Tytuł oryginału: Grensen

En reise rundt Russland gjennom Nord-Korea, Kina, Mongolia, Kasakhstan, Aserbajdsjan, Georgia, Ukraina, Hviterussland, Litauen, Polen, Latvia, Estland, Finland og Norge, samt Nordøstpassasjen

Copyright © Erika Fatland 2017

Published by agreement with Copenhagen Literary Agency ApS, Copenhagen

Copyright © 2019 for the Polish translation by Maria Gołębiewska-Bijak

(under exclusive license to Wydawnictwo Sonia Draga)

Copyright © 2019 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Projekt okładki: Terese Moe Leiner

Zdjęcia na okładce: © Shutterstock

Adaptacja okładki: Wydawnictwo Sonia Draga

Zdjęcie autorki: © Tine Poppe

Zdjęcia zamieszczone w książce: © Erika Fatland

Mapy: © Audun Skjervøy, Språksmia AS

Redakcja: Krystyna Podhajska

Korekta: Beata Wójcik, Katarzyna Bury, Monika Marczyk / Słowne Babki,

Iwona Wyrwisz

This translation has been published with the financial support of NORLA – Norwegian Literature Abroad.

Publikacja tej książki była możliwa dzięki finansowemu wsparciu NORLA – Norwegian Literature Abroad.

ISBN: 978-83-8110-893-5

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione i wiąże się z sankcjami karnymi.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.

ul. Fitelberga 1, 40-588 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.postfactum.com.pl

www.facebook.com/PostFactumSoniaDraga

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2019

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Morze

Arktyczne lato

Azja

Sztuka zginania karku tak, by go nie złamać

Wielki Wódz

Drażliwa kwestia

Kapitalizm w wersji light

Zardzewiały most przyjaźni

Wzgórze 203

Moskwa Wschodu

Restauracja „Putin”

Disney na granicy

Żywy bóg, szalony baron i czerwony bohater

Władcy świata

W ruinach Tysiąca Skarbów

Pustelnicy w tajdze

Poszukiwacze szczęścia

Cudzoziemcom wstęp wzbroniony

Back in the U.S.S.R.

W królestwie niedźwiedzia

Miasto przyszłości

Bowling w Bajkonurze

Kaukaz

Do Æventyrlandu44

Pan prezydent i pani wiceprezydent

Czarny górski ogród

Zbiorowy śpiew na granicy

Nikt

Raj Stalina

Europa

Niegościnne morze

Szwedzka herbata wyborowa

Brodawka na nosie Rosji62

Najmłodsza samozwańcza republika na świecie

Ekspres do Kijowa

Z wycieczką do Czarnobyla

Na pograniczu

Naród, który zaginął

Weekend w puszczy, który zmienił świat

Linie na piasku

Naród panów

Niepokój

Lekcja wyzwalania

Wojna pomnikowa

Wysunięta placówka

Feldmarszałek

Lekcja wartości konserwowania

Laponia

Granica

Podziękowania

Daty z historii Rosji

Przypisy

Bibliografia

Ilustracje

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Uwagi Autorki

Wiele nazw miejscowości wymienionych w tej książce zapisałam w transkrypcji z innych alfabetów. Zazwyczaj stosowałam nazwy i pisownię przyjęte w Norwegii. Na przykład przy omawianiu Kazachstanu używam rosyjskich nazw Semipałatyńsk i Ust-Kamienogorsk zamiast kazachskich Semej i Öskemen, ponieważ te rosyjskie są u nas bardziej znane. Z tych samych względów posługuję się nazwą Odessa, a nie ukraińską wersją Odesa, oraz Kiev zamiast raczej obcej Norwegom wersji Kyiv. Zabieg ma na celu jedynie ułatwienie odbioru, nie ma natomiast żadnych konotacji politycznych.

Na końcu książki czytelnik znajdzie krótki zarys historii Rosji.

Od Tłumaczki

Pisownia nazw miejscowych w przekładzie została podporządkowana zasadom języka polskiego. Wszędzie tam, gdzie istnieją zwyczajowe nazwy spolszczone, taki zapis został uwzględniony. Również w przekładzie nie ma to żadnych konotacji politycznych.

Mamie, która przydała mi skrzydeł

MORZE

Człowiek ma nieprzepartą potrzebę zbadania
każdej części naszej Ziemi^1.

FRIDTJOF NANSEN

Arktyczne lato

Przylądek Dieżniowa jest najbardziej wysuniętym na wschód punktem kontynentu Eurazji. Do Moskwy jest stąd ponad osiem i pół tysiąca kilometrów, do Nowego Jorku więcej niż sześć i pół tysiąca, a mniej niż dziewięćdziesiąt do Przylądka Księcia Walii na Alasce, po drugiej stronie Cieśniny Beringa.

Wspięłam się na niewielką latarnię morską na skalistym pagórku. Wydawała się w tym miejscu dziwnie samotna – otoczona stromymi zielonymi zboczami i niedostępnymi wierzchołkami. Rozejrzałam się po szarym morzu. Tu, w tym właśnie miejscu, kończy się Azja, tu jest kres olbrzymiej Rosji. Na froncie wieży zwróconym w stronę cieśniny odnalazłam tablicę z brązu poświęconą pamięci Siemiona Dieżniowa^2. Kozak Dieżniow, poborca podatkowy, przepłynął Cieśninę Beringa w 1648 roku. Osiemdziesiąt lat po nim, w 1728 roku, wyczyn ten powtórzył Vitus Bering, duński oficer marynarki. W tym czasie wszyscy zapomnieli o Dieżniowie, a jego sprawozdanie z rejsu pokrywało się kurzem w archiwum w Jakucku, leżącym ponad pięć tysięcy kilometrów na wschód od Moskwy. Imperium stało się tak ogromne, że car nie orientował się, jak przebiegają jego granice, i nikt nie miał kontroli nad dokonanymi wcześniej odkryciami.

U stóp latarni skuliło się skupisko wysmaganych wiatrami, szarych i powypaczanych domów z bali – dawny radziecki posterunek graniczny. Na drugim brzegu cieśniny Amerykanie zamontowali swoje instalacje. Rok za rokiem jedni i drudzy siedzieli po obu stronach niewidzialnej żelaznej kurtyny, śledząc nawzajem swoje ruchy przez lornetki oraz na radarach wielkich jak wysokościowce.

O kilka rzutów kamieniem od latarni znajdowały się ruiny wioski Jupików, rdzennej ludności Syberii blisko spokrewnionej z Inuitami z Alaski i Grenlandii. Liczebność tej grupy etnicznej, rozsianej po całej Rosji, wynosi dziś tylko około tysiąca siedmiuset osób. Na zboczu wzgórza widziałam kilkadziesiąt rozproszonych okrągłych, częściowo zrujnowanych podmurówek. Między domami sterczały wbite w ziemię długie, szpiczaste kości wieloryba, które służyły Jupikom do wieszania tradycyjnych łódek ze skóry morsa. Gdyby nie jedna czy druga patelnia i kilka plastikowych baniek, łatwo można by uwierzyć, że ruiny liczą kilkaset lat. Niemniej mieszkańcy wioski Naukan, bo tak się ona nazywała, zostali przesiedleni stąd przez władze dopiero w 1958 roku. Za oficjalny powód likwidacji osadnictwa podano problemy z dostarczaniem zaopatrzenia do tej odizolowanej i narażonej na kaprysy pogody wioski. Zapewne jednak wpływ na tę decyzję miało również jej położenie nad Cieśniną Beringa, niecałe dziewięćdziesiąt kilometrów od zachodniego wybrzeża Alaski.

Mieszkańców Dużej Diomedy (nazwanej Wyspą Ratmanowa), położonej w połowie cieśniny i będącej prawdziwym krańcem Rosji, ewakuowano w trakcie drugiej wojny światowej, jeszcze przed zapadnięciem żelaznej kurtyny między oboma sąsiednimi krajami. Inuitom zamieszkałym na wyspie nigdy nie pozwolono tam powrócić. Rosyjską Dużą Diomedę od Little Diomede Island (zwaną też Wyspą Kruzenszterna), która należy do USA, dzieli niewielka, niespełna pięciokilometrowa cieśnina, a jej środkiem przebiega linia zmiany daty. Zimą, kiedy wody cieśninki zamarzają, teoretycznie jest możliwe, choć oczywiście surowo zabronione, przejście pieszo z USA do Rosji, przeniesienie się z dzisiaj w jutro. Niewidoczna, lecz nad wyraz realna granica biegnąca środkiem powierzchni wód oddziela te dwie bliźniacze wyspy, które z przyrodniczego punktu widzenia są tak ściśle ze sobą związane i tak sobie bliskie, a z powodu wyroków ludzkich przynależą do dwóch zupełnie różnych światów. Światów wyodrębnionych przez jedną cienką kreskę na mapie oddzielającą Wschód od Zachodu, ustrój od ustroju, datę od daty.

Granica Rosji jest nie tylko długa, jest najdłuższa na świecie; łącznie ma sześćdziesiąt tysięcy dziewięćset trzydzieści dwa kilometry. Obwód Ziemi – dla porównania – wynosi czterdzieści tysięcy siedemdziesiąt pięć kilometrów. Prawie dwie trzecie rosyjskiej granicy przebiega wybrzeżem. Obejmuje kolosalny, niemal niezamieszkany obszar przez większą część roku pokryty śniegiem i lodem od Władywostoku na wschodzie po Murmańsk na zachodzie. Ta linia brzegowa należała do najpóźniej zbadanych i naniesionych na mapy terenów na Ziemi. Jako ostatni duży archipelag w 1913 roku odkryto Ziemię Północną, a skartowano ją dopiero dwadzieścia lat później.

Ponad trzy czwarte olbrzymiego rosyjskiego lądu znajduje się na wschodzie, w Azji. Jego większa część została podbita nie przez carską armię, lecz przez żądnych zysków łowców futer. W połowie XVI wieku bogaty i wpływowy kupiec nazwiskiem Stroganow otrzymał błogosławieństwo cara na kolonizację terenów na wschód od Uralu, by móc prowadzić handel futrami. Uzyskał nie tylko zwolnienie od podatków, lecz także pozwolenie na utworzenie czegoś w rodzaju prywatnej armii dla ułatwienia podbojów. Popyt na skóry zwierząt futerkowych był wówczas zarówno w Europie, jak i w Azji ogromny. Dzięki kolonizowaniu Syberii przez ród Stroganowów Rosja długi czas była największym eksporterem futer na świecie. W poszukiwaniu futer Stroganowowie zapędzali się coraz dalej na wschód, Rosja zaś rosła dosłownie z dnia na dzień. Z czasem podbojom traperów nadano charakter państwowy. Zaczęto budować forty i twierdze, a Kozakom – grupie wolnych myśliwych, wojowników i poszukiwaczy przygód – car wyznaczył zadanie pobierania yasaku, daniny od nowych poddanych, często koczowników. Ten trybut, inaczej: podatek, płacono przede wszystkim skórami zwierząt i futrami.

Siemion Dieżniow był jednym z owych carskich Kozaków. Urodził się w 1605 roku we wsi nad Morzem Białym niedaleko od dzisiejszego Archangielska i w młodym wieku został carskim poborcą podatkowym na Syberii. Zadanie należało do trudnych i niebezpiecznych. Wielu koczowników wcale nie zdawało sobie sprawy z tego, że zostało poddanymi cara. Nie rozumieli oni zatem, że mają płacić mu daninę. Nie zawsze łatwo było im wytłumaczyć, że do ich obowiązków należy zaopatrywanie w futra jakiegoś dalekiego obcego im pana.

Źródła dotyczące życia Dieżniowa są pełne luk i rozbieżne. Podobno miał talent dyplomatyczny i wielokrotnie udało mu się wynegocjować pokój między walczącymi plemionami. Dlatego wysyłano go coraz dalej na wschód, by znajdował kolejne ludy zdolne do płacenia podatków carowi. Pewnego razu wybrał się z niewielkim orszakiem kupców, traperów i grupą zbrojnych dla ochrony w kierunku północno-wschodnim. Kiedy w 1647 roku przybyli nad syberyjską rzekę Kołymę, usłyszeli od miejscowych o innej rzece, zwanej Anadyr, nad którą ponoć było zatrzęsienie morsów i zwierząt futerkowych. Postanowili ją znaleźć. Pierwsze podejście do tej wyprawy się nie udało, bo wody skuł gruby lód. W lecie następnego roku spróbowali znowu. Około dziewięćdziesięciu uczestników podzielonych na załogi siedmiu koczy, rosyjskich jednomasztowców wiosłowo-żaglowych, dostosowanych do żeglugi przy dużym zalodzeniu, ruszyło w nieznane. Dwa statki od razu przepadły w sztormie, kolejne dwa zniknęły po drodze i nikt nigdy nie doszedł, co się z nimi stało. Załoga jednego z ocalałych statków dwudziestego września dostrzegła skalistą formację, którą potem opisała jako „wielki czarny kamienny nos” – dziś Przylądek Dieżniowa. Członkowie załogi zeszli na ląd i spotkali się z mieszkającymi na wybrzeżu Inuitami. Podobno zeszli także na ląd na Dużej Diomedzie. Prawdopodobnie zupełnie nieświadomie Dieżniow dowiódł, że Ameryka i Azja są oddzielnymi kontynentami.

Na południe od cieśniny, która dziś nazywa się Cieśniną Beringa, a oczywiście powinna się nazywać Cieśniną Dieżniowa, ekspedycja trafiła na silny sztorm. Załogi trzech ocalałych statków straciły się z oczu. Kocz Dieżniowa z mniej więcej dwudziestoma osobami na pokładzie rozbił się nieco na południe od celu wyprawy – ujścia rzeki Anadyr. Nie wiadomo, co się stało z pozostałymi dwoma statkami. Może zatonęły wraz z załogami? Może tych ich członków, którzy przeżyli, zaatakowali wojowniczy Czukczowie, jedyny wówczas lud daleko na wschodzie, który rzeczywiście stawił czoło Rosjanom? Według wątpliwej, lecz wyjątkowo żywotnej hipotezy uratowani z obu statków zeszli na ląd na Alasce i założyli tam niewielką kolonię.

Po dziesięciu tygodniach wyczerpującej wędrówki przez pustkowia Dieżniow i jego wycieńczona załoga dotarli do ujścia rzeki, gdzie przezimowali. Z nadejściem wiosny tylko trzynastu pozostało przy życiu. W tym samym jeszcze roku Dieżniow założył faktorię Anadyrsk na mniej więcej sześćsetnym kilometrze w górę biegu Anadyru. Musiało mu się tu spodobać, bo pozostał w tej okolicy przez dwanaście lat. Dopiero dwadzieścia lat po opuszczeniu Jakucka wrócił z nieprzebraną ilością kłów morsów.

Tak więc w którymś momencie pamięć o podróży Dieżniowa zaginęła. Prawie dziewięćdziesiąt lat później, w roku 1736, niemiecki z pochodzenia historyk Gerhard Friedrich Müller zaczął ją rekonstruować z fragmentów rozsianych po jakuckich archiwach, a dopiero w 1898 roku, dwieście pięćdziesiąt lat po tamtej wyprawie, Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne zadecydowało, że najdalszy na wschodzie punkt kontynentu euroazjatyckiego zmieni nazwę z Przylądka Wschodniego na Przylądek Dieżniowa. Prawdę mówiąc, najsłuszniej byłoby nazwać przylądek od zamieszkującego go ludu – Jupików. Oni żyli tam, zanim pojawił się Dieżniow, ale taki już jest ten świat: atlas wypełniają nazwy upamiętniające śmiałych europejskich mężczyzn, którzy ruszali w drogę w małych, kruchych łódkach, by odkrywać to, co dawno zostało odkryte.

Ostatni etap mojej długiej podróży wzdłuż rosyjskiej granicy zaczął się kilka dni wcześniej w Anadyrze. Nie w Anadyrsku Dieżniowa, lecz w mieście założonym w 1889 roku u ujścia rzeki, oddalonym o sześćset kilometrów od prymitywnej osady, z której Kozak i jego ludzie przez ponad dekadę wyprawiali się na morsy, zabijali je setkami i tak z wolna budowali sobie wieżę z kości morsowej.

Rejon nabrzeża był błotnisty i pusty. Kilku rybaków brodziło niedaleko po terenie pływów. Na horyzoncie dostrzegłam grupki kolorowych bloków mieszkalnych. W stalowej barwy wodzie roiło się od ciekawskich fok, a od czasu do czasu taflę przebijał lśniący, wygięty grzbiet białuchy (bieługi).

Przez następne cztery tygodnie miałam płynąć ze wschodu na zachód Północną Drogą Morską na pokładzie dawnego radzieckiego statku badawczego „Akademik Szokalski”, nazwanego tak na pamiątkę rosyjskiego oceanografa Julija Szokalskiego. Razem z czterdziestoma siedmioma innymi pasażerami miałam pokonać pięć tysięcy sześćset pięćdziesiąt mil morskich, czyli ponad dziesięć tysięcy kilometrów, płynąc wzdłuż północnej granicy Rosji aż do Murmańska.

Wycieczka została wyprzedana ponad rok wcześniej i ledwo udało mi się zapewnić sobie jedno z absolutnie ostatnich miejsc. Dużo zastanawiałam się nad swoimi przyszłymi towarzyszami rejsu. Kto z własnej woli wydaje ponad dwadzieścia tysięcy dolarów, by spędzić cztery tygodnie na stosunkowo niewielkim statku ze współpasażerem w kabinie, z prysznicem i toaletą w korytarzu? Na dodatek jedyną rozrywką w czasie rejsu miało być zejście na ląd na kamienistych i przewianych wiatrem wysepkach.

Po trapie wspinało się z trudem stadko zgiętych wpół, pomarszczonych pań i panów w kolorowych goreteksowych kurtkach z drogimi lornetkami i jeszcze droższymi aparatami fotograficznymi zawieszonymi na szyi. Nie zaskoczyło mnie zbytnio, że wśród pasażerów przeważali emeryci, zdumiał mnie ich przeciętny wiek. Wielu z nich było tak zaawansowanych w latach, że ich ciała nieustannie drżały. Nic dziwnego, że wymagali pomocy przy zejściu po stromej schodni na pokład. Część z nich wybrała się w ten rejs ze swoją drugą połową, część jednak – owdowiała – pojawiła się w pojedynkę.

Konwersacja przy obiedzie toczyła się wokół podróży. Jeżeli ktoś potrzebował wskazówek w tej kwestii, było to dla niego wymarzone miejsce. Nie istniały ani taka wyspa, ani takie podejrzane terytorium autonomiczne, których przynajmniej garstka spośród emerytów by nie odwiedziła. Somalia? Naturalnie, byłem (byłam) tam wielokrotnie. Bhutan? Interesujące miejsce, zwłaszcza rzadko odwiedzana wschodnia jego część. Jemen? Fascynująca kultura, tylko szkoda, że trwa tam wojna. Szybko wyszło na jaw, że jako jedyna wśród całej czterdziestkiósemki jeszcze nie podjęłam wyprawy na Antarktydę. Większość odwiedziła ten kontynent wiele razy. Niektórzy przypadkowo uczestniczyli w tych samych wycieczkach i już się znali.

Następnego dnia przy śniadaniu rozmowy wiekowych globtroterów toczyły się dalej. Podczas lunchu z tematów ogólnych zboczono na szczegółowe i wnikliwie wypytywano się nawzajem o przejścia graniczne, przepisy wizowe i różne warianty tras podróży. Potem przyszedł czas na pierwszą wycieczkę tego rejsu: czarnymi zodiakami, czyli solidnymi nadmuchiwanymi pontonami, wzdłuż „ptasich wysepek”.

– To będzie ekscytujące – odezwałam się do Elie, osiemdziesięciopięcioletniej, dość stanowczej Holenderki, z którą dzieliłam kabinę i która rutynowo zaopatrzyła się we własne rozgałęziacze oraz wieszaki do ubrań ze znaczkami licznych poprzednich wypraw w rejony arktyczne.

– Ekscytujące? – Popatrzyła na mnie pytająco. – Co pani ma na myśli?

– Nigdy przedtem nie płynęłam pontonem – wyjaśniłam.

Elie ze zdumienia szeroko otworzyła oczy.

– Ja mam za sobą setki wycieczek zodiakami.  S e t k i!

Morze było niespokojne. Zodiaki przy burcie szybko huśtały się w górę i w dół. Żeby nie wpaść do wody, należało zaryzykować i spróbować znaleźć się w jednym z nich, zanim opadł on za grzbietem fali. Emeryci jeden po drugim odbijali się i spadali w gumową łupinkę z pogardą śmierci w oczach i zamarłym uśmiechem na ustach.

– Mam świadomość, że zaczyna mi brakować czasu – wytłumaczyła mi Alyson, rosła Amerykanka powyżej siedemdziesiątki, często wybuchająca ochrypłym, zaraźliwym śmiechem. – Tylko w ciągu ostatniego roku straciłam pięcioro przyjaciół.

Tysiące mew trójpalczastych i nurzyków polarnych krążyły nad naszymi głowami, gdy zbliżaliśmy się do strzelistych ptasich skał. Ich krzykom towarzyszyło klikanie migawek aparatów z metrowymi teleobiektywami. Starsi państwo w sposób zdradzający niemałe doświadczenie wyginali się nad gumowymi burtami w odważnych, ba, nawet akrobatycznych pozycjach, by uwiecznić ptaki pod najkorzystniejszym kątem. Wydawało mi się, że krótkie, wysokie fale robiły wrażenie tylko na mnie, pochodzącej z rodziny od pokoleń osiadłej na wybrzeżu i trudniącej się łowieniem ryb. W gardle poczułam żółć, zapiekły mnie oczy i pojawiły się w nich łzy. Na koniec schowałam dumę do kieszeni i popełzłam na rufę łupinki w pobliże silnika, bo tam kołysało mniej.

Jeszcze dwadzieścia siedem dni. Ostatni etap.

Trzy i pół roku wcześniej śniło mi się pewnej nocy, że wędruję po wielkiej mapie wzdłuż czerwonej, wijącej się linii: granicy Rosji. Przenosiłam się z kraju do kraju, cały czas mając od północy i wschodu terytorium tego olbrzymiego państwa. Po przebudzeniu od razu zrozumiałam, że to będzie temat mojej następnej książki – podróż wzdłuż granic Rosji od Korei Północnej do północnej Norwegii.

Natychmiast zaczęłam opracowywać trasę wyprawy. Chciałam zacząć w Pjongjangu i powoli przemieszczać się na zachód – w stronę domu, Europy i Norwegii. Demokratyczna i pluralistyczna Norwegia nie ma wiele wspólnego z totalitarną i zamkniętą Koreą Północną poza jednym: oba kraje graniczą z Rosją. Podobnie jest z Chinami, Mongolią, Kazachstanem, Azerbejdżanem, Gruzją, Ukrainą, Białorusią, Polską, Litwą, Łotwą, Estonią i Finlandią. Tylko Chiny otacza tyle samo krajów co Rosję – w sumie czternaście.

Obecnie, na pokładzie „Akademika Szokalskiego”, otoczona ze wszystkich stron falami Oceanu Arktycznego miałam lwią część tej podróży za sobą. Przez osiem miesięcy eksplorowałam południową i zachodnią granicę lądową Rosji, od Pjongjangu po Grense Jakobselv, z jednym podświadomym pytaniem w głowie: Co to właściwie znaczy, sąsiadować z największym krajem na świecie?

Po drodze odkryłam, że na to pytanie istnieje nie jedna odpowiedź, a co najmniej czternaście odpowiedzi, po jednej na każdy wymieniony wyżej kraj. Prawdopodobnie istnieją jednak miliony odpowiedzi, po jednej na każdego człowieka mieszkającego przy granicy. Wszystkie one mają swoje własne, niepowtarzalne historie.

Zaraz po upadku ZSRR Rosja była rozłożona na obie łopatki – ekonomicznie, militarnie i politycznie. Skłonny do pijaństwa Borys Jelcyn za sterami nawy państwowej miał niewdzięczne zadanie uporządkowania skutków wieloletnich błędów w zarządzaniu gospodarką. W dzikich latach dziewięćdziesiątych kilkuset inwestorów nieprzyzwoicie się wzbogaciło, ponieważ kupiło za bezcen obligacje państwowe, natomiast większość ludności z trudem wiązała koniec z końcem. Inflacja wymknęła się spod kontroli, zapanowała anarchia, krajem rządziły gangi. W USA świętowano zwycięstwo nad komunizmem, w Rosji panowała żałoba po wszystkim, co utracono: po stosunkowo stabilnym i przewidywalnym systemie społecznym i dość dobrze funkcjonujących usługach społecznych oraz po utopii, której nie udało się zrealizować.

A także po utracie imperium. W ciągu kilku miesięcy liczba ludności kraju spadła z trzystu do stu czterdziestu milionów. Jedna piąta terytorium zniknęła, rozdzielona pomiędzy suwerenne państwa narodowe, w tym Kazachstan, Azerbejdżan, Gruzję, Ukrainę, Białoruś, Litwę, Łotwę i Estonię. Dawne części najpierw rosyjskiego, a potem radzieckiego imperium stały się nowymi sąsiadami Rosji. Również wschodnioeuropejskie państwa satelickie znalazły się poza kontrolą Moskwy. Przez stulecia Rosjanie przyzwyczaili się, że niezliczone ludy i narody tańczą tak, jak oni im grają. Teraz musieli zmienić melodię, ba, zaledwie potrafili wydobyć kilka piskliwych dźwięków.

W dorocznym orędziu o stanie państwa w 2005 roku prezydent Władimir Putin nazwał upadek ZSRR „największą katastrofą geopolityczną w XX wieku”. Oczywiście odnosił się i do rozpadu terytorialnego, i do faktu, że dwadzieścia pięć milionów Rosjan oraz osób, których językiem ojczystym jest rosyjski, raptem znalazło się poza terytorium swojego kraju. Wielu z nich do dzisiaj mieszka u nowych sąsiadów, poza granicami Rosji.

Rosja nadal jest rozległa. I powoli znowu staje się wielka. W ostatniej dekadzie z Putinem u władzy Rosja coraz bardziej zyskuje na znaczeniu na arenie międzynarodowej. Gospodarka znajduje się na mniej więcej prawidłowym kursie, unowocześniono armię. Sąsiedzi już nie sypiają tak spokojnie po nocach. Gdzieniegdzie w ogóle nie śpią, spędzają noce w zimnych, ciemnych piwnicach, chroniąc się przed granatami, których liczne wybuchy rozświetlają niebo.

Nigdy nie było  ł a t w o  sąsiadować z Rosją. Spośród czternastu krajów tylko Norwegia przez ostatnie pięćset lat nie prowadziła z nią wojny ani nie została przez nią napadnięta. Kiedy europejskie mocarstwa, choćby Francja i Wielka Brytania, posiadały zamorskie kolonie, Rosja po prostu rozrastała się jako zwarte terytorium. Lud za ludem, naród za narodem były poddawane carowi i włączane do Imperium. Zawsze znalazło się miejsce dla kolejnego. Do dzisiaj w granicach Federacji Rosyjskiej mieszka prawie dwieście różnych grup etnicznych, od koczowniczych hodowców renów w syberyjskiej wiecznej zmarzlinie po Greków Pontyjskich na urodzajnym wybrzeżu Morza Czarnego. Granica Rosji, w przeciwieństwie do granic Francji czy Wielkiej Brytanii, na niewielkiej długości jest naturalna. Tereny są w większości płaskie, otwarte i niczym nieograniczone, dlatego państwo mogło swobodnie puchnąć we wszystkich kierunkach. Już w XVII wieku, w czasach Dieżniowa, rozciągało się od Moskwy po zachodniej stronie Uralu aż do Pacyfiku na wschodzie.

Duże obszary Rosji pokrywają tundra, tajga i lasy – trudne do obrony, łatwe do podbicia. Sam rozmiar, te olbrzymie odległości stanowiły przez stulecia najlepszą barierę ochronną Rosji. Choć tereny na zachód od Moskwy są płaskie, pozbawione wysokich łańcuchów górskich oraz innych fizycznych przeszkód, żadnej obcej armii nie udało się zdobyć Rosji od tej strony. Zanim wojska lądowe docierały do Moskwy, żołnierze byli wyczerpani, a zapasy zjedzone. Linie zaopatrzeniowe z zachodu stawały się zbyt długie, mrozy zbyt silne. Nie brakowało jednak zaciętych prób. W szranki stawali zarówno Polacy, jak i Szwedzi czy Francuzi. Nie należy też zapominać o atakach niemieckich w 1914 i 1941 roku – oba miały katastrofalne skutki.

Bajeczny rozrost Rosji zaczął się na serio w XVI wieku wraz z podbojem muzułmańskiego Chanatu Kazańskiego na wschód od Moskwy, a następnie kolonizacją Syberii i odległego wschodu, co jak wspominałam, przede wszystkim działo się za sprawą łowców futer. W 1613 roku, kiedy na cara koronował się pierwszy z Romanowów, dwudziestodwuletni Michał Fiodorowicz, państwo było tak ogromne, że nikt nie miał pełnej wiedzy, ilu w nim mieszka ludzi, nad iloma różnymi ludami panuje młody car ani gdzie przebiegają granice jego władztwa.

Sto lat i sześciu carów później nadal nie było pewności, gdzie kończy się Rosja. Czy Ameryka i Azja się łączą? Chyba najbardziej energiczny, prozachodni i reformatorski rosyjski car wszech czasów, Piotr I, lepiej znany jako Wielki, przez całe życie namiętnie interesował się portami i żeglugą. Jedną z ostatnich rzeczy, jakich dokonał, było wysłanie ekspedycji do placówek na krańcach imperium z zadaniem naniesienia na mapy linii brzegowej. Dowódcą wyprawy został mianowany duński oficer marynarki Vitus Bering, który podobnie jak wielu norweskich i duńskich żeglarzy służył w marynarce wojennej Rosji.

Bering wyruszył na wybrzeże Pacyfiku w 1725 roku – tym samym, w którym zmarł Piotr Wielki. Licząca prawie dziesięć tysięcy kilometrów trasa na wschód była, łagodnie mówiąc, uciążliwa. W wielu miejscach wiodła przez tereny, których wcześniej nie przebył żaden człowiek, trzeba więc było budować mosty i łodzie, by się przeprawić przez szerokie i wartkie rzeki. Duża część podróży przebiegała przez obszary bagienne. Padło tam wiele koni, a niektórzy członkowie wyprawy umierali od infekcji i niezliczonych ukąszeń komarów. Kto przetrwał letnie ataki komarów, tego zimą czekał w nagrodę siarczysty mróz. Dopiero po dwóch latach wyprawa dotarła do Ochocka nad Oceanem Spokojnym. Stąd udano się drogą morską na Półwysep Kamczacki, podbity kilka dziesięcioleci wcześniej, lecz nadal stanowiący niezbadane, dzikie terytorium zaludnione przez wrogie plemiona. Bering z załogą potrzebowali całej zimy, by przedostać się na Kamczatkę najpierw łodziami, a potem saniami. Dopiero w marcu 1728 roku, trzy lata po opuszczeniu Petersburga, dotarli do niewielkiej kozackiej osady w południowej części półwyspu. Wreszcie mogła się rozpocząć właściwa ekspedycja, ale zanim to nastąpiło, należało zbudować statek. Z nadejściem lata Bering i jego ludzie byli gotowi do żeglugi na północ po nieznanych wodach.

Spędziwszy na morzu niecały miesiąc, Bering 16 sierpnia przepłynął cieśninę, która obecnie nosi jego imię. W gęstej mgle i przy marnej widoczności dostrzegł jedną z Wysp Diomedesa, druga skryła się za mgłą. Podobnie było z kontynentem po tamtej stronie. Ambicja podpowiadała, żeby płynąć dalej na wschód do Nowego Świata, ale pogoda była zbyt niepewna, a zbity naprędce stateczek nie nadawał się do stawiania czoła sztormom. Bering zarządził więc odwrót.

Pięć lat po opuszczeniu stolicy Imperium, w roku 1730, Vitus Bering ponownie pojawił się w Petersburgu. Od razu wszczął przygotowania do jeszcze dalszej i bardziej ambitnej wyprawy, mianowicie do Wielkiej Ekspedycji Północnej, zwanej też Drugą Ekspedycją Kamczacką – największej i najbardziej kosztownej wyprawy z kiedykolwiek zorganizowanych, może z wyjątkiem lądowań na Księżycu. Jej celem było naniesienie na mapy wybrzeża arktycznego i wschodniosyberyjskiego oraz zbadanie Ameryki i Japonii, z którymi Rosja nigdy dotąd nie miała kontaktu, a także przeprowadzenie na Syberii studiów etnograficznych, zoologicznych, botanicznych oraz pomiarów astronomicznych i geograficznych. Historycy doliczyli się w sumie dziesięciu tysięcy ludzi w ten czy inny sposób zaangażowanych w to przedsięwzięcie. Obliczono, że jego koszty wyniosły w dzisiejszej walucie trzydzieści cztery miliardy euro, jedną szóstą ówczesnego łącznego budżetu państwa rosyjskiego. Wyprawę podzielono na trzy grupy i liczne podgrupy, które wspólnie naniosły na mapy większą część północnego wybrzeża Rosji.

Sam Bering, komandor mający nadzór nad całością ekspedycji, ruszył ponownie na wschód. Z powodu wielu problemów natury organizacyjnej potrzebował aż pięciu lat na dotarcie z Petersburga do Ochocka. Dopiero na początku czerwca 1741 roku, osiem lat po wyjeździe ze stolicy, odkrywca wraz z ponad siedemdziesięcioma członkami załogi mógł odbić od wybrzeży Kamczatki. Jego celem było znalezienie wschodniej drogi morskiej do Ameryki.

W połowie lipca załoga dostrzegła na wschodzie ląd: wysokie, pokryte śniegiem szczyty i ostry stożek wulkanu, prawdopodobnie Mount St. Elias, położonego przy dzisiejszej granicy Alaski z Kanadą. Zadanie zostało wykonane. Już następnego dnia Bering wydał rozkaz powrotu na rosyjski stały ląd. Georg Steller, uczestniczący w wyprawie niemiecki lekarz i przyrodnik, błagał i zaklinał o więcej czasu do dyspozycji, ale na próżno. W Nowym Świecie dostał jeden dzień na lądzie – i to wszystko. W ciągu owego jedynego dnia zdążył opisać szczegółowo długi szereg nowych gatunków roślin i ptactwa – wyczyn, który sam w sobie wystarczyłby, aby uczynić jego nazwisko nieśmiertelnym. Jeden dzień jednak to stanowczo za krótko, by dokładnie zbadać obce otoczenie, w którym wcześniej nie postawił stopy żaden Europejczyk. W swoim dzienniku Steller zauważa lakonicznie: „Dziesięć lat zajęły przygotowania do tego wielkiego przedsięwzięcia, a samej pracy poświęcono dziesięć godzin”.

Zapasy żywności na pokładzie się kończyły, wielu członków załogi miało objawy szkorbutu. Wśród nich był Bering, co w pewnym stopniu wyjaśnia, dlaczego wykazał tak niewiele zainteresowania, a wręcz obojętność wobec możliwości zbadania nowego kontynentu.

Szkorbut był wówczas postrachem marynarzy. Dziś wiemy, że za tę chorobę odpowiada brak witaminy C, której człowiek sam nie wytwarza, lecz musi ją czerpać z żywności. Wczesnymi objawami szkorbutu są zmęczenie i apatia, duszności i bóle kostne, a także zmiany osobowościowe. Po jakimś czasie zaczynają krwawić dziąsła i wypadają zęby. Zazwyczaj występują też krwawienia wewnętrzne i pacjent umiera albo w wyniku krwotoku, albo po prostu z głodu. Jeżeli jednak dostarczy mu się jedzenia lub picia bogatego w witaminę C, objawy cofają się po tygodniu albo dwóch i pacjent wraca do zdrowia. Chorobę tę opisał już Hipokrates, ale prawdziwym problemem stała się ona najpierw podczas wypraw krzyżowych, a później, od XV wieku w czasie długich rejsów odkrywczych. Bywało, że w trakcie ekspedycji ponad połowa załogi umierała na szkorbut. W XVIII wieku więcej marynarzy brytyjskiej Royal Navy zginęło od braku witaminy C niż w walkach^3.

Pod koniec sierpnia, niedaleko brzegów Alaski, ofiarą budzącej strach choroby padł pierwszy marynarz z załogi Beringa. W drodze powrotnej statek wpadał z jednego silnego i długotrwałego sztormu w drugi i na koniec tylko garstka załogantów była w stanie utrzymać się na nogach i pracować. Wrzesień przeszedł w październik, sztormy następowały po sobie regularnie, a marynarze w końcu umierali każdego dnia. W dodatku zaczął się kończyć zapas wody pitnej. Dopiero na początku listopada, ponad dwa miesiące od porzucenia brzegów Alaski, zobaczyli na horyzoncie ląd. Steller zapisał w dzienniku: „Nie da się opisać, jak wielka i wyjątkowa była radość wszystkich na ten widok. Półżywi podnieśli się na chwiejne nogi, żeby to zobaczyć, a wszyscy z głębi serca dziękowali Bogu za Jego łaskę”.

Radość jednak trwała krótko. Dla członków załogi wkrótce stało się jasne, że nie dotarli do stałego lądu Rosji, lecz do bezludnej i bezleśnej wysepki pełnej stromych, niegościnnych skał i pagórków^4. W trakcie przybijania do brzegu statek został uszkodzony, więc musieli przezimować. Wielu z nich szkorbut tak osłabił, że nie byli w stanie jeść; ich dziąsła stanowiły otwarte, krwawiące rany, a kilka ostatnich zębów pokrywała włóknina. Z około siedemdziesięciu pięciu żeglarzy, którzy z początkiem lata wypłynęli z Kamczatki, dwudziestu ośmiu nie żyło lub było umierających. Niespełna czterdziestka tych, którzy przeżyli, wykorzystała zimę na zbudowanie z resztek wraku stateczku, by z wiosną 1742 roku powrócić na Kamczatkę.

Dla Beringa było to za późno. Znalazł się w stanie krytycznym, nie podnosił się, leżał tylko apatycznie na ziemi i dawał się powoli pokrywać niesionemu z wiatrem piaskowi. Gdy Georg Steller usiłował usunąć piasek, Bering mruknął: „Zostaw. Im głębiej leżę w ziemi, tym mi cieplej. Tylko ta część nad ziemią cierpi z zimna”.

Dwie godziny przed świtem 8 grudnia 1741 roku sześćdziesięcioletni Vitus Bering zmarł^5. Dziś wyspa, na której go wtedy pochowano, oraz otaczające ją wody noszą nazwy: Wyspa Beringa i Morze Beringa. On sam przeszedł do historii jako rosyjski Kolumb, człowiek, który odkrył Amerykę od strony zachodniej. W 1776 roku jego nazwisko stało się ostatecznie nieśmiertelne, gdy kapitan James Cook nazwał wody między Rosją a Ameryką Cieśniną Beringa.

Do historii przeszło także nazwisko Stellera. Jałowa wyspa, o którą się rozbili, okazała się bowiem zasiedlona przez niezwykle bogatą faunę, zapewne dlatego że nie wylądował na niej dotąd żaden człowiek. Steller rzucił się więc w wir pracy. Kilka gatunków, które odkrył i opisał, zostało nazwanych jego nazwiskiem, w tym lew morski Stellera (uchatek grzywiasty), orzeł morski Stellera (bielik olbrzymi) oraz może najsławniejsza z nich wszystkich: krowa morska Stellera (obecnie: syrena morska). Krowy morskie na Wyspie Beringa osiągały nawet dziewięć metrów długości i dziesięć ton wagi; należały do niewielu gatunków olbrzymich ssaków, które do naszych czasów przetrwały od plejstocenu.

Odkrycie drogi morskiej na Alaskę doprowadziło do założenia wspieranej przez władze rosyjsko-amerykańskiej kompanii handlowej. Powstała ona w 1799 roku, prawie pięćdziesiąt lat po wyprawie Beringa. Za cel obrała sobie kolonizację Alaski, prowadzenie handlu z jej mieszkańcami i najważniejsze – zdobywanie futer. Miejscowa ludność zmuszona do pracy dla Rosjan masowo marła na przywleczone przez nich choroby, podobnie jak kilkaset lat wcześniej miliony Indian padały ofiarą grypy, odry i kokluszu. Warto przy okazji wspomnieć, że wysunięta najdalej na południe placówka kompanii znajdowała się aż w Fort Ross w Kalifornii.

W historii Rosji Alaska stanowi anomalię, wyjątek: to jedyne terytorium na stałym lądzie, które nie było fizycznie powiązane z Imperium. Nigdy nie mieszkało tam zbyt wielu Rosjan – w najlepszych czasach liczba stałych rosyjskich osadników w kolonii sięgała ośmiuset osób. W XIX wieku zmniejszyło się pogłowie cennych zwierząt futerkowych, równocześnie zaś jankesi zdobywali coraz większe połacie Ameryki Północnej. W 1867 roku – w momencie gdy kompania rosyjsko-amerykańska prosperowała stosunkowo dobrze i rozważała rozszerzenie działalności na obrót drewnem budowlanym, minerałami i złotem – car Aleksander II sprzedał Alaskę USA za siedem milionów dwieście tysięcy dolarów. Ze strony amerykańskiej optował za tym zakupem minister spraw zagranicznych William H. Seward. Śmiesznie tani zakup, który dzisiaj bez przesady można określić najlepszą w historii transakcją na rynku nieruchomości, był przez prasę amerykańską pogardliwie nazywany „głupotą Sewarda” albo „zamrażarką Sewarda”. Krytyka zamilkła na dobre, dopiero gdy w 1896 roku znaleziono złoto w Klondike, a kilka lat później w Nome. Rosjanie natomiast nigdy do końca nie pogodzili się z tym, że Aleksander II tak tanio sprzedał jedyną zamorską kolonię Imperium. Do dzisiaj pojawiają się w Rosji marginalne grupy prawicowych ekstremistów marzące o odebraniu Alaski sto pięćdziesiąt lat po tym, jak Amerykanie kupili ją po cztery dolary za kilometr kwadratowy.

Wykonane przez Stellera szczegółowe opisy fauny Wyspy Beringa doprowadziły – paradoksalnie – do wyginięcia wielu gatunków. Dość szybko ze wszech stron zjechali się tam poszukiwacze szczęścia, by pożywić się naturalnymi bogactwami. Do połowy XVIII wieku prawie całkowicie wybito wydrę morską (kałana morskiego), której na wyspie, według Stellera, miało być około miliona sztuk, i kotika (koticzaka niedźwiedziowatego), którego ponoć było aż dwa miliony sztuk. Ostatnią krowę morską upolowano w 1768 roku, zaledwie dwadzieścia siedem lat po pobycie Stellera na wyspie.

Sam Georg Steller zmarł w drodze powrotnej do Petersburga w wieku trzydziestu siedmiu lat, rozgoryczony i pozbawiony iluzji. Nie zdawał sobie sprawy, że książka, której manuskrypt przesłał kilka lat wcześniej do stolicy, uczyni go sławnym. Pochowany został w Tiumeni, mieście na szlaku handlowym do Chin, na północ od dzisiejszego Kazachstanu. Był protestantem, więc lokalni mnisi odmówili pochówku na cmentarzu prawosławnym. Wyrąbano zatem (był grudzień) płytki grób na uboczu, nad płynącą przez miasto rzeką Turą. Grób został zbezczeszczony i obrabowany przez hieny cmentarne, do zwłok dobrały się psy. Szczątki razem z grobem zniosła wiosenna powódź. Dziś nie ma tam śladu po Georgu Stellerze.

Nad Cieśninę Beringa napłynęła gęsta mgła. Przylądek Dieżniowa zniknął za szarą, nieprzeniknioną jej ścianą, widoczność zmalała nagle do kilku metrów – w takich warunkach podobno Bering żeglował przez cieśninę trzysta lat temu. Mgła zniknęła równie szybko, jak się pojawiła, więc bez problemów okrążyliśmy przylądek. Morze miało barwę stali i niemal ani jednej zmarszczki na powierzchni. W zasięgu wzroku – żadnej kry.

Przy kolacji gawędziło się dalej o mniej lub bardziej ekstremalnych celach podróży, a potem w barze szczegółowo studiowało się atlas – najpopularniejszą pozycję z biblioteki pokładowej. Peter, emerytowany brytyjski radca prawny, mógł go oglądać bez końca. Po przejściu na emeryturę stale podróżował. Wynajął swoje mieszkanie w Sydney, bo i tak tam nigdy nie bywał. „Jestem bezdomny, ale nie pozbawiony środków”, twierdził.

Peter potrafił godzinami bez wytchnienia wgłębiać się w atlas i układać szczegółowe plany podróży. Rok 2018 miał zabukowany w całości. Wybierał się między innymi do Nebraski i Kansas w USA, jedynych stanów Ameryki Północnej, których jeszcze nie odwiedził, a także do Meksyku, Wielkiej Brytanii, Niemiec, Belgii, Turcji, do kilku stanów w Indiach oraz paru krajów w zachodniej Afryce, gdzie grasowała gorączka krwotoczna ebola. Dodatkowo planował podróż koleją transsyberyjską przez Rosję i miał nadzieję, że zdąży wpaść na krótko do Birobidżanu, stolicy Żydowskiego Obwodu Autonomicznego pod granicą z Chinami. Na stoliku rozłożył blok z planami podróży ułożonymi chronologicznie według miesięcy. Wciąż dokonywał drobnych zmian: a to wykreślał jakieś miasto lub kraj, a to przenosił jakąś podróż na wcześniejszy termin albo odsuwał w czasie inną. Był członkiem The Travelers’ Century Club z numerem osiemdziesiątym drugim na liście World’s Most Traveled People. Klub ustanowił, że świat składa się z ośmiuset siedemdziesięciu pięciu różnych terytoriów; Peter odwiedził pięćset trzydzieści z nich.

– Liczę, że z końcem przyszłego roku dobiję do pięciuset siedemdziesięciu – poinformował. – Może wtedy wskoczę na siedemdziesiąte piąte miejsce. Choć inni ludzie z listy też dużo podróżują, nie można o tym zapominać i trzeba być na to przygotowanym.

Wyszukał mapę rozmaitych terytoriów w Rosji.

– Wie pani, czy do Osetii Południowej można się dostać z Północnej? A czy trzy tygodnie wystarczą na odwiedziny we wszystkich republikach w części europejskiej na południe od Moskwy, czy może powinienem podzielić tę podróż na dwie? Terytoria w części europejskiej są rozmieszczone gęsto, więc można by łatwo zdobyć wiele punktów. Problem w tym, że wizę dostanę tylko na trzydzieści dni. To trochę komplikuje sprawę, więc muszę dokładnie przemyśleć trasę. Czy wrzesień to dobry miesiąc na odwiedzenie Kaukazu, jak pani uważa?

– Wrzesień jest idealny, pogoda powinna być wtedy jeszcze dobra – odpowiedziałam.

– Chwileczkę, nie, zupełnie zapomniałem, wrzesień odpada, mam wtedy zaplanowane Przejście Północno-Zachodnie! – Podrapał się po głowie. – Chyba październik jest jeszcze wolny. Co pani myśli o październiku?

– Też dobry miesiąc. Chyba że chce się pan opalać.

– Nigdy się nie opalam – odparł Peter i zanotował „Kaukaz” w bloku pod „Październikiem”. – Wyczekiwałem tego rejsu – dodał z lekkim westchnieniem. – Jak to cudownie tak długo cieszyć się spokojem w jednym miejscu. Cóż, spokój jak spokój, ale przynajmniej nie muszę przenosić walizki!

Statek rządził się własnymi regułami i własnym czasem. Wyprawa wiodła przez dziewięć stref czasowych i w odpowiednich momentach zegar cofano o godzinę. Na pokładzie nie było internetu ani zasięgu telefonii komórkowej; przez cztery tygodnie nie mieliśmy kontaktu ze światem zewnętrznym i nurzaliśmy się we własnym uniwersum, które wkrótce zyskało osobny rytm i rytuały. Do dyspozycji mieliśmy dwie podłużne mesy i już po kilku dniach ludzie szukali tej samej jadalni, tego samego stolika i tego samego przy nim towarzystwa. Śniadanie o wpół do ósmej, lunch o wpół do pierwszej i kolacja o siódmej. Od bakburty mieliśmy widok na wschodnie wybrzeże Rosji – niski, ciemny pasek lądu częściowo zasłonięty szarą mgłą; od sterburty było otwarte morze. Od czasu do czasu mogliśmy dostrzec białe pasmo lodu albo nagie skaliste wysepki.

Gdybyśmy płynęli do Murmańska najszybszą trasą bez obejść i postojów po drodze, rejs trwałby od jednego do dwóch tygodni – rekord wynosi sześć i pół dnia. My jednak schodziliśmy na ląd, jak często się dało, przybijaliśmy do wysmaganych wiatrem, wychłostanych deszczem i śniegiem wysepek, na ogół zasiedlonych tylko przez ptaki, lemingi oraz parskające i pochrząkujące morsy. Słowo „Arktyka” pochodzi od greckiego άρκτικος, arktikos, co znaczy „blisko niedźwiedzia” i nawiązuje do gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy, widocznego na nocnym niebie tylko na półkuli północnej. Nazwa mogłaby się odnosić z powodzeniem do jak najbardziej konkretnych niedźwiedzi z królestwa zwierząt. Na prawie wszystkich wyspach, na które schodziliśmy, mogliśmy oglądać niedźwiedzie polarne albo ślady ich bytności. Dlatego nigdy nie przemieszczaliśmy się w pojedynkę, a zawsze w grupie. To dom niedźwiedzia polarnego, my byliśmy tylko gośćmi. W ciągu jednego dnia zobaczyliśmy kiedyś ponad dwieście niedźwiedzi polarnych, jeden procent całej światowej populacji tego gatunku. Z pokładu statku wyglądały jak owce.

Nawet jeśli człowiek myśli, że niczego się z góry nie spodziewa, bo miejsce jest kompletnie mu nieznane, a rejs odmienny od innych, to jednak podświadomie oczekuje, że to czy owo zobaczy lub przeżyje, a przynajmniej czegoś  n i e  zobaczy i  n i e  przeżyje.

Ja na przykład nie spodziewałam się takiej ilości śmieci. W życiu nie widziałam tylu zardzewiałych beczek po ropie co w Arktyce. Były ich tysiące, ustawione jedna na drugiej albo rozrzucone po tundrze – konkretne wspomnienia po ambitnym zaangażowaniu Związku Radzieckiego na obszarach polarnych. W najlepszym okresie na północnym wybrzeżu Rosji działała ponad setka stacji meteorologicznych, z reguły obsadzonych trzy- lub czteroosobową załogą, skazaną na swoje towarzystwo przy każdej pogodzie przez długie lato z białymi nocami i równie długą i ponurą noc polarną, nierzadko kilka lat z rzędu. Pierwsze stacje polarne budowano zaraz po powstaniu ZSRR, jeszcze zanim jakikolwiek statek zdołał przepłynąć Północną Drogę Morską, nie utknąwszy przy tym w lodach na co najmniej jedną zimę.

Przed rokiem 1920 tylko trzem wyprawom udało się przeprawić przez Przejście Północno-Wschodnie. Pierwszym, który przepłynął całą trasę od wybrzeży Norwegii do Cieśniny Beringa, był w latach 1878–1879 fińsko-szwedzki odkrywca Adolf Erik Nordenskiöld. Dopiero trzydzieści pięć lat później, w 1914 roku, jego wyczyn powtórzył rosyjski oficer marynarki wojennej i hydrograf Boris Wilkicki – popłynął ze wschodu na zachód. To zresztą Wilkicki odkrył Ziemię Północną, która leży mniej więcej w połowie Przejścia, na północ od półwyspu Tajmyr i przylądka Czeluskin, i nadał jej, a jak się okazało – całemu archipelagowi – nazwę: Ziemia Mikołaja II. W 1926 roku nazwę zmieniono na bardziej neutralną: Ziemia Północna. Kiedy wreszcie w latach trzydziestych skartowano ten obszar, poszczególne wyspy otrzymały prawomyślne miana Rewolucji Październikowej, Bolszewika i Komsomolca. Dzisiaj brzmią one równie nieaktualnie jak zapewne w 1926 roku nazwa Ziemia Mikołaja II.

Jako ostatni ze wspomnianych trzech pokonał trasę Roald Amundsen w 1918 roku; stał się tym samym pierwszym człowiekiem, który przepłynął zarówno Przejście Północno-Wschodnie, jak i Północno-Zachodnie. Statki Nordenskiölda, Wilkickiego i Amundsena zaklinowały się w paku lodowym, więc ich załogi były zmuszone zimować na białym pustkowiu. „Vega” Nordenskiölda stanęła na dziesięć miesięcy zaledwie sto mil morskich od Cieśniny Beringa, dwa statki Wilkickiego zaś utknęły około trzystu kilometrów na wschód od przylądka Czeluskin. Amundsen spędził w lodach dwie zimy i dopłynął do Alaski dopiero w 1920 roku, dwa lata po wyruszeniu z Norwegii.

Nie bez powodu Przejście Północno-Wschodnie albo Północną Drogę Morską, jak je nazywają Rosjanie, zalicza się do najtrudniejszych do przebycia szlaków morskich na świecie. Z Murmańska do Cieśniny Beringa jest ponad trzy tysiące mil morskich podzielonych na pięć Mórz: Barentsa, Karskie, Łaptiewów, Wschodniosyberyjskie i Czukockie, wszystkie będące częściami Oceanu Arktycznego. Zimą szlak pokrywa gruba warstwa lodu, tor wodny zaś miejscami jest bardzo płytki, gdzieniegdzie jego głębokość wynosi ledwie pięć, sześć metrów. Dopiero w 1932 roku po wielu podejściach, prawie tyluż katastrofach i dramatycznych akcjach ratunkowych nastąpił przełom. Rosyjskiemu naukowcowi Ottonowi Schmidtowi udało się wtedy skrócić rejs z Murmańska na Ocean Spokojny do dziesięciu tygodni – bez zimowania. Sukces ekspedycji doprowadził do dużego radzieckiego zaangażowania w Arktyce. Schmidta mianowano zaś dyrektorem nowo powstałego Głównego Zarządu Północnej Drogi Morskiej. Wzdłuż całego wybrzeża zaczęły się pojawiać stacje meteorologiczne, bazy oznakowania nawigacyjnego i placówki wojskowe. Marzono o przekształceniu tego szlaku w trasę dla transportu handlowego, co znalazło wyraz w ambitnych planach pięcioletnich, które nigdy nie weszły w życie.

Po minionych snach i ambicjach pozostały dzisiaj jedynie budynki – całkowicie zrujnowane lub rozpadające się, z dziełami Stalina i Lenina na półkach, z odpadającą izolacją i porzuconymi w nieładzie butami, krzesłami i łóżkami. Tu i ówdzie trafi się jakaś maszyna do pisania, na której sporządzano raporty. Większość stacji meteorologicznych została opuszczona po rozpadzie Związku Radzieckiego. Zastąpiły je satelity, niemniej w niektórych stacjach mieszka i pracuje nadal garstka ludzi.

Po ponad tygodniu na morzu przybiliśmy do Wielkiej Wyspy Lachowskiej w archipelagu Wysp Nowosyberyjskich. Obok opuszczonych budynków z lat trzydziestych ubiegłego wieku, których nikomu nie chciało się zburzyć, wzniesiono dwa nowe domy dla meteorologów pracujących tu obecnie. Mieszkańcy w pełnym pogotowiu czekali na nas na brzegu – trzech wysokich, chudych mężczyzn i młoda, blada kobieta w okrągłych okularach. Na imię miała Anja, lat dwadzieścia dwa. Na wyspie przebywała od pięciu miesięcy.

– Najgorsza jest nuda – zwierzała się. – Tu nie ma co robić. Nie mamy internetu ani gazet, tylko telewizję. I nigdy nic tu się nie dzieje.

Cztery kudłate psy stróżujące chowały się za nogami Anji i przyglądały się nam rozbieganymi ślepiami. W całym swoim życiu nie widziały tylu ludzi jednocześnie.

– Więc co robicie z resztą dnia, kiedy skończycie pracę? – spytałam.

Dziewczyna wzruszyła ramionami.

– Oglądamy telewizję. W lecie łowimy ryby. Czasami chodzimy na wycieczki. – Zaśmiała się. – Nie powiem, żeby tu było gdzie chodzić.

Na tej nieszczególnie dużej wyspie wszędzie walały się stare narzędzia, wraki samochodów i łodzi, sterczały drewniane szkielety ustępów, szop na łodzie i punktów obserwacyjnych. Pomiędzy zardzewiałymi beczkami po ropie gdzieniegdzie dostrzegłam nowe, niebieskie – z ropą. Koło się nie zamknęło, sięgnęło pętlą w nowe tysiąclecie.

– Nie czujecie się tu samotnie? – Od razu pożałowałam tego banalnego pytania.

– Pensja jest tym wyższa, im mniej ludzi pracuje w stacji – odpowiedziała Anja i znowu wzruszyła ramionami. – Poza tym w Nowosybirsku zaraz po studiach prawie nie można dostać pracy w zawodzie – dodała.

Anja, od niedawna asystentka meteorologiczna, wcześniej kształciła się w zupełnie innym kierunku – biznesu i marketingu. Jurij, jej mąż, był kierownikiem na wyspie, mieszkał tam od dwóch i pół roku. Wreszcie rozłąka im się sprzykrzyła. Anja przerwała studia, zapisała się na przyspieszony trzymiesięczny kurs meteorologii i dołączyła do męża.

– Najtrudniejsze są zimy – włączył się Jurij, dwudziestoośmiolatek wyglądający na co najmniej dziesięć lat więcej. – I te ciągłe ciemności. W ogóle nie widzimy słońca.

– Na pewno jest bardzo zimno?

– Może minus trzydzieści pięć – odparł. – Ale to nic takiego. W Nowosybirsku też jest zimno.

– Jak długo tu zostaniecie? – spytałam.

– Teoretycznie raz w roku, w październiku, możemy się zabrać lodołamaczem do domu. Jednak firma nie ma nas kim zastąpić, więc przypuszczam, że zostaniemy tu jeszcze ze dwa lata – odezwała się Anja.

Po drugiej stronie wyspy w odległości kilku godzin żeglugi znajdowała się jeszcze jedna stacja meteorologiczna, uruchomiona w latach dwudziestych ubiegłego stulecia i opuszczona po rozpadzie ZSRR. Zostało po niej kilka zrujnowanych większych i mniejszych budynków, zardzewiały pojazd gąsienicowy i jak zwykle, zardzewiałe beczki po ropie. Koło ustępu leżała zużyta prezerwatywa. W jednym z domów znaleźliśmy resztki pszennego chleba, otwartą puszkę kremu czekoladowego pokrytego warstwą pleśni, również otwartą paczkę makaronu i zbiór płyt z filmami. Chleb nie mógł mieć więcej niż parę tygodni.

– Zbieracze mamucich kłów – wyjaśnił Jewgienij, jeden z naszych rosyjskich przewodników.

– Zbieracze mamucich kłów? – powtórzyłam pytająco.

– Tak, kły mamutów to big business! Kiedy po poprzednim zlodowaceniu się ociepliło, wiele mamutów szukało schronienia na Wyspach Nowosyberyjskich. Teraz wieczna zmarzlina topnieje, nasila się erozja i cały czas pojawiają się nowe pola z ich ciosami. Niektórzy zbieracze wynajmują helikoptery i statki, żeby się tu dostać, bo stąd można wyciągnąć duże pieniądze, mówimy o milionach. Możliwe, że to jedno z miejsc w Arktyce, gdzie ludzie są najaktywniejsi. Oczywiście są w to zamieszani pogranicznicy i żołnierze. W końcu chodzi, jak wspomniałem, o wielkie sumy. Chińczycy są nienasyceni! – Jewgienij się roześmiał. – Mielą je i używają ich jako środka na wzrost potencji.

„Ziemia” to nazwa równie myląca jak „Grenlandia”. Do naszej planety lepiej pasowałaby „Woda”. Morze bywało turkusowe, prawie szmaragdowe, innym razem brudnobrązowe. Czasami przybierało barwę stalową, granatową albo prawie czarną, podkreśloną złotobiałym sklepieniem nieba. Czasami zaś granica między wodą a powietrzem zanikała i morze stapiało się z niebem w jedno. Dni przechodziły w liliowy zmierzch, nim słońce znowu wstało po krótkiej drzemce za horyzontem. Para starszych Francuzów od wczesnego ranka do późnego wieczoru wiernie trwała na mostku, wypatrując morskiego ptactwa – z przerwami tylko na śniadanie, lunch i kolację. Każdą obserwację wpisywali do kratkowanego notatnika i donosili o niej na zebraniach Ptasiego Klubu, które odbywały się co wieczór w barze. Poza mewami, które towarzyszyły statkowi, niewiele było gatunków do umieszczania w raportach, ponieważ większość odleciała już na południe.

Pewnego dnia jeszcze przed dwunastą zerwał się wiatr. Statkiem mocno kolebało. Pasażerowie z trudem utrzymywali równowagę. Emeryci obijali się o ściany. Choroba morska zostawiała mnie w spokoju tylko wtedy, gdy leżałam absolutnie bez ruchu. Cóż, raczej mi się to nie udawało… W porze lunchu odważyłam się pójść do mesy i usiąść przy moim stoliku. Przerzedzenie rzucało się w oczy – co drugie krzesło świeciło pustką. Za to pod gabinetem lekarza okrętowego utworzyła się długa kolejka bladych i wymęczonych twarzy.

– To nic w porównaniu z Antarktydą – zapewnił mnie sąsiad, jowialny Australijczyk.

– W stosunku do Antarktydy to tylko niedzielny spacerek – potwierdziła jego żona.

– Pamiętasz tamten wieczór, kochanie, kiedy potrzebowaliśmy pół godziny, żeby wejść na schodnię i wrócić do kabiny?

– Statkiem tak huśtało, że stanęliśmy i z całych sił trzymaliśmy się poręczy! – Zaśmiała się żona. – Na wiele dni całkiem zrezygnowali z podawania posiłków! Robili tylko kanapki dla tych, którym udało się dotrzeć do mesy. Musieliśmy się przypinać pasami, żeby nie wypaść z koi.

– Fantastyczna wycieczka – wymamrotałam.

– Och, niezapomniana! – zaklinał się mąż. – Wrażenia na całe życie. Musi pani koniecznie wybrać się na Antarktydę, jeśli trafi się pani szansa. Tylko niech pani nie bukuje krótkiej tury, niech się pani zdecyduje na długą. Załapie się pani na wszystko.

– Długie są najlepsze! – zgodziła się żona.

Wiatr zelżał dopiero wieczorem. Dla odmiany natknęliśmy się na lód, masę lodu. Kapitan w stanie pełnej koncentracji prowadził statek przez pak lodowy, który powoli pękał i z bulgotem ustępował na boki. Na wierzchołku topniejącej góry lodowej leżała niedźwiedzica polarna z dwójką ciasno do niej przytulonych małych. Obserwowała nas czarnymi, czujnymi oczkami. Przepłynęliśmy już ponad połowę drogi do Murmańska. Przed nami była najtrudniejsza część trasy: Cieśnina Wilkickiego, położona najdalej na północ w Przejściu Północno-Wschodnim, szeroka na pięćdziesiąt pięć kilometrów, stosunkowo płytka, z silnymi prądami i powierzchnią z reguły pokrytą grubym pakiem przez okrągły rok. Statek przebijał się przez lód pakowy całą noc; trzęsło nami i rzucało, słyszałam dziwne trzaski i bulgotanie… Powoli zbliżaliśmy się do przylądka Czeluskin, najbardziej na północ wysuniętego punktu kontynentu euroazjatyckiego.

Marynarze lękają się przylądka z powodu trudnych warunków pogodowych. Jeżeli nie ma akurat grubej pokrywy lodu, to szaleją sztormy, a jeśli wbrew założeniom jest sztil, to jałowy teren otula gęsta i lepka mgła. W 1742 roku Siemion Czeluskin, poruszając się psim zaprzęgiem, odkrył ten przylądek od strony lądowej i naniósł go na mapę. Prawie sto pięćdziesiąt lat później Adolfowi Erikowi Nordenskiöldowi udało się natomiast jako pierwszemu przepłynąć koło północnego krańca Rosji. Wielu przepowiadało, że przylądek Czeluskin stanie się jego grobem, dlatego Carl Gustaf von Otter, szwedzki minister żeglugi, przeciwstawiał się tej ekspedycji. Uważał ją za zbyt ryzykowną. Mimo to w 1878 roku Nordenskiöld ruszył w rejs. „Vega” opłynęła groźny przylądek bez cienia dramatycznych wydarzeń, ale żeglarzowi okolica nie przypadła do gustu: „[…] był to najbardziej monotonny i pusty krajobraz, jaki widziałem na dalekiej Północy”.

Straż graniczna nie pozwoliła nam zejść na ląd, musieliśmy więc zadowolić się wycieczką na pontonach wzdłuż skalistego wybrzeża. Obserwując teren, bez trudu zrozumiałam, dlaczego Rosjanie nie chcieli nas wpuścić. Przylądek Czeluskin to obszar katastrofy ekologicznej, kwintesencja rosyjskiego upadku i braku dbałości o środowisko. Nie setki, lecz  t y s i ą c e  zardzewiałych beczek po ropie ułożono naprędce w nieregularne stosy. Z niektórych beczek ciekło wartkim strumieniem wprost do morza stare paliwo. Wraki pojazdów, szczątki samolotów i helikopterów, niedający się zidentyfikować złom oraz puste, ziejące powybijanymi oknami betonowe bloki mieszkalne z dziurawymi, popękanymi fasadami – cała osada była jednym wielkim radzieckim wysypiskiem śmieci. Nie uświadczyło się ani kwiatka, ani kępki trawy, jak okiem sięgnąć tylko szarość, brunatne błocko i pomarańczowa rdza. Jedyne żywe istoty, jakie dostrzegliśmy, to byli trzej żołnierze, którzy raptem zabrali się do naprawiania radaru na dachu. Udawali przy tym, że nie śledzą tego, czym się zajmujemy w pontonach.

Wyłaniające się z morza szpiczaste czarne skały osłaniały jak tarcza ten najbardziej na północ wysunięty punkt Eurazji. Utworzono tam niewielki cmentarzyk. Tuż przy linii wody usypano kamienny kopczyk ku czci Roalda Amundsena. Gdzieś w głębi lądu stał ponoć pomnik Nordenskiölda. Obok cmentarzyka wbito w ziemię samotny rosyjski czerwono-zielony słup graniczny, równie brudny i wysłużony jak cała reszta bazy.

Dni na morzu były do siebie podobne, różniły się natomiast od pozostałych dni życia. Podminowanie, które w pierwszych chwilach kazało mi bez wytchnienia krążyć po korytarzach, schodach i pokładzie, stopniowo mijało, zastępował je swego rodzaju spokój albo raczej rezygnacja. Statek się poruszał – ja nie. Emeryci spali. Nie cały czas, rzecz jasna, niemniej z każdym pokonywanym stopniem długości geograficznej wydawali się coraz bardziej zmęczeni. Spali po śniadaniu, po lunchu, po kolacji. Pozwalali sobie nawet na dodatkową drzemkę podczas wieczornych wykładów o historii polarnictwa.

Tylko jeden z rosyjskich pasażerów, Anatolij, nie tracił czasu na spanie. Na dolnym pokładzie godzinami energicznie spacerował tam i z powrotem; w ciągu jednego dnia sześć, siedem godzin z rzędu. Mógł mieć powyżej pięćdziesiątki. Choć taki aktywny, dorobił się okrągłego brzuszka. Mocno angażował się we wszystkie działania. Kiedy schodziliśmy na ląd, zawsze zabierał ze sobą iPada: „Moi drodzy, stoję właśnie w historycznym miejscu, gdzie Nansen spotkał się z Jacksonem i gdzie spotykały się niezliczone inne ekspedycje”, wygłaszał do kamery na przylądku Flora, po czym recytował nazwy pozostałych wypraw, które natykały się na siebie akurat tutaj. Właśnie ten zakątek Ziemi Franciszka Józefa był w epoce wielkich polarników jednym z ruchliwszych punktów kontaktowych Arktyki.

Wieczorami rosyjscy pasażerowie od czasu do czasu urządzali spontaniczne, niekończące się orgie śpiewów. Jedna pieśń następowała po drugiej i wszyscy, absolutnie wszyscy każdą znali i z zapałem wyśpiewywali. Brytyjscy i australijscy emeryci przyglądali się rosyjskiemu chórowi mieszanemu z pełnymi rezerwy, lekko zaniepokojonymi uśmiechami, sącząc bawarkę w drugim końcu baru. Potem dyskretnie wycofywali się do kabin, by dalej spać. U Rosjan lało się wino, nie brakowało także wódki. Nigdy nie trzeba było długo czekać, by Jewgienij, przewodnik, wyciągnął gitarę i wykonał parę melancholijnych pieśni. Im bardziej obniżał się poziom wódki w butelce, tym łatwiej dawał się namówić na „tylko jeszcze jedną” melodię. Nawet Anatolij milkł, kiedy Jewgienij śpiewał smutne strofy o samotnym życiu w tundrze. Konrad, niemiecki lekarz okrętowy, pogłębiał nastrój wschodnioniemieckimi piosenkami miłosnymi w tonacji molowej.

Kiedy dopłynęliśmy do Wyspy Champa, także wchodzącej w skład Ziemi Franciszka Józefa, musieliśmy zmienić plan dnia. W zatoce stanął na kotwicy lodołamacz atomowy kompanii Rosatomfłot, załadowany na ful turystami wracającymi właśnie z bieguna. Musieliśmy więc grzecznie czekać, aż zdobywcy bieguna północnego znajdą się z powrotem na pokładzie, i dopiero wtedy mogliśmy zejść na ląd, by podziwiać olbrzymie kamienne kule. Tak to się porobiło: jeśli ktoś ma dość pieniędzy, może się wybrać wycieczkowcem do bieguna północnego, pojadać kawior, popijać szampana, zrobić sobie selfie w lodowym pustkowiu, a potem wrócić na pokład i uczcić ten wyczyn drinkiem w barze.

Sto lat temu wyglądało to zupełnie inaczej. Historia obszarów polarnych jest stosunkowo młoda. Ziemia Franciszka Józefa, na którą składa się prawie dwieście większych i mniejszych wysp, została oficjalnie odkryta dopiero w 1873 roku przez austrowęgierską ekspedycję pod wodzą Juliusa von Payera i Karla Weyprechta. Także ci dwaj, podobnie jak wiele innych wypraw i liczni odkrywcy, obrali sobie za cel biegun północny, który wyobrażano sobie wówczas na ogół jako duży magnetyt otoczony otwartym morzem. Ich polarna barkentyna „Admirał Tegetthoff” utknęła w lodach i zdryfowała na północ do grupy wysp, którą nazwali na cześć austriackiego cesarza. Wyspy, w przeciwieństwie do Ziemi Mikołaja II, nadal noszą swoją cesarską nazwę, chociaż Austro-Węgry i monarchia habsburska też dawno temu przeszły do historii.

Ziemia Franciszka Józefa wkrótce stała się ulubionym miejscem startu międzynarodowych ekspedycji z ambicjami dotarcia do bieguna północnego. Wielu zostało wezwanych, lecz nikt nie był wybrany. Akcji ratunkowych można naliczyć prawie tyle samo co wypraw. Wszędzie, gdziekolwiek przybijaliśmy do brzegu, natykaliśmy się na ślady bohaterstwa i tragedii – rozproszone samotne groby.

Pod nawisem skalnym na Przylądku Hellera na Ziemi Wilczka natrafiliśmy na skromny nagrobek Norwega Bernta Bentsena, który zmarł tutaj w 1899 roku w wieku trzydziestu ośmiu lat. Brał udział w legendarnym wypadzie Fridtjofa Nansena do bieguna, w ekspedycji „Frama” od 1893 do 1896 roku i po zaledwie rocznym odpoczynku w Norwegii dał się zwerbować na nową wyprawę, tym razem prowadzoną przez amerykańskiego dziennikarza Waltera Wellmanna. Niedaleko prostego grobu stały resztki kamienno-torfowej koleby, w której Bentsen przetrwał zimę 1898/1899 razem z rodakiem Paulem Bjørvigiem. Ich zadaniem było pilnowanie zapasów przeznaczonych do wykorzystania podczas wypadu na biegun następnego lata. Reszta uczestników ekspedycji zimowała w głównej bazie dalej na południe.

„W sobotę 22 października Baldwin, Emil i Olaf wyjechali na Przylądek Tegetthoff”, napisał Bjørvig w dzienniku. „W jamie zostajemy Bentsen i ja. Bóg jeden wie, czy jeszcze ich kiedykolwiek zobaczymy. Niech się dzieje wola Boża […]. O ogrzaniu jamy nie ma mowy. Dla oszczędności opału gotujemy posiłki dwa razy dziennie. Wieczorem czytamy gazetę. Mamy tylko tę, więc i tu musimy oszczędzać. Kiedy jeden czyta, drugi musi pilnować kaganka. Minęło osiem dni, odkąd zostaliśmy sami, i dotychczas wszystko szło dobrze poza tym, że nasze śpiwory, które były przemoknięte, od kiedy opuściliśmy Przylądek Tegetthoff, teraz pokryły się lodem. Spowodował to Baldwin, który traktował nas jak psy. Nocami dokuczały nam śnieg i zadymka, podczas gdy on wybierał sobie najsuchsze miejsca. Zajadał się tam czekoladą i innymi smakołykami, my zaś jedliśmy mięso morsa”6.

Wkrótce Bentsen zachorował. Zaczęło się od bólu gardła i szybko następowało pogorszenie.

„Poniedziałek 12 listopada. Sztorm ze wschodu i minus 28 stopni. Z Bentsenem jest bardzo źle. Nie wygląda na to, że wyjdzie jeszcze ze śpiwora. Nie jest w stanie podnieść się z pryczy. Choruje jego żołądek. Stolec składa się prawie wyłącznie z krwi”.

Mijają tygodnie, stan Bentsena ciągle się pogarsza. Bjørvig musi sam odganiać niedźwiedzie polarne, pilnować psów, dbać, by mieli co jeść i pić. Noc polarna sprawia, że „równie ciemno jest wewnątrz, jak i na zewnątrz”, choć bywa, że niebo rozjaśnia wspaniała zorza polarna. Bjørvig ma jednak aż nadto roboty, nie starcza mu czasu ani sił na podziwianie gry kolorów:

„Mój towarzysz zaczął majaczyć”, napisał w grudniu. „Chce po prostu, żebyśmy poszli z powrotem do Tromsø. To będzie raz-dwa, powiada. Poza tym widzi jakichś ludzi, z którymi rozmawia, i dziwi się, że ja ich nie widzę i z nimi nie rozmawiam. […] Mam tu teraz dużo zajęć. Doglądam psów, odgarniam śnieg, bawię się w pielęgniarza, choć bez lekarstw. Dlatego nie lękam się, że zastosuję niewłaściwy środek”.

W Wigilię Bentsen nadal żył, ba, Bjørvigowi wydawało się nawet, że jego stan się poprawia. O samych obchodach Bożego Narodzenia nie było co pisać: „[…] to chyba najbardziej monotonna i najsmutniejsza Wigilia, jaka się komuś może trafić. Jesteśmy porzuceni tu na północy, na końcu świata, w najsurowszym miejscu na globie, w małej śnieżnej jamie”.

W nocy z pierwszego na drugiego stycznia obaj Norwedzy dla rozrywki śpiewali. Bentsen zaczął od dwóch zwrotek kolędy „Wspaniała jest Ziemia”:

„W tych warunkach chyba nie można było wybrać lepszej pieśni”, zauważył Bjørvig. Obaj zasnęli późno. Gdy Bjørvig obudził się o świcie, w nędznej kolebie panowała całkowita cisza: „Myślałem, że śpi, i nie chciałem go budzić. Zapaliłem zapałkę i wtedy dostrzegłem, że on nie żyje. Od dawna zdawałem sobie sprawę, że do tego dojdzie, i w pewnym sensie się z tym pogodziłem, lecz kiedy stało się to rzeczywistością, odczułem to inaczej. […] Wstałem, stopiłem trochę lodu, by umyć mu twarz i ręce. Zostawiłem go w śpiworze. Kiedy na jesieni byliśmy już sami, uzgodniliśmy, że gdyby któryś z nas umarł, to ten drugi zatrzyma zwłoki w jamie do czasu, gdy członkowie wyprawy przyjdą na północ. Chodziło o to, żeby ochronić je przed niedźwiedziami i psami”.

Bjørvig dotrzymał obietnicy.

„Trochę wszak smutno było leżeć razem ze zmarłym”, zauważał sucho. „Zimno było mi w śpiworze i przedtem, kiedy żył; jeszcze gorzej odczuwam to teraz, kiedy leży martwy. Trzeba się z tym pogodzić”.

Dopiero po dwóch miesiącach, 27 lutego, Wellmann i pozostali członkowie ekspedycji przyszli Norwegowi na pomoc.

– Jak się masz? – spytał Wellmann. – Gdzie jest Bentsen?

– Mam się dobrze, dziękuję, ale mój towarzysz nie żyje – odparł Bjørvig.

– Gdzie go pochowałeś?

– Nie pochowałem go. Leży tu – powiedział Norweg, wskazując śpiwór u stóp Wellmanna.

Bjørvig zanotował, że Wellmann na dłuższą chwilę zamilkł. Później, gdy pochowali Bentsena, wszyscy razem spróbowali zgodnie z planem dotrzeć do bieguna. Zaledwie po paru tygodniach musieli zrezygnować i wrócić do bazy na Przylądku Tegetthoff.

Potem Bjørvig uczestniczył jeszcze w wielu ekspedycjach polarnych – zarówno na Spitsbergen, jak i na Antarktydę. Zimę 1908/1909 roku spędził jako strażnik na północno-zachodnim wybrzeżu Spitsbergenu razem z doświadczonym szyprem kutrów polarnych Knutem Johnsenem, również na zlecenie Wellmanna. Pewnego dnia w maju Johnsen utonął, ponieważ załamał się pod nim lód. Bjørvig przez miesiąc sam czekał na pomoc. Wellmann próbował go potem namówić na powrót na Svalbard, ale Bjørvig miał dość:

„Ocean Lodowaty sprawił mi wystarczająco dużo trosk”, stwierdził w dzienniku. „Ale jeśli nie ma się trosk, nie ma się też radości”.

Bjørvig zmarł w 1932 roku w wieku siedemdziesięciu pięciu lat.

Meteorolog Evelyn Briggs Baldwin, który według Bjørviga napychał się czekoladą, gdy on z Bentsenem musieli się zadowolić mięsem morsa, wrócił w rejony arktyczne już w 1901 roku. Tym razem jego sponsorem był amerykański potentat proszku do pieczenia, milioner William Ziegler, który sfinansował aż trzy ekspedycje do bieguna północnego, jedną kosztowniejszą od drugiej, lecz wszystkie nieudane. Ekspedycja Baldwina musiała przezimować na Wyspie Algera w południowej części Ziemi Franciszka Józefa. Pozostałości chaty z bali, w której przechowywano zapasy, stoją tam nadal, zaskakująco nienaruszone.

– Pracujemy bez wytchnienia, by uchronić historycznie wartościowe przedmioty i zdokumentować wszystko, zanim zniknie – opowiadał Jewgienij Jewmonow, młody historyk kierujący ratowaniem śladów historii polarnictwa na Wyspie Algera. – Dwadzieścia lat temu chatę od wody dzieliło czterdzieści pięć metrów. Teraz, jak państwo widzą, są to tylko dwa metry. Sytuacja zmienia się błyskawicznie. Wieczna zmarzlina rozmarza, morze pożera coraz więcej wybrzeża. Pracujemy bez przerwy. W 1901 roku ten teren wyglądał całkiem inaczej. Statek Baldwina znajdował się mniej więcej tam, gdzie teraz wasz, otaczały go zwały lodu.

„Akademik Szokalski” stał na kotwicy kilkaset metrów od brzegu wyspy, kołysząc się na spokojnych ciemnozielonych falach. W zasięgu wzroku nie było nawet kry.

Na naszych oczach historia polarnictwa dosłownie wietrzeje, rozsypuje się i znika z powierzchni Ziemi. Arktyka należy do tych rejonów naszej planety, w których wywołane przez człowieka zmiany klimatu są najbardziej dramatyczne i widoczne: ocieplenie na północy następuje dwa razy szybciej niż przeciętnie na całym globie i jeszcze przyspiesza. Od 1979 roku, kiedy zaczęły się pomiary, w Arktyce ubywa średnio dziewięćdziesiąt jeden tysięcy kilometrów kwadratowych lodu  r o c z n i e.  Pozostały lód oceaniczny staje się coraz cieńszy i młodszy. Powstało zaklęte koło, ponieważ gruby biały lód odbija promienie słoneczne do atmosfery, natomiast cieńszy lód i morze je wchłaniają. W 1980 roku cztery procent ciepła słonecznego przenikało przez lód w głąb oceanu. W 2010 roku ta wartość wynosiła jedenaście procent. Klimatolodzy uważają, że tak ciepło jak teraz w Arktyce nie było od ponad czterdziestu czterech tysięcy lat albo i dłużej.

Kilka lat wcześniej rejs „Akademikiem Szokalskim” przez Przejście Północno-Wschodnie bez asysty lodołamacza byłby nie do pomyślenia. Niewykluczone, że przyszli pasażerowie już niedługo w ogóle nie zobaczą tu lodu. Zanika krajobraz, który oglądaliśmy w trakcie rejsu. Niedługo zniknie Arktyka, jaką znamy. Według prognoz za dwadzieścia lat, może wcześniej, Przejście Północno-Wschodnie będzie latem wolne od lodu, a średnia temperatura do 2080 roku podniesie się aż o pięć, sześć stopni. Dla życia na lądzie i w wodzie to ocieplenie będzie miało olbrzymie konsekwencje, wpłynie także na cykliczne zmiany kierunków wiatrów i prądy morskie. Ciepła woda ma mniejszą niż zimna zdolność wiązania dwutlenku węgla, więc drastycznie wzrośnie zawartość tego gazu w atmosferze, co z kolei dodatkowo przyspieszy tempo ocieplania. Scenariusz jeszcze bardziej przerażający – jeżeli to możliwe – wiąże się z rozmarzaniem permafrostu (wiecznej zmarzliny) w Arktyce i na Syberii. Doprowadzi ono nie tylko do rosnącej erozji, lecz także do masowego uwalniania się gazów cieplarnianych zmagazynowanych od wieków w ziemi skutej lodem. W 2016 roku na Półwyspie Jamalskim na Syberii od zarażenia bakterią o nazwie laseczka wąglika zmarł dwunastolatek i padło tysiąc dwieście reniferów. Bakterie przetrwały w wiecznej zmarzlinie i ożyły, kiedy ziemia rozmarzła. A nikt nie wie, jakie jeszcze bakterie i wirusy kryje podziemne zlodowacenie.

Jedynie branża żeglugowa, przemysł związany z wydobyciem ropy naftowej i państwo rosyjskie mają powody, by się cieszyć z tych ponurych wizji. W Arktyce występuje w przybliżeniu jedna piąta globalnych zasobów ropy i gazu. Staną się one dużo łatwiej dostępne, gdy lód stopnieje. Droga morska z Chin i Japonii do Europy Północnej wzdłuż wybrzeża Rosji jest o prawie dwie trzecie krótsza od najczęściej używanej dzisiaj drogi przez Kanał Sueski. Dlatego Chińczycy sporo zainwestowali w lodołamacze – choć może wkrótce nie będą ich potrzebowali. Dziewiętnastowieczni polarnicy wyobrażali sobie biegun północny jako olbrzymi obszar otwartego morza. Niedługo może się okazać, że istotnie tak on wygląda.

Dramatyczne zmiany klimatu są dla rosyjskich władz jak bezcenny dar od losu. Nie tylko ułatwią im one dostęp do ukrytych pod dnem morza zasobów ropy i gazu, lecz także umożliwią panowanie nad krótszą trasą między Azją a Europą Północną. Nawet gdyby w przyszłości Północną Drogą Morską płynęło o wiele mniej statków niż przez Kanał Sueski, to i tak dostępność rejonów północnych zmieni o sto osiemdziesiąt stopni tradycyjne myślenie o geografii. Beznadziejnie peryferyjne porty Rosji, do tej pory wyłączone z gry przez większą część sezonu zimowego, mogą wkrótce tętnić życiem i dawać profity.

W następstwie ocieplenia klimatu spod lodu wyłania się nowa – północna – epoka w naszych dziejach.

Zaledwie postawiliśmy stopę na lądzie w zatoce Cichej Buchta na Wyspie Hookera, która była naszym ostatnim przystankiem, gdy na niebie pojawił się śmigłowiec i wkrótce przyziemił. Przylecieli nim rosyjscy pogranicznicy do – królującej chyba na listach najbardziej kosztownych – kontroli paszportowej.

Po stagnacji, ograniczeniach i zapaści lat dziewięćdziesiątych Rosja na nowo zbroi się w Arktyce. Zlikwidowane bazy wojskowe przechodzą lifting, przejścia graniczne, rezerwaty przyrody i stacje meteorologiczne są na nowo obsadzane załogami. Ostatnio Rosja skierowała do ONZ wniosek o uznanie swoich praw do miliarda dwustu milionów kilometrów kwadratowych dna morskiego w Arktyce, łącznie z podwodnym łańcuchem Gór Łomonosowa położonych między Rosją a Kanadą i dochodzących do samego bieguna. Dania i Kanada także zgłaszają swoje prawa do tego obszaru, więc ONZ musi zdecydować, do kogo on należy.

Rosja, mimo że na Kaukazie i na Ukrainie nie przestrzega międzynarodowych reguł gry, stosuje się do nich w Arktyce, choćby z grubsza. Nietrudno dostrzec, że jest to strategia, dzięki której prawdopodobnie dużo zyska. Arktyka w porównaniu z innymi rejonami granicznymi Rosji ma zadziwiająco pokojową historię. Na tym lodowym pustkowiu konflikty rozwiązuje się raczej na drodze prawnej, nie zaś z bronią w ręku, nawet jeżeli zabiera to więcej czasu. Dopiero w 2010 roku Norwegia i Rosja uzgodniły linię podziału w tak zwanej szarej strefie na Morzu Barentsa. Negocjacje prowadzone od 1970 roku zakończyły się uzyskaniem przez oba kraje w przybliżeniu równych części kwestionowanego obszaru.

Jeszcze trzy dni na morzu dzieliły nas od Murmańska. Morze Barentsa brykało, przy kolacji znowu spadła liczba stołowników. Peter milczał więcej niż zwykle nie przez chorobę morską, lecz dlatego, że z powodu zalodzenia nie odwiedziliśmy Nowej Ziemi, podwójnej wyspy, na której władze radzieckie w okresie zimnej wojny przeprowadzały próby atomowe.

– Myśli pani, że tam jest lotnisko? – spytał mnie w końcu Peter.

– Nie mam pojęcia – odparłam. – Niech pan spyta rosyjskich strażników przyrody.

Cała Ziemia Franciszka Józefa jest chroniona jako rezerwat przyrodniczy. Wszystkim turystom towarzyszą tam rosyjscy strażnicy przyrody. Dwóch z nich zabrało się z nami statkostopem do Murmańska – sezon się skończył i wracali do domów.

Peter z zapałem kiwnął głową i niemal zaciągnął mnie jako tłumaczkę do stolika strażników.

– Lotnisko jest tylko dla wojska – wyjaśnił Nikołaj, starszy wiekiem. – Ale planują wybudować hotel na północnym cyplu, więc za parę lat na pewno będzie się tam można dostać w ten czy inny sposób. Bo na co hotel, gdyby nie przyjeżdżali goście?

Peter się rozpromienił i w gęsto zapisanym notatniku z terytoriami umieścił uwagę: „Nowa Ziemia 2020?”.

Kończyły się cztery tygodnie w Arktyce – bez zasięgu w komórce, bez połączenia z siecią, bez kontaktu ze światem zewnętrznym. Bez konieczności odpowiedzi na maile. Bez denerwowania się tweetami Trumpa, bez norweskiej kampanii wyborczej, bez aktualizacji Facebooka lub śledzenia bezsensownych wątków dyskusji; liczył się tylko statek i jego mały świat. Chyba tak wyglądały dawniej podróże: jeśli ktoś wyjechał, to go nie było. Dom stawał się tylko wspomnieniem, równoległym światem poza zasięgiem – nie tak jak dziś, że ma się go zawsze pod ręką.

Długa podróż wzdłuż granic Rosji zaczęła się w takiej samej próżni informacyjnej dwa lata wcześniej w Korei Północnej – i również z wycieczką turystyczną. Teraz, dwa lata i ponad sześćdziesiąt tysięcy kilometrów później, zbliżałam się do jej kresu. Rosja mnie przyciągała, od kiedy opuściłam liceum; ciągnęło mnie do jej kultury, literatury, historii i języka, a także do Rosjan, tak zwanej rosyjskiej duszy, więc poświęciłam lata na próby zrozumienia tego gigantycznego kraju i żyjących tam ludzi. Tym razem podeszłam od innej strony. Czy jest możliwe zrozumienie kraju i jego mieszkańców, jeżeli obserwuje się z zewnątrz, z punktu widzenia sąsiadów, albo – jak teraz – z pokładu statku?

Granica to z jednej strony coś bardzo konkretnego, z drugiej – absolutna abstrakcja. W ciągu czterech tygodni rejsu wielokrotnie przekraczaliśmy morską granicę Rosji, wypływaliśmy na wody międzynarodowe i wracaliśmy do strefy rosyjskiej, tam i z powrotem przez przerywaną linię widoczną tylko na mapach u kapitana lub w GPS-ie. I za każdym razem rosyjską straż graniczną należało zawiadomić o przekroczeniu niewidzialnej kreski z co najmniej czterogodzinnym wyprzedzeniem. Granica właściwie nie istniała, była abstrakcyjna, a mimo to całkowicie realna i nie do obejścia.

Nie tak się sprawy mają z granicami lądowymi. Te są często wysoce konkretne, znajdują się pod nadzorem kamer, są chronione płotami, pasem ziemi niczyjej i strefami buforowymi z surowym zakazem pobytu. Ojciec norweskiej antropologii społecznej, Fredrik Barth, sformułował znaną teorię, że ludzie budują świadomość odrębności swojej i swojej grupy kulturowej dopiero w zetknięciu z Innym. To na granicy i w kontakcie z obcością kształtuje się poczucie tożsamości oraz różnic kulturowych.

Rosjanie często twierdzą, że nie są ani Europejczykami, ani Azjatami, ani też niczym pośrodku – są  R o s j a n a m i.  Twierdzenie to pada często z przekonaniem graniczącym z zarozumiałością, jakby Rosja była sama w sobie światem. Tymczasem ona oczywiście nie egzystuje w próżni. Ze wszystkich stron poza północą otaczają ów megalomański kraj sąsiedzi, niektórzy z nich wielcy i potężni, jak Chiny, inni mali i samowładczy, jak Korea Północna lub Gruzja. Czy dawną i dzisiejszą Rosję stworzyły i uformowały te sąsiedztwa?

Odpowiedź, jeśli brzmi „tak”, padłaby także na pytanie, czy Rosja stworzyła i uformowała każdy z sąsiednich krajów. Współczesna Rosja w większości powstała dzięki swoim granicom, natomiast jej sąsiadów przez wieki formowała i ociosywała geograficzna bliskość giganta na północy i wschodzie.

Na globusie państwa są od siebie starannie oddzielone, często różnią się kolorami jak elementy układanki. W rzeczywistości ląd oczywiście pozostaje w swojej masie lądem, w przyrodzie nie występują granice, jedynie strefy przejściowe. To ludzie podzielili świat na różne kolory i odseparowali je kreskami na mapie. Niektóre z tych kresek są tak nowe, że nie wynegocjowano jeszcze traktatów granicznych – na przykład granica między Estonią a Rosją nadal nie została ratyfikowana. Granice z innych umów ratyfikowano, ale się rozmywają. Na przykład ta na wschodniej Ukrainie, gdzie nikt już nie wie, w którym miejscu kończy się Rosja, a zaczyna samodzielna Ukraina.

Opowieść o granicach współczesnej Rosji jest opowieścią o dzisiejszej Rosji ze wszystkimi jej nowymi jak spod igły sąsiadami, jest równocześnie opowieścią o powstawaniu Rosji, a więc o tym, czym ona jest. Czy jest to też opowieść o przyszłej Rosji, dopiero zobaczymy. Kiedy trzy i pół roku temu mi się śniło, że wędruję wzdłuż granic Rosji, Putin był jeszcze na salonach, wojna z Gruzją w 2008 roku została wybaczona, choć nie zapomniana, szykowano się do zimowej olimpiady w Soczi. Kilka tygodni później Rosja zaanektowała Półwysep Krymski, zaraz potem wybuchła wojna na wschodniej Ukrainie. Rosyjska granica znowu zaczęła się poruszać.

Na północy granica potencjalnie także jest w ruchu w zależności od tego, co postanowią urzędnicy Narodów Zjednoczonych. Zajmuje ich wyłącznie prawidłowa interpretacja stosunków prawnych, tym się różnią od skłonnych do strzelania separatystów ukraińskich. W ONZ nad polityczną agitacją i bezmyślnym nacjonalizmem tryumfują – przynajmniej na razie – szelfy kontynentalne i ukształtowanie dna morskiego.

W ostatnich dniach na pokładzie „Akademika Szokalskiego” emeryci spali, jeśli to możliwe, więcej niż zwykle, rosyjskie wieczorne śpiewy zaś sięgnęły nowych wyżyn. Pewnego popołudnia zyskaliśmy towarzystwo. Raptem otoczyły nas setki fok grenlandzkich i duże stado płetwali karłowatych. Zlodowaciałymi palcami napstrykałam masę zdjęć – wszystkie jednakowo nieudane. Wreszcie odłożyłam aparat i napawałam się widokiem foczych igraszek i śmigających ciemnych grzbietów płetwali.

Morze i niebo, wciąż jeszcze tylko tyle się liczyło. Światło arktycznego lata przechodziło z bieli w szarość i złoto, wieczorami na niebie rozciągały się lekkie jak welon różowoliliowe pasma. Jeszcze każdy dzień podobny był do poprzedniego, choć nie znajdowaliśmy się w tym samym miejscu. Mimo to odnosiło się wrażenie, że trwamy w bezruchu. Ta sama kabina, ten sam stolik – dni dosłownie zlewały się w jeden. Czas stanął, choć zarazem upływał zbyt szybko, i nagle znaleźliśmy się u kresu drogi.

Ostatniego wieczoru Anatolij pochylał się nad iPhone’em z wyrazem najwyższej koncentracji na twarzy.

– Czterysta pięćdziesiąt tysięcy kroków! – oznajmił tryumfalnie. – Ktoś ma więcej?

Chwilę później policzki mu pobladły, gdy się zorientował, że zapomniał włączyć nagrywanie dźwięku w wideokamerze i w związku z tym jest szczęśliwym posiadaczem wielogodzinnego niemego filmu z rejsu przez Przejście Północno-Wschodnie.

Peter jak zwykle zagłębił się w planach kolejnych podróży. Dotarł daleko w rok 2019, gdy w oddali pojawił się Murmańsk. Na horyzoncie strzelały w górę monstrualne brudnoszare bloki mieszkalne. Po czterech tygodniach oglądania opuszczonych stacji meteorologicznych jako jedynych oznak ludzkiej cywilizacji wszystkie te budynki niemal mnie przytłaczały.

Ponaglająco rozdzwonił się telefon.

Byliśmy u celu.

AZJA

Mieszkamy teraz w różnych państwach, mówimy różnymi językami, ale nie sposób nas z nikim pomylić. Od razu się nas poznaje! My wszyscy, z socjalizmu, podobni i zarazem niepodobni do reszty ludzkości, mamy własny słownik, własne wyobrażenia o tym, co dobre i złe, o bohaterach i męczennikach^7.

SWIATŁANA ALEKSIJEWICZ

Sztuka zginania karku tak, by go nie złamać

Z platformy widokowej mogliśmy swobodnie oglądać zarówno Chiny, jak i Rosję. Po stronie rosyjskiej nie było niczego – płotu, wieżyczek strażniczych, domów pól uprawnych. Jedynie zardzewiały most i płaski teren za mgłą. Tumen (Туманная, Mglista), rzeka stanowiąca granicę między Koreą Północną a Rosją, nie jest specjalnie głęboka ani szeroka. Odniosłam wrażenie, że pokonałabym ją w bród.

Granica Rosji z Koreą Północną jest najkrótsza ze wszystkich jej granic z państwami ościennymi, liczy niespełna dziewiętnaście kilometrów długości. Mimo to na niewiele krajów Rosja ma w ostatnim czasie pośrednio wpływ tak duży jak właśnie na Koreę Północną. Kim Dzong Un nie byłby dzisiaj dyktatorem, gdyby nie Stalin. Aż do drugiej wojny światowej Korea pozostawała pod panowaniem Japonii. W 1945 roku półwysep podzielono między zwycięzców tej wojny, USA i ZSRR. W nowym wasalnym państewku Stalin potrzebował lojalnego przywódcy. Wybór padł na Kim Il Sunga (Kim Ir Sena), który lata wojny spędził w radzieckim obozie wojskowym. Wbrew oczekiwaniom Kim nie stał się marionetką Moskwy. I on, i jego następcy chadzali własnymi drogami, zamiast realizować politykę Związku Radzieckiego. Ród Kimów przekształcił się w dynastię brutalnych władców absolutnych otoczonych kultem niedającym się porównać z niczym, co znamy w dzisiejszych czasach. W tym dziwnym kraju odizolowanym jak w szklanej bańce Kimowie byli traktowani jak królowie bogowie.

Kierowca autobusu wziął kurs na granicę z Chinami; dwutygodniowa wycieczka po najgorszej dyktaturze na świecie zbliżała się do końca. Dostałam się tutaj jako zwykła turystka – podałam się za recepcjonistkę zatrudnioną w rzeźni należącej do mojej rodziny. Otrzymanie wizy dziennikarskiej do Korei Północnej to proces długotrwały i zawiły. Na dodatek dziennikarzom z reguły pokazuje się tylko Pjongjang. Ja zaś chciałam zobaczyć jak najwięcej.

Dzięki wypełnionemu po brzegi i ułożonemu z zegarmistrzowską wręcz precyzją programowi Korean Tourist Company, północnokoreańskiej państwowej agencji turystycznej, podobno zobaczyłam dużo. Zjeździłam kraj z północy na południe, odwiedziłam muzea rewolucji, widziałam mnóstwo olbrzymich pomników i szkolnych przedstawień oraz miejsca i miasta nowo otwarte dla turystów. Wszystko, co nam pokazywano, zostało starannie wyreżyserowane, przewodnicy zawsze znajdowali się najwyżej kilka metrów od nas. Mimo to sama reżyseria niejednokrotnie wiele zdradzała. I od czasu do czasu scenariusz pruł się w szwach – im dalej od Pjongjangu, tym dziury bywały większe.

Teraz pozostawało tylko odzyskać paszport, który pani Ri dwa tygodnie temu wzięła ode mnie i od wszystkich uczestników wycieczki – no i wydostać się z bańki.

***

– Pozwolą państwo, że przede wszystkim serdecznie powitam ich w Korei! – odezwała się młoda kobieta na przodzie autokaru. – Nazywam się pani Ri i będę państwa przewodniczką po Pjongjangu. Mój kolega, pan Kim – tu skinęła w stronę poważnego mężczyzny w średnim wieku – pracuje ze mną. Proszę, żeby ewentualne pytania kierowali państwo do mnie lub do pana Kima.

Nie przestając ani na chwilę się uśmiechać, pani Ri wyrecytowała długą listę tego, czego nam nie wolno:

– Proszę nigdy nie fotografować ludzi bez pozwolenia i w żadnym wypadku nie robić zdjęć żołnierzom. Jeżeli chcą państwo uwiecznić pomnik Kim Il Sunga albo Kim Dzong Ila, proszę pilnować, aby na zdjęciu znalazł się on w całości. Jeżeli powiemy, że czegoś fotografować nie można, proszę się do tego zastosować. Czy to dla państwa jasne? Na wszelki wypadek zawsze najlepiej najpierw zapytać któreś z nas. Pan Kim i ja zawsze będziemy w pobliżu. Bardzo proszę wyjąć paszporty, za chwilę przejdę przez autokar i je zbiorę.

Roześmiała się serdecznie na widok min niektórych turystów, choć musiała widzieć tę reakcję setki razy wcześniej.

– Spokojnie, dostaną je państwo z powrotem przy wyjeździe! Do tego czasu lepiej, żebym ja ich pilnowała. Ktoś z państwa mógłby zgubić paszport, co oznaczałoby duże problemy dla wszystkich.

Kilku turystów nieśmiało protestowało, ale pani Ri, nie zwracając na nich uwagi, z uśmiechem odbierała paszporty. Ulice, którymi jechaliśmy z lotniska do Pjongjangu, były ciemne i wyludnione. Regularnie mijaliśmy oświetlone reflektorami gigantyczne portrety Kim Il Sunga i jego syna, Kim Dzong Ila – pierwszych przywódców Korei Północnej. Obaj despoci dosłownie rozświetlali noc. Poza tym panowała czarna ciemność, choć nie taka pustka, jak mi się początkowo wydawało. Przyjrzałam się baczniej. W mroku chodzili i jeździli na rowerach ludzie zaopatrzeni w latarki, rzucające na chodnik słabe snopy światła. Wszędzie było ich pełno.

– Samemu proszę nie wychodzić na miasto – napominała dalej pani Ri. – Koreańczycy nie są przyzwyczajeni do obcokrajowców i nie znają angielskiego; mogą państwo napytać sobie biedy, jeżeli pójdą gdzieś nie z całą grupą. Kiedy program wyznaczony na dany dzień zostanie zrealizowany, a państwo będą mieli ochotę się przewietrzyć, proszę spacerować po parkingu przed hotelem. Na pewno nie będą się państwo nudzili; w hotelu zawsze znajdzie się masa atrakcji!

Po szerokich alejach i wysokich blokach – wszystkich bez świateł w oknach – zorientowałam się, że chyba dojechaliśmy do centrum. Po prawej stronie otwierał się widok na duży plac; na ziemi siedziały tam dzieci w długich, prostych jak pod linijkę rzędach – tysiące dzieci. Wszystkie były ubrane w białe koszule i granatowe spodnie lub spódnice. I wszystkie siedziały w tych ciemnościach kompletnie bez ruchu.

– Ćwiczą na święto partii dziesiątego października – wyjaśniła pani Ri.

– Można fotografować? – spytał któryś z Niemców.

Pani Ri skinęła przyzwalająco. Pstryknęły aparaty i komórki.

– Przy okazji proszę pamiętać o przestawieniu zegarków – dodała pani Ri. – Zaledwie kilka tygodni temu, w sierpniu, odzyskaliśmy własny czas, więc nie jesteśmy już w tej samej strefie czasowej co japońscy imperialiści. Jest teraz dwudziesta pięćdziesiąt pięć czasu koreańskiego, w Chinach dwudziesta pierwsza dwadzieścia pięć.

Przez Pjongjang przepływa rzeka Taedong. Nasz hotel zbudowano dość praktycznie na półwyspie oblanym wodami tej rzeki. Gdyby ktoś zaryzykował złamanie przepisów i samodzielne wyjście, musiałby najpierw przekraść się niezauważony przez prowadzący do miasta szeroki, niezbyt uczęszczany most.

– Hotel jest czterogwiazdkowy, ma czterdzieści siedem pięter, aż tysiąc pokoi i obrotową restaurację na dachu – informowała rozentuzjazmowana pani Ri, kiedy skręcaliśmy na parking gęsto zastawiony autokarami.

Najpierw zaprowadzono nas do recepcji, a potem zagoniono do olbrzymiej sali jadalnej. Podano nam rybę, letni ryż i północnokoreańskie piwo. Zjadłam kilka kęsów i poczłapałam do windy umordowana po prawie dwóch dobach podróży.

Pokój hotelowy, utrzymany w odcieniach brązu, silnie pachniał pleśnią oraz mokrym betonem. Działała tylko jedna lampa – stojąca, chybotliwa, z przekrzywionym abażurem. Pod sufitem brzęczał batalion kadrowy komarów i ciem. Przez moment przyglądałam się miastu z góry. Milionowa stolica była całkowicie ciemna, jeśli nie liczyć kilku oświetlonych pomników. Nie potrafiłam oprzeć się wrażeniu, że znalazłam się w strefie działań wojennych, w której po zmroku obowiązuje zaciemnienie. Z przyzwyczajenia sprawdziłam komórkę. Oczywiście nie było tu zasięgu. Teoretycznie mogłam kupić lokalną kartę SIM, kosztowała jednak sto dwadzieścia dolarów, umożliwiała wysłanie tylko dwudziestu SMS-ów i blokowała połączenia z numerami koreańskimi. Za dopłatą dziewięćdziesięciu dolarów zyskiwało się pięćdziesiąt megabajtów internetu. Wobec tego przestawiłam telefon na tryb samolotowy i schowałam.

Następnego ranka punktualnie o szóstej wyrwał mnie ze snu wake-up-call od pani Ri. Program dnia był tak napięty, aż zapierało dech w piersiach. Ze strony agencji turystycznej stanowiło to przemyślaną strategię: skoro turyści właściwie nie mogą się swobodnie poruszać, trzeba im od rana do wieczora zapewnić aktywność. Żadnych przestojów, wolnych chwil, przerw po drodze – aż do kompletnego wyczerpania.

– Bardzo przepraszam za złą jakość dróg – odezwała się pani Ri ze swojego stałego miejsca na przodzie autokaru. – Może zaśpiewam państwu tradycyjną koreańską pieśń?

Miała śliczny głos, czysty i jasny, natomiast system nagłośnienia w autokarze podle go zniekształcał.

Sporo za centrum nierówna betonowa szosa należała tylko do nas. Prowadziła przez pola ryżowe i kukurydziane, tu i tam mignęła czasem grupka chat. Nieliczni mijani ludzie poruszali się pieszo albo na rowerach, niektórzy przykucnęli nieruchomo na poboczu uzbrojeni w nożyce i łopatki. Po obu stronach szosy założono wąskie rabaty z różowymi, liliowymi i białymi kwiatami.

Dwie i pół godziny później, po przejechaniu stu siedemdziesięciu kilometrów, dotarliśmy do żyznego pagórkowatego terenu.

– Muzea znajdują się tu nieprzypadkowo – objaśniła pani Ri. – Kim Dzong Il wybrał tę okolicę z powodu jej nieskończonego piękna.

Wizyta w Muzeum Darów albo na Międzynarodowej Wystawie Przyjaźni, jak się ono oficjalnie nazywa, należy do standardowej oferty wycieczkowej: żadnemu turyście się nie upiecze. W ponad stu pięćdziesięciu salach wystawiono więcej niż dwieście tysięcy prezentów z kraju i zagranicy. Pierwotnie muzeum mieściło się w jednym budynku, z czasem podarunki stały się tak liczne, że aby je wszystkie wyeksponować, wzniesiono drugi budynek – lustrzane odbicie pierwszego.

Para masywnych drzwi z brązu prowadziła do mrocznego marmurowego holu. Ładna młoda kobieta w tradycyjnej jedwabnej sukni do ziemi poprowadziła nas długim korytarzem, w którym na ścianach wisiały w ramkach zdjęcia wszystkich kwiatów i zwierząt, jakie przez lata ofiarowywano Kim Il Sungowi. Częściowo z grzeczności, częściowo z ciekawości zatrzymywaliśmy się i podziwialiśmy każde zdjęcie – ku wielkiej irytacji owej młodej kobiety, która wygłosiła nam wreszcie dłuższą nauczkę po koreańsku.

– Hurry, hurry! – przetłumaczyła pani Ri.

Szybkim tempem prowadzono nas przez kolejne sale, coraz większe i bardziej eleganckie. Wszystkie prezenty – od zegarków i aparatów fotograficznych po zestawy do barbecue, serwisy do kawy z portretem Karola Marksa i przykurzone książki – wystawiono w gablotach sumiennie opatrzonych nazwiskiem ofiarodawcy i pogrupowanych według krajów. Kiedy wchodziliśmy do nowej sali, pani Ri za każdym razem wykrzykiwała nazwę kraju, jej zdaniem istotnego dla składu naszej wycieczki: Switzerland! Belgium! Sweden! Italy! Great Britain! Jakbym się znalazła na konkursie Eurowizji. Norwegia też była reprezentowana; jako szczególnie hojny ofiarodawca wyróżniła się komórka partii komunistycznej z Østfoldu. W gruncie rzeczy podarunki pochodziły właśnie od takich marginalnych partii komunistycznych lub towarzystw przyjaźni, prawie nie dostrzegłam podarunków od rządów lub głów państw. Założyłam, że wystawa jest przeznaczona dla krajowej publiczności. Moje przypuszczenie potwierdziły liczne grupy północnokoreańskie, które przemaszerowywały obok nas z regularnością zegarka.

Podczas przechodzenia do nowego skrzydła muzeum nasza muzealna przewodniczka skorzystała z okazji i zadała kilka pytań Heinrichowi, jednemu z niemieckich członków wycieczki. Szłam zaraz za nimi i podsłuchałam, o czym była mowa.

– Co pan myśli o naszym muzeum? – przetłumaczyła pani Ri.

– Bardzo duże i bardzo imponujące – odpowiedział dyplomatycznie Heinrich, co pani Ri przetłumaczyła. Przewodniczka z zadowoleniem pokiwała głową.

– Macie podobne muzea w Niemczech? – padło następne pytanie.

– Nie, chyba takich nie mamy – przyznał Heinrich.

Młoda kobieta się uśmiechnęła.

– A historyczne muzea macie? – drążyła.

– Mamy.

– O… – W głosie przewodniczki zabrzmiało rozczarowanie. – Nie myślałam, że w Niemczech macie muzea historyczne – dodała cicho.

Jednym z ważniejszych eksponatów w nowym skrzydle był samolot otrzymany przez Kim Il Sunga od radzieckiej partii komunistycznej w 1958 roku. Wspaniały prezent podkreślał ciepłe stosunki między Związkiem Radzieckim a Koreą Północną, choć trudno w tym wypadku mówić o równorzędności partnerów. Żaden kraj nie dał Korei Północnej tyle wsparcia ekonomicznego i technologicznego podczas zimnej wojny, ile dał ZSRR. W ciągu czterdziestu lat radzieccy eksperci zbudowali i rozbudowali tam około siedemdziesięciu dużych zakładów przemysłowych, a w 1990 roku postawione przez nich elektrownie pokrywały siedemdziesiąt procent zapotrzebowania Korei Północnej na prąd. Kraj prezentował się chętnie jako niepodległy, choć w rzeczywistości był w tych latach radzieckim satelitą.

Pozwolono nam po kolei wspiąć się na wąskie schodki i przyjrzeć obitym zielenią kanapom w środku samolotu.

Absolutnie najważniejszy eksponat został zachowany na koniec zwiedzania.

– Proszę się ustawić gęsiego w dwóch szeregach – zadysponowała pani Ri.

Posłusznie zrobiliśmy, jak kazała. Milczący, lecz czujny pan Kim dokładnie zlustrował każdego z nas. Nie był zadowolony z tego, co zobaczył.

– Nie można krzyżować ramion – odezwała się pani Ri. – To wyraz braku szacunku.

Pan Kim z surową miną wskazał palcem jednego z Belgów.

– Nie można mieć swetra zawiązanego w pasie – wyjaśniła pani Ri. – To wyraz braku szacunku. Proszę włożyć sweter. I nie mogą państwo trzymać okularów słonecznych na głowie – dodała. – Proszę je schować do kieszeni. Czy ktoś z państwa żuje gumę?

Jeden z Hiszpanów nieśmiało podniósł rękę. Pani Ri wyjęła z torby papierową serwetkę i zawinęła w nią wyrażającą brak szacunku substancję. Wreszcie wszyscy promienieliśmy niezbędnym szacunkiem i zostaliśmy wprowadzeni do skąpo oświetlonej sali. W jej głębi na łące sztucznych kwiatów stała jak żywa woskowa figura uśmiechniętego Kim Il Sunga. Z głośników płynęła uroczysta muzyka. Kazano nam ustawić się w szeregu i nisko ukłonić. Nie chciałam się kłaniać dyktatorowi, stałam więc wyprostowana, podobnie jak Francuzi z naszej wycieczki. Pan Kim obrzucił nas karcącym wzrokiem, ale nic nie powiedział. W następnej sali napotkaliśmy równie uśmiechniętego Kim Dzong Ila, także naturalnej wielkości, stojącego na szczycie Pektu-san, najświętszej góry Korei Północnej. W tle, w kalderze wulkanu lśniło sławne błękitne jezioro Cheonji (dosł. Niebiański Staw). Na koniec zaprowadzono nas do sali, w której stała Kim Dzong Suk, żona Kim Il Sunga i matka Kim Dzong Ila, północnokoreańska odpowiedniczka Najświętszej Marii Panny.

Woskowe figury w Muzeum Darów to była rozgrzewka. Następnego dnia, w samo święto narodowe, miano nam pozwolić na wejście do Najświętszego Miejsca.

Ruchomy chodnik przesuwał się w ślimaczym tempie korytarzem z szarego marmuru w Kŭmsusańskim Pałacu Słońca w Pjongjangu. Chodzenie było niedozwolone,  s e n s  polegał na tym, żeby pokonanie drogi zajmowało dużo czasu. Ściany udekorowano fotografiami z bogatego w wydarzenia życia wiecznie uśmiechniętego Kim Il Sunga. Z przeciwnej strony chodnik przesuwał ku nam długie rzędy ustawionych czwórkami mieszkańców Korei Północnej, mężczyzn w obcisłych mundurach i kobiet w kolorowych jedwabnych sukniach do ziemi. Nikt z nich nie sprawiał wrażenia, że dostrzega pstry tłumek ubranych odświętnie – we własnym mniemaniu – europejskich i amerykańskich turystów. Zauważyłam, że kiedy Koreańczycy nas mijali, ich oczy dyskretnie kierowały się na nas, choć głowy były sztywno zwrócone do przodu.

Za siedmioma lasami, za siedmioma górami, kiedy ruchomy chodnik wreszcie się skończył, dotarliśmy do ruchomych schodów. Powoli dźwigały nas do gigantycznej sali, w której środku królowały olbrzymie woskowe rzeźby Kim Il Sunga i Kim Dzong Ila. Znowu poinstruowano nas, byśmy się ustawili w równym szeregu i ukłonili figurom. Potem przepuszczono nas przez śluzę odkurzającą, gdzie zwiało z nas drobinki pyłu, martwy naskórek i wszystkie luźne włoski, byśmy czyściutcy i odświeżeni wkroczyli do sali skąpanej w czerwonym świetle i wypełnionej uroczystymi dźwiękami instrumentów dętych sączącymi się z głośników. Pośrodku w szklanej trumnie leżał Wieczny Prezydent z zastygłą miną plastikowej lalki, przykryty czerwonym całunem, spod którego wyłaniały się jedynie barki w marynarce i głowa. Nawet w intensywnym ciemnoczerwonym świetle cera Wiecznego Prezydenta wydała mi się bladożółta.

Kolejka do zwłok była długa, więc wokół szklanej trumny pogoniono nas w szybkim tempie. Poinformowano nas, że mamy złożyć trzy ukłony: po bokach i w głowach, ale nie w nogach, za nic w świecie w nogach. Koreańczycy, którzy posuwali się w kolejce za nami, kłaniali się tak nisko, że głowami wręcz dotykali kolan. Następnie przeszliśmy do sali, gdzie mogliśmy podziwiać sto czterdzieści cztery medale Kim Il Sunga; uderzająco wiele z nich nadały mu kraje arabskie albo afrykańskie. Potem zjechaliśmy ruchomymi schodami do kolejnego powoli sunącego chodnika, tym razem oflankowanego fotografiami radosnego jak skowronek Kim Dzong Ila. Po jakimś czasie przewiało nas w nowej śluzie i weszliśmy do kolejnej sali skąpanej w czerwonym świetle. Pośrodku spoczywał Kim Dzong Il, w przeciwieństwie do ojca przerażająco niemal jak żywy, z brązową, zdrową cerą. W pewnym sensie ów kulejący i chory na cukrzycę dyktator wyglądał po śmierci dużo lepiej niż za życia. Najwyraźniej sztuka balsamowania zwłok rozwinęła się znacząco między rokiem 1994, gdy zmarł Kim Il Sung, a 2011 – kiedy odszedł z tego świata jego syn.

Po wyjściu na światło dzienne oślepiły nas ostre promienie słońca. Było prawie trzydzieści stopni ciepła w cieniu i ubranie przylepiało się do ciała.

– Panie, panowie, ruszamy dalej! – zawołała pani Ri, klaszcząc z entuzjazmem w dłonie. – Nie możemy się spóźnić na tradycyjne tańce.

Na placu Kim Il Sunga zebrały się setki odświętnie ubranych studentów uniwersytetu, gotowych do zbiorowego tańca – północnokoreańskiej specjalności. Mężczyźni byli ubrani w spodnie od garnituru, białe koszule i czerwone krawaty. Kobiety nosiły tradycyjne jedwabne suknie – niezwykle piękne, przypominające trochę stroje dla lalek. Suknie te mają kształt dzwonu i zwracające uwagę barwy: zjadliwie żółtą, pasteloworóżową, miętowozieloną i błękitną jak niebo. Plac po prostu mienił się kolorami.

– Proszę sobie znaleźć na schodach miejsce do siedzenia, a jeśli mają państwo ochotę, to można się swobodnie rzucić w wir tańca! – zachęcała z uśmiechem pani Ri.

Schody obsiedli już gęsto turyści z innych wycieczek. Studenci przez godzinę obracali się energicznie w różnych kolistych układach. Kiedy później przeglądałam setki moich zdjęć z tych tanecznych pokazów, odkryłam, że żaden z tancerzy się nie uśmiechał. Wszyscy, zlani w tym upale potem, sztywno wpatrywali się przed siebie.

Pjongjang znaczy „płaska kraina” lub „kraina pokoju” i przynajmniej pierwsza interpretacja jest zgodna z prawdą. Stolica Korei Północnej leży na płaskim stepie i jak wspominałam, jest podzielona rzeką Taedong. Większość bloków mieszkalnych pochodzi z lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku, kiedy kraj odbudowywał się w ekspresowym tempie po wojnie z Koreą Południową prowadzoną w latach pięćdziesiątych. Miliony ludzi potrzebowały wówczas mieszkań. Dlatego powstały tanie, choć zdające egzamin nierzadko dwudziesto- lub trzydziestopiętrowe bloki. Większość jest wyposażona w windy, te jednak często w ogóle nie działają. Nawet jeśliby działały, i tak mało kto ryzykowałby ich używanie z powodu ciągłych przerw w dostawie prądu. Dlatego trwa zażarty wyścig do mieszkań na niższych piętrach, a wielu starszych mieszkańców Pjongjangu jest w praktyce uwięzionych w swoich czterech ścianach. Na wyższe piętra może nie docierać woda, toteż liczne lokale stoją tam puste.

W środku miasta króluje najwyższa budowla Korei Północnej, futurystyczny hotel Rjugjong kojarzący się z rakietą w kształcie piramidy. Jego budowę rozpoczęto w 1987 roku, miał mieć sto pięć pięter i trzy tysiące pokoi. Zakładano, że roboty potrwają dwa lata. W 1992 roku w wyniku rozpadu ZSRR załamała się gospodarka Korei Północnej i prace budowlane ustały. Przez szesnaście lat wybudowany jedynie w pełnej wysokości hotel straszył w centrum stolicy jak pusta skorupa. Dopiero w 2008 roku roboty ruszyły ponownie. W 2011 roku wykończono ściany zewnętrzne, które w większości tworzą niebieskawe szklane płyty. Zakładano, że hotel otworzy podwoje w 2012 roku, w stulecie urodzin Kim Il Sunga, ale tak się nie stało. Ogłoszono więc, że część budynku zostanie oddana do użytku w 2013 roku. W pewnym momencie była mowa o tym, że Rjugjong przejmie Kempinski, światowa sieć luksusowych hoteli. Wbrew zapowiedziom nie nastąpiło częściowe udostępnienie, nie zmaterializowała się też sieć Kempinski, więc trzystutrzydziestometrowy Rjugjong jest dziś najwyższym nieużytkowanym hotelem na świecie.

Przez cały tydzień mojego pobytu w Pjongjangu nad miastem unosiła się chmura smogu, jakby poranna mgła nie do końca się podnosiła. Betonowe bloki pomalowane na wesołe pastelowe kolory utonęły w szarości. W wielu miejscach robotnicy budowlani z rozmachem realizowali nowe projekty, jednak większość ludzi, jak się wydawało, lwią część czasu przeznaczała na formowanie kunsztownych układów choreograficznych. Każdego dnia z okien autokaru mogliśmy podziwiać jakieś duże zgromadzenia. Prawie wszystkie place w mieście o każdej porze wypełniali odświętnie ubrani ludzie, którzy albo stali w starannie wymyślonych układach, często z flagami lub pomponami w rękach, albo siedzieli bezczynnie na ziemi, czekając na rozpoczęcie ćwiczeń swojego układu – uczniowie, studenci, robotnicy. Kiedy pytałam panią Ri, co oni wszyscy robią, otrzymywałam zawsze tę samą odpowiedź: „Ćwiczą przed dziesiątym października, obchodami jubileuszu utworzenia partii”.

Zauważyłam również mężczyzn w brązowych uniformach. Wszędzie. I tylko mężczyzn. Jechali na rowerach, maszerowali, kontrolowali przemarsz albo siedzieli na tylnych siedzeniach wypucowanych mercedesów. Kto to taki? Funkcjonariusze partyjni? Wysoko postawieni wojskowi? Moda zresztą, jak się zdaje, zatrzymała się w Korei Północnej w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku. Mężczyźni nieumundurowani nosili z reguły ciemne spodnie i jasne bawełniane koszule. Kobiety chodziły w pantoflach na podwyższonym obcasie, spódnicach za kolana, jasnych bluzkach i do tego czasem w dopasowanych kolorem kardiganach albo blezerach. Na piersiach wszyscy mieli czerwoną szpilkę z portretem Kim Il Sunga albo Kim Dzong Ila, albo ich obu.

Pjongjang jest wizytówką kraju, dostęp do tego miasta regulują surowe przepisy. Wprawdzie egalitaryzm stanowi fundament komunizmu, jednak władze północnokoreańskie nigdy specjalnie nie przejmowały się równością. Raczej wprost przeciwnie. Pod koniec lat pięćdziesiątych Kim Il Sung wymyślił songbun, skomplikowaną hierarchię, rodzaj systemu kastowego, w którym wszyscy mieszkańcy kraju zostali podzieleni na trzy klasy. Pierwsza to „jądro”, czyli lojaliści, którzy aktywnie wspierali go w latach wyzwalania, uczestniczyli w walce z japońskimi imperialistami albo wyróżnili się w czasie wojny koreańskiej. Druga to „niepewni”, którzy stanowili większość ludności i których należało starannie pilnować. Ostatnią tworzyli „wrogowie”. Te trzy klasy dzieliły się na ponad pięćdziesiąt kategorii. Około siedmiu tysięcy urzędników i członków partii dostało za zadanie sprawdzenie stosunków rodzinnych każdego obywatela, by zdecydować o jego przynależności do jednej z kategorii. Prace zakończono w 1965 roku i od tego czasu osobisty songbun jest dziedziczony w linii męskiej. Songbun danej osoby decyduje między innymi o tym, jakie mieszkanie lub racje żywnościowe się jej przydzieli, do jakich szkół i miejsc pracy, do jakiej opieki medycznej, a nawet do jakich sklepów będzie miała dostęp. Na przykład Pjongjang jest zastrzeżony głównie dla ludzi z „jądra” oraz nielicznych „niepewnych”, którzy obsługują „jądro”. Jeżeli ktoś ucieknie z kraju albo w jakiś inny sposób złamie surowe reguły, odbije się to nie tylko na nim samym i jego songbun, lecz także na całym jego rodzie, łącznie z przyszłymi pokoleniami.

W wędrówkach po Pjongjangu zbliżaliśmy się do jego mieszkańców czasem na wyciągnięcie ręki. Chwilami machali do nas zza szyb autobusów uśmiechnięci młodzi ludzie, ale z reguły towarzyszyły nam tylko ukradkowe spojrzenia. Co myśleli o swoim kraju? O przywódcach? Co w ogóle wiedzieli o świecie zewnętrznym? Nigdy jeszcze nie znalazłam się w miejscu, gdzie tak trudno byłoby przeniknąć pod powierzchnię. Poruszaliśmy się po tym samym mieście co oni, chodziliśmy tymi samymi ulicami, wdychaliśmy to samo zanieczyszczone powietrze, ale z równym powodzeniem moglibyśmy zwiedzać ogród zoologiczny. Patrzeć, ale nie dotykać. Do tego miejsca i ani kroku dalej. Jednym ze szczytów absurdu podczas tej wycieczki okazało się zwiedzanie metra. Działa ono w Pjongjangu od 1973 roku, ma dwie linie oraz szesnaście stacji. Należy do położonych najgłębiej na świecie, bo aż sto dziesięć metrów pod powierzchnią. W razie konieczności stanie się schronem atomowym. Do niedawna turystom pokazywano tylko dwie stacje. My obejrzeliśmy sześć.

Wszystkie były czyste, pełne przepychu. Z sufitu zwieszały się masywne kandelabry, ściany udekorowano kolorowymi podobiznami szczęśliwych robotników i gigantycznymi portretami zawsze uśmiechniętego Kim Il Sunga. Nawet kiedy nie było prądu, jego portret miał oświetlenie. Na peronach w gablotach wisiało najnowsze wydanie dziennika i wielu pasażerów wykorzystywało czas oczekiwania, by zaktualizować swoją wiedzę na temat ostatnich zajęć Kim Dzong Una.

Zielone i czerwone wagony ze skórzanymi siedzeniami umieszczonymi pod ścianami obudziły we mnie berlińskie wspomnienia – i nic dziwnego, bo pochodziły właśnie stamtąd. Zniknęło tylko graffiti, zastąpione fotografiami zmarłych przywódców.

Czterech strażników w dopasowanych uniformach pilnowało, by ruch pociągów przebiegał należycie; sygnalizowało, że pociągi mają wolny tor i mogą odjeżdżać. W wagonach panował tłok. Pierwszy raz w trakcie tej wycieczki znalazłam się tak blisko zwykłych ludzi. Niektórzy się gapili, większość spuszczała wzrok. Reszta grupy stała kawałek dalej, więc przez chwilę udawałam, że jestem sama.

Wizyta w Korei Północnej w pojedynkę jest możliwa; nazywa się to wycieczką indywidualną. Nawet tym, którzy wyskoczą z kasy, żeby nie jeździć w grupie, od rana do wieczora towarzyszą dwaj przewodnicy, a program ich dnia niewiele się różni od programu wycieczek zbiorowych. Ta ekstremalna kontrola ruchu turystycznego powoduje, że relacje z podróży po Korei Północnej często są do siebie podobne, bo wszyscy oglądają mniej więcej to samo, oprowadzani przez przewodników, którzy nauczyli się na pamięć tego samego tekstu. Nie jestem ani pierwszą, ani ostatnią literatką, która dotarła do Korei Północnej pod przykrywką, ale większość członków mojej grupy była właśnie zwykłymi turystami.

Kim więc są ci, którzy dobrowolnie spędzają urlop w najgorszej dyktaturze na świecie? Nikt spośród około dwudziestu osób, z których składała się moja grupa, nie był typowym uczestnikiem pobytów urlopowych „na Południu”, lecz uderzająco wielu z nich wybrało podróż do Korei Północnej właśnie dlatego, że wycieczka była organizowana. Ci ludzie woleli wyjazd zbiorowy, choć do nieoczywistych miejsc. Liczne były osoby mieszkające i podróżujące w pojedynkę, które w grupie nigdy nie czuły się osamotnione. Mniej więcej połowa uczestników, jak mi się wydaje, zdecydowała się na Koreę Północną ze względu na estetykę dyktatury; po prostu fascynowały ich żelazna dyscyplina, bezwstydna propaganda i pokazywane nam okna wystawowe.

Wszystko bowiem, co widzieliśmy, było teatralnymi dekoracjami, również ludzie. Nawet w metrze, w ścisku ciał czułam się widzem. Koreańczycy zaś byli mimowolnymi statystami w starannie wyreżyserowanej sztuce.

Dojechaliśmy do stacji końcowej. Ruchome schody wywiozły nas w szarawy, wilgotny smog; za każdym oddechem pył węglowy kręcił w nosie i osadzał się w gardle. Po drugiej stronie ulicy zebrał się wyjątkowo wielki tłum dzieci i dorosłych w białych koszulach. Tworzyli różne układy i wykrzykiwali hasła, poruszając się sztywno i miarowo. Było ich chyba kilka tysięcy.

– Co oni robią? – spytałam.

– Ćwiczą przed dziesiątym października, obchodami jubileuszu utworzenia partii – odpowiedziała pani Ri.

Kilka lat temu jeździłam po Turkmenistanie, który często nazywa się środkowoazjatycką Koreą Północną. Zaskoczyła mnie tam swoboda wypowiedzi niektórych przewodników. Wielu z nich nie pozostawiało na rządzie suchej nitki, a dla Turkmenbaszy, który kierował krajem jak absolutny Król Słońce od rozwiązania ZSRR do śmierci w 2006 roku, miało jedynie pogardę. Natomiast pani Ri nigdy nie dała się wytrącić z równowagi, ani razu nie chwyciła przynęty. Jeśli nie chciała odpowiedzieć na jakieś pytanie, wydawała z siebie stłumiony chichot, przysłaniała ręką usta i mówiła: I don’t know.

– Ile zarabia miesięcznie przeciętny Koreańczyk? – spytałam, kiedy szłyśmy spacerkiem szeroką ulicą.

Pani Ri zachichotała i przysłoniła ręką usta.

– I don’t know.

– To jaka jest przeciętna pensja? – naciskałam.

– Nie wiem. – Pani Ri się zaśmiała. – Naprawdę nie wiem. Przypuszczam, że chyba się zmienia.

– A jest płaca minimalna?

– Nie wiem. – Zachichotała. – Nie mam pojęcia, ile ludzie zarabiają.

– A ile zarabiają na przykład przewodnicy? – Nie poddawałam się.

Pani Ri parsknęła śmiechem i spuściła oczy.

– W gruncie rzeczy nie wiem.

– Nie wie pani, ile pani zarabia?!

– Nie mam pojęcia, pani Eriko! Naprawdę! Większość ludzi nie zarabia dużo, bo wszystko, czego potrzebujemy, dostajemy od państwa – dodała. – Pracę, mieszkanie, nawet ubrania.

– Telefony komórkowe też dostajecie od państwa? – spytałam, bo zauważyłam, że wiele osób, w tym pani Ri i pan Kim, miało fikuśne chińskie komórki. Korea Północna otworzyła się na usługi sieci komórkowych w 2008 roku i jest tu już ponad trzy miliony abonentów.

Pani Ri potrząsnęła głową.

– Komórki musimy kupić sobie sami.

– Ile kosztuje taka komórka?

– Nie wiem, pani Eriko. Naprawdę nie wiem.

Korea Północna jest nie tylko najbardziej autorytarnym reżimem na świecie, lecz także najbardziej skorumpowanym: przez ostatnie dwadzieścia lat kraj okupował dół skali określającej wskaźnik percepcji korupcji w raporcie publikowanym co roku przez Transparency International. Od wielu zaś dekad nie jest kierowany w zgodzie z zasadami czystego socjalizmu, o ile w ogóle kiedykolwiek miało to miejsce.

Rozpad ZSRR w 1991 roku doprowadził, jak wcześniej wspomniałam, do pełnowymiarowego kryzysu w gospodarce północnokoreańskiej. W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia władze kierownicze Rosji miały aż nadto problemów do rozwiązania u siebie – Korea Północna znalazła się daleko na liście priorytetów. Nagle skończyły się hojne przelewy zakamuflowane jako pożyczki. Około 1994 roku, kiedy umarł Kim Il Sung, reżim nie był w stanie wyżywić ludności. Nie udało mu się także przedsięwziąć niczego, co zapobiegłoby katastrofie. Według władz północnokoreańskich głód pozbawił życia dwieście dwadzieścia tysięcy ludzi. To ogromnie dużo, niemniej zagraniczni badacze przypuszczają, że liczba zgonów była dużo wyższa. Być może aż trzy miliony Koreańczyków umarły z głodu. Klęska głodu pod koniec ubiegłego tysiąclecia zmieniła Koreę Północną na zawsze. Ludzie wiedzą, że państwo się o nich nie zatroszczy, więc zaczęli brać sprawy w swoje ręce. Równolegle do ustroju socjalistycznego rozwinęła się oddolna gospodarka rynkowa pod przewodem kobiet, które nie były zobowiązane pracować na rzecz reżimu w takim samym stopniu jak mężczyźni. Matki i babki sprzedawały, co im wpadło w ręce, żeby zdobyć jedzenie. Kiedy najgorszy głód minął, ukradkiem kontynuowały handel, żeby zwiększyć dochody rodziny – niewiele się to różniło od rozległego czarnego rynku, który pojawił się w Związku Radzieckim po śmierci Stalina.

W 2009 roku Kim Dzong Il dokonał fatalnej próby zniszczenia tej równoległej gospodarki raz na zawsze. Otóż trzydziestego listopada ogłoszono, że z banknotów znikają dwa zera. Tak więc jednym pociągnięciem pióra z dziesięciu tysięcy wonów zrobiono sto. Początkowo granica wymienialności została ustalona na sto tysięcy wonów (trzydzieści, czterdzieści dolarów) na osobę, potem podniesiono ją do prawie stu pięćdziesięciu tysięcy wonów w gotówce i trzystu tysięcy oszczędności w banku – sumy wciąż znikomej, nawet jak na standardy północnokoreańskie. Wielu ludzi z dnia na dzień straciło oszczędności życia, kraj pogrążył się w chaosie ekonomicznym. Chaos pogłębiło postanowienie, że zatrudnieni w państwowych zakładach i instytucjach zachowają swoje pensje, a więc robotnik, który przed denominacją zarabiał cztery tysiące wonów, nadal będzie je otrzymywał. Równocześnie ceny żywności zostaną dopasowane do zdenominowanego wona. Kilogram ryżu, który przedtem kosztował około dwóch tysięcy wonów, miał teraz kosztować dwadzieścia dwa wony. Praktycznie więc miliony pracowników państwowych otrzymały podwyżkę w wysokości dziesięciu tysięcy procent. Spowodowało to galopującą inflację i wkrótce nowy won był wart tak mało jak stary. Później rząd nie podejmował kolejnych reform walutowych. Nielegalna gospodarka rynkowa jest milcząco akceptowana. Dorabianie do oficjalnej pensji na nielegalnym rynku stało się tak powszechne, że władze patrzą podejrzliwie raczej na te rodziny, w których nikt nie uprawia tego rodzaju działalności.

Poza granicami reżim mocno poluzował cugle, żeby zaopatrzyć żądne rozrywek elity w walutę i towary luksusowe. Przez całe dziesięciolecia ambasady Korei Północnej uprawiały skrycie nielegalną działalność: sprzedawały alkohol w krajach muzułmańskich, szmuglowały kość słoniową i narkotyki. W północnokoreańskiej ambasadzie w Oslo aż do jej likwidacji w 1994 roku handlowano na wielką skalę papierosami i wódką. W sprawozdaniu na temat CRS z 2008 roku amerykańscy naukowcy przypuszczają, że około jednej trzeciej dochodów Korei Północnej z eksportu pochodzi z tego typu nielegalnej działalności. Po śmierci Kim Dzong Ila w 2011 roku import towarów luksusowych wzrósł ponaddwukrotnie mimo surowych restrykcji wprowadzonych przez ONZ w 2006 roku w związku z pierwszymi próbnymi eksplozjami atomowymi przeprowadzonymi w tym kraju.

Pieniądze i zarobki najwyraźniej znajdowały się na liście tematów tabu naszej przewodniczki. Za to na pytania o życie rodzinne pani Ri udzielała dużo bardziej treściwych odpowiedzi.

– W jakim wieku ludzie się zazwyczaj pobierają? – pytałam.

– Kobiety między dwudziestym szóstym a dwudziestym ósmym rokiem życia, mężczyźni między dwudziestym ósmym a trzydziestym.

Odpowiedź zgadzała się ze „specjalną instrukcją” Kim Il Sunga z 1971 roku, w której zachęcał, by mężczyźni czekali z małżeństwem do ukończenia trzydziestu lat, a kobiety do dwudziestu ośmiu. Dzięki temu mogli przed założeniem rodziny służyć ojczyźnie.

– Ile dzieci mają przeciętnie Koreańczycy?

– Jedno albo dwoje.

– Co jest powszechniejsze, małżeństwa aranżowane czy z miłości?

– Dawniej małżeństwa aranżowano, teraz zwykle zawiera się je z miłości. Młodzi decydują sami.

– Możecie się pobierać, z kim chcecie, niezależnie od rangi?

– Tak.

– Można mieszkać razem bez ślubu?

– Nie.