnością i żeby tego dowieść, rozbił ją na oczach Klodwiga. Co moje, to moje, a co twoje, to twoje – oznajmił w ten sposób swemu wodzowi. Następnym razem, gdy oddziały Klodwiga stały w szeregu, ten zatrzymał się przed wojownikiem, który rozbił wazę, i zapytał, co się stało z jego sandałem. Gdy wojownik się schylił, Klodwig rozpłatał mu głowę toporem. Co twoje, to twoje, ale ty należysz do mnie[20].

A więc napięcia i niejasności. W dalszej perspektywie ważne okazały się jednak ograniczenia narzucone przez rozdrobnienie polityczne i ogólny brak poczucia bezpieczeństwa. Po upadku cesarstwa rzymskiego przez całe stulecia władza miała krótki zasięg. Jej źródłem była w zasadzie swobodnie uzgadniana lojalność wobec grupy lub elity w ramach tej grupy, i jako taka odpowiednio ograniczona. Co prawda tradycja władzy wybieranej ustąpiła przed władzą dziedziczną (przykład Rzymu silnie oddziałał na Germanów), dawne obyczaje i zjawiska niełatwo jednak odchodzą w niepamięć, i władcę, nawet gdy obejmował tę funkcję z racji urodzenia, formalnie wybierano. Był więc władcą z tej ziemi, człowiekiem, a nie bogiem, i taki też charakter miała jego władza.

Niektórzy próbowali wskrzesić minione imperium. Marzenia o odrodzeniu Rzymu nigdy nie umarły[4]. Gdyby się ziściły, można byłoby się spodziewać powrotu despotyzmu. Na przeszkodzie stanęły jednak takie czynniki jak słaba łączność, nierozwinięty transport, pretensje dynastyczne, rywalizacje lokalnych władców oraz zwycięstwo rzeczywistości nad fantazją. W takim kontekście własność prywatna stała się czymś, co dawało się utrzymać i obronić. Czasami zdobywano ją siłą; napady i rabunki zdarzają się i dzisiaj. Sama zasada jednak nigdy nie poszła w niepamięć: własność to coś, co się należy z mocy prawa i ani konfiskata, ani rabunek nie były w stanie tego zmienić.

Pojęcie prawa własności wywodzi się z czasów biblijnych, zostało przekazane i przetworzone przez nauki chrześcijaństwa. Wśród Hebrajczyków w czasach egipskiej niewoli i na pustyni zrodziła się wrogość wobec autokracji, nawet rodzimej; czy istniał kiedykolwiek bardziej hardy naród? Pozwolę sobie przytoczyć dwa przykłady, w których reakcja na inicjatywę ludu ma bezpośredni związek ze świętym charakterem własności. Gdy kapłan Korach stanął na czele buntu przeciw Mojżeszowi, ten ostatni bronił się przez oskarżeniem o uzurpację, mówiąc: „Żadnemu z nich nie wziąłem nawet osła i nikogo z nich nie skrzywdziłem” (Lb 16,15). I podobnie, gdy Izraelici, osiadłszy już w Ziemi Obiecanej, domagają się króla, prorok Samuel spełnia ich życzenie, ale ostrzega przed konsekwencjami, stwierdzając, że król nie będzie taki jak on. „Czy wziąłem komu wołu, czy zabrałem czyjego osła” (1 Sm 12,3).

Tradycja ta, która odróżniła Izraelitów od sąsiednich królestw i bez wątpienia wywołała wrogość pobliskich władców – komu są potrzebni tacy podżegacze? – zaczęła się zacierać w chrześcijaństwie, gdy wspólnota wiary stała się Kościołem, a tym bardziej, gdy ów Kościół wszedł w rolę oficjalnej, uprzywilejowanej religii autokratycznego cesarstwa. Nie można kąsać ręki, która sypie groszem. Poza tym Słowo nie wykraczało na zewnątrz, Kościół wcześnie bowiem postanowił, że tylko określona grupa ludzi, na przykład niektórzy duchowni, powinna znać Biblię. Pismo Święte, w którym zawarte były egalitarne prawa i zasady moralności oraz głosy proroków ostro upominających władzę i wychwalających pokornych, podważało dyscyplinę wśród wiernych i mogło wywoływać konflikty z władzą świecką. Dopiero po ocenzurowaniu i odpowiednim oczyszczeniu można je było zaprezentować ludziom świeckim. Tak więc dopiero z pojawieniem się takich heretyckich odłamów jak waldensi (Waldo, ok. 1175), lollardzi (Wiclif, ok. 1376), luteranie (od 1517) oraz kalwini (połowa XVI wieku), które kładły nacisk na osobisty kontakt z Bogiem, dopiero po przetłumaczeniu Biblii na języki narodowe tradycja judeochrześcijańska, o której mowa, weszła do europejskiej myśli politycznej. Napominano rządzących, że bogactwo i władza pochodzą od Boga i że chcąc je zachować, powinni postępować moralnie. Niewygodna to była doktryna.

Jednakże zachodnie chrześcijaństwo w średniowieczu zdobyło się na potępienie ambicji ziemskich władców – co prawda nie tyle monarchów, co cesarzy rzymskich. (Kościół wschodni nigdy się nie stawiał bizantyjskim cesarzom)[21]. W sposób pośredni chroniło więc własność prywatną. Gdy Kościół zaczął rościć coraz większe pretensje do władzy, mógł tylko potwierdzić dawną, wywodzącą się z judaizmu zasadę, zgodnie z którą Bóg na wysokościach jest prawdziwym właścicielem wszystkich rzeczy, oraz zasadę nowszą, chrześcijańską, że papież jest Jego namiestnikiem na tym świecie. Ziemscy władcy nie mogli sobie dowolnie poczynać, a nawet Kościół, zastępstwo Boga na ziemi, nie mógł lekceważyć praw i zabierać tego, co chciał. Skomplikowana robota papierkowa, związana z przekazywaniem darów od wiernych, świadczyła o poczuciu, iż należy przestrzegać dobrych praktyk i właściwej procedury.

I to wszystko odróżniało Europę od innych cywilizacji.

W Chinach, nawet gdy państwo nie zabierało własności, nadzorowało, regulowało i uciskało. Autorytet nie wynikał z dobrej woli, właściwej postawy, cnót osobistych. Trzysta lat przed naszą erą chiński moralista pouczał księcia, jak rządzić, nie przez zdobywanie sympatii poddanych, ale zagwarantowanie sobie ich posłuszeństwa. Książę nie jest w stanie wszystkiego widzieć i słyszeć, musi więc zmienić całe państwo w swoje oczy i uszy. „Choć mieszka w głębi pałacu, na końcu krętych korytarzy, nic mu nie umknie, nic się przed nim nie ukryje, nic nie ujdzie uwagi jego czujnych straży”[5]. System taki zależny jest od uczciwości i zdolności żywych oczu i uszu władcy. On sam znajduje się na łasce ambitnych podwładnych, których hipokryzji i zdolności do oszustwa nic nie krępuje. Słabością autokracji jest ludzki surowiec. Na szczęście.

Pewien badacz, nieuciekający się do eufemizmów, określa ten system jako „totalitarny”:

Żadne prywatne przedsięwzięcie, żaden aspekt życia publicznego nie mógł się uchować przed oficjalną kontrolą. Istniało przede wszystkim wiele różnych państwowych monopoli. […] Ale macki państwa-molocha, wszechwładza biurokracji, sięgały o wiele dalej […] To państwo opiekuńcze nadzorowało w najdrobniejszych szczegółach każdy krok swych obywateli, od kolebki aż do grobu[6].

Europa także obfitowała w despotyzmy, ale łagodził je system prawny, podziały terytorialne, a w ramach państw podział władzy między centrum (koronę) a lokalne senioraty[7]. Rozdrobnienie zrodziło rywalizację, ta zaś z kolei sprzyjała troszczeniu się o dobrych poddanych. Przy złym traktowaniu mogli się wszak przenieść gdzie indziej.

Ekumeniczne imperia nie obawiały się ucieczek, zwłaszcza kiedy uważały się, jak Chiny, za środek świata, ognisko i przybytek cywilizacji, wszystko zaś, co na zewnątrz, spowijały mroki barbarzyństwa. Nie było dokąd pójść, wystarczały więc symboliczne granice, jak Wierzbowa Palisada, niski mur odchodzący od Wielkiego Muru w stronę morza, który oddzielał Chiny od północnych krain zamieszkałych przez Mongołów i Tatarów. Cesarz Qian Long napisał o tym w poemacie: „Wytyczając granice i nadzorując lud, czynimy to na dawną modłę/Wystarczy po prostu przywiązać sznur, by dać do zrozumienia, że coś jest zakazane […] Budować coś oznacza to samo, co nie zbudować:/Dopóki istnieje idea i struktura, nie trzeba się zajmować szczegółami”[8].

Z rywalizacji o władzę w europejskich społeczeństwach (proszę zauważyć liczbę mnogą) zrodził się również specyficznie europejski fenomen miast zachowujących duży zakres autonomii, zorganizowanych jako komuny i pod taką nazwą znanych. Miasta istniały oczywiście na całym świecie, wszędzie tam, gdzie rolnictwo wytwarzało dostateczną nadwyżkę, by można było utrzymać władców, żołnierzy, rzemieślników i wszystkich, którzy nie produkowali żywności. Wiele tych ośrodków miejskich uzyskało wielkie znaczenie jako rynki, nie mówiąc już o roli centrów administracyjnych. Ale poza Europą Zachodnią nie powstało nic na kształt komuny miejskiej[9].

Zasadniczą cechą owej komuny była przede wszystkim jej funkcja ekonomiczna: były to „rządy kupców, przez kupców i dla kupców”[10]. Po drugie, był to wyjątkowy system władzy obywatelskiej: nadawał mieszkańcom miasta status społeczny i prawa polityczne o znaczeniu zasadniczym dla prowadzenia interesów i swobody od zewnętrznej interwencji. Znaczyło to niesamowicie wiele w hierarchicznym społeczeństwie agrarnym, utrzymującym większość swych członków w stanie poddaństwa, czy to przez osobistą zależność od miejscowych panów, czy przez przywiązanie do miejsca. Miasta były bramą do wolności, wyłomami w murze zniewolenia okalającym wieś. Stadtluft macht frei, mawiano w średniowieczu – miejskie powietrze przynosi wolność. W dosłownym sensie: gdy pewien hrabia z Flandrii próbował pochwycić zbiegłego chłopa pańszczyźnianego, którego dopadł na rynku w Brugii, mieszczanie przepędzili go z miasta wraz z drużyną jego zabijaków.

Skutki dawały się odczuć w całym społeczeństwie. Miasta przyciągały ludzi, szukano w nich schronienia, stały się punktami wymiany z obszarami wiejskimi. Dzięki migracji do miast poprawiał się dochód i status społeczny nie tylko migrantów, ale i tych, którzy zostawali na wsi. (Nie dotyczyło to jednak zdrowia. Miasta były brudne, przepełnione, łatwo szerzyły się w nich choroby zakaźne, tak że tylko dopływ nowych mieszkańców zapewniał stałą liczbę mieszczan i tylko dzięki migracji mogły się rozrastać). Wyzwolenie chłopów pańszczyźnianych w Europie Zachodniej było ściśle związane z masowym pojawieniem się wsi czynszowych i komun miejskich, a także z zagęszczeniem i bliskością tych bram do wolności. Tam, gdzie miasta były nieliczne i pozbawione swobód, jak w Europie Wschodniej, pańszczyzna się utrzymała, a jej warunki się pogorszyły.

Dlaczego władcy przyznawali takie prawa wieśniakom i mieszczanom, zrzekając się w gruncie rzeczy części swojej władzy (przekazując ją)? Były dwa główne powody. Po pierwsze, nowo nabyta ziemia, nowe uprawy, handel i rynki przynosiły dochody, a te dawały władzę[11]. (A także przyjemność). Po drugie, co zakrawało na paradoks, rządzący chcieli umocnić swoje wpływy w królestwie, a wolni rolnicy (uwaga: nie używam słowa „chłopi” – peasants) i mieszczanie (bourgeois) byli naturalnymi wrogami arystokracji ziemskiej i można było liczyć, że poprą koronę i innych wielkich panów w walce z lokalnymi seniorami.

Ponadto europejscy władcy i przedsiębiorczy panowie feudalni, którzy starali się w ten sposób zwiększyć swoje dochody, musieli przyciągnąć kontrahentów, nadając im przywileje i swobody – jednym słowem, zawierając transakcje. Musieli ich przekonać do przejścia na swoją stronę[12]. (Inaczej działo się w Chinach, gdzie władcy przemieszczali tysiące i dziesiątki tysięcy sztuk ludzkiego bydła i osadzali na ziemi, żeby osiągać większe plony). Te zwolnienia od materialnych obciążeń i ekonomiczne przywileje dawały często początek politycznym ustępstwom i formom samorządu. Inicjatywa w tym wypadku wychodziła z dołu, a to również zasadniczo europejski model. Zawierał w sobie poczucie należnych praw i pojęcie kontraktu – prawa do negocjowania, jak również wnoszenia próśb, to zaś sprzyjało swobodzie i bezpieczeństwu działalności gospodarczej.

Jak na ironię, Europa zawdzięczała więc swoją pomyślność upadkowi Rzymu oraz okresowi słabości i podziałów, jaki po tym nastąpił. (Tyle o ubolewaniach całych pokoleń miłośników kultury klasycznej i nauczycieli łaciny). Rzymskie marzenie o jedności, władzy i porządku (pax Romana) nadal żyło, przetrwało w istocie do dzisiejszych czasów. W końcu rozbicie uważano zwykle za wielkie nieszczęście, gotowy przepis na konflikt; nie jest kwestią przypadku, że w zjednoczeniu Europy upatruje się dzisiaj remedium na wczorajsze wojny. A jednak w owym pośrednim okresie między epoką starożytną a nowożytną rozczłonkowanie stanowiło najmocniejszy hamulec rozmyślnej opresji. Rywalizacje polityczne i prawo odejścia przesądziły o odmiennych losach Europy[13].

I jeszcze jeden podział – na sferę świecką i religijną – zagrał na korzyść Europy. W odróżnieniu od krajów muzułmańskich, gdzie religia miała najwyższą pozycję, a ideałem był rząd składający się ze świętych mężów, chrześcijaństwo, chcąc być tolerowane w ramach imperium, wcześnie wprowadziło rozróżnienie między Bogiem a cesarzem. Każdemu, co do niego należy. Nie wykluczało to nieporozumień i konfliktów, nic bowiem nie jest tak niestabilne jak podwójna supremacja; ktoś musiał ustąpić. W ostatecznym rozrachunku uczynił to Kościół, oddając cesarzowi nie tylko to, co cesarskie, ale i sporą część tego, co boskie. Odstąpił między innymi od homogenicznej ortodoksji: tam, gdzie władza jest podzielona, plenią się dysydenci. Zapewne niedobrze to wróży dogmatom i życiu w zgodzie z nakazami religii, ale sprzyja rozwojowi ducha i społecznym inicjatywom.

I tutaj rozczłonkowanie Europy odegrało swoją rolę. Kościół zdołał umocnić swe polityczne pozycje w niektórych krajach, zwłaszcza na południu kontynentu, ale w innych nie, były więc w Europie obszary, gdzie wolna myśl mogła rozkwitać. Swoboda ta znalazła później wyraz w protestanckiej reformacji, ale nawet przedtem Europie została oszczędzona kontrola myśli, która okazała się przekleństwem dla islamu.

W Chinach, gdzie nie było państwowej religii i panowała wyjątkowa tolerancja religijna, na straży wyższej, doskonałej świeckiej moralności stało gremium mandaryńskie i trybunał wojskowy. To one ustalały doktrynę, osądzały myśli i czyny, dławiły opozycję i wszelkie nowinki, nawet innowacje techniczne. Pod względem kulturowym i intelektualnym było to społeczeństwo homeostatyczne: mogło żyć przy niewielkich zmianach (wszystkich zmian nie mogło przecież zdusić), ale gdy tylko zmiana zagrażała status quo, państwo wkraczało i przywracało porządek. To właśnie całościowość i dojrzałość tego odziedziczonego po przodkach kanonu i etyki, poczucie doskonałości i wyższości sprawiały, że Chiny tak wrogo się odnosiły do wiedzy i metod pochodzących z zewnątrz, nawet gdy były użyteczne.

I jeszcze jeden pożytek z rozczłonkowania: decentralizacja władzy chroniła Europę przed ewentualnym podbojem dokonanym jednorazowo. A w dziejach imperiów pełno jest takich przypadków: wystarczy jedna czy dwie klęski, a cała ekumeniczna autokracja się załamuje. Persja po bitwach pod Issos (333 p.n.e.) i Gaugamelą (331 p.n.e.). Rzym po zdobyciu przez Alaryka (410), imperium Sasanidów po bitwie pod Kadisijją (637) i Nihawandem (642) – oto dobitne przykłady. Podobny los spotkał Azteków w Meksyku i Inków w Peru.

Natomiast Europa nie stawiała wszystkiego na jedną kartę[22]. W XIII wieku Mongołowie z azjatyckich stepów szybko się rozprawili ze słowiańskimi i chazarskimi królestwami dzisiejszej Rosji i Ukrainy, ale musieli jeszcze przebić sobie drogę przez państwa Europy Środkowej, w tym nowe królestwa, założone niekiedy przez wcześniejszych najeźdźców – Polaków, Litwinów, Niemców, Węgrów i Bułgarów – zanim mogli stanąć twarzą w twarz z państwami, jakie powstały na gruzach cesarstwa rzymskiego. Mogliby wyjść z tej konfrontacji zwycięsko, gdyby nie zaprzątały ich problemy w ojczystym kraju; ale za dalsze zwycięstwa zapłaciliby drogo, zwłaszcza na obszarach leśnych. Wkrótce potem Turcy, którzy utworzyli państwo w Anatolii, zaczęli ekspansję na Europę. Podbili Bałkany, część doliny Dunaju, i dwa razy podeszli pod Wiedeń, stolicę Marchii Wschodniej. Podporządkowali sobie Serbów, Bułgarów, Chorwatów, Słoweńców, Albańczyków, Węgrów i różne inne narody zamieszkujące ten niespokojny, pełen konfliktów skraj Europy. Ale to był koniec; dotarłszy do Wiednia, osiągnęli granicę swoich możliwości[23].

Imperia te okazały się tak kruche między innymi dlatego, że bezwzględnie wyzyskiwały swoich poddanych, wysysając wszystkie nadwyżki, poddanym zaś było obojętne, kto nimi rządzi: kolejni despoci nie różnili się od siebie, jeden obcy klan okazywał się tak samo arogancki i okrutny jak inny. Czemu mieszkańcy Persji mieliby się troszczyć o Dariusza pokonanego przez Aleksandra? Albo, w dziewięć wieków później, o los Sasanidów rozbitych przez Arabów? Dlaczego umęczeni, wyzyskiwani „obywatele” rzymscy z ostatnich lat cesarstwa mieliby się przejmować jego upadkiem? Tak samo plemiona meksykańskie niewiele obchodził los Montezumy. Zdaniem Greków z epoki klasycznej (V w. p.n.e.), uważających się za obrońców wolności przed azjatycką tyranią, ta obojętność była ich tajną bronią:

Tam, gdzie są królowie, muszą być i najgorsi tchórze. Dusze ludzkie są tam bowiem zniewolone i nie chcą podejmować ryzyka, by umacniać cudzą władzę. Ale ludzie wolni, ryzykujący na własny rachunek, a nie dla innych, gotowi są narazić się na niebezpieczeństwo, bo to oni cieszą się ze zwycięstwa, które przypada im w udziale[14].

Gdy Europejczycy poczuli, że obca agresja już tak bardzo im nie zagraża (mniej więcej od XI wieku), mogli, jak nigdy dotąd i jak nigdzie indziej, dążyć do wykorzystania sprzyjających im okoliczności. Nie znaczy to, że skończyły się waśnie wewnętrzne. W X i XI wieku wielcy panowie kontynuowali swe zbójeckie wyczyny, aż oburzenie i gniew ludu, wspierane przez Kościół i znajdujące wyraz w masowych „pokojowych” zgromadzeniach, ograniczyły w pewnej mierze ich samowolę. Podobnie oddziałały odgórne naciski władzy centralnej sprzymierzonej z dbającym o swe interesy mieszczaństwem[15]. Czas i pieniądz były po stronie porządku. Pomogło również skierowanie zabijaków poza granice Europy (por. wyprawy krzyżowe). Ekonomista powiedziałby, że gdy skończyły się egzogenne wstrząsy, system mógł się zająć endogennymi awanturnikami.

Potem nastąpił długi okres przyrostu liczby ludności i rozwoju ekonomicznego. Trwał on do połowy XIV wieku, kiedy Europę nawiedziła dżuma (czarna śmierć) w dwóch odmianach, dymieniczej i płucnej. Wymarła jedna trzecia lub więcej mieszkańców kontynentu, a jeśli liczyć zgony wywołane powikłaniami – połowa. Był to ogromny szok, ale nie koniec. Następne sto pięćdziesiąt lat to okres odbudowy, postępu technicznego i nieustannego rozwoju. Cywilizacja, która przekonała się, że jest silniejsza od swych sąsiadów, dokonywała dalszej ekspansji. Zaczęły się odkrycia geograficzne i zamorskie podboje.

Ten wielowiekowy okres dojrzewania (1000–1500) był widownią rewolucji gospodarczej, transformacji całego procesu produkowania, pozyskiwania i wydawania, jakiej świat nie widział od czasów tak zwanej rewolucji neolitycznej, rozłożonej na tysiące lat (ok. 8000–3000 p.n.e.). Polegała ona głównie na wynalezieniu rolnictwa i udomowieniu zwierząt, a jedno i drugie ogromnie zwiększyło zasoby energii wykorzystywanej w pracy. (Wszystkie rewolucje gospodarcze [przemysłowe] sprowadzają się w zasadzie do zwiększenia podaży energii, to bowiem napędza i zmienia wszystkie aspekty działalności człowieka). Odejście od łowiectwa i zbieractwa, które wywołało skok w produkcji żywności, umożliwiło znaczny przyrost ludności oraz pojawienie się nowego wzorca skoncentrowanego osadnictwa. To dzięki rewolucji neolitycznej powstały małe i duże miasta, które tak bardzo się przyczyniły do rozwoju wymiany kulturowej i technologicznej i bogacenia się.

Podstawą średniowiecznej rewolucji gospodarczej również było zwiększenie produkcji i zastosowań energii oraz towarzyszący temu przyrost pracy. Najpierw o podaży żywności: był to okres innowacji w technice uprawy roli. Mówię o innowacji, a nie wynalazkach, ponieważ nowo przyjęte techniki znano już dawniej. Pług koleśny, z głęboko tnącym żelaznym lemieszem, przywieźli najeźdźcy germańscy, nie znalazł jednak szerszego zastosowania w świecie, gdzie mało korzystano z siły zwierząt, a gęstość zaludnienia była niska. Teraz rozpowszechnił się w całej Europie na północ od Loary, wkroczył w doliny rzeczne, zmienił tereny odebrane lasom i morzu w żyzne pola, jednym słowem zdziałał cuda wszędzie tam, gdzie ciężka, gliniasta ziemia stawiała opór rzymskiemu drewnianemu radłu, które nieźle się sprawowało na żwirowatych glebach basenu Morza Śródziemnego.

Pług koleśny odwracający skiby ciężkiej ziemi aż się prosił o odpowiednie zwierzęta. Wspominaliśmy już o tych wielkich, utuczonych wołach, jakich nie znano w innych częściach świata i o koniach pociągowych, bardziej wydajnych od wołów, choć nie tak silnych. Te żywe ruchome motory bardzo wiele znaczyły w systemie gospodarczym, gdzie ziemi było dużo, nie starczało jednak siły roboczej. Brakowało także czasu: prace rolne spiętrzały się w porach siewu i żniw, kiedy korzystając z dobrej pogody, należało szybko zasiać lub zebrać zbiory. Dotyczyło to zwłaszcza europejskich wspólnot rolniczych, gdzie musiano się wciąż przemieszczać między porozrzucanymi w różnych miejscach kawałkami ziemi i otwartymi polami, a pośpiech jednego rolnika udzielał się wszystkim jego sąsiadom. Rozwiązaniem w tej sytuacji były silne, zwrotne zwierzęta, rolnicy składali się więc, żeby nabyć odpowiedni inwentarz.

Zastosowaniu tych ulepszonych technik, jako przyczyna i skutek zarazem, towarzyszyło zintensyfikowanie upraw, a zwłaszcza przejście z systemu dwupolowego (podział roli na dwie części i coroczne ugorowanie jednej z nich) na trójpolowy (podział na trzy pola, z których każde kolejno obsiewano zbożem ozimym, jarym, a potem pozostawiano ugorem). Zwiększyło to wydajność ziemi o jedną trzecią (jedna szósta całego obszaru nadającego się do uprawy, ale jedna trzecia połowy poprzednio uprawianej), dzięki czemu można było hodować więcej zwierząt gospodarskich, które z kolei dawały więcej nawozu, nawozem zaś zasilano pola – i tak rozwijał się cykl wstępujący. Przy charakterze rozmieszczenia ziemi oraz wspólnym użytkowaniu zwierząt pociągowych ta zasadnicza zmiana w sposobie produkcji rolnej wymagała, by wspólnota miała silne przywództwo i zgodnie współpracowała. Ułatwiał to przykład i osiągane rezultaty.

Trudno określić, w jakim stopniu stanowiło to reakcję na presję rosnącej liczby ludności, w jakim zaś stymulowało jej przyrost. Bez wątpienia działały tu oba czynniki. Z czasem jednak, jak się wydaje, liczba ludności zaczęła wzrastać szybciej niż ilość środków niezbędnych do jej wyżywienia, starano się bowiem za wszelką cenę zwiększyć areał upraw, czy to przez karczowanie lasów, czy przez meliorację – stawianie tam, odwadnianie i wypompowywanie. Wszystkie te prace wymagały ogromnych nakładów energii i kapitału, a ich powodzenie świadczy nie tylko o inicjatywie jednostek i zbiorowości, ale o pomysłowości społeczeństwa, które uczyło się zastępować maszynami pracę zwierząt i człowieka. Niezmordowany, niezawodny wiatrak odegrał zasadniczą rolę przy osuszaniu żuław i polderów. To wiatrak stworzył Holandię.

Historycy słusznie zwracają taką uwagę na wzrost wydajności ziemi i plonów w społeczeństwie, które w znacznej mierze miało charakter wiejski, musiało bowiem większość zasobów przeznaczać na wyżywienie samego siebie. Postępy te jednak w gruncie rzeczy umożliwiały rozwój w innych dziedzinach. „Ziarna” i tajemnice transformacji – technicznej, intelektualnej i politycznej – były głównie domeną miejskiej mniejszości. Co prawda wieś kształtowała miasta: przybysze z pól wnosili wartości, zwyczaje i postawy, które bardziej pasowały do życia na roli, a mieszkańców miast krępowały jak ciasny gorset. Forma organizacyjna, w jaką ujęto działalność kupców i rzemieślników – cechy – zakładała grę o sumie zerowej. Gdy jednemu przybywało, inny tracił, podobnie jak w przypadku działek na ogrodzonym polu. W miastach trzeba było poza tym racjonować przestrzeń i czas, co także nie sprzyjało wynoszeniu się jednych nad innych. A więc żadnego wyprzedzania konkurencji i sprzedawania przed wyznaczoną godziną lub po niej; żadnej konkurencji cenowej; żadnego obniżania jakości i solidności wykonania w zamian za niższą cenę; żadnego kupowania tanio („żydzenia”, jak to potocznie określano – brzydkie zwyczaje zawsze przypisuje się innym), żeby sprzedać drogo; jednym słowem – żadnej rywalizacji na rynku. Dążono do egalitarnej sprawiedliwości społecznej, ale wiązało się to z poważnymi ograniczeniami przedsiębiorczości i rozwoju – sieć opiekuńcza hamowała dochody.

Taka była zasada. Zawsze należy zakładać, że przepisy, zarówno wtedy, jak i obecnie, ustanawia się po to, by je łamać. Biznes, tak jak miłość, zawsze znajdzie drogę do celu. Tak działo się i w średniowiecznej Europie, gdzie tendencja do kontroli roztaczanej przez cechy była zarazem reakcją na swobodne transakcje, jak i przejawem etyki pochodzącej z dawniejszych czasów. Miasta bujnie się rozwijały i rosły w ambicję; we Francji, Niderlandach i Nadrenii władcy nie skąpili im przywilejów. Dążenia do utrzymania monopolu utrudniał jednak rozwój przedmieść (faubourgs), na których nie obowiązywały zasady przyjęte w miastach. Osiedlali się tam outsiderzy i Żydzi, a czeladnicy pracowali dla mistrzów, którzy mogli produkować więcej, niż pozwalały im rozmiary miejskiej pracowni. Tu nie działały ograniczenia nałożone na rynek. Stąd takie pary miast jak Hamburg-Altona i Norymberga-Fürth: bogactwo stare i nowe; decorum i nieporządek; dostęp ograniczony i swobodny.

Rozwój rzemiosła doprowadził w sposób nieunikniony do selekcji według kwalifikacji. Sprzeciwiało się to zasadzie równości (jednakowych wyników), ale nie dało się przecież narzucić identycznego wykonania. Wyroby niektórych rzemieślników były po prostu lepsze, cieszyły się większym wzięciem, a ich wytwórcy nie mogli nastarczyć z produkcją. Próby ograniczania konkurencji przez utrudnianie zdobycia tytułu mistrza oznaczały jednocześnie niewykorzystanie talentów. Niewiele było trzeba, by tacy mistrzowie i czeladnicy doszli do porozumienia. Ponieważ w wielu wypadkach czeladnicy nie mogli pracować w warsztacie mistrza (wynikało to z ograniczeń liczby pracowników), trudnili się rzemiosłem pokątnie albo na przedmieściach. Takie były początki pracy nakładczej oraz podziału pracy. Znacznie zyskała na tym produktywność.

Zamkniętemu charakterowi miast zagrażało także przeniesienie się produkcji rzemieślniczej na wieś. W rolnictwie, gdzie praca jest z natury sezonowa, istniały zasoby niewykorzystanej siły roboczej, tym większe, że poza miastami nie przestrzegano już zakazu niezatrudniania kobiet i dzieci. Kobiety i dzieci, pracujące za nędzne grosze, dostarczały więcej produktu za każdy zainwestowany pieniądz. Wcześnie więc (już w XIII wieku) rzemieślnicy zaczęli zatrudniać pracowników ze wsi przy żmudnych zajęciach niewymagających większych kwalifikacji. W najważniejszej gałęzi, wyrobie tkanin, chłopki przędły jako chałupniczki; kupcy dostarczali surowca – surowej wełny lub lnu, a później bawełny – i odbierali gotową przędzę.

To przejście na pracę nakładczą nie napotkało z początku na większy opór ze strony robotników w miastach, ale kiedy kupcy zaczęli zlecać wiejskim chałupniczkom tkanie, weszli w kolizję z interesami jednej z najpotężniejszych grup, a mianowicie cechu miejskich tkaczy. Dolało to oliwy do ognia. We Włoszech miasta, cieszące się autonomią i sprawujące polityczną kontrolę nad okolicznymi wsiami, zdołały w znacznym stopniu wykorzenić tę „nieuczciwą” konkurencję. W Niderlandach, innym wielkim średniowiecznym ośrodku tkackiego rzemiosła, tkacze z miast wyprawiali się na wieś i niszczyli krosna, i chociaż wiejscy konkurenci zaciekle się bronili, ograniczono na całe wieki system pracy nakładczej. Jedynym krajem, gdzie system ten działał swobodnie, była Anglia. Lokalne samorządy utrudniały monarchii popieranie roszczeń korporacji (cechów) do monopolu, a cechy szybko sprowadzono do roli dekoracyjnych bractw. W XV wieku już ponad połowę produkowanych w kraju wełen wytwarzano w wiejskich chałupach. Dzięki wykorzystaniu taniej pracy obniżono koszty, zadając cios zagranicznej konkurencji, i w XVI wieku kraj będący niegdyś eksporterem surowców, w tym surowej wełny, znalazł się już na najlepszej drodze do zajęcia miejsca pierwszego państwa przemysłowego Europy.

Gospodarczą ekspansję średniowiecznej Europy pobudziła więc cała seria organizacyjnych innowacji i adaptacji, z których większość została zainicjowana oddolnie i upowszechniała się przez naśladownictwo. Władcy, nawet lokalni seniorzy, usilnie starali się dotrzymać kroku, okazać, jak są gościnni, udostępnić siłę roboczą, przyciągnąć przedsiębiorczość i osiągane dzięki niej zyski. Jednocześnie wspólnota kupców i rzemieślników wynajdywała nowe formy zrzeszania się, zawierania kontraktów i wymiany. Miały one stworzyć bezpieczne warunki do inwestowania i ułatwić płatności. W wiekach, o których mowa, wszedł w użycie cały szereg nowych instrumentów handlowych; opracowano i wprowadzono w życie kodeksy handlowe; przygotowano organizacyjne założenia spółek, by ułatwić współpracę i sojusze między kredytodawcami a wykonawcami, między tymi, którzy dostarczali funduszów i towarów, a tymi, którzy wyprawiali się do dalekich krajów, by tam sprzedawać i kupować. Prawie cała ta „handlowa rewolucja” była dziełem społeczności kupieckiej. Obchodzono w razie potrzeby przepisy obowiązujące w tym czy innym mieście lub państwie, wynajdowano i naprędce organizowano nowe miejsca spotkań i wymiany (różne porty, faubourgs, lokalne rynki, targi międzynarodowe), tworząc tym samym osobny świat ponad skomplikowaną, niewygodną mozaiką istniejących jednostek politycznych.

Zapewniono dzięki temu o wiele większe bezpieczeństwo, obniżono koszty działalności handlowej (to, co ekonomiści nazywają kosztami transakcji), poszerzył się rynek sprzyjający specjalizacji i podziałowi pracy. Był to świat Adama Smitha, zaczynający się kształtować już pięćset lat przed jego narodzeniem.

* * *

koniec darmowego fragmentu
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Przypisy końcowe

PRZEDMOWA

[1] W: Illogic of Neo-Marxian Doctrine, s. 107.

[2] Wilson, Rothschild, s. 102.

[3] Opieram się tutaj, uwzględniając pewne modyfikacje, na śmiałych szacunkach Paula Bairocha, Ecarts internationaux des niveaux de vie avant la Révolution industrielle, „Annales: économiques, sociétés, civilisations”, 34, 1 (styczeń–luty 1979), s. 145–171. Jeśli prowadzić wyliczenia według parytetu siły nabywczej (PPP), różnica w PKB wg Human Development Report 1996 wynosi 80:1. Rati Ram, Tropics and Economic Development, s. 1.

ROZDZIAŁ 1

[1] Co do szkoły francuskiej: są bardzo pewni siebie. Edmon Demolins, mniej więcej na przełomie wieków, pisał: „Gdyby historia ludzkości miała się od początku powtórzyć, przy założeniu, że na powierzchni naszego globu nie zaszłyby żadne zmiany, przebiegłaby mniej więcej tak samo” – Comment la route crée le type social (Paris, b.d.), I, s. ix. Sceptyczny pogląd na zainteresowanie Europejczyków czynnikami geograficznymi (potępiane jako wdrażanie do kolonializmu) przedstawia Blaut, The Colonizer’s Model, s. 45, przyp. 3.

[2] Patrz: Andrew Kamarck, The Tropics and Economic Development.

[3] Por. Arnold Guyot, The Earth and Man (1849, reprint 1897), s. 251. Także Livingstone, The Moral Discourse of Climate, s. 414.

[4] Patrz: Smith, Academic War, s. 155, 162; także S.B. Cohen, Reflections on the Elimination of Geography, s. 148.

[5] Łatwiej i bez wątpienia praktyczniej (ale nie dla celów, jakie sobie tutaj stawiam) jest ograniczyć się w dyskusji na temat afrykańskiego rolnictwa do tego, co w danych warunkach da się osiągnąć, a czego się nie da. Por. R.P. Moss, Environmental Constraints. Mniej lub bardziej bezwarunkowo egalitarny pogląd na geografię (nikt nie jest w lepszej sytuacji od innych, ponieważ nie powinien być) prezentuje Blaut, The Colonizer’s Model.

[6] David Smith, Climate, Agriculture, History: An Introduction, s. 1–2. Zdaniem Smitha badacz zajmujący się tą dziedziną musi się przygotować „na docinki, a nawet odtrącenie ze strony kolegów”.

[7] Conditions for Economic Change in Underdeveloped Countries, „Journal of Farm Economics”, 33, (listopad 1951), s. 693. Cytowane w cennej i niezasłużenie zapomnianej książce Andrew Kamarcka, The Tropics and Economic Development, s. 4.

[8] How Poor are the Poor Countries? w: Seers i Joy (red.), Development in a Divided World, s. 78. Por. Rati Ram, Tropics and Economic Development, s. 10 – o zmniejszaniu się dochodu, średniej długości życia itp. oraz o odległości od równika mającej „wielkie i ilościowo istotne znaczenie”.

[9] L. Don Lambert, The Role of Climate, s. 339 i przyp. 1, porównuje jednostronne podejście ekonomisty do postawy lekarza, który interesowałby się wyłącznie zdrowymi ludźmi i leczył chorych, przepisując im „zdrowe życie”. „Pytanie, jakie należy postawić, brzmi nie tylko: co powoduje wzrost?, lecz także: jakie są przyczyny stagnacji?”

[10] The Deadly Hitch-hikers, „The Economist”, 31 października 1992, s. 87.

[11] Elvin, The Pattern of Chinese Past, s. 186, wspomina o chińskim tekście z 1264 roku, opisującym schistosomatozę i inne choroby wywoływane przez robaki. Cytowane w: Jones, The European Miracle, s. 6.

[12] „The Economist”, 27 lipca 1991, s. 74–75. Por. Giblin, Trypanosomiasis Control.

[13] Dane o zachorowalności pochodzą z wojskowego szpitala w Bône. Curtin, Death by Migration, s. 65–66.

[14] Dane Banku Światowego. World Development Report 1994, tabela 1, s. 162–163.

[15] Bank Światowy, World Development Report 1991, tabela 28, s. 258–259 oraz 1994, tabela 27, s. 214–215. Richard Easterlin nazywa to „rewolucją w dziedzinie śmiertelności”, która wciąż trwa.

[16] Pomimo nowoczesnych technik laboratoryjnych i środków ostrożności nadal płaci się wysoką cenę. O walce z nowo odkrytymi, śmiertelnie groźnymi wirusami, z których większość pochodzi z tropików, pisze Altman, Researcher’s Infection.

[17] Sattaur, WHO to Speed Up Work on Drugs for Tropical Diseases, s. 17. I znów poglądy są rozbieżne. Blaut, The Colonizer’s Model, s. 77–78, twierdzi, że jeszcze do niedawna strefa klimatu „średnich szerokości geograficznych” (woli unikać słowa „umiarkowany”) obfitowała w różne choroby, tak samo jak tropiki, i że mieszkańcy tropików uodpornili się na pasożyty i patogeny. W takich samych warunkach, „czy można w ogóle mówić, że tropiki są z natury niezdrowe? Prawdopodobnie nie”.

[18] „New York Times”, 16 lutego 1997, s. 1.

[19] O konflikcie między zachodnią szkołą naukową a tubylczą medycyną pisze Verma, Western Medicine. Zdaniem autora Europejczycy zachowali swoje sekrety dla siebie. Przywieźli ze sobą swoje metody i książki, tubylczy lekarze zaś nie mieli książek, tylko praktykę i tajemnice. Ludziom z Zachodu potrzebna była pomoc, zwłaszcza przy masowych zabiegach, takich jak szczepienia. Nauczyli jednak krajowców mniej niż swoich rodaków, bo równy dostęp do wiedzy podważyłby ich autorytet (s. 134).

[20] Por. Gwyn Prins, która oznajmia: „Bogini Higieja była w pojęciu wielu Afrykanów kolonizatorską dziwką”, But What Was the Disease?, s. 164. Ten niefortunny artykuł, utrzymany w gniewnym wręcz tonie, zwraca uwagę na niedociągnięcia i błędy kolonialnej medycyny i wyraża sympatię dla tradycyjnych terapii. Autorka rozdarta jest między nauką a „odmiennym rodzajem wiedzy”: „dlaczego mielibyśmy zakładać, że te powszechnie przyjmowane wyjaśnienia górują nad innymi?” (s. 178). Ale czy Afrykanie różnią się pod względem biologicznym?

[21] Patrz: Paul Harrison, The Curse of the Tropics, s. 602. I właśnie te różnice mają znaczenie. Por. Sah, Priorities, s. 339–340 – autor pisze o wielkim fiasku brytyjskiego planu uprawy orzeszków ziemnych pod koniec lat czterdziestych. Powodem było między innymi nieuwzględnienie fluktuacji opadów (piszę o tym obszerniej w rozdziale 28).

[22] Wade, Sahelian Drought, s. 234–237.

[23] Kamarck, The Tropics and Economic Development, s. 16.

[24] Raaj Sah, Priorities of Developing Countries, s. 337.

[25] Bandyopadhyaya, Climate and World Order, s. vi.

ROZDZIAŁ 2

[1] Tortella, Patterns of Economic Retardation and Recovery in South western Europe.

[2] Speech on Mr. Fox’s East India Bill, 1 grudnia 1783.

[3] Charlene L. Fu, China Paper Details Risk of Hepatitis in Transfusions, „Boston Globe”, 30 czerwca 1993, s. 2.

[4] O konsekwencjach chorób i niedożywienia dla dokonań gospodarczych patrz: Alan Berg, Malnutrition and National Development, s. 126–129.

[5] Oshima, Economic Growth, s. 21.

[6] Lattimore, Inner Asian Frontiers, s. 23.

[7] Leeming, The Changing Geography, s. 11–12. Około 65 procent powierzchni Chin zajmują góry, wzgórza i płaskowyże.

[8] Cytowane w: Elvin, The Pattern of the Chinese Past, s. 37.

[9] Z: China History, cytowane u Elvina, wyd. cyt., s. 39.

[10] Historia Wei (skompilowana w VI wieku przez Wei Shou), cytowana u Elvina, wyd. cyt., s. 45.

[11] Jones, The European Miracle.

[12] Chang, The Agricultural Potential, s. 338. Z drugiej strony Debeir, Deléage, Hemery, In the Servitude of Power, s. 47, stwierdzają, że niełuskany ryż jest lepszy od pszenicy i kukurydzy „ze względu na jakość zawartych w nim białek i bogactwo podstawowych aminokwasów”.

[13] Karl A. Wittfogel, Oriental Despotism: A Comparative Study of Total Power.

[14] Chi Ch’ao-ting, Key Economic Areas in Chinese History, opowiada o żywności i polityce: kto kontrolował wielkie spichrze, miał w ręku klucz do królestwa.

[15] March, The Idea of China, s. 94–95.

[16] Por. Stevens, The High Risks of Denying Rivers Their Flood Plains.

[17] Debeir i in., In the Servitude of Power, s. 50.

ROZDZIAŁ 3

[1] Por. Kautsky, The Politics of Aristocratic Empires; Richard Landes, While God Tarried (w przygotowaniu).

[2] Tract on the Popery Laws.

[3] Michael Cook, Islam: A Comment, w: Baechler, Hall, Mann (red.) Europe and the Rise of Capitalism, s. 134.

[4] Por. Crone, Pre-Industrial Societies, s. 161–162. Autorka zwraca uwagę na różnorodność armii barbarzyńców, którzy zadali cios cesarstwu rzymskiemu oraz wynikającą stąd różnorodność jednostek politycznych (a także – dodałbym – pluralizm kulturowy i językowy). Jak wskazuje Crone, Kościół, będący jedyną jednolitą strukturą, posiadający mniej lub bardziej wspólny język, nie był zainteresowany wspieraniem świeckiej konkurencji.

[5] Cytowane w: Lévi, Le grand empereur, s. 187. Jest to powieść, ale rzetelnie oparta na dokumentach z epoki, które często dosłownie przytacza.

[6] Balazs, La bureaucratie céleste, s. 22–23. Por. John Fairbank, który pisze o „orientalnych” społeczeństwach „zorganizowanych pod władzą scentralizowanego, monolitycznego rządu, gdzie biurokracja opanowała prawie wszystkie dziedziny działalności uprawianej na dużą skalę – administrację, wojskowość, religię i gospodarkę – nie zaistniało więc nigdy żadne pole dla prywatnej przedsiębiorczości”, The United States and China, s. 47. Zauważmy, że słowo „orientalny” nie budziło wtedy dreszczu oburzenia.

[7] O znaczeniu prawa i sprawiedliwości dla średniowiecznej władzy politycznej patrz: Crone, Pre-Industrial Societies, s. 157–158. Autorka podkreśla, że przyczyniało się to do wzrostu królewskich dochodów. Ale wynikał stąd przewrotny skutek: ten, kto żyje z prawa, musi sam żyć zgodnie z prawem.

[8] Cytowane u Edmondsa, Northern Frontiers, s. 58.

[9] Niektórzy twierdzili, że było inaczej: Rowe, Hankow: Commerce and Society in a Chinese City oraz Perdue, Exhausting the Earth, s. 236, przyp. 6. Pomijają jednak w swej argumentacji wyraźną autonomię polityczną oraz przywileje wynikające ze statusu europejskich komun miejskich.

[10] Robert Lopez, cytowany przez Poundsa, An Economic History, s. 104.

[11] O przywilejach wiejskich i ich związku z projektami melioracji ziem i poszerzania obszaru upraw rolnych, jeszcze z XI wieku, pisze w interesującym artykule Bryce Lyon, Medieval Real Estate Developments and Freedom, „Amer. Hist. Rev.”, 63 (1957), s. 47–61.

[12] Por. Bartlett, The Making of Europe: Conquest, Colonization, and Cultural Change.

[13] „Europa nie popadła w otępienie, które stałoby się jej udziałem, gdyby była jednolitym imperium; nieustanna konkurencja między jej składowymi częściami miała ją pchnąć naprzód”. Podkreślić trzeba, że utrata imperialnego raju – paradoksalnie okazała się wybawieniem: „Gdyby Europa zdołała stworzyć imperium, pozostałaby społeczeństwem preindustrialnym”. Crone, Pre-Industrial Societies, s. 161, 172.

[14] Hipokrates, O powietrzu, wodach i okolicach, cytowane w: March, The Idea of China, s. 29. Dla Marcha samo pojęcie Azji jest mitem – oznacza przeciwstawne „oni”, definiujące Europę w kategoriach tego, czym nie jest lub nie chce być. Stanowi to, w jego odczuciu, odbicie klasowych i ideologicznych interesów. „Za naszych czasów pojęcie «Azji» funkcjonuje nadal nie ze względów naukowych, ale jest używane przez tych, którym zależy na utrzymaniu ideału zachodniej cywilizacji i którzy czerpią korzyści z uświęconych przez nią mitów indywidualizmu, własności prywatnej oraz agresywnej obrony wolności” (s. 35). Co przecież nie musi eliminować istniejących kontrastów.

[15] O ruchu „pokoju Bożego” na przełomie X i XI wieku, który przybrał formę masowych publicznych spotkań duchowieństwa, szlachty i pospólstwa oraz doprowadził do zawarcia szeregu umów społecznych, patrz: Head i Landes (red.), The Peace of God: Social Violence and Religious Response. Umów tych nie zawsze przestrzegano, ale liczy się zasada. I znowu: tego rodzaju przejawy ludowej inicjatywy występowały wyłącznie w Europie.

[1] J.M. Keynes, Collected Works, tom X, s. 97–98, cytowane w: Skidelsky, John Maynard Keynes: The Economist as Saviour 1920–1937, s. 419. Za cytat ten dziękuję Mortonowi Kellerowi.

[2] Na ogół. Łatwiej się ogrzać, jeśli ma się odpowiednie środki. Francuski podróżnik z końca XVIII wieku Faujas de Saint Fond pisze, że o ile angielscy rolnicy mogli ogrzewać się węglem, o tyle chłopi francuscy spędzali zimę w łóżku i z powodu wymuszonej bezczynności jeszcze bardziej ubożeli.

[3] Por. Adam Smith, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, księga IV, rozdz. 7, część 2: „We wszystkich koloniach europejskich przy uprawie trzciny cukrowej pracują murzyńscy niewolnicy. Organizm ludzi, którzy urodzili się w umiarkowanym klimacie, nie wytrzymałby zapewne pracy przy kopaniu ziemi pod palącymi promieniami słońca” (tom II, s. 242).

[4] Nie każdy się z tym zgodzi. Por. Blaut, The Colonizer’s Model, s. 70. Autor stwierdza, że „jest już wiele dowodów, w tym badania fizjologiczne, które potwierdzają, że organizm człowieka może równie wydajnie pracować w tropikach, jak i gdzie indziej, jeśli miał czas na zaadaptowanie się do warunków tropikalnego klimatu”. Blaut z powodów ideologicznych sprzeciwia się koncepcji, że natura nie jest jednakowo łaskawa dla wszystkich.

[5] Część badaczy nie zgodzi się z takim przedstawieniem sekwencji zdarzeń historycznych. Ich zdaniem handel niewolnikami nie zrodził się na kontynencie afrykańskim, lecz został narzucony z zewnątrz, przez zapotrzebowanie Europy na siłę roboczą. Za sprawą tego handlu „śpiączka, będąca dotąd chorobą endemiczną, na którą ludzie i bydło byli do pewnego stopnia uodpornieni i która miała ograniczony zasięg, jako że całe te tereny były w zasadzie zamieszkałe, zmieniła się w wyniszczającą plagę i od końca ubiegłego stulecia uniemożliwiła hodowlę bydła w niektórych rejonach Afryki”. Blaut, The Colonizer’s Model, s. 79–80. Nagina on do własnych tez cytat z Giblina, Trypanosomiasis Control. (Giblin nie zajmuje się konsekwencjami handlu niewolnikami wywożonymi za Atlantyk, co zaczęło się w XVI wieku, ale skutkami administracji kolonialnej po 1890 roku [s. 73–74], a to całkiem inna historia). Badacze mają różne poglądy nawet na ten ostatni okres. Patrz: Waller, Tsetse Fly, s. 100.
Należy ponadto zauważyć, że bardzo wiele świadectw wskazuje na to, iż niewolnictwo w Afryce istniało na długo przed przybyciem Europejczyków. Handlem niewolnikami trudnili się Arabowie, zaopatrujący kraje muzułmańskie w siłę roboczą. Gordon, Slavery, s. 105–127. Z drugiej strony, bez względu na przyczyny i skutki tych wcześniejszych przejawów niewolnictwa, handel „atlantycki” bez wątpienia zaostrzył jego konsekwencje. Patrz: Law, Dahomey and the Slave Trade, oraz Lovejoy, The Impact. Ale nawet w tej kwestii Eltis, Economic Growth, s. 77, jest odmiennego zdania.

[6] Wielki historyk Gibbon, autor Zmierzchu Cesarstwa Rzymskiego, podkreślając doniosłość tego zwycięstwa, zauważył, że gdyby Arabowie wygrali, cała Europa czytałaby dzisiaj Koran, a wszyscy mężczyźni byliby obrzezani.

[7] Eric Jones, The European Miracle, s. 6–7: „Za sprawą kału wydalanego do wody Chiny stały się światowym rezerwuarem przywr płucnych, wątrobowych i jelitowych, powodujących poważne chroniczne choroby. Ludzkich odchodów używano jako nawozu, a zakażenie pasożytami przy kontakcie z ziemią stanowiło zawodową chorobę rolników. Jak podaje Han Suyin, na początku XX wieku w Pekinie dziewięćdziesiąt procent dzieci było zakażonych robakami jelitowymi, a robaki znajdowały się wszędzie – na drogach i przy budynkach. Jeśli nawet pominąć antyspołeczne obyczaje, były to skutki rolnictwa opartego na irygacji w gęsto zaludnionym kraju o ciepłym klimacie i niedostatecznych zasobach nawozu”. Jeszcze gorsza sytuacja panowała zapewne w Indiach, gdzie przyjęty jest niehigieniczny zwyczaj załatwiania się w miejscach publicznych, często do strumieni i rzek, z których czerpie się wodę do mycia i celów spożywczych.

[8] Jones, The European Miracle, cytuje Naraina, Indian Economic Life, s. 332–333. Dane Naraina pochodzą jednak z końca XIX i początku XX wieku, kiedy w Europie osiągnięto znaczny postęp w przezwyciężeniu wczesnej umieralności. Pięćset lub tysiąc lat wcześniej różnice między Europą i Azją były zapewne mniejsze.

[9] Sama rzeka Jangcy nanosi więcej osadów niż Nil, Amazonka i Missisipi razem wzięte, a Żółta Rzeka – trzy razy więcej niż Jangcy. Link, A Harvest, s. 6.

[10] Społeczeństwa opierające się na sztucznym systemie nawadniania wyjątkowo źle znosiły skutki różnych klęsk. Twierdzi się na przykład, że po zniszczeniu cystern i systemu kanałów w Persji przez Timura i jego hordy tatarskie w XIV wieku nigdy nie zdołano ich odbudować i ludny niegdyś, żyzny kraj obrócił się w pustynię. Królestwa i ludy tego obszaru nigdy się nie odrodziły.

[11] Ten model maksymalnej reprodukcji sprzyjał umacnianiu potęgi politycznej, zapewniał bowiem zarówno materiał ludzki dla armii, jak i do ekspansji terytorialnej. To dlatego Chińczycy zdobyli taką przewagę nad mniej płodnymi ludami.

[12] Jones, The European Miracle, s. 5. Jones przytacza opinię pewnego apologety, który utrzymuje, że realizacja tych projektów nie wymagała prawdopodobnie angażowania aż tak wielu robotników, że wykonywano je w długim okresie, za życia kilku pokoleń, i że pracowali przy nich ochotnicy ożywiani zapałem religijnym (s. 10). Kto potrafi w coś takiego uwierzyć, uwierzy we wszystko: przy owych wielkich budowlach pracę nadzorowali uzbrojeni strażnicy, a śmiertelność była ogromna. O tym, ile istnień ludzkich kosztowała budowa Wielkiego Kanału i Wielkiego Muru Chińskiego – mówimy o milionach zmarłych – patrz: Jones, s. 9.

[13] Nie jest to całkiem ścisłe: i Europejczycy mieli swoich despotów. Turystów odwiedzających dzisiaj wielką bazylikę w Vézelay zainteresuje być może informacja, że wznoszący ją chłopi pańszczyźniani trzy razy buntowali się przeciw władzom kościelnym. Zwierzęta również płaciły życiem – patrz katedra w Laon, stojąca na szczycie wzgórza, na której wieży znajdują się rzeźby czterech wołów, zwróconych w cztery strony świata, na pamiątkę zwierząt zdechłych przy wciąganiu kamieni z położonej w dole równiny. Lepiej jednak, że ginęły woły, a nie ludzie. I że w pewien sposób wyrażono ubolewanie. A oto przykład z bliższych nam czasów: przy budowie linii kolejowej z Petersburga do Moskwy jeden trup przypadał na każdy podkład kolejowy.

[14] Pierwsze wydanie książki pochodzi z 1998 roku.

[15] Less to luźne piaski gliniaste o różnej wielkości cząstek, żyzne przy dobrym nawodnieniu i świetnie się nadające do uprawy zbóż. Nie były to najżyźniejsze gleby, jakie znajdowały się w zasięgu Chińczyków, ale wystarczająco bogate, miały ponadto tę zaletę, że łatwo je było obrabiać, bo nie porastał ich las trudny do wykarczowania i nie wymagały metalowych narzędzi rolniczych.
W zachodnich rejonach północnych Chin pierwotne złoża lessu mają grubość 250 metrów. Ziemia jest drobna i miałka, łatwo daje się orać – patrz: Bray, Swords into Plowshares, s. 23. O tym, jakie znaczenie na wczesnych etapach rozwoju rolnictwa ma łatwość obróbki ziemi w porównaniu z potencjalną żyznością, wspominaliśmy już wcześniej, omawiając doświadczenia Europy. O Chinach – patrz: Lattimore, Inner Asian Frontiers, s. 29–30. W przypisie 8. autor powołuje się na Wittfogela, który dowodzi, że rolnictwo w Egipcie nie zaczęło się w samej delcie Nilu, lecz dalej na południe, w okolicach, gdzie później powstało Memfis. Także Carl Sauer, antropolog-archeolog, znawca tematyki rolniczej, podkreśla, jakie znaczenie ma ziemia „nadająca się do obrabiania nielicznymi i słabymi narzędziami” i zauważa, iż Indianie amerykańcy zaczęli najpierw uprawiać ziemie uboższe, lecz łatwiejsze do obrabiania.

[16] Z powodu nieregularnych opadów w górze rzeki zasoby wody bywały bardzo różne, a nawarstwianie się aluwialnych osadów w wielkim zakolu, gdzie rzeka skręca na wschód, sprawiło, że zmienia ona w tym miejscu bieg, rozlewając się na wielką równinę. Stąd nazwa Smutek Chin.

[17] Dzięki pomysłowości i nakładom ludzkiej pracy można jeszcze zwiększyć produkcję rolną, jeśli nie ryżu i zbóż, to upraw uzupełniających. Emily M. Berstein w artykule Ecologists Improve Production in Chinese Farming Village, „New York Times”, 10 sierpnia 1993, s. C4, pisze o zwiększeniu produkcji ryb i oszczędzaniu nawozów.

[18] Taki sam motyw, choć inspiracja była inna, spotykamy w filmie Siedmiu wspaniałych. W podobnych sytuacjach rodzi się podobna taktyka.

[19] „Gdy więc powstają cenne i rozległe fortuny, trzeba z konieczności ustanowić organy władzy państwowej. Gdzie nie ma własności, a przynajmniej tam, gdzie nie ma takiej, która przekraczałaby wartość dwóch lub trzech dni pracy, tam władza państwowa nie jest tak bardzo potrzebna”. Adam Smith, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, księga V, rozdz. 1, część 2, [tom II, s. 424–425]. Smith miał na myśli ochronę własności prywatnej, ale stwierdzenia te odnoszą się również do władzy i jej zastosowań.

[20] Tę apokryficzną historię opowiadano całymi latami (w różnych wersjach, ale to przecież folklor), lecz w końcu nauczyciele we Francji przestali pytać uczniów, kto rozbił wazę z Saissons, bo zawsze znalazł się w klasie jakiś mądrala, który dowodził, że nic takiego się nie zdarzyło. Patrz: Bonheur, Qui a cassé, s. 77.

[21] Ten podział na Europę Wschodnią i Zachodnią to tylko jeden z aspektów głębokiego pęknięcia, które utrzymuje się po dziś dzień. Większość mieszkańców Europy Wschodniej wie, po której stronie chce być. Stąd ekspansja Europy Środkowej, która ma objąć wszystkich poza Rosją. A także plany poszerzenia Unii Europejskiej i NATO (przyp. red.: Autor pisał to w 1997 roku).

[22] Pod koniec cesarstwa rzymskiego plemiona germańskie walczyły po stronie Rzymian przeciw późniejszym najeźdźcom: Frankowie saliccy, Wizygoci i inni pod wodzą rzymskiego generała Aecjusza odparli Hunów Attyli w bitwie pod Chalon (nieopodal Troyes) w 451 roku. Attyla i jego Hunowie stali się w europejskiej tradycji symbolem barbarzyństwa i dzikości. Ale współcześni Turcy inaczej to widzą: Attyla to jedno z popularniejszych imion.

[23] Gdy po raz drugi podeszli pod Wiedeń, naprzeciw nich stanęli nie tylko Niemcy, ale i Polacy pod wodzą Sobieskiego. Europejczycy potrafili współdziałać, gdy byli przekonani, że walczą ze wspólnym wrogiem. O tym, iż był to ostatni wysiłek, świadczy szybki odwrót Osmanów. W ciągu zaledwie szesnastu lat opuścili Węgry i wycofali się do Bośni i Serbii, oddając środkową dolinę Dunaju, gdzie odtąd mogli się osiedlać chrześcijanie (pokój karłowicki).

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

ul. Marszałkowska 8

00-590 Warszawa

tel. 22 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: 22 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Wersja elektroniczna: MAGRAF s.c., Bydgoszcz