Spis treści

- zostajemy

- czasami brakuje języka

- wyrwać się z legnicy

- klasy, sfery, kręgi

- norma mnie nudziła

- w przerwach robiłam na drutach

- po stycznej do okręgu

- liczy się tylko postawa

- iguana patrzyła mi w oczy

- o języku

- klasa robotnicza spożywa wieczorny posiłek

- gdybym była andrzejem rottenbergiem

- lunch ze śpiewaniem

- sudak pa polski

- zderzenie sztuki ze społeczeństwem

- zachęta jak ból zęba

- życie osobiste, życie artystyczne

- poproś mnie, o co zechcesz

- decyzja organiczna

- coś więcej niż mowa form

- proszę bardzo (1)

- proszę bardzo (2)

- proszę bardzo (3)

- wolę idealnie okrągłe

- meandry

- wolny wybór

- Zdjęcia

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

zostajemy

___

W latach 60. studiowałaś historię sztuki na Uniwersytecie Warszawskim. Około połowy tej dekady wśród studentów, młodych wykładowców, pojawiają się pierwsze sygnały niezadowolenia z systemu, jaki panuje w Polsce, potem pierwsze represje. Słowem, szykuje się Marzec ’68. To się czuje? Jak to zapamiętałaś?

W akademiku na Kickiego, gdzie mieszkałam, toczyło się dość swobodne i właściwie niecenzurowane życie polityczne. Mieszkali tam ludzie o rozmaitych poglądach i proweniencjach społecznych, zarówno późniejsze pieszczochy reżimu, które trafiły do służb specjalnych czy dyplomatycznych, co często było tożsame, a nawet do KC, jak i przyszli opozycjoniści, na przykład Józik Dajczgewand.

Częstym gościem był założyciel Unii Polityki Realnej Janusz Korwin-Mikke, już wówczas uważany za oszołoma. Chodził w muszce i sandałach, organizował zawody brydżowe. W męskim akademiku odbywały się tańce. Królował twist, potem madison. Był tam też radiowęzeł prowadzony przez Mariana Butryma, do którego wkrótce dołączyła Krysia Kalinowska, obecnie żona Jacka Moskwy. Nadawali Beatlesów niemal zaraz po ich debiucie. Wojtek Krukowski, będąc na pierwszym czy drugim roku historii sztuki, stworzył w żeńskim akademiku klub, który nazwał Ubab, czyli u bab. Jeszcze wtedy nie robił spektakli, ale pamiętam, że w święta chodził z gwiazdą, trochę na ludowo. Grało się w bilard, w brydża. Były też wieczorki dyskusyjne. Wojtek sprowadzał ciekawych ludzi, rozmaite kontrowersyjne osoby na zmianę z aktualnymi celebrytami. Ale nie były to jakieś zaplanowane działania polityczne. Wszyscy, albo prawie wszyscy, działaliśmy wówczas intuicyjnie. Akademik nie żył wyłącznie problemami, których dostarczał nam świat komunistyczny. Próbowaliśmy żyć tak, jak żyje młodzież całego świata, starając się nie pamiętać, że dzieli nas żelazna kurtyna i że nie za bardzo możemy kupić sobie bilet i pojechać do Paryża. Nie pamiętam jakichś szczególnych sporów światopoglądowych, raczej tańce i romanse. Chodziło się do kina, teatru i kabaretów.

___

Czyli dokąd najczęściej?

Przede wszystkim do STS-u i Hybryd, najpierw na program kabaretowy Młynarskiego; premiera Ludzie to kupią odbyła się bodajże w 1964 roku. Później pojawił się Jonasz Kofta z Janem Pietrzakiem. Była Stodoła z jazzem. Na uniwersytecie też były kabarety i teatrzyki. Pamiętam teatr Sigma, prowadzony przez małżeństwo Boratyńskich. Zbyszek Gieniewski wystawiał jednoaktówki Albee’ego w jakiejś maleńkiej salce przy Krakowskim Przedmieściu. Były DKF-y i tak zwane FFF-y czyli Festiwale Festiwali Filmowych, gdzie można było obejrzeć filmy nieobjęte szeroką dystrybucją. Jak się chciało, to miało się całkiem niezły dostęp do kultury — tylko że te ścieżki były bardzo wąskie i mało widoczne. A w 1967 Wojtek był już szefem Hybryd.

___

Potem stworzył Akademię Ruchu. Pisałaś kiedyś, że najważniejszym doświadczeniem dla uformowania się tego teatru był właśnie rok 1968.

Pierwsze spektakle Akademii Ruchu odbyły się chyba w 1973 roku. Już wówczas cechowały je silne akcenty polityczne, będące wynikiem doświadczeń Marca — mam na myśli przesłanie, bo forma była bardzo nowatorska.

___

Kto przychodził wtedy na Kickiego, ktoś z opozycji?

Tam mogła być Irena Dziedzic, ale były też poważne debaty, na które przychodzili Stefan Kisielewski, Stefan Bratkowski, Tadeusz Mazowiecki. Tuż przed Marcem był Sewek Blumsztajn. Aura tego spotkania miała temperaturę wiecu.

___

O czym była mowa?

O działalności państwa. Nie mógł nam powiedzieć: jutro weźmiecie ulotki i rozrzucicie, bo by już nie wyszedł z tego klubu. Ale pamiętam, że mówił o cenach mięsa. Nie uwiódł mnie wtedy tymi rozmowami o mięsie. Dał taki przykład, chcąc prawdopodobnie do nas trafić i apelując do kwestii nierówności społecznych przez niemożność zarobienia na szynkę — że kilogram szynki kosztuje 110 złotych i kogo na to stać przy zarobkach rzędu 1200 złotych miesięcznie. A mnie to nic nie obchodziło, bo mogłam mięsa w ogóle nie jeść. Dla mnie nie istniał problem mięsa tylko etyki, wyższych racji. Byłam romantyczną osobą. Wiedziałam, że idea jest warta grzechu, a mięso nie.

___

Co cię wtedy interesowało, jakie idee?

To, że jest cenzura, że nie ma wolności słowa, że jest sztywna hierarchia i gdzieś na górze ustala się jakieś strategie, wskazuje kierunki myślenia. Z biegiem czasu czuło się coraz wyraźniej ciasnotę granic wolności, w jakich się poruszamy. Oglądałam ostatnie przedstawienie Dziadów, od których zaczął się protest marcowy, bo w styczniu 1968 roku Dziady zdjęto i odbyła się pierwsza manifestacja. Czytałam gazety, miałam za sobą debiut w „Kulturze” — recenzją książkową. Namówił mnie do niej Krzysztof Mętrak, przyjaciel mojego ówczesnego narzeczonego. Znałam już wtedy wiele osób z różnych kręgów, ocierałam się o Orientację Poetycką Hybrydy reprezentowaną przez Macieja Zenona Bordowicza i Zbigniewa Jerzynę, spotykałam Christiana Skrzyposzka. Christian był artystą dekadenckim, chodził w aksamitnym birecie, należał do bohemy. Wyjechał po 1968 roku, powiedział, że czuje się Żydem, a to był Ślązak z nordyckimi korzeniami. Naturalnie, był to znak protestu, niebywale ważny jako demonstracja postawy. Wszędzie, we wszystkich tych kręgach pojawiło się jakieś niejasne oczekiwanie. Poczucie, że chcesz otworzyć okno, niech wejdzie świeże powietrze, niech się ten zaduch wywietrzy. To nie było uświadomione i powiedziane, przynajmniej w moim kręgu. Ale czuło się, że coś wokół narasta i musi pęknąć. Opowiem ci taką scenę. Poszliśmy z narzeczonym na prywatkę do jego dalekich krewnych. I jego kuzynka mówi: — Myśmy zrobili Październik, a wy kręcicie nogą w Hybrydach. — To mi się przypomniało po wielu latach, więc chyba musiałam się przejąć tym, co usłyszałam. Ale nie sądzę, że ktokolwiek z nas się spodziewał, że jak posiedzimy pod tym BUW-em w tym śniegu, to z tego pójdzie zadyma na całą Polskę. A poszło jak podpalony lont. I poszło, bo był taki potencjał, a nie dlatego, że było sprowokowane. Nam potrzebne było katharsis. Coś się musiało zmienić, chociaż większość nie wiedziała, co to miałoby być. Ja też nie wiedziałam, czego chcę, ale potrzebowałam stanąć po jakiejś stronie. A pod tym BUW-em poczułam, że jestem na swoim miejscu.

___

Jak się zaczęło, pamiętasz?

Bardzo dobrze, bo akurat 8 marca było seminarium profesora Starzyńskiego. Bije zegar, jest godzina dwunasta, zaraz ma się zacząć wiec. Wszyscy podrygują. Starzyński pyta: — Co państwo tacy zdenerwowani? Mówimy: — Wiec, panie profesorze! A on nam odpowiada otwartym tekstem: — No właśnie, proszono mnie, żebym przeciągnął te zajęcia, ale widzę, że musicie iść. Nie udawał, że nie słyszy, nie widzi.

___

Juliusz Starzyński, który w latach 50. współtworzył socrealizm?

Jak widzisz, nic nie jest proste. Gdybym nie była na tych zajęciach, mogłabym inaczej o nim myśleć. Złamana postać, jak wszyscy z tego pokolenia. Starzyński nas puścił, zbiegamy na dół, wiesz jak wyglądają te schody, otwieram drzwi instytutu i natrafiam na kółko ormowców, którzy nas blokują. Byli w pelisach i futrzanych czapach. Potem, w latach 70. tak wyglądali prywaciarze, faceci z przedmieścia, którzy chcą pokazać, że są dobrze ubrani. Na szczęście na zewnątrz tego kręgu była moja koleżanka Renata i ona mnie wyciągnęła. Właściwie wyszarpała z tego kordonu. Biegniemy pod Pałac Kazimierzowski i tam zaczyna się idiotyczny dialog z rektorem: my na dole, w topniejącym śniegu — to siadamy, to wstajemy, krzyczymy — a na balkonie prorektor zachęca do wyłonienia przedstawicieli. Potem to był klasyczny scenariusz, ale wówczas spotkałam się z czymś takim pierwszy raz. Delegacja idzie do rektoratu, a my się dajemy nabrać, jak dzieci, bo myślimy, że ktoś nas nareszcie traktuje poważnie. Tymczasem oni zdrutowali delegację, a tak zwana wycieczka spod tych pelis wyjęła pały i zaczęła się gonitwa. Też zabrałam się do ucieczki, ale narzeczony, który do nas dołączył, przytrzymał mnie: — Idź powoli. Bo jak biegniesz, to znaczy, że cię gonią. — Wyszliśmy spokojnym krokiem. Miał tak absurdalne poczucie humoru, że potrafił podejść do ormowca i zapytać: — Przepraszam, która godzina?

Obieg informacji był słaby, ja nawet nie wiedziałam, że należy zostać, bo na uniwersytecie jest strajk okupacyjny. Hanka, moja przyjaciółka, opowiedziała mi potem, że Starzyński zostawił jej klucz do naszego instytutu, żeby się mogli zamknąć od środka. Poszliśmy do Zachęty. Wtedy tam pracowałam, oprowadzałam wycieczki. A tam kasjerka, nieoceniona pani Gena, wykrzykuje: — No, zaczęło się! — Następnego dnia przyniosła nam kanapki ze słowami: — Jak się walczy, trzeba jeść. — Gena przeżyła powstanie warszawskie.

___

Jakie to były emocje, co czułaś?

Strasznie wysokie emocje. Pierwszy raz w gruncie rzeczy miałam tak silne przeżycia niezwiązane z damsko-męskimi relacjami. Myślę, że w tym momencie stałam się człowiekiem politycznym. I nigdy nie przestałam nim być. Później zaczęło się czytanie książek, dogadywanie, metodyczna praca. Ale 8 marca to był szok. Pierwszy raz w życiu ktoś mnie ganiał z pałą po ulicy. Miałam zakodowane, że żyję w państwie, w którym trzeba być przestępcą, żeby mnie łomotali. I nagle to wszystko się przewraca. Pierwszych wypowiedzi rozmaitych komentatorów wysłuchaliśmy w Hybrydach, Wojtek Krukowski włączył telewizor w barze, gdzie zwykle piło się wino „Gelala”. I nagle ten klub dla „złotej młodzieży” stał się miejscem politycznym.

___

Propaganda marcowa mówiła o „syjonistach”, wymieniano z nazwiska osoby, które protestowały, piętnowano jako obcych, wrogów narodu.

Nie wierzyłam własnym oczom. Bo byłam przekonana, że uczestniczyłam w proteście studenckim, a nie żydowskim. Nie wiedziałam, kto jest Żydem, kto jest pół-Żydem, ćwierć-Żydem. Kiedy się zaczęła kampania antysemicka, włosy mi stanęły dęba. Po pierwsze dowiedziałam się, że w Polsce nadal istnieje antysemityzm. Byłam przekonana, że po Holokauście go nie ma. Że cały świat zrozumiał, co zrobiono Żydom. Do tego, mnie Żydzi specjalnie nie interesowali. Nie to, że nie interesował mnie Holokaust. Wiedziałam, jak skończyła najbliższa rodzina mojego taty. Ale nie interesowali mnie Żydzi jako grupa. Tak zostałam wychowana. Tak wyrosłam, w takim świecie żyłam. Oczywiście wiedziałam, że Sewek jest Żydem, bo wygląda jak stu Żydów, ale nie kojarzyłam tego z tym, że on prowokuje, bo jest syjonistą. Podobnie jak Józik, Zosia Lewicka czy inni koledzy z akademika. Nawet nie wiedziałam, co to jest ten syjonizm — chyba miałam bardzo płytką świadomość. A w tym momencie poczułam, że oni mówią do mnie, że ten facet z gazety i ten Gomułka mówi do mnie. Pierwszy raz w życiu zrozumiałam, że niekoniecznie musi być tak, że jestem częścią tego kraju. Że może mi się tak tylko wydawało i że powinnam się zastanowić.

___

Co się działo w domu? Rodzice są w Legnicy, jak to przeżywają?

Myśmy się chyba naradzali. Narzeczony doszedł do wniosku, że ja z moim nazwiskiem powinnam wyjechać z Warszawy. Po trzech czy czterech dniach pojechaliśmy do moich rodziców. I tam wysłuchaliśmy przemówienia Gomułki proponującego Żydom wyjazd z Polski. Mój ojciec siedział przed telewizorem i płakał. Poczułam straszny wstyd. Wiesz co, jednym z najsilniejszych uczuć, jakie wtedy miałam, było uczucie wstydu. Nie wiadomo za kogo i za co. Wstydziłam się przed swoim ojcem i nie umiałam mu powiedzieć: — Tata, przestań płakać, to są skurwysyny. — Po  prostu milczałam. Wszyscy milczeli, moja matka, mój ojciec, był jeszcze narzeczony, i on też milczał. I myśmy tak w tym salonie siedzieli i milczeli. Nie padło żadne słowo. I wtedy mama zapytała, czy uważam, że powinniśmy wyjechać? Choć nie, to było inaczej. Rozmowy o wyjeździe były później. Chyba w lecie, bo wtedy po kilku dniach wróciłam do Warszawy.

___

I co się stało?

Właśnie nic. Ja chyba dalej byłam w jakimś stopniu nieświadoma. Podam ci przykład, który pokaże, jak dalece nie docierało do mnie to, co się wówczas działo. Kończył się semestr, ja nadal oprowadzałam wycieczki po Zachęcie i nie mogłam zrozumieć, dlaczego do mnie bez przerwy dzwonią z Instytutu Historii Sztuki i mówią: „Pani Ando, może by pani przyszła i zaliczyła zajęcia”. Bo przez pracę w Zachęcie i przez to, że po trzecim roku wzięłam urlop dziekański na wyjazd do Anglii, miałam zaległości. Nie wiedziałam, o co im chodzi. A oni starali się mnie chronić. Moi nauczyciele akademiccy zachowali się wspaniale. Nie było żadnego ostracyzmu, ani jedna osoba nie została wyrzucona. Ale to jest kameralny instytut, elitarny, co innego wydział filozofii, prawa czy historii. Kiedy następnym razem byłam w Legnicy, mama podjęła rozmowę i ostrożnie spytała: — Czy uważasz, że powinniśmy wyjechać? — Ona mogła takie pytanie zadać, ojciec nie. Ojciec nie zdobyłby się na to, był człowiekiem delikatnym, ale miał poczucie godności. Gdybym wtedy powiedziała „tak”, to byśmy wyjechali.

___

Ty decydowałaś? Miałaś dwadzieścia cztery lata.

Od kiedy poszłam na studia, byłam głową domu. W wieku dziewiętnastu lat stałam się sędzią, który rozstrzyga spory moich rodziców, jest takim adresem, pod którym oni się skarżą na siebie i szukają sprawiedliwości. Odwróciły się role. Nagle poczuli się słabi. Im zresztą nie chodziło o siebie, tylko o moją przyszłość. Pewnie rozmawiali o tym, co mnie może czekać. Ojciec wiedział, co może się stać, dorastał w Polsce międzywojennej. Kiedy zaczęła się wojna, był człowiekiem w pełni dorosłym, miał trzydzieści lat. Mama, wychowując się w Rosji, nie zetknęła się z takimi problemami. Chociaż różne rzeczy o Żydach też potrafiła powiedzieć. Każdy, kto nie jest Żydem, ma w sobie coś takiego, żeby puścić jakiś żarcik i moja mamusia sobie nie szczędziła takich żarcików, które dzisiaj byśmy nazwali antysemickimi, ale nie przyszło jej do głowy, że to jest antysemityzm; dałaby się pokroić za mojego ojca. Krótko mówiąc, nagle się okazało, że to ja muszę rozstrzygnąć.

___

Co powiedziałaś? Miałaś jakieś przemyślenia?

Nie miałam żadnych przemyśleń. Powiedziałam: nie.

czasami brakuje języka

___

Rodzice się ucieszyli z twojej decyzji?

Zobaczyłam takie „uff”, aż się firanki poruszyły, że nie skazuję ich na tułaczkę i poniżenie. Moi rodzice byli zmęczonymi ludźmi. Taty przeżycia wojenne spowodowały, że był schorowanym człowiekiem, choć miał niecałe sześćdziesiąt lat. Spędził wiele lat w Rosji, najpierw w sowieckim więzieniu, potem w łagrze. Mama przeżyła blokadę Leningradu, a potem obóz, gdzie poznała ojca. W 1946 roku, razem ze mną i z ojcem, przyjechała pociągiem repatriacyjnym do Polski. I teraz moja matka, która całe życie tęskniła do Rosji, ale wreszcie się w tej Polsce jakoś odnalazła i z trudem nauczyła języka, ma znowu jechać do kraju, którego nie zna?

Przez lata nie miała prawa pojechać do Rosji, odwiedzić rodziny, bo została pozbawiona obywatelstwa w chwili, w której podjęła decyzję o wyjeździe do Polski. Była traktowana jako zdrajczyni ojczyzny, powiedziano jej: — Nigdy tu nie wrócisz. — Widziałam jej cierpienie. I pewnie też dlatego powiedziałam nie, bo nie chciałam samej siebie skazać na podobne przeżycia.

___

Wielu ludzi zobaczyło w wyjeździe swoją szansę.

Ale ja nie traktowałam tego jako wyzwolenia, tylko jako wyrzucenie. Pamiętam wizytę w Legnicy, kiedy całe miasto się pakowało. Ludzie w gorączce. — Wasyl? Dlaczego wyjeżdżasz? — A po co mam tu zostawać? I mój kolega Wasyl, w stu procentach słowiański, wyjechał do swojego przybranego wujka i zamieszkał w Argentynie, zostawiając w Polsce najbliższą rodzinę. Zobaczył swoją szansę, pomyślał, że rozwinie skrzydła, jak wyjedzie z Polski. Dużo było takich osób, włącznie z moją przyjaciółką Majką. Dla mnie jednak to nie było złapanie szansy, tylko wygnanie, na które bym się poniekąd sama skazała, bo to ode mnie zależało, czy wyjadę. Nie miałam żadnych wątpliwości, że nie powinnam emigrować, bo nie czułam się Żydówką. Zostałam napiętnowana przez indukcję, przez to że inni zostali napiętnowani. Wyobraziłam sobie, że teraz muszę nagle powiedzieć sobie i innym: — Jestem Żydówką.

___

Czyli zgodzić się z Gomułką?

Czyli wejść w nieswoją skórę. Przybrać tożsamość, która nie jest moja. Wiele lat później, w drugiej połowie lat 80., byłam z moimi znajomymi na przyjęciu, gdzie byli emigranci ze Szwecji, którzy pierwszy raz po latach przyjechali do Polski, odwiedzić. Jedna z pań usłyszała moje nazwisko i zapytała: — Dlaczego pani nie wyjechała w 1968 roku? I ja, żeby już nie dyskutować talmudycznie, tak jak teraz z tobą, powiedziałam: — Bo nie chciałam być obywatelem drugiej kategorii w obcym kraju. — A ona na to: — Wolała być pani obywatelem drugiej kategorii we własnym kraju? — Pomyślałam sobie, kurczę, to bardzo ciekawy punkt widzenia. Uświadomiłam sobie wtedy, na co się skazałam w tym 1968 czy 1969 roku. Przecież nie wiedziałam, co będzie. Może najistotniejsze jest to, że nie byłam represjonowana? Nie byłam prześladowana, nie poczułam tego na własnej skórze?

___

Nie odprowadzałaś nikogo na Dworzec Gdański?

Nie, z kręgu moich najbliższych przyjaciół nikt nie przeżył takiego dramatu. Nie byłam ani razu na Dworcu Gdańskim, żeby kogokolwiek odprowadzić. Jedyną osobą, którą znałam bliżej, na którą spadły jakieś represje, była Teresa Bogucka, która znalazła się w więzieniu, ale ona akurat nie jest Żydówką. Jednak jak teraz to wszystko ze mnie wydłubujesz, to mi się przypomina wiele rzeczy, o których zapomniałam.

___

To znaczy?

Podczas wakacyjnego pobytu w Legnicy pokłóciłam się z moją przyjaciółką Majką o to, że zamierza wyjechać. Tłumaczyłam jej, że to jest rejterada. Że skaże się na wygnanie i marginalizację, na zaczynanie od zera, że przecież tylko tutaj ma szanse coś osiągnąć. Ale ona była pod presją rodziców, którzy zdecydowali się na wyjazd. W 1969 roku wzięła ze sobą niespełna roczną córeczkę, zostawiła męża i wyjechała bez pożegnania do Danii. Odnalazłyśmy się dopiero w 1975 roku — na krótko, bo cztery lata później już nie żyła.

___

Co się stało?

Związała się z agresywnym mężczyzną; któregoś dnia chciała od niego odejść. Zakatował ją na śmierć na oczach dziecka. Jej córka Izabela niedawno mnie odnalazła na Facebooku. Nawiązałyśmy kontakt — i to od niej dowiedziałam się, jak naprawdę zginęła Majka. Izabela stała się członkiem mojej rodziny.

___

W samej Warszawie po Marcu nic się wokół ciebie złego nie działo?

Były takie ciche represje. Po wakacjach dowiedzieliśmy się, że już nie wracamy w tym samym składzie na Kickiego, zostaliśmy rozparcelowani. Każdy dostał miejsce w innym akademiku. Ja miałam przydział na Muranowie, nawet tam nie byłam, bo postanowiliśmy z narzeczonym, że wynajmiemy jakiś pokój sublokatorski. I trafiliśmy, to bardzo śmieszne, do willi na Żoliborzu, której właścicielką była taka przedwojenna dama, mówiliśmy o niej Tupcia. Jej syn wyjechał na kontrakt do Iranu i miała wolne pokoje. Przyjeżdżamy, a tam już w jednym pokoju, właściwie w suterenie, mieszka Wojtek Krukowski, w innym nasz kolega Karol Myśliwiec, archeolog. Na ten pokój w willi trzeba było zarobić, więc narzeczony poszedł na etat do „Tygodnika Kulturalnego”, pisał artykuły, prowadził jakiś DKF, a ja dostałam fuchę w Wilanowie. Miałam skatalogować trzy tysiące plakatów ze zbiorów Muzeum Plakatu. Umowa była taka, że dostaję złotówkę za plakat, czyli trzy tysiące złotych.

___

To było wtedy dużo?

Bardzo. Zostałam zaprowadzona do kasy Muzeum Narodowego, pobrałam te trzy tysiące, a wtedy przejęła je z moich rąk pani Fijałkowska, kierowniczka Muzeum Plakatu, włożyła do koperty i zamknęła w biurku. Bo umowa dotyczyła zupełnie innego zakresu prac. To była klasyczna fikcja — prawdopodobnie musieli zamknąć jakieś rozliczenia przed końcem roku. Teraz też się tak robi, tylko nikt nie zabiera pieniędzy i nie zamyka ich w biurku. Kiedy skończyłam pracę, przyszłam po wynagrodzenie. A Fijałkowska: — Ale jest jeszcze trzysta plakatów. — Mówię: — Zaraz, przecież umówiłyśmy się na trzy tysiące, po złotówce od sztuki. — A ona na to: — Tak, ale bez podatku to jest 3.300 złotych. — Może bym dała za wygraną, gdyby nie wcześniejsze ustalenia i gdybyśmy nie byli w tragicznej sytuacji finansowej — pieniądze były nam potrzebne natychmiast. Byłam pod ścianą, więc przypomniałam, że pracowałam na fikcyjnej umowie. I dodałam: — Jeśli pani nie chce mi oddać moich pieniędzy, to wychodzę. — I się zaczęło. Przestraszyła się, bo pomyślała chyba, że złożę donos, że zdefraudowała pieniądze. Wzięła radcę prawnego, który mi zaproponował nową umowę. I kiedy ze mną pertraktował, żebym jednak wzięła te trzy tysiące, w pewnym momencie mówi: — To co, załatwimy to aj waj i będzie gites, prawda? — Zamurowało mnie. Do mnie nikt takim językiem wcześniej nie mówił.

___

Tata nie miał żadnych nieprzyjemności w Legnicy?

Mój tata był bardzo lubianym człowiekiem. Był nieagresywny, ale nie ciapowaty. Szarmancki, elegancki. Był na rencie inwalidzkiej, a wcześniej pracował w spółdzielni krawieckiej, udzielał się społecznie, miał swoje kółko znajomych, tam się nic nie zachwiało. Nie spotkał go żaden ostracyzm.

___

Tutaj jednak nie chodzi o lubienie.

Wiem, o co chodzi, chcę tylko powiedzieć, że mojego taty nic złego nie spotkało. On się potem zapadł w siebie, ale z innych powodów. Zachorował, miał miażdżycę, zaczął mieć kłopoty z pamięcią. A wracając do mojej świadomości z tamtego czasu, to ona jednak budowała się w oparciu o osobiste doświadczenia i to, co ewentualnie mogło dotykać mojego ojca. Dopiero później się dowiedziałam, jak wyglądało wyrzucanie z pracy Żydów, cały ten prowincjonalny antysemityzm, który się rozlał po Polsce. Wtedy miałam za małą wyobraźnię, żeby się zorientować, co mogą przeżywać inni, szczególnie na prowincji. Owszem, widziałam, że w eksponowanych miejscach, jak Warszawa, ludzie władzy tracili posady. Ale dla nich nie miałam szczególnej empatii. Nie miałam litości, przepraszam. Taka byłam. Władza była rzeczą zewnętrzną i wrogą. Chciałeś władzy, teraz ją straciłeś, do widzenia. Nie wiedziałam, że mam się solidaryzować.

___

Przychodzi sierpień, inwazja wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji.

W sierpniu 1968 roku składam bukiet kwiatów pod Instytutem Czechosłowackim na Marszałkowskiej, prowadzę półkolonie na Ochocie, a jednocześnie jestem indoktrynowana przez mojego narzeczonego, który mi wyjaśnia rolę Żydów we wprowadzaniu komunizmu do Polski. I nagle staję z oczami w słup, bo nic nie wiedziałam o wykorzystaniu do celów politycznych sporej grupy Żydów przywiezionych z Rosji. Wiedziałam, czym był rosyjski komunizm. Ale nie znałam historii Polski od tej strony. Dowiaduję się i nie mam argumentów.

___

Tylko że to jest propaganda moczarowska.

Nie, bo on nie mówi językiem propagandy, tylko opowiada mi historię, której ja nie znam. Próbuje złapać równowagę, a ma dziewczynę Żydówkę. Bo uważał, że jestem Żydówką, tylko się do tego nie przyznaję. Z jednej strony nie jest po stronie władzy, ale z drugiej nie potrafi się do końca utożsamić z ludźmi, którzy protestują w Marcu. Krótko mówiąc, on nie jest reżimkiem.

___

Czym, przepraszam?

Tak się mówiło na młodzież z kręgu władzy. Jeszcze przed Marcem. Jeśli do Hybryd przychodził syn jakiegoś ministra, bez względu na to, czy był Żydem czy nie, mówiło się „reżimek przyszedł”. Nie usprawiedliwiam narzeczonego, po prostu wiem, jak kombinatorycznie próbował myśleć. Pochodził z innego środowiska, jego rodzina miała tradycje ziemiańskie, ojciec i stryjowie walczyli w lasach, do dziś nie wiem w WIN czy w AK, nigdy nie spytałam. Ale wiem, że jego tata został wywieziony do Rosji i przesiedział tam jakiś czas.

___

Podsumowując, właśnie następuje zmiana, co my wiemy historycznie, rozpada się ówczesna formacja polskiej inteligencji, jest exodus, ty nie zdajesz sobie z tego sprawy.

No, niezupełnie, bo jednak na uniwersytecie zmieniono profesorów. Trudno było nie zauważyć wyjazdu Baczki, Kołakowskiego, Baumana i likwidacji — zwanej reorganizacją — całego Instytutu Filozofii i Socjologii. Wyjechali też niektórzy koledzy z innych uczelni, między innymi Borys Fogelman, wówczas absolwent politechniki, z którym chodziłam do podstawówki. Ale kiedy został odsunięty Gomułka, odsunięty został również Moczar, i wszyscy powiedzieli „no, skończyło się”.

Nie zapominaj, że po Marcu był Grudzień, kolejny wstrząs, zginęli ludzie. Nie to, że uwierzyłam w Gierka i w jego „pomożecie”, bo nie wierzyłam. Ale mieliśmy poczucie, że coś się przewaliło. Wydarzenia marcowe przeszły na drugi plan, sprawa z Żydami jakby przyschła. Dzisiaj wiem, że nic się nie skończyło, Gierek nie powiedział: „Żydzi, wracajcie”. Dalej kochaliśmy Arabów na Bliskim Wschodzie, a polityka wobec Izraela się nie zmieniła.

___

W 1969 roku zaczęłaś pracować w Zachęcie. Nie mówiło się o tym, że dyrektorka Zachęty Szancerowa właśnie została zmuszona do odejścia?

Kiedy wcześniej oprowadzałam tam wycieczki, podpisywałam umowę nie z Szancerową, ale z Bożeną Kowalską, która była kierowniczką działu oświatowego. Szancerową widziałam tylko raz. Była to szczupła, dość wysoka blondynka, zasznurowana. Kiedy przyszłam na etat do działu realizacji wystaw, moje starsze koleżanki wspomniały o niej tylko raz. Powiedziały, że Szancerowa zaczynała pisma od: „Śpieszę panu donieść, że...” i żebym też tak spróbowała. Nikt nie mówił, że szkoda, że odeszła. W całej Zachęcie nie usłyszałam tego od nikogo.

___

Może się cieszyli. Szancerowa partyjna.

Ale Wilski, który po niej przyszedł i w swoim gabinecie czytał gazety przez osiem godzin dziennie, też był partyjny. Nie chodzi o to, że się cieszyli. Gizela Szancer, która była dyrektorką Zachęty przez wiele lat i za której kadencji było sporo świetnych wystaw, zniknęła z Zachęty i nikt, pół roku potem, kiedy tam przyszłam do pracy, o niej nie plotkował. Ale też dla najniższego szczebla, na którym się wówczas znalazłam, osoba dyrektora nie była taka ważna; dyrektor był daleko i wysoko, my miałyśmy nad sobą bezpośrednich przełożonych.

___

Nie chcieli dobrze mówić, bo bali się wziąć jej stronę, a źle też, bo by wyszło na to, że w tym wszystkim uczestniczyli?

Coś w tym rodzaju. Myślę, że nie wiedzieli, co powiedzieć. Czasami brakuje języka.

wyrwać się z legnicy

___

Chciałam zapytać o twoje pierwsze zawodowe decyzje. Moment wyboru. Czy myślisz, że mogłabyś zostać kimś innym, wybrać inną drogę? Gdybyś nie została kuratorem, historykiem sztuki, to kim byś była?

Pewnie byłabym chemikiem, a raczej biochemikiem. Pod koniec liceum, kiedy zastanawiałam się, na jakie pójść studia, świetnie wiedziałam, że dostanę się bez trudu na każdy kierunek związany z chemią i biologią. Miałam taki poziom w szkole i tak musieliśmy być obkuci z tych dwóch przedmiotów, że pewnie bym się dostała bez problemów. Chociaż miałam z tych przedmiotów „dwa”, czyli najgorzej. Taka to była szkoła. Zostałam z niej wyrzucona, mając pięć dwój, między innymi z chemii i biologii, ale to nie znaczy, że nie byłam obkuta. Byłam. Nie sposób było nie umieć. Nie można było nie pamiętać jakiegoś chemicznego tematu sprzed dwóch lat. Trzeba było znać na bieżąco cały zakres materiału z ósmej, dziewiątej i dziesiątej klasy, więc siłą rzeczy byliśmy lepsi niż cała Polska. Nauczycielka chemii wchodziła do klasy i mówiła: — Dzisiaj przypomnimy sobie proces otrzymywania sody. Brała dwie osoby, dzieliła tablicę na pół i mówiła: — Na lewo Solvaya, na prawo Leblanca. Wszyscy wiedzieli, o co chodzi. I należało wyprowadzić wzór.

___

Co to za nazwiska?

To są dwa równoległe sposoby otrzymywania sody. Mnie się to w życiu bardzo przydało, jak się zapewne domyślasz. Zwłaszcza to, że dowiedziałam się, że był facet, który nazywał się Solvay. Ale dzisiaj, ponieważ znam środowisko polskich biochemików, myślę, że mogłabym to robić i to też byłoby ciekawe. Choć pewnie też miałabym kłopoty, tak jak w moim obecnym życiu zawodowym, bo tam przecież są instytuty, dyscyplina, hierarchie i też bym miała pod górkę. Mam przyjaciela, Włodka Zagórskiego, który jest biochemikiem. Jest synem poety, a poszedł w stronę tablicy Mendelejewa. Ale kiedy z nim rozmawiam, to myślę, że to nie jest znowu tak bardzo odległe. Kiedyś wyjaśniał Mateuszowi, co to jest wartościowość. To jest tak, jakby tlen, czyli dorosły, trzymał za rączki dzieci, w wypadku wody dzieci jest dwoje, stąd H2O. Wszędzie potrzebna jest wyobraźnia, prawda? A Solvay przypomniał mi się później — raz z powodu okupacyjnej pracy Karola Wojtyły, bo to w jego zakładach pracował przyszły papież, a dwa, ponieważ Solvay kolegował się z Marią Skłodowską-Curie i u niego, w Brukseli, nasza noblistka spotykała się z Einsteinem. Zdawałam chemię na maturze jako dowolnie wybrany przedmiot, bo nie musiałam się do niej przygotowywać, mogłam się skoncentrować na innych przedmiotach.

___

W takim razie skąd w twoim życiu wzięła się sztuka?

Zawsze ocierałam się o sztukę, głównie ze względu na upodobania mamy. Mama jako młoda dziewczyna w Rosji pracowała przy filmie, zajmowała się montażem. Po drugie, ze względu na operowe klimaty związane z jej siostrą Wierą. Bo z dwóch córek tylko jedna mogła studiować i padło na Wierę, która kształciła się w leningradzkim konserwatorium. Miała wielki głos, ale nie osiągnęła sukcesu z uwagi na trudny charakter. To u nas rodzinne.

___

Co u jest was rodzinne?

Można to nazwać brakiem pokory — w takim sensie, że pokorne ciele dwie matki ssie. Nasza rosyjska gałąź jakoś nie myślała o ssaniu dwóch matek, tylko jak widziała niesprawiedliwość, to reagowała. No więc moja cioteczka zawsze szła na zderzenie czołowe, potrafiła krzyczeć na reżysera i dyrektora opery w Nowosybirsku, gdzie śpiewała: — Nie dajecie mi dobrych ról, bo wam nie daję łapówek! Mama reagowała tak samo. Krzyczała. Ja nie krzyczę. Reprezentuję łagodniejszy wariant. Ale ludzie i tak uważają, że szukam konfliktów. Moim zdaniem nie szukam, raczej się w nie wplątuję.

___

Jak się wplątujesz? I dlaczego akurat ty?

Są osoby, które nigdy nie musiały podejmować decyzji i życie upłynęło im w dobrym samopoczuciu. I są takie, które powinny je podejmować, a tego nie robią, wówczas za nic nie ponoszą odpowiedzialności. Wszystkie urzędy pełne są właśnie takich ludzi. W 1990 roku wielka klawesynistka Jadwiga Chojnacka sprowadziła do Polski piękny, ręcznie zdobiony instrument. Aby uniknąć cła, musiała dostać zaświadczenie, że klawesyn jest dziełem sztuki. Byłam wtedy dyrektorką Departamentu Plastyki w ministerstwie kultury. Nikt w całym ministerstwie nie chciał jej takiego papieru podpisać. A ja się zgodziłam. Może więc jest tak, że stale podejmuję jakieś decyzje i siłą rzeczy ponoszę za nie odpowiedzialność.

___

W 2000 roku wybuchł konflikt, który zaczął się od wystaw w Zachęcie zorganizowanych za twojej kadencji, były protesty przeciw rzekomo obrazoburczej sztuce, największą furię wzbudziła pokazana tam rzeźba Cattelana — słynny papież rzucony na podłogę i przygnieciony meteorytem. Rezultat był taki, że odeszłaś z Zachęty. Ludzie uważają, że specjalnie wchodzisz w konflikty, prowokujesz.

Kiedy wokół wystaw w Zachęcie odbywały się rozmaite nagonki prasowe, to nie wystawiałam na strzał rzeczników galerii i kuratorów, tylko brałam ciosy na siebie. Nie było to żadne bohaterstwo, tylko konsekwencja: skoro zostałam dyrektorką galerii, to biorę odpowiedzialność za wszystko, co się w niej dzieje. A więc także za to, co robią jej pracownicy. I teraz albo mogłam się nie zgadzać na propozycje niektórych wystaw z obawy przed prasą, albo je cenzurować, albo ponosić konsekwencje. Wybierałam konsekwencje.

___

W 2011 roku dyrektor galerii Martin-Gropius-Bau w Berlinie zdjął z wystawy Obok, którą tam przygotowałaś, film współczesnego artysty Artura Żmijewskiego, drastyczny dokument pokazujący ludzi, którzy grają w berka w komorze gazowej.

W Berlinie, widząc nastawienie dyrektora galerii do tego rodzaju sztuki, mogłam zrezygnować z pokazania Berka. Jeszcze przed otwarciem moi młodzi koledzy z zespołu mówili, że zdjęcie Berka jest tylko kwestią czasu. To jaki przykład miałam im dać? Że kurator to jest ktoś, kim można kręcić na wszystkie strony?

___

Powiedz, jak wyglądają twoje dalsze przygody ze sztuką we wczesnej młodości?

Najpierw miałam lekcje gry na pianinie, przez kilka lat. Nie miały służyć rozwojowi mojej muzykalności, tylko rehabilitacji paluszka lewej ręki z przeciętym ścięgnem. Potem były przygody ze śpiewem. Śpiewałam w szkolnym chórze, zresztą dość znanym w tamtym czasie, i dobrym. Z przyczyn towarzyskich zapisałam się do sopranów, choć mam niższy rejestr. Dyrektor, który był dyrygentem, powiedział: — Idziesz do altów. — Udałam, że nie słyszę, wszystkie moje koleżanki były w sopranach. Musiałam śpiewać pierwszym głosem, ale nie wyciągałam. Teraz, po dekadach palenia papierosów i operacji tarczycy, w ogóle bym nic nie wyciągnęła. Tak czy inaczej rozumiałam, że daleko w tym nie zajadę, podobnie jak w grze na pianinie z niesprawnym palcem lewej ręki. Skądinąd wiedziałam, że mam jakieś zdolności plastyczne. Kiedy miałam jedenaście lat, pojechałam z mamą do Rosji, na kilka miesięcy, bo po śmierci Stalina dostała zgodę na tę wizytę jako „turystka”. Najpierw do rodziny w Nowosybirsku, a potem do Moskwy, gdzie jakiś czas siedziałam w pracowni u mojej ciotki Ziny, rzeźbiarki, i od niej dostawałam zadania — pracowałam w glinie. I wymyśliłam, że pójdę do liceum plastycznego we Wrocławiu. Zameldowałam to mamusi mając czternaście lat. Powiedziała: — Najpierw zdasz maturę, a jak będziesz chciała iść na studia artystyczne, nie widzę przeszkód.

___

Dlaczego w ten sposób? Bała się o ciebie? Nie była pewna, że to dobra życiowa droga?

Nie chciała puścić jedynaczki do Wrocławia, do internatu. Nie chciała, żebym się za bardzo rozhulała. Byłam wtedy jeszcze grzeczną dziewczynką. Ale już rok potem mogła tego żałować. Przestałam być grzeczna.

___

Co się stało?

Trudno mi to zrekonstruować. W podstawówce miałam świetne stopnie, było wiadomo, że odpowiem najlepiej. Potem poszłam do liceum, najlepszego w Legnicy. Już było inaczej. Czterdzieści osób w klasie, inne podejście nauczycieli. To była ekskluzywna szkoła, gdzie dostawało się „dwa” przy okazji, jak się człowiek wychylił z nie takim zachowaniem. A mnie, jak już mówiłam, brak było pokory. Nauczyciele postanowili, że mnie przytemperują. I myśmy z koleżankami zaczęły wagarować. Nie były to wielkie wykroczenia: grałyśmy w karty i paliłyśmy papierosy. Jednak to wystarczyło, by nas wywalić. Poszłam do pracy, uczyłam się korespondencyjnie. Zaczęłam chodzić do miejscowego klubu w Domu Kultury, który nazywał się Klubem Inteligencji. W wieku siedemnastu lat otarłam się o miejscową bohemę.

___

Kto był w legnickiej bohemie?

Dziennikarze miejscowej gazety, między innymi taki jeden Bronek, który się spotykał z moją koleżanką; jacyś muzycy, jacyś plastycy. Zakolegowałam się na przykład z bratankiem malarza Eugeniusza Gepperta, Janem, też malarzem, który później trafił do Warszawy. To znaczy, z nim się trudno było zakolegować, bo miał ostry okres alkoholowy, głównie spał na stoliku kawiarnianym, ale jak się budził, to był zabawny. Zastanawiałam się, czy nie pójść do Torunia na konserwację, bo usłyszałam, że to bardzo dobry zawód. Nie bardzo wiedziałam, co się robi na historii sztuki, jednak jakoś w połowie klasy maturalnej stwierdziłam, że interesują mnie tylko dwa uniwersytety: krakowski i warszawski. Wrocław mnie nie urządzał, był za blisko. Pierwsza potrzeba była taka, żeby zwiać jak najdalej z Legnicy.

___

Od czego zwiać?

Od domu. Każdy ma chyba w sobie taki bunt, że chce odciąć pępowinę i spróbować stanąć na własnych nogach. No i od perspektywy pozostania do końca życia w tym małym mieście. Już wiedziałam, kto jest kim i jak się tam rysuje pułap moich możliwości; mama lubiła powtarzać: — Jak się nie będziesz uczyć, to cię wydamy za mąż. — No więc się uczyłam, nie tylko z obawy przed jakimś mężem, ale dla czystej przyjemności; w zaocznym liceum znów byłam piątkową uczennicą. Najpierw rozważałam zdawanie na Uniwersytet Jagielloński, ale wiesz dlaczego? Byłam wtedy głupia, naprawdę. Myślałam, że będzie fajnie na UJ, bo jak przyjdę na studia, to akurat trafię na jubileusz 600-lecia i na pewno będzie żakinada.

___

Chciałaś być w centrum zabawy?

Dobrze to ujęłaś. Jednak w Krakowie nie mieliśmy znajomych, u których mogłabym się zatrzymać na czas egzaminów. Pojechałam do Warszawy, bo tam rodzice mieli przyjaciół. Poszłam zdawać na historię sztuki. Chyba byłam bezczelna albo nie miałam wyobraźni — w Legnicy nie wiedziałam, że to jest kierunek snobistyczny i bardzo oblegany. Sadzę, że zdałam z dwóch powodów, a właściwie z trzech. Po pierwsze świetnie znałam rosyjski więc miałam wysoką ocenę z egzaminu. Po drugie założyłam sobie, że w okrągłą rocznicę powstania styczniowego będzie taki temat egzaminu, i wygrałam. Usiadłam, napisałam nie odrywając ręki od papieru i wyszłam. Po trzecie — jak człowiek musi, to zmyśli na poczekaniu różne rzeczy. Mnie egzaminował świętej pamięci profesor Władysław Tomkiewicz. W pewnym momencie zapytał, na jakiej sztuce byłam ostatnio w teatrze. Powiedziałam, że na Myszy i ludzie Steinbecka, której tak naprawdę nie oglądałam, tylko czytałam książkę. Nakłamałam, bo wiedziałam, że to było grane we Wrocławiu, czytałam gazety. Założyłam, to trwało pół sekundy, że profesor Tomkiewicz na pewno nie jeździ do teatru do Wrocławia i nie będzie mnie pytał o inscenizację. I dodałam, że rzadko bywam na przedstawieniach, bo my w Legnicy teatru nie mamy. I wtedy Joanna Szczepińska, która mu asystowała, powiedziała teatralnym szeptem: — Panie profesorze, pani jest z prowincji. — Poczułam się dotknięta.

___

Nie czułaś się dziewczyną z prowincji?

Nie. Miałam poczucie pełnej równości uczestnictwa. To bardzo ciekawe. Może dlatego, że w Legnicy panowała duża demokracja. Wszyscy skądś przyjechali. Tam nie było legniczan z dziada pradziada. To znaczy na początku byli Ślązacy i Niemcy, ale wyjechali pod koniec lat 50. Została tak zwana ludność napływowa. Niektórzy być może reprezentowali poważne szlacheckie albo inteligenckie tradycje, ale ja tego nie zauważałam. Jedni byli bogatsi, inni biedniejsi. Miałam w szkole koleżankę, której tatuś miał najmodniejszą restaurację w mieście i wiadomo było, że jest lepiej sytuowana, mają na przykład samochód. Ale ona akurat nosiła się bardzo skromnie, a ja na tym punkcie nie miałam kompleksów. Nie wiem, na czym to polega. To kwestia samopoczucia. Moja przyjaciółka Majka, świetna matematyczka, nie zdawała na studia do Warszawy tylko do Opola, bo założyła, że w Warszawie nie ma szans, chociaż to był wydział deficytowy. Byłam na nią wściekła. Ona sama sobie stawiała bariery, które ja uważałam za poniżające. Mnie nie przychodziło do głowy, że moje miejsce jest na gorszej uczelni, ponieważ nie jestem z Warszawy. Uznałam, że skoro chodziłam do dobrego liceum, mam podstawy wiedzy, nie jestem głupsza, czytam gazety, książki, potrafię myśleć, to dam sobie radę.

___

Wiedziałaś, co to za zawód?

Nie, myślałam krótkoplanowo. Udało się to, czego chciałam — wyjechałam z Legnicy, zastawiłam za sobą wszystko, co tam było. Jestem w Warszawie, życie się przede mną otwiera i zobaczymy co dalej. Na pierwszych zajęciach powitał nas Andrzej Jakimowicz, który powiedział nam, że historyków sztuki statystyczne jest za dużo na jednego mieszkańca. I że ten wydział produkuje bezrobotnych, że nie znajdziemy pracy, bo oni nie zrezygnują dla nas ze swoich posad. Więc jeśli ktoś nie musi studiować historii sztuki, to niech zmieni kierunek, co on serdecznie doradza. I chyba ze trzy osoby odeszły.

___

Kiedy zdawałam na historię sztuki, Jakimowicz powiedział nam kropka w kropkę to samo. Ciebie to nie odstraszyło?

Potem się dowiedziałam, że robił ten wykład dla wszystkich kolejnych roczników. Wtedy, po pierwsze, pomyślałam, że nie mam innego wyjścia. Po drugie ja chyba wierzyłam w siebie. Nie w sposób deklaratywny. Ja sobie nigdy tego tak nie powiedziałam. Wybierałam instynktownie — i raczej doraźnie. Na tamtym etapie wiedziałam, że sobie poradzę ze studiami, nie zastanawiałam się, co będzie potem. Dzisiaj nie zawsze wiem, czy sobie poradzę, mam takie chwile, noce lęku, zanim się czegoś podejmę, że nie udźwignę. Ale potem się z tym przesypiam, biorę do ręki kalendarz, zaczynam rozsądnie myśleć: — E, damy radę.

___

Tak terapeutycznie zapytam, skąd się to właściwie bierze?

Nie wiem. Pokażę ci zdjęcie, wydrukowałam je, ponieważ nie mogłam się oprzeć. Mogę nie znaleźć. Jest. Bardzo długo je trzymałam na wierzchu, bo tego zdjęcia nie znałam. Dostałam je rok temu od mojego kolegi z podwórka, z Nowego Sącza, Emila, który niedawno zmarł w Tel Awiwie. Na tym zdjęciu mam około trzech lat. Jestem ubrana w czapeczkę, mam paletko, spod którego wystaje koszula nocna albo piżamka. Wyraźnie widać, że mamusia mnie wypuściła na podwórko w celu zrobienia zdjęcia, ale mnie ciepło ubrała. Ściskam jedną ręką głowę, a drugą ramię jakiegoś chłopczyka, który ściska zabawkę — lokomotywę. Uśmiecham się od ucha do ucha, jestem najszczęśliwszym człowiekiem świata. Pomyślałam, patrząc na to zdjęcie: matko święta, gdzie się to wszystko podziało, ta radość życia? Już nie osiągnę takiego szczęścia. Nie potrafię powiedzieć, skąd to się brało. Ani co się stało z tym pozytywnym dzieckiem, które widziało same dobre strony życia.

___

Może spróbujmy coś rozgryźć.

Byłam bardzo temperowana przez swoich rodziców. Miałam być odważną dziewczynką i na tym podwórku wiele razy się biłam. Jednocześnie jednak zależało im na tym, żebym nie myślała, że jestem taka mądra. I żebym brała korektę, kiedy patrzę w lustro. Ich postawa była taka: jak ci się uda, to ci przyznamy rację. To jest tak, że cały czas utrzymują cię w przekonaniu, że jest jakiś niedościgniony wzorzec, gdzieś lewitujący, i ty do niego nigdy nie dorośniesz.

___

To się wydaje sprzeczne. Z jednej strony brak pokory, z drugiej poczucie, że nie dorastasz?

Nie, to są dwie różne sprawy. To, że ja sobie radzę, to jedno. Wiem, że zdam, bo się nauczę, bo jak mówiła moja mama, inteligentny człowiek potrafi się wszystkiego nauczyć. Kiedy miałam zdać maturę i trzeba było przerobić w cztery tygodnie cały zakres matematyki z liceum, to siadłam i przerobiłam. Chodzi o co innego: miałam bardzo długo poczucie, i to jest wynik wychowania, że nic sobą nie reprezentuję. Więc z jednej strony „nie dawałam się”, starałam się nie tylko sprostać, ale nawet popisać w jakichś kawiarnianych rozmowach, ale z drugiej nie wierzyłam, że mam jakiś komunikat do świata. Wycofywałam się, nawet kiedy już byłam bardzo dorosła. Podam ci przykład. W 1977 roku byłam na Documenta w Kassel i mój bliski kolega Georg Jappe zapytał: — Czy chcesz, żebym cię przedstawił Josephowi Beuysowi? — To była tylko kwestia powiedzenia: „Joseph, to jest Anda”. I ja powiedziałam nie. A wiesz dlaczego? Bo pomyślałam, że temu wielkiemu człowiekowi nie mam nic do powiedzenia. Siedziałam przy stoliku z Josephem Beuysem i nie zawarliśmy znajomości.

klasy, sfery, kręgi

___

Mówisz, że nie czułaś się dziewczyną z prowincji. Jak byś określiła społeczną sytuację, w której się znalazłaś? Myślę o okresie studiów. Dawało się odczuć, że są lepiej i gorzej sytuowani? To było społeczeństwo klasowe?

Nie, tego się nie odczuwało, ale ważne były sfery. Liczyło się, kto jest z jakiego miasta, kim są rodzice. Teoretycznie wszyscy byliśmy równi. Kiedy zdawałam na studia, w 1963 roku, nie było punktów za pochodzenie, wprowadzono je rok później. Choć ja i tak bym ich nie dostała, bo nie byłam z rodziny robotniczej ani chłopskiej. Ale od razu złożyłam podanie o akademik — byłam na tyle przytomna — bo moim rodzicom się nie przelewało. Zamieszkałam na Kickiego w pięcioosobowym pokoju — prosto z wielkiego, poniemieckiego mieszkania w Legnicy. Jedna z moich współmieszkanek, Jagusia Duda z archeologii śródziemnomorskiej, przyjaźniła się z Teresą Bogucką. Więc dość szybko się dowiedziałam, że jest taki Adam Michnik, piękny, natchniony, że walczy, działa. Ale to była warszawska elita, z którą nie miałam kontaktu. Mnie moi warszawscy znajomi nie zapraszali do domów, a jeżeli nawet, to nie wszyscy. No i związałam się bliżej z dwiema warszawskimi koleżankami Hanią Włodarczyk i Jolą Kołnierzak, dzisiaj Gerlee, które się wychyliły w moją stronę, otworzyły przede mną swoje domy rodzinne. Nie żebym prowadziła wówczas jakieś kalkulacje, ale takie rzeczy, czy ktoś ci sprzyja czy nie, się wyczuwa. Choć nie było tak, że te różne światy się zupełnie nie przecinały.

___

Gdzie były te punkty styku?

Na przykład Jagusia opowiadała o swoich wakacjach. Jak ona, Teresa, Wiktor Górecki i ktoś tam jeszcze, pojechali w góry — bo Jagusia była z Podhala — i mieli taki zabawny pomysł, że jak szli na wycieczkę, to plecaki dźwigał im osiołek. Była w tym i niewinność, i piękno. Kiedy potem, już po wydarzeniach marcowych, zobaczyłam w gazecie artykuł o tym, że bananowa młodzież jeździ na wakacje z osłem — bo to posłużyło za przykład rozprężenia moralnego, tak samo jak słynne gaszenie papierosów w dżemie — nie mogłam uwierzyć w to, co czytam. Ja wtedy chyba byłam rozdwojona.

___

Rozdwojona? Co to znaczy?

Próbowałam żyć tak, żeby poczuć się wolną na tyle, na ile jest to możliwe, ale wiedziałam, w jakim systemie żyję i jakie są jego dojmujące cechy. Miałam w pokoju inną przyjaciółkę, też z historii sztuki, Irenę Kolat. Irena pochodziła z łódzkiej rodziny robotniczej i jej rodzice w latach 60. dalej mieszkali w familokach. Przyjeżdżam do niej i widzę, że jest kuchnia i sypialnia, dla czteroosobowej rodziny. I że Irena — błyskotliwa, inteligentna dziewczyna — wychowała się w tym familoku i że przez tyle lat nic tam się nie polepszyło. Widzę, w jakim jestem kraju i nie wierzę, że to się zmieni.

___

Jakie wtedy wyciągałaś z tego wnioski? Coś formułowałaś, nazywałaś?

Chyba było wtedy tak, że zbierałam dane, procesor w mózgu szumi, ale nic się jeszcze nie formatuje. Nie będę konfabulować, że wtedy, zaczynając studia, byłam świetnie zorientowana politycznie. Może nie byłam najgłupsza jak na średnią krajową, ale jednak nie miałam takiej świadomości, jaką miały osoby pochodzące z warszawskiej elity, czy z rodzin skrzywdzonych przez system. I tu znowu pojawiają się podziały społeczne, o które pytałaś. Ze  mną w domu nie dyskutowano. Kiedy toczyły się ważne rozmowy, rodzice mówili: — Wyjdź i zamknij za sobą drzwi. — Miałam oczywiście poczucie, że jest świat, z którego instynktownie próbuję zbudować sobie jakąś całość, znaleźć w nim swoje miejsce. Wiedziałam, bo to do mnie docierało, że jest grupa, która się buntuje. Wiedziałam na przykład, że jest taki Modzelewski, który napisał list do partii, i że został za to wyrzucony z uniwersytetu. Ale po pierwsze to były dla mnie odległe sfery. Po drugie jednak żyłam na co dzień trochę czym innym. Nie było tak, że całą noc nie śpię, zastanawiam się, co robię na tym świecie, na tym uniwersytecie, gdzie ludzie protestują. To jest tak, że mijasz różne rzeczy i wpadają ci w głowę pewne obrazy, fakty, dźwięki, zapachy, a ty to absorbujesz i z tyłu głowy przetwarzają ci się dane. A ty żyjesz tym, czy on kocha, czy nie kocha, albo czy wystarczy na kawę, czy nie, takimi sprawami. Jak mi ktoś powie, że miał w wieku dwudziestu lat czystą, krystaliczną świadomość polityczną, to się będę śmiała. Osobną kwestią była jednak świadomość zależności od Rosji, która mnie jako pół-Rosjankę bardzo uwierała i niejednokrotnie paraliżowała moją chęć angażowania się w jakieś akcje. Myślę, że na tamtym etapie odbierałam sobie prawo do pełnoprawnego uczestnictwa w życiu politycznym ze względu na tę „skazę” w pochodzeniu.

___

Miało jakieś znaczenie, że wychowałaś się właśnie w Legnicy, wśród Rosjan? Że jako dziewczynka byłaś w ZSRR i widziałaś poziom tamtego życia?

Dorastałam kilometr od głównej kwatery północnej grupy wojsk radzieckich w Polsce. Byli tam też Rosjanie niepartyjni, bo być członkiem KPZR to był zaszczyt. Wojsko było skoszarowane, nie wychodziło „luzem” do miasta, czasem tylko maszerowało ulicami, czwórkami, niemrawo śpiewając, a za nimi ciągnął się dziwny zapach — nie potrafię go precyzyjnie nazwać. To nie byli piękni żołnierze zwycięskiej armii, tylko nieszczęsne ofiary losu. W pojedynkę chodzili po mieście tylko oficerowie oraz osoby, które przyjechały do obsługi tych jednostek. Po rosyjsku określało się ich wolnonajomnyj, czyli wolny najemnik. Dla nich Polska to było eldorado. Tam byli lekarze, pielęgniarki, nauczycielki, sprzątaczki, sklepowe, rozmaite osoby, kobiety i mężczyźni. Największą karą był dla nich powrót do Rosji. Za byle jakie przewinienie musieli w 48 godzin spakować dobytek i wracać. Z krytyką się nie wychylali, bo tam kwitło donosicielstwo. W tym kontekście nasz dom okazywał się oazą wolności; do mojej mamy przychodziły dziewczyny z gitarą, śpiewały romanse i marzyły o tym, żeby żyć jak ludzie. Widziałam tę tęsknotę, słuchałam tych romansów i widziałam ten lęk przed odesłaniem. A jednocześnie patrzyłam na skomplikowany proceder wspomagania mojej ciotki i babki w Nowosybirsku za pośrednictwem paczek wysyłanych przez wojskową pocztę polową. Pomoc dla rodziny żyjącej na granicy nędzy to był absolutny priorytet dla mamy. Więc wiedziałam o tej biedzie ludzi żyjących w przodującym systemie — ale też o złodziejstwie, jakie kwitło na poszczególnych etapach dostarczania tej pomocy z Legnicy do Nowosybirska. To też kształtowało moje oceny.

___

W jaki sposób?

Na przykład w taki, że kiedy poznałam chłopaka, który wciągnął mnie do pracy w ZSP, społecznej oczywiście, to wiedziałam, że do pewnego poziomu mogę działać, ale jak wejdę w struktury, to będą naciski polityczne i lepiej tego nie robić. Znałam tych wszystkich działaczy, obserwowałam te kariery. To było nawet ciekawe, pod warunkiem że nikt nic ode mnie nie zechce, że nie będę nigdzie kandydować. Nie wiem, na czym to polegało, może był to też rodzaj arystokratyzmu ducha, takie lekkie obrzydzenie.

___

Przyjeżdżasz do Warszawy, mieszkasz w akademiku. Czy wiesz, za co przeżyć, a może nastawiasz się, że będziesz pracowała?

Na samym początku? Nie mam aż takiej wyobraźni, przyjeżdżam i uważam, że jestem królem życia. Mam stypendium, mam trzy posiłki dziennie, 20 groszy kosztuje tramwaj, a ja i tak jeżdżę na gapę. Ale oczywiście łapałam każdą możliwość zarobku, jakieś korepetycje, wakacyjną pracę z dziećmi, oprowadzanie grup po Zachęcie, pilotowanie radzieckich wycieczek.

___

Rodzice nie pomagali?

Rodzice nie bardzo mi pomagali z pieniędzmi, ale przysyłali paczki, głównie z okazji urodzin. Moja mama potrafiła upiec sernik po wiedeńsku, wsadzić do paczki i wysłać. Tatuś wkładał do paczki kawę i papierosy. Trafiały się też zapasy pochodzące z Kwadratu, jak nazywano otoczoną płotem dzielnicę rosyjską w Legnicy. Były konserwy rybne i warzywne, jakieś pasty z bakłażana, całe kury w rosole w wielkich puszkach, było zgęszczone, bardzo słodkie mleko w puszkach, rosyjskie „kanfiety” typu „Miszka na siewierie”, ale bywał też kawior. I wtedy był bal.

Myśmy w pokoju od razu urządziły wspólnotę. Kombinowałyśmy tak, że jak każda ma wydać 2,30 na kolację, a jest nas kilka — bo na pierwszym roku było pięć, potem cztery, a w końcu trzy — to pójdziemy do sklepu i przyrządzimy sobie coś, co sprawi nam przyjemność. Fasolki po bretońsku, która była w stołówce co tydzień, nie wezmę do ust do końca życia. W tym akademiku wiecznie było słychać wołanie w rodzaju: — Sprzedam obiad, kupię kolację, zamienię obiad z Krakowskiego na Kickiego. W stołówce produktem ścisłego zarachowania było tylko mięso, więc z Ireną dzieliłyśmy kotleta na pół, a reszta, czyli zupa, kartofle, jarzyna, była za darmo.

___

Dlaczego? Nie stać was było na obiad? Byłyście głodne?

Skąd. Problemem było to, jak oszczędzić na posiłkach, żeby mieć na kawę, a czasem, żeby sobie kupić buty. Miałam dziewiętnaście lat, głównie myślałam o tym, w co się ubiorę, jak się umaluję i jak wyjdę na miasto, żeby zrobić wrażenie. To mnie interesowało w tamtym czasie, a ponieważ nie bardzo było się w co ubrać, uruchamiałam inwencję, żeby się czymś wyróżnić na ulicy. Nie ja jedna zresztą. Zdarzały się takie miesiące, że brałam stypendium, szłam na Chmielną i kupowałam sobie parę butów za 300 złotych, czyli za całość. No i później było raczej kiepsko z jedzeniem. Modne były wtedy buty z bardzo długimi czubkami. Mam dużą stopę, jak do tego doszło 5 centymetrów czubka, wyglądałam jak w kajaku, ale w ogóle mi to nie stanowiło, uważałam, że jest super. Na pierwszym roku studiów zaprzyjaźniłam się z Jolą, dalej się przyjaźnimy, to jest już dzisiaj rodzina. Miałyśmy ten sam rozmiar butów, więc ona sobie kupowała inne, ja inne, i w ten sposób miałyśmy dwie pary. Wymieniałyśmy też ciuchy, bo wtedy każda wyglądała jakby ich miała dwa razy więcej. Pamiętam nasze boje o pelerynę ze zrzutu, czyli z paczki, którą mój ojciec dostał z Paryża od jakiegoś przedwojennego kolegi. Peleryna była w kurzą stopkę, rzucała się w oczy. Każda z nas chciała ją założyć na imprezę, na którą szłyśmy razem, bo poza tym używałyśmy jej na zmianę. Pantofelki było łatwo kupić, ale już na kozaki nie było mnie stać. Poprosiłam więc tatę, żeby mi uszył getry z filcu, z gumką pod podbiciem. Nakładałam je zimą na cienkie szpilki, nie tak wysokie, jak się teraz nosi — nazywały się jamniki.

___

Na śnieg, błoto?

Nie wiem jak to się działo, ale jakoś dawałam radę. Wtedy można było za 26 złotych kupić kalosze Wellingtony. Do dzisiaj pamiętam, jak się kiedyś z Jolą wystroiłyśmy. Ktoś w PRL-u wyprodukował białe rajstopy, może nie mieli pieniędzy na kolor, może były przeznaczone dla jakichś rosłych dziewczynek do pierwszej komunii. Były tańsze niż normalne, cieliste. I my w tych białych rajstopach, czarnych Wellingtonach i krótkich spódniczkach, z chustami zawiązanymi w stylu Kleopatry, dumne stałyśmy na przystanku. Rozchichotane, umalowane. Nagle podszedł jakiś starszy pan, nachylił się do mojej koleżanki i zasyczał: — Marsz, paskudo, do domu. — Tak byłyśmy odbierane, choć miałyśmy głębokie przekonanie, że wyglądamy atrakcyjnie.

___

Co to było, zły gust, prowokacja?

To nie był zły gust. Po prostu wyglądałyśmy inaczej. Nie ubierałyśmy się w domu towarowym, bo tam były wyłącznie beznadziejne fasony dla starszych pań i panów, ani w komisie, bo nas nie było na to stać. W związku z tym musiałyśmy nadrabiać fantazją, im więcej fantazji tym lepiej. Rezultat był taki, że moja druga przyjaciółka Hanka potrafiła się pojawić na wykładzie z włosami ułożonymi w wymyślone przez siebie rurki. A ja wyglądałam chyba jak Doda Elektroda. Obcas, tapir, ciężki makijaż, szminka cyklamen, biustonosz bardotka. W związku z tym, jak na mnie patrzyli profesorowie i wykładowcy, to co sobie myśleli?

___

Właśnie, co?

Że nie wiadomo, dlaczego się dostałam na historię sztuki, bo w głowie nic nie mam. Nie wyglądałam na dziewczynę z dobrego domu. Z dobrych domów to się nosiło bliźniaczki.

___

A dobry to był jaki?

Mieszczański albo inteligencki z ziemiańskimi tradycjami. Wiesz jak przychodziły ubrane koleżanki?

___

Nie, opowiedz.

W ubrania z komisu albo od krewnych z Zachodu. To było widać na kilometr. Gustownie. Te, które miały za co, nosiły spódniczki do kolan, proste albo plisowane, w szkocką kratkę z agrafką, do tego bliźniaki, granatowe, stonowane w kolorze. Można je było kupić w komisie albo w Peweksie i kosztowały 10 dolarów. 10 dolarów to było dużo. Dolar kosztował 100 złotych. Za 90 złotych można było kupić kilo szynki zwyczajnej, konserwowa kosztowała 110 złotych. A moje stypendium wynosiło 300  złotych, to sobie wyobraź te proporcje.

___

Zawsze pamiętasz ceny?

Nie, tylko z czasów studiów, bo były traumatyczne. Mnie nie było stać na rzeczy markowe, sama sobie szyłam. A jak sobie sama szyłam, to wszystko było troszkę bardziej wyśrubowane. Jak spódniczka, to krótsza niż inne. Jak bluzka, to z obfitym żabotem, a biust miałam dwa razy większy niż dzisiaj.

___

Czyli były różnice społeczne, majątkowe, ale nie budziły zazdrości?

Raczej zdumienie. Na pierwszych latach była z nami koleżanka nazywana Adelą. Piękna, ekstrawagancka dziewczyna, trochę dziwaczka, w sumie bardzo interesująca osoba. Adela zrobiła kiedyś prywatkę. Miała ogromne mieszkanie, prawie puste. W jednym pokoju stał tapczan, w drugim stół, jakby było niezupełnie zamieszkałe. Nie wiedzieliśmy, co robią rodzice Adeli, wtedy ich nie było w domu, był tylko duży pies wilczur, przed którym Adela chowała kanapki w tapczanie. Otóż mnie nie dziwiły jej zwyczaje, ale na przykład to, że można mieć tak ogromne mieszkanie w Warszawie. I jeśli pytasz o różnice statusu, to o tym, że jestem w gorszej sytuacji, tak naprawdę dowiedziałam się, kiedy miałam kończyć studia. Bo żeby się zatrudnić w Warszawie, trzeba było mieć meldunek, a żeby mieć meldunek, trzeba było gdzieś pracować. Paragraf 22. I tu dopadła mnie proza życia. Nagle dowiaduję się, że muszę wyjechać z Warszawy, a więc że mój status jest jednak inny niż status moich przyjaciółek, które mają gdzie mieszkać. One w ogóle nie mają tej troski, mogą iść lub nie iść do stałej pracy, mogą mieć swoje fanaberie, a ja stoję przed barierą. To jest moment, kiedy twój wybór zostaje ograniczony w sposób bardziej dotkliwy niż wybory rówieśników. Irena wróciła do Łodzi, zatrudniła się w Muzeum Sztuki. Jagusia z mężem wyjechała do Francji. Renata najpierw się ratowała podyplomowymi studiami dziennikarskimi, ale w końcu i tak wróciła do Bytomia. A ja miałam w perspektywie wyjazd do Legnicy, z której przecież chciałam uciec jak najdalej. Od pierwszych lat studiów oprowadzałam w Zachęcie wycieczki, więc kiedy zaproponowano mi tam etat, natychmiast się zgodziłam. I zameldowałam się za pieniądze u faceta, który żył z tego, że meldował. Pamiętam dotąd ten adres: Dąbrowa Leśna, ulica Narciarska 13. Nigdy tam nie byłam. Mój dobroczyńca przyjeżdżał raz w miesiącu do Zachęty i kasował pieniądze.

norma mnie nudziła

___

Byłaś dobrą studentką?

Bardzo niedobrą. Pamiętam wielki egzamin z polskiej historii sztuki, od romanizmu do nowoczesności, którego jeden profesor nie był w stanie odebrać. Nie wiem, kto wpadł na pomysł, że będziemy odpowiadać z tego materiału przed trzyosobową komisją, złożoną nie z profesorów, tylko doktorów. Stwierdziłam, że nie będę się wygłupiać. Przychodziłam na kolejne terminy, włącznie z poprawkowym, wyciągałam indeks i mówiłam: — Poproszę „dwa”. — Pamiętam Joannę Szczepińską, która prosiła: — Pani Ando, ja pani pokażę taki ładny plan kościoła gotyckiego, nietypowy, łamany. — A ja na to: — Poproszę „dwa”. — Więc ona rezygnuje i tylko dodaje: — Przecież to jest katedra we Wrocławiu, taki łatwy obiekt. — Byli bezradni.

___

Pamiętasz, o co ci wtedy chodziło?

Nie o to, że nie mogłam się nauczyć. Mogłam. I w następnym roku ten egzamin, już podzielony na trzy osobne etapy, bardzo dobrze zdałam. Ja chyba coś demonstrowałam, a może nie chciałam dać satysfakcji dręczenia mnie przez egzaminatorów. Nie wszyscy byli tak życzliwi, jak Joanna Szczepińska, która zresztą wyjechała z mężem do Francji zaraz po 1968 roku. Większości moich nauczycieli akademickich nie ceniłam. W gruncie rzeczy nie miałam nikogo, kto byłby dla mnie autorytetem. Ani na historii sztuki, ani na innych wydziałach. Wyciągałam paluszek w różnych kierunkach, wdawałam się w rozmaite przygody, a potem go chowałam. Na przykład, będąc na pierwszym czy drugim roku, występowałam w kabarecie studenckim na uniwersytecie, pracowałam między innymi z Maciejem Zembatym, a potem także z Piotrem Andrzejewskim, obecnie senatorem. Kiedyś przyszedł Jan Tadeusz Stanisławski, zadał nam jakieś zadania i zaproponował, żebym przyszła do STS-u. Nie poszłam. Uznałam, że kabaret jednak nie dla mnie, mam ambicje bardziej intelektualne.

___

Juliusz Starzyński, ówczesny szef Instytutu Historii Sztuki UW i legendarny nauczyciel kilku pokoleń historyków sztuki, nie nadawał się na przewodnika duchowego?

W tamtych latach błyszczała już gwiazda Jana Białostockiego, chodziłam nawet na jego seminaria, lecz nie czułam się tam dobrze, miałam wrażenie, że on ma nas wszystkich za durniów i niedouków. Między profesorami i studentami był wówczas ogromny dystans. Czy wiesz, jak wyglądały seminaria magisterskie Starzyńskiego? On miał bardzo specyficzne poczucie humoru. Przychodził i mówił na przykład: — Proszę państwa, mamy dzisiaj wyjątkowe seminarium, ponieważ obchodzimy dziesiątą rocznicę przystąpienia do pracy magisterskiej przez waszego starszego kolegę. Proszę pana, podobno zmienił pan temat pracy magisterskiej, czy pan powie kolegom jak on teraz brzmi? — I ten kolega, ojciec dzieciom, pracownik Muzeum Narodowego, mówił: — Mój obecny tytuł pracy magisterskiej to „Martwa natura w twórczości Wacława Taranczewskiego”. — Może dodam, że Taranczewski był znany przede wszystkim z martwych natur, więc nie był to temat odkrywczy. Z kolei niejaka pani Gościmska, tego nie zapomnę, pisała o twórczości swego starszego kuzyna, malarza batalistycznego, który był najmniej zdolnym malarzem, jakiego ziemia nosiła, ale miał wzięcie w kołach wojskowych. Podczas tych seminariów robiłam na drutach albo szydełkowałam, żeby nie mieć poczucia straty czasu. Co chwila wychodziłam na papierosa. Starzyński też się nudził, więc próbował sobie troszkę rozrywki znaleźć, czasem recytował swoje przekłady z Michała Anioła, ale nie mówił nam, że król jest nagi. A powinien był jej powiedzieć, żeby zmieniła temat.

___

To była hipokryzja, konformizm?

Myślę, że nie mógł tego otwarcie powiedzieć. Mógł tylko dać do zrozumienia, co na ten temat sądzi przez ironiczny język. Gościmski dostawał zamówienia na obrazy batalistyczne z Głównego Zarządu Politycznego Wojska Polskiego, a Starzyński nie był idiotą ani samobójcą; przeszedł długą drogę z przedwojennego Instytutu Propagandy Sztuki przez oflagi, stalinizm, odwilż. Więc znosił te magistranckie bzdury. Dość szybko się zorientowałam, że trafiłam ze szkoły do szkoły. Sama wiesz, jak wygląda historia sztuki. Najpierw się uczysz tego, czym się różni akant suchy od mięsistego, styl dorycki od jońskiego, co to jest tryglif i metopa. Sztukę paleolitu miałam z panią Wartołowską, mówiła o tłukach pięściowych. Można było skonać. Moje przyjaciółki Hania i Jola opisały nasz system studiów w „Kulturze” i skończyło się tym, że Jola wyleciała i poszła na KUL, a Hanka musiała powtarzać rok. Ja próbowałam studiować równolegle socjologię, ale profesor Szacki obejrzał mój indeks i doradził, żebym sobie najpierw poprawiła oceny na historii sztuki. Więc szukałam ciekawych obszarów poza uniwersytetem. Chodziłam do Hybryd, gdzie można się było nie tylko napić i potańczyć, ale też spotkać ciekawe twarze. Byłam wtedy bardzo romansowa. Już w drugim tygodniu pobytu w akademiku dałam się poderwać przez kolegę ze starszego roku.

___

Kim był narzeczony?

Studentem ekonomii politycznej. Wciągnął mnie do pracy w ZSP, sam pracował w biurze turystyki Rady Naczelnej, więc nie była to jakaś wielka szycha, ale jednak musiał się cieszyć zaufaniem towarzyszy. A ja, ponieważ zawsze miałam nadwyżki energii, też od razu działałam. Prowadziłam przy Radzie Okręgowej akcję pod nazwą: Pokoik na Hożej, czyli biuro pośrednictwa wynajmu kwater dla studentów. Miałam zeszycik z adresami i wykłócałam się z właścicielami mieszkań, że student nie może płacić więcej niż 300 złotych miesięcznie. Własną piersią broniłam kieszeni studenckiej, a oni za moimi plecami umawiali się na takie kwoty, jakich żądano.

___

ZSP nie podlegało ideologizacji?

My traktowaliśmy Zrzeszenie Studentów Polskich jak organizację wzajemnej pomocy. To było co innego niż ZMS, który już miał mocniejsze zabarwienie polityczne. Pod egidą ZSP działały teatry, spółdzielnie, kabarety. Wojtek Krukowski działał w tych ramach, i kabaret Sigma, później Galeria Repassage. Wiesz, że ja w nagrodę za tę działalność po trzecim roku studiów zostałam wytypowana do wyjazdu do Anglii?

___

To była praca społeczna?

Za darmo, tak jak w Polsce. ZSP podpisało kontrakt na uczestnictwo w wolontariacie z organizacją, która się nazywała Student Voluntary Services. To była dopiero fikcja! Z Polski były cztery osoby. Strzygliśmy żywopłoty w mieście Leeds. Zamieszkaliśmy w ogromnym domu, byli tam też studenci z Czechosłowacji, Austrii, RFN i z Francji. Pierwszy raz w życiu, to był 1966 rok, byłam za zachodnią granicą. I pierwszy raz byłam w wielkim zachodnim muzeum, czyli w National Gallery w Londynie.

___

Taki wyjazd był chyba wtedy czymś wyjątkowym.

Dopiero niedawno to sobie uświadomiłam, że wszystko było bardzo kontrolowane. Przed tamtym wyjazdem zaprosił mnie na spacer kolega z akademika — żeby porozmawiać. Nie wiedziałam, o co mu może chodzić, miał narzeczoną, mieli brać ślub, myślałam, że ma problemy z tą swoją Zosią. A on powiedział: — Wiem, że jedziesz do Anglii. Pamiętaj, że w Anglii są rozgłośnie wrogie naszemu krajowi i ktoś może będzie chciał cię poprosić, żebyś udzieliła wywiadu albo żebyś po powrocie świadczyła jakieś usługi. I chyba rozumiesz, jak się masz zachować. — Całą tę rozmowę przemilczałam. Obeszliśmy kwadrat ulic wokół akademika i wróciliśmy. Instynktownie nie zadałam mu żadnego pytania pomocniczego. Nie spytałam, o jakich rozgłośniach mówi, jakie gazety się będą zgłaszały. On prawdopodobnie pracował w służbach, miał zadanie, żeby przeprowadzić ze mną rozmowę ostrzegawczą, więc przeprowadził, napisał raport, że zadanie wykonał.

___

Werbował?

Ani on, ani nikt inny, bo najwyraźniej nie rokowałam. Chyba coś było we mnie takiego, że uznali mnie za mało wartościowy materiał na TW. Z mojej teczki w IPN wynika, że to sprawdzali.

___

Dlaczego zdecydowałaś się obejrzeć swoją teczkę?

Odkryłam swoje nazwisko na liście Wildsteina, więc poszłam do IPN, żeby zobaczyć, o co chodzi. No i dostałam swoje teczki razem z papierem, że jestem pokrzywdzona „w świetle ustawy”.

___

A wtedy w Leeds wyciągnęły się po was macki faszystów?

Chyba żartujesz. Chociaż była i druga strona medalu. W Leeds został nam przydzielony policjant imieniem Jim. Natychmiast zaczął romansować z Czeszką Janą, piękną blondynką, ale wcale przy tym nie krył, że przyjechał nas pilnować. I jak nas wzięli na wycieczkę do Scotland Yardu, to przecież nie po to, żeby pokazać metody walki z przestępczością, tylko nas po cichu sfotografowano i wzięto odciski palców, bo dawano nam do ręki różne przedmioty. Wpadłam na to oczywiście dużo później, ale widocznie zapadło mi to w pamięć, skoro dzisiaj o tym mówię. W Leeds wdałam się we flirt — zresztą bez przerwy flirtowałam — z miejscowym przystojniakiem. Poszliśmy na spacer, więc późno wróciłam do domu. Nagle wyrósł przede mną Jim i zapytał z całą powagą: — Where have you been? Wiadomo, zimna wojna.

___

W Polsce w tym czasie żyło się na co dzień w komunizmie, w totalitaryzmie, w żelaznym uścisku ideologii?

Takie poczucie pojawiło się później, po Marcu. Wcześniej nie. Było dużo symptomów, ale każdy mógł sobie wybrać swoje miejsce, tak mi się przynajmniej zdawało. W akademiku była rozgłośnia radiowa. Pamiętam, nadawała na żywo przebieg zebrania mieszkańców, a my z koleżankami siedziałyśmy w pokoju, w szlafrokach, i grałyśmy w brydża pod głośnikiem. W pewnej chwili Elżunia Zawistowska, również koleżanka z mojego roku, zezłościła się, ubrała i zeszła na dół, na to zebranie. My za nią. Wzięła mikrofon i powiedziała, jak widzi usprawnienie życia w naszym akademiku. Mówiła 15 minut, dostała brawa, potem odbyły się wybory i została przewodniczącą. Czyli nie było tak, że przewodniczącym rady mieszkańców był ktoś z nadania organizacji.

___

Gdzie był wtedy obszar zniewolenia? Brak środków antykoncepcyjnych?

W dzisiejszym sensie tego nie było w ogóle, prócz mało rozpowszechnionych w naszym środowisku prezerwatyw. Nawet nie wiedziałam, że gdzie indziej można kupić coś więcej niż tak zwane globulki Zet, które były raczej przedmiotem żartów.

Już trudno

Z Andą Rottenberg rozmawia Dorota Jarecka

Warszawa 2013

Copyright © by Anda Rottenberg, Dorota Jarecka, 2013

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2013

Wydanie I

ISBN 978-83-63855-80-2

Redakcja

Justyna Dąbrowska

Korekta

Urszula Roman

Zdjęcia

Archiwum prywatne Andy Rottenberg, Irena Jarosińska, Eustachy Kossakowski, Zofia Łyszkowicz, Tomasz Osiński, Sebastian Majewski, Anna Pietrzak-Bartos, Tadeusz Rolke, Zygmunt Rytka, Zbigniew Wichłacz, Kazimierz Żórawski

Zdjęcia na okładce

Rafał Masłow (przód), archiwum prywatne Andy Rottenberg (tył)

Dziękujemy Andzie Rottenberg, Ance Ptaszkowskiej, Tadeuszowi Rolke, Fundacji Ośrodka KARTA, Instytutowi Sztuki PAN, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie i Zachęcie — Narodowej Galerii Sztuki za udostępnienie materiałów zdjęciowych zamieszczonych w książce.

Projekt graficzny i typograficzny, skład i łamanie

Marcin Hernas | tessera.org.pl

Opracowanie zdjęć
Paweł Wójcik | tessera.org.pl

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Foksal 16, II p., 00-372 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Książka ukazuje się dzięki wsparciu Fundacji im. Róży Luksemburg

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej są dostępne w promocyjnej cenie w siedzibie Krytyki Politycznej (ul. Foksal 16, II p., Warszawa), Świetlicy KP w Łodzi (ul. Piotrkowska 101), Świetlicy KP w Trójmieście (ul. Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (ul. Zamkowa 1, Cieszyn) oraz księgarni internetowej KP (www.sklep.krytykapolityczna.pl), a także w sieci Empik i dobrych księgarniach na terenie całej Polski.