Dane oryginału

Anthony Giddens, Philip W. Sutton, Essential Concepts in Sociology

Copyright © Anthony Giddens and Philip W. Sutton 2014

This edition is published by arrangement with Polity Press Ltd., Cambridge

Projekt okładki, stron tytułowych i wnętrza: Hanna Gill-Piątek

Wydawcy: Sylwia Breczko, Mikołaj Ratajczak

Redaktor prowadzący: Jolanta Kowalczuk

Redakcja: Magdalena Pluta

Produkcja: Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Michał Nakoneczny / 88em.eu

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2014.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2014 r., (wyd. I)

Warszawa 2017

ISBN 978-83-01-19081-1

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Wprowadzenie

Rozwój pojęć w socjologii

Kluczowe pojęcia

Jak korzystać z tej książki

Temat 1. Myślenie socjologiczne

Dyskurs

Globalizacja

Nowoczesność

Ponowoczesność

Racjonalizacja

Społeczeństwo

Struktura/sprawczość

Temat 2. Uprawianie socjologii

Konstruktywizm społeczny

Metody jakościowe/ilościowe

Nauka

Realizm

Refleksyjność

Typ idealny

Temat 3. Środowisko i życie miejskie

Alienacja

Industrializacja

Migracja

Rozwój zrównoważony

Ryzyko

Środowisko

Urbanizm

Temat 4. Struktury społeczne

Biurokracja

Edukacja

Kapitalizm

Konsumpcjonizm

Organizacja

Podział pracy

Religia

Temat 5. Zróżnicowanie społeczne

Intersekcjonalność

Klasa

Mobilność społeczna

Patriarchat

Płeć kulturowa

Rasa i etniczność

Status

Ubóstwo

Temat 6. Relacje i bieg życia

Bieg życia

Rodzina

Seksualność

Sieć

Socjalizacja

Wspólnota

Temat 7. Interakcja i komunikacja

Ideologia

Interakcja

Kultura

Media

Sfera publiczna

Tożsamość

Temat 8. Zdrowie, choroba i ciało

Biomedycyna

Jaźń społeczna

Medykalizacja

Piętno

Rola chorego

Społeczny model niepełnosprawności

Temat 9. Przestępczość i kontrola społeczna

Anomia

Dewiacja

Etykietowanie

Kontrola społeczna

Panika moralna

Sprawiedliwość naprawcza

Temat 10. Socjologia polityki

Demokracja

Konflikt

Obywatelstwo

Panowanie

Państwo narodowe

Ruch społeczny

Społeczeństwo obywatelskie

Władza

Wprowadzenie

Życie społeczne nigdy nie jest statyczne, lecz stanowi nieustanny proces zmiany. Przez ostatnie trzy dziesięciolecia świat uległ głębokim zmianom w wyniku przeobrażeń relacji między płciami, nasilonych migracji, rozwoju wielokulturowości, internetu i sieci społecznych, globalnego terroryzmu i niepokojów politycznych na Bliskim Wschodzie. Socjologia, której korzenie sięgają XIX wieku, nie może stać w miejscu i musi iść z duchem czasu, jeśli ma zachować znaczenie. Współczesna socjologia jest zróżnicowana pod względem teoretycznym, dotyczy bardzo szerokiego zakresu tematów i korzysta z wielu różnych metod badawczych, aby za ich pomocą interpretować życie społeczne. Ta różnorodność stanowi nieunikniony skutek prób zrozumienia i wyjaśnienia coraz intensywniej globalizującego się świata. Oznacza ona również, że musimy tworzyć nowe pojęcia socjologiczne i rewidować te, które dobrze znamy.

ROZWÓJ POJĘĆ W SOCJOLOGII

Niektóre pojęcia socjologiczne mają bardzo długą historię i znakomicie wytrzymały próbę czasu. Pojęcia takie jak „klasa”, „status”, „biurokracja”, „kapitalizm”, „płeć kulturowa”, „ubóstwo”, „rodzina” czy „władza” pozostają bardzo ważnym elementem uprawiania socjologii. Inne pojęcia socjologiczne, na przykład „globalizacja”, „ponowoczesność”, „refleksyjność”, „środowisko”, „bieg życia”, „sprawiedliwość naprawcza” czy „społeczny model niepełnosprawności”, są dużo świeższej daty, ale wszystkie przyjęły się w słowniku socjologii, oddając w jakiejś mierze olbrzymie zmiany z ostatnich dziesięcioleci. Oznacza to, że coraz trudniej opisać socjologię jako całość. Książka ta pomaga nieco w tym zadaniu, przedstawiając niektóre spośród najważniejszych pojęć socjologicznych, często reprezentujące określone zwroty w dziejach socjologii przez ostatnie półtora wieku. Zrozumienie tych podstawowych pojęć, ich źródeł i współczesnych zastosowań powinno pomóc czytelnikom dostrzec, jak z biegiem czasu zmieniał się obszar zainteresowania tej dziedziny nauki.

Tworzenie pojęć w socjologii zwykle wiąże się z teoriami i badaniami empirycznymi wymagającymi nowych terminów do interpretacji uzyskanych wyników. Niektóre pojęcia, takie jak „status”, „klasa” czy „ryzyko”, pochodzą z szerszego kontekstu społecznego, z którego przeniesiono je do socjologii, jednocześnie je rozwijając, doprecyzowując i nadając im większą użyteczność. Inne, takie jak „alienacja”, „panika moralna” czy „globalizacja”, stworzyli sami socjologowie jako narzędzia badania zjawisk społecznych, ale potem pojęcia te przeniknęły do języka potocznego i zaczęły wpływać na to, jak ludzie postrzegają świat. Taka sytuacja jest rzadkością w naukach przyrodniczych. Bez względu na to, ile powstaje w nich pojęć, nie mogą one wpływać na zachowanie zwierząt czy roślin. Jak stwierdził Anthony Giddens, jest to przykład procesu „jednokierunkowego”. W socjologii pojęcia, wyniki badań i teorie naprawdę oddziałują zwrotnie na społeczeństwo, a ludzie mogą pod ich wpływem zmieniać swoje poglądy i zachowanie. Oznacza to, że badania socjologiczne stanowią część ciągłego „obustronnego” procesu angażującego socjologów i badanych przez nich ludzi.

Obustronność tego procesu powoduje, że pojęcia socjologiczne są z natury niestabilne i otwarte na modyfikacje i zmianę, nie tylko w obrębie profesjonalnego dyskursu socjologicznego, lecz także w szerszym świecie społecznym. Powoduje też, że część z tych pojęć, a być może nawet większość, jest „fundamentalnie sporna”. Oznacza to, że używa się ich w ramach różnych szkół teoretycznych, które nie wypracowują wspólnego sposobu ich rozumienia. Nie powinniśmy jednak wyolbrzymiać poziomu zróżnicowania i rozbieżności. W praktyce istnieje niewiele konkurujących ze sobą teorii socjologicznych i są one wzajemnie bardziej spójne i zintegrowane, niż mogłoby się z początku wydawać.

Pojęć utworzonych w obrębie jednej tradycji teoretycznej bardzo często używa się również w innych. Na przykład pojęcie alienacji stworzył Karol Marks, aby opisać naturę pracy w społeczeństwach kapitalistycznych. Ponad sto lat później zostało ono jednak wyjęte z pierwotnej marksistowskiej ramy teoretycznej i przywrócone do życia przez socjologów przemysłu, badających stosunek emocjonalny robotników do ich miejsc pracy. W ten sposób pojęcie alienacji uległo przeformułowaniu i – chociaż niektórym marksistom mogło się to nie podobać – w tej nowej wersji pozwoliło uzyskać bardzo cenną wiedzę na temat tego, jak różne środowiska pracy i systemy zarządzania wpływają na życie pracowników.

KLUCZOWE POJĘCIA

Naszym celem nie było stworzenie wyczerpującego kompendium pojęć socjologicznych. Chcieliśmy natomiast opisać około siedemdziesięciu starannie dobranych pojęć, które przyczyniły się (lub nadal się przyczyniają) do ukształtowania określonych obszarów badawczych. Niektóre spośród nich, takie jak „władza”, „klasa”, „ideologia”, „społeczeństwo” i „kultura”, wytrzymały próbę czasu – używano ich przez cały okres istnienia socjologii, a mimo to wciąż wywołują dyskusje i ukierunkowują projekty badawcze. Inne, takie jak „płeć kulturowa”, „konsumpcjonizm”, „tożsamość” i „bieg życia”, mają krótszą historię, ale wywarły znaczący wpływ na współczesną socjologię. Nie tylko zainicjowały wiele badań, lecz także zmieniły bieg toczonych od dawna debat i zmusiły to przewartościowania starszych pojęć. Wreszcie, uwzględniliśmy w książce niektóre spośród najnowszych pojęć, na przykład „intersekcjonalność”, „globalizacja”, „ryzyko” i „sprawiedliwość naprawcza”. Uważamy, że znalazły już one przełożenie na nowatorskie projekty badawcze i mają dużą szansę stać się podstawowymi pojęciami w odnośnych subdyscyplinach socjologicznych.

Hasła w naszej książce są dłuższe niż w typowym opracowaniu z gatunku „podstawowe pojęcia”. Chcieliśmy przedstawić czytelnikom coś więcej niż tylko krótkie definicje, które rodzą więcej pytań, niż dają odpowiedzi. Dlatego każde pojęcie omawiamy szczegółowo, umieszczając je w kontekście historycznym i teoretycznym, analizując główne sposoby jego używania, przywołując najważniejsze zarzuty wobec niego i odsyłając czytelników do współczesnych prac empirycznych i teoretycznych, z którymi mogą się samodzielnie zapoznać. Dzięki takiej strukturze czytelnicy mogą powiązać historię socjologii z jej współczesną formą, śledząc proces tworzenia jej najważniejszych pojęć. Oprócz tego w ramach poszczególnych haseł omawiamy i zwięźle definiujemy wiele innych pojęć. Na przykład hasło „industrializacja” zawiera powiązane z nim pojęcia urbanizacji, postindustrializmu i modernizacji ekologicznej. Dlatego polecamy osobom zainteresowanym zapoznanie się z indeksem, który pomoże im znaleźć wiele pojęć nieuwzględnionych w spisie treści.

Zdajemy sobie sprawę, że nasz wybór może okazać się dyskusyjny. Niektórzy socjologowie bez wątpienia stwierdzą, że pominęliśmy pewne ważne pojęcia albo uwzględniliśmy te, które straciły na znaczeniu. Takie rozbieżności są w socjologii czymś normalnym, nawet jeżeli dotyczą kwestii tak fundamentalnych, jak zakres zbioru „podstawowych” pojęć. Wynika to przede wszystkim ze zróżnicowania stanowisk i perspektyw teoretycznych. Socjologowie stanowią wyjątkowo kłótliwą społeczność naukową, ale jednak mówią do siebie nawzajem i rozumieją się – między innymi dzięki wspólnemu bagażowi pojęć odziedziczonych po licznych teoriach i modelach eksplanacyjnych, które z biegiem czasu zyskiwały i traciły popularność.

JAK KORZYSTAĆ Z TEJ KSIĄŻKI

Hasła podzieliliśmy na dziesięć głównych wątków i w każdym ułożyliśmy je alfabetycznie. Dzięki temu można dużo łatwiej i szybciej znaleźć dane hasło w określonej dziedzinie tematycznej. Książka stanowi niezależny tekst, przydatny dla każdego, kto chce zrozumieć podstawowe pojęcia socjologiczne. Jej struktura pokrywa się jednak ze strukturą naszego zbioru lektur Sociology: Introductory Readings (2010), co ułatwia zestawienie poszczególnych pojęć z odpowiednimi lekturami. Związki z innymi pojęciami zaznaczyliśmy w tej książce, wytłuszczając pierwsze wystąpienie danego pojęcia w obrębie konkretnego hasła. Kilkukrotnie pozwoliliśmy też sobie na dosyć swobodne traktowanie samego pojęcia „pojęcie”. Na przykład pojęcia „rasy” i „etniczności” objaśniliśmy w obrębie jednego hasła, ponieważ zazwyczaj omawia się je wspólnie, chociaż w toku tego omówienia ujawniają się pewne ważne różnice między „rasą” a etnicznością. Podobnie postąpiliśmy z pojęciami struktury i sprawczości oraz jakościowych i ilościowych metod badawczych. Niektóre hasła można też traktować jako opisy teorii czy ogólnych perspektyw, a nie pojęć. Na przykład globalizacja to zarówno pojęcie, jak i pewna teoria zmiany społecznej, natomiast społeczny model niepełnosprawności to szczególne podejście w badaniach nad niepełnosprawnością. Uwzględniliśmy w książce takie hasła, aby mogła ona zrealizować swój cel, czyli przedstawić dokładną mapę konceptualną współczesnej socjologii.